Wstęp
Tematem opracowania są zachowania zdrowotne młodzieży akademickiej na przykładzie Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Jana Amosa Komeńskiego w Lesznie.
Pojęcie zachowań zdrowotnych należy do zagadnień, którymi zajmuje się wiele dyscyplin naukowych. Często mianem zachowań zdrowotnych określa się działania człowieka pośrednio lub bezpośrednio wpływające na jego zdrowie.
Studiując literaturę przedmiotu wydaje się, że tematyka zachowań zdrowotnych młodzieży akademickiej, nie jest w pełni zbadana, a ponadto warto ukazać co było i jest przyczyną zachodzących zmian, uznawanych przez jednych jako prawidłowe, a przez innych określane jako negatywne.
Temat pozwala bliżej poznać opinie osób studiujących w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej im. Jana Amosa Komeńskiego w Lesznie na temat ich zachowań zdrowotnych. Dlatego też aby uzyskać informacje na ten temat utworzono kwestionariusz ankiety, który skierowany był do respondentów studiujących na różnych kierunkach.
W celu zdobycia informacji wybrano kierunki:
Pedagogika, Mechanika i Budowa Maszyn oraz Turystyka.
Analiza materiału badawczego pozwoliła na ukazanie ciekawych wniosków znajdujących się w końcowej części opracowania.
Książka składa się z czterech części. W części pierwszej ukazano pojęcia związane z problematyką zachowań zdrowotnych. W poszczególnych podrozdziałach tej części ukazano różne propozycje definiowania zdrowia i zachowań zdrowotnych; opisano modele zdrowia, rodzaje zachowań zdrowotnych oraz różne style życia mające wpływ na zdrowie.
Druga część ukazuje zachowania zdrowotne w środowisku młodzieży akademickiej. Omówiono stan zdrowia i zachowania zdrowotne młodzieży oraz czynniki determinujące takie zachowania.
Część trzecia, prezentuje cele badań; problemy, hipotezy, metody i narzędzia badawcze.
Rozdział czwarty zawiera analizę zebranego materiału.
Całość kończy bibliografia dot. w/w zagadnienia, którą wykorzystano podczas pisania książki.
Wydaje się, że czytelnik zainteresowany tą problematyką znajdzie w opracowaniu sporo interesujących informacji, przedstawionych w sposób skondensowany dla poszerzenia swojej wiedzy.
mgr Aneta Kosowska
Problematyka zachowań zdrowotnych
Definicja i model zdrowia
Słowo zdrowie należy do bardzo trudnych do zdefiniowania. Wielu autorów książek i opracowań w różny sposób podchodzi do zdefiniowania zdrowia. Amerykański epidemiolog L. M. Levin przyrównał tworzenie jego definicji do "Szuflowania dymu"[1].
Jak twierdzi Barbara Wojnarowska doliczono się ponad 300 definicji zdrowia. Oto kilka z nich, najbardziej adekwatnych w tej materii.
Zdrowie - stan pełnego fizycznego, umysłowego i społecznego dobrego samopoczucia, przy całkowitym braku choroby lub kalectwa[2].
Zdrowie nie oznacza braku chorób; to jest coś pozytywnego, to pełne radości i ochoty wypełnianie obowiązków, które życie nakłada na człowieka[3].
Propozycja G. Sigerista była podstawą definicji zdrowia, zawartej w Konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), przyjętej w 1946 r., gdzie: "Zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego, społecznego, a nie brakiem choroby lub niedomagania (ułomności)", wybitny polski higienista i teoretyk medycyny społecznej Marcin Kacprzak zdefiniował: "zdrowie to nie tylko brak choroby lub niedomagań, ale i dobre samopoczucie oraz taki stopień przystosowania biologicznego, psychicznego i społecznego, jaki jest osiągalny dla danej jednostki w najkorzystniejszych warunkach"[4].
Również w życiu codziennym mamy do czynienia z pojęciem zdrowia: pijemy na zdrowie, przy okazji różnego rodzaju świąt, imienin, urodzin czy rocznic życzymy sobie "dużo zdrowia"; często powtarzamy, że zdrowie jest najważniejsze w życiu, "w zdrowym ciele, zdrowy duch"; moja babcia często powtarzała: "bo kto zdrowia nie szanuje, ten na starość pożałuje"; również w modlitwach czy intencjach często powtarzaną kwestią jest zdrowie. Dla wielu z nas zdrowie jest największą wartością.
Jak można zauważyć pojecie zdrowia jest trudne do zdefiniowania. Potoczne zrozumienie znaczenia "zdrowia" jest po części definicją każdego z nas. Tego jak my sami rozumiemy pojęcie zdrowia, od naszego codziennego życia, postrzegania siebie i innych. Pojęcie zdrowia u każdego z nas może być definiowane inaczej. Może zależeć od: płci, wieku, stanu materialnego, statusu społecznego, wykształcenia, wyznania, doświadczeń życiowych, kondycji fizycznej i psychicznej i wielu, wielu czynników różnych dla każdego z nas. Można sądzić że dla każdego zdrowie jest bardzo ważne, lecz każdy człowiek może rozumieć zdrowie na swój własny, niepowtarzalny sposób.
Termin "zachowania zdrowotnego" jako jeden z pierwszych w naszej literaturze zdefiniował Mazurkiewicz, określając je jako: "wszelkie zachowania (nawyki, zwyczaje, postawy, uznawane wartości przez jednostki ludzkie i przez grupy społeczne) w dziedzinie zdrowia".
Natomiast Mackiewicz i Krzyżanowski rozumieli je jako: "zachowania rozpatrywane z punktu widzenia ich znaczenia dla zdrowia". I. Heszen-Klemens opisuje je jako "wszelkie formy aktywności celowej, ukierunkowane na ochronę lub osiągnięcie poprawy własnego stanu zdrowia"[5].
Sądzić należy, że łatwiej będzie nam zrozumieć termin zachowań zdrowotnych cytując za J. Gawęckim i W. Roszkowskim, że: "zachowania zdrowotne obejmują mniej lub bardziej świadome podejmowane (lub niepodejmowane) czynności człowieka bezpośrednio wpływające na stan jego zdrowia. Kształtują one sfery życia mające znaczenie zdrowotne. Do najważniejszych z nich należą: sposób odżywiania się, stosunek do nałogów (palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, narko- i lekomania), tryb pracy i wypoczynku, radzenie sobie ze stresem, zapewnienie niezbędnego minimum aktywności fizycznej, higiena osobista, zachowania w sferze seksualnej, przestrzeganie publicznych zakazów i nakazów dotyczących bezpieczeństwa. W tych sferach ludzkiej aktywności można odnaleźć wiele zachowań, które mają charakter prozdrowotny, ryzykowny lub antyzdrowotny[6].
M. Sygit twierdzi, że: Zachowania zdrowotne to te zachowania, które w świetle współczesnej wiedzy medycznej wywołują określone - pozytywne lub negatywne - skutki zdrowotne u osób, które je realizują, to zarówno reakcje na wszelkie sytuacje związane ze zdrowiem, jak i nawyki oraz celowe czynności[7].
Jak możemy zauważyć istnieje wiele definicji związanych z "zachowaniami zdrowotnymi". Ogólnie możemy stwierdzić, iż dotyczą one różnych zachowań związanych ze sferą zdrowia (pozytywne lub negatywne). Są również określane różnymi terminami np. zachowania związane ze zdrowiem, zachowania w zdrowiu, zachowania medyczne, działania zdrowotne itp.
Rodzaje zachowań zdrowotnych
I. Heszen i H. Sęk proponują następujące kryteria klasyfikacji zachowań zdrowotnych: funkcja zachowania względem zdrowia (korzystna lub niekorzystna), poziom organizacji behawioralnej (nawyki lub czynności), poziom świadomości i cel zachowania, poziom zdrowia, w stosunku do którego podejmuje się zachowania, zachowania związane ze zdrowiem wynikające z roli społecznej, treści zachowania, sfera życia i aktywność[1].
A. Titkow wyróżnia trzy rodzaje zachowań zdrowotnych:
Zachowania mające na celu podtrzymanie zdrowia (np. odpowiedni sposób spędzania wolnego czasu, odżywianie, wykonywanie badań kontrolnych, nawyki higieniczne.
Zachowania związane z przyjmowaniem roli chorego, takie jak określanie się jako osoba chora, poszukiwanie pomocy w momencie pojawienia się pierwszych objawów choroby.
Zachowania związane z pełnieniem roli chorego (np. sposób opisywania objawów i przekazywania informacji lekarzowi, częstość przyjmowania roli chorego i przystosowanie do niej, zmiana źródeł leczenia)[2].
Natomiast Kolbeg wyróżnia następujące rodzaje zachowań zdrowotnych:
Wellness behaviour - aktywność człowieka uważającego się za osobę zdrową, podejmowana w celu wzmocnienia zdrowia.
Preventive health behaviour - aktywność osoby uważającej się za zdrową, podejmowana aby zapobiec chorobie lub wcześnie ją wykryć.
At-risk behaviour - aktywność osoby uważającej się za zdrową, ale w sytuacji zwiększonego ryzyka dla określonych elementów zdrowia podejmowana, aby zapobiec skutkom tych zagrożeń lub wcześnie rozpoznać ich wpływ.
Illness behaviour - aktywność osoby dostrzegającej u siebie chorobę, podejmowana, aby rozpoznać swój stan zdrowia i uzyskać pomoc.
Self-care bahaviour - aktywność człowieka przekonanego o swej chorobie, podejmowana, aby poprawić stan zdrowia przy minimalnym udziale terapeuty, niewielkiej pomocy otoczenia z jednoczesnym częściowym ograniczeniem pełnienia codziennych zadań.
Sick-role behaviour - działania osoby uważającej siebie za chorą, podejmowane, aby poprawić swój stan zdrowia, uwzględniając leczenie specjalistyczne i duże uzależnienie od pomocy innych osób oraz pewne ograniczenie w pełnieniu dotychczasowych obowiązków.
Reproductive behaviour - aktywność jednostki mająca na celu zajście w ciążę i zapewnienie prawidłowego jej przebiegu.
Parenting health behaviour - każde z powyżej opisanych pierwszych sześciu zadań, podejmowane przez człowieka w celu zabezpieczenia, utrzymania lub poprawy zdrowia płodu lub dziecka, za które dana osoba jest odpowiedzialna.
Health-related social action - działania podejmowane samodzielnie lub wspólnie z innymi osobami za pomocą środków instytucjonalnych, prawnych czy ekonomicznych, mających na celu wpływanie na czynniki warunkujące zdrowie populacji (np. służby medyczne, oddziaływania środowiska, regulacje społeczne)[3].
Różni autorzy odmiennie klasyfikują zachowania zdrowotne. Każdy z nich porządkuje je ze względu na różnego typu istotne dla niego kryteria, bądź podejmuje zadania ich sklasyfikowania.
[1] K. Kośmider, M. Sygit, Zagrożenia zdrowia i życia człowieka, Koszalin 1998, s. 15
[2] M. Binkowska-Bury, Zachowania zdrowotne młodzieży akademickiej, Rzeszów 2009, s. 25
[3] M. Zadworna-Cieślak, N. Ogińska-Bulik, op. cit., Warszawa 2011, s. 21
[4] M. Binkowska-Bury, op. cit, Rzeszów 2009, s. 25
[5] B. Woynarowska, Edukacja zdrowotna, Warszawa 2012, s. 488
[6] M. Zadworna-Cieślak, N. Ogińska-Bulik, op. cit., Warszawa 2011, s. 22
[7] M. Binkowska-Bury, op. cit, Rzeszów 2009, s. 27
[8] K. Kośmider, M. Sygit, Zagrożenia zdrowia i życia człowieka, Koszalin 1998, s. 12
[9] B. Woynarowska, op.cit., Warszawa 2012, s. 487
[10] J. Gawęcki, W. Roszkowski, op.cit., Warszawa 2011, s. 43
[11] M. Binkowska-Bury, op. cit, Rzeszów 2009, s. 21
[12] M. Ziarko, Zachowania zdrowotne młodych dorosłych - uwarunkowania psychologiczne, Poznań 2006, s. 21
[13] B. Woynarowska, op.cit., Warszawa 2012, s. 318
[14] M. Binkowska-Bury, op. cit, Rzeszów 2009, s. 19
[15] M. Binkowska-Bury, op. cit, Rzeszów 2009, s. 20
[16] A. Dawidowicz, A. Eberhardt, A. Ronikier, Zmęczenie wypoczynek, Warszawa 1987, s.62
[17] M. Sygit, K. Sygit, Wychowanie zdrowotne, Szczecin 2008, s. 204-205
Zachowania zdrowotne w środowisku młodzieży akademickiej
Stan zdrowia młodzieży
Ogólnie większość studentów w Polsce cieszy się dobrym poziomem zdrowia. W badaniach prowadzonych przez Maniecką-Bryłę wśród studentów Uniwersytetu Medycznego w Łodzi żaden ze studentów nie określił swego stanu zdrowia jako bardzo zły. Według autorki zdecydowana większość bo ponad 90 % studentów Wydziału Zdrowia Publicznego i około 70% studentów Wydziału Lekarskiego i Wydziału Lekarsko-Dentystycznego, oceniło stan swojego zdrowia jako bardzo dobry lub dobry. Około 27% przyszłych lekarzy i stomatologów uznało swój stan zdrowia jako przeciętny, zaś 6,9 % studentów stomatologii i 4,8% studentów wydziału lekarskiego uważało, że ich stan zdrowia jest zły. Skala i zakres dolegliwości zgłaszanych przez studentów niżej oceniających swój stan zdrowia były dość zróżnicowane. Najczęściej studenci uskarżali się na zmęczenie, zdenerwowanie, rozdrażnienie, bóle głowy, bóle brzucha, krzyża i pleców.
Wyniki tych analiz potwierdziły się również w badaniach Ostrowskiej, gdzie u około 30,0% studentek i 10,0% studentów Warszawskiej Akademii Medycznej występowały choroby przewlekłe, takie jak; schorzenia układu kostnego, choroby alergiczne oraz wady wrodzone wzroku.
W badaniach Pawlińskiej-Chmary, młodzież oceniała swój stan zdrowia także wysoko, w większości na poziomie dobrym i bardzo dobrym. Nieco niżej swój stan zdrowia oceniali studenci CM UJ w Krakowie w badaniach Kolarzyk i in. Połowa badanych swój stan zdrowia odczuwała na poziomie dobrym, 36,1% bardzo dobrym, 13,7% niezbyt dobrym, a tylko 0,8% na poziomie złym[1]. Jak wynika z powyższych danych istnieje ciągła potrzeba monitorowania stanu zdrowia młodzieży akademickiej. Większa w tym zakresie nasza wiedza pozwoli nam na uniknięcie dalszych błędów i być może pozwoli na sformułowanie takich wniosków, aby stan zdrowia nie tylko młodzieży akademickiej, lecz całego społeczeństwa dążył do ciągłej poprawy.
Zachowania zdrowotne młodzieży akademickiej
Zachowania zdrowotne młodzieży akademickiej to bardzo złożony temat i nadal dość systematycznie trwają badania mające na celu określenie stanu tych zachowań.
Według B. Woynarowskiej, badania zachowań zdrowotnych są obecnie ważną metodą pomiaru zdrowia populacji. Stanowią także podstawę planowania edukacji zdrowotnej i budowy projektów promocji zdrowia. Zachowania zdrowotne i styl życia to główne czynniki wpływające na zdrowie człowieka. Zachowania niesprzyjające zdrowiu oraz zagrażające mu, są bezpośrednią przyczyną wielu chorób, niepełnosprawności i przedwczesnej śmierci. Zachowania zdrowotne kształtują się od wczesnego dzieciństwa pod wpływem różnorodnych czynników (dom, szkoła itp.).
Sytuacja ludności jest wielce niepokojąca, w tym stan zdrowia dzieci i młodzieży. Zdrowie zależy od nas samych i obowiązkiem osób zdrowych jest doskonalenie go oraz wyposażenie dzieci i młodzieży w odpowiednią wiedzę o tym, jak mają dbać o zdrowie własne i innych[1].
Z przeglądu badań prowadzonych w populacji studentów wynika, że młodzież akademicka docenia funkcje zdrowotną i wypoczynkową aktywności fizycznej, często deklarując chęć zwiększenia w niej udziału. Jednak rzeczywiste zaangażowanie w sport czy czynną rekreację można uznać za stosunkowo niskie. Według danych Popławskiej i in. regularnie podejmowało aktywność fizyczną zaledwie od kilku do kilkunastu procent studentów wychowania fizycznego. Główną przyczyną niskiej aktywności fizycznej studentów objętych badaniami mógł być fakt, że około jednej trzeciej badanych stanowili studenci studiów zaocznych. Ćwiczy jeden raz w tygodniu i rzadziej 36% mężczyzn i 42% kobiet odnotował Drabik.
W badaniach Skorupki ponad połowa badanych studentów Wyższej Szkoły Pedagogiczne w Zielonej Górze ćwiczyła z podobną częstotliwością[2].
Z przeprowadzanych badań (Włoskowska, Muszkieta, Medrela-Kuder, Skorupka, Suliga, Gniazdowski, Banaszkiewicz, Gaweł, Pawlik, Nowak-Zaleska, Kawczyńska-Butrym, Medrela-Kuder, Bojek, zarzeczna-Baran, Brojek, Gacek, Lisiecki i in.) wynika, że:
- wśród studentów mężczyźni chętniej uprawiają sport niż kobiety;
- wraz z wiekiem zmniejsza się aktywność fizyczna;
- większa aktywność fizyczna wiąże się też z wykształceniem rodziców, statusem materialnym i miejscem zamieszkania;
- różne bywają nawyki żywieniowe - w zależności od zamieszkania;
- inne uwarunkowania (miejsce zamieszkania podczas studiów, rozkład zajęć itp.)
- zbyt niskie spożycie mleka i jego przetworów;
- nadmierne korzystanie z jedzenia typu fast-food;
- czynnikami odpowiedzialnymi za stres są: egzaminy, zaliczenia oraz zły system oceniania;
- nawiązywane były przygodne kontakty seksualne;
studentki częściej niż studenci poddawały się badaniom profilaktycznym;
- nieprawidłowy sposób odżywiania spowodowany był również odległością między uczelnią a akademikiem oraz brakiem stołówki.
Jak możemy zauważyć istnieje ciągła potrzeba pogłębiania wiedzy z zakresu zachowań zdrowotnych młodzieży akademickiej. Każdy z nas powinien mieć świadomość, że sam po części jest odpowiedzialny za prawidłowy stan zdrowia.
[1] B. Woynarowska, op.cit., Warszawa 2012, s. 45-46
[2] Encyklopedia Popularna PWN, Warszawa 1992, s. 297
[3] http://pl.wikipedia.org/wiki/Higiena_osobista
[4] Żukowska Z., Żukowski R., Zdrowie i sport w edukacji globalnej, warszawa 2002, s. 14
[5] B. Woynarowska, op.cit., Warszawa 2012, s. 44-45
[6] http://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBywno%C5%9B%C4%87
[7] M. Sygit, K. Sygit, op. cit, Szczecin 2008, s. 153
[8] http://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%BBywno%C5%9B%C4%87
[9] http://pl.wikipedia.org/wiki/Kultura_fizyczna
[10] http://pl.wikipedia.org/wiki/Kultura_fizyczna
[11] Z. Żukowska, R. Żukowski, Zdrowie i sport w edukacji globalnej, Warszawa 2002, s. 15
[12] Tamże, s. 12
