ROZDZIAŁ I
Powroty
ZAMOŚĆ, JESIEŃ 2022
Do pokoju na dziesiątym piętrze wieżowca zaglądał ponury, jesienny poranek. Na łóżku pod oknem leżała starsza kobieta. Nieruchomy wzrok miała utkwiony w ołowiane niebo. Wyglądała jak zastygła w bezruchu. Jednak to nie ułomność schorowanego ciała ani leki, które podała jej córka, wprawiły Alicję w ów niezwykły stupor, tylko właśnie kolor nieba. Jego barwa, jakaś bijąca z niego groza sprawiły, że bardziej niż kiedykolwiek wróciła do pamiętnego dnia z dzieciństwa, który na zawsze odmienił jej życie.
Właśnie takie ołowiane niebo widziała osiemdziesiąt cztery lata temu, kiedy matka przywiozła ją do Krzemienieckich. Wszystko wokół tonęło wtedy w szarości. Znikała w niej prędko dorożka, którą odjeżdżała matka. A ona, Alicja, czteroletnie wówczas dziecko, stała zagubiona na obcym podwórzu, pośród obcych ludzi, i przyciskając do siebie szmacianą laleczkę, patrzyła za rozpływającym się w szarzyźnie pojazdem.
Choć minęło tyle czasu, zmienił się świat, system, granice państw i wszystko wokół, gdzieś na dnie serca w Alicji pozostał żal. Niczym opatrunek koiły go późniejsze większe i mniejsze radości. Dalsze koleje niełatwego losu także nie skłaniały do rozdrapywania dziecięcych ran, lecz ból nigdy do końca nie zniknął.
A teraz wrócił ze zdwojoną siłą. Także przez tę książkę, Wyspy szczęśliwe, którą przed kilkoma dniami przyniósł z biblioteki podopieczny Joli, Filip. Rozłożoną grzbietem do góry powieść Alicja przyciskała do piersi, jak wtedy, dawno temu, swą szmacianą laleczkę.
Wraz z książką i odnalezioną w niej przyjaciółką, Martą, do Alicji niespodziewanie wrócił też Wołyń. Jednak w sposób, na który nie była gotowa. Powrócił dziecięcy żal, szarość tamtego dnia, strach porzuconego dziecka, surowość niechętnych spojrzeń obcych ludzi. Owe doznania sprawiły, że nie mogła się w pełni skupić na treści książki.
Córka przyniosła jej nowe okulary, ale chociaż dobrze widziała w nich litery, te nie chciały się układać w książkową historię, tylko przeniosły Alicję do zupełnie innej opowieści. Tej, którą napisało jej własne życie.
- Czemu mamusia dziś taka markotna? - z zamyślenia wyrwało ją pytanie Marii.
- Ja, markotna? Nie, po prostu się zamyśliłam - odrzekła, otrząsnąwszy się z zadumy, i przeniosła spojrzenie na krzątającą się w pokoju córkę.
Jej jedyne dziecko, Marysia, niewysoka, puszysta blondynka z sercem na dłoni dla potrzebujących, stanowiło dla Alicji największą nagrodę za lata cierpienia i najlepszą życiową podporę. Czasem zastanawiała się, skąd w córce ten upór i determinacja w dążeniu do celu. Skąd siła i energia, by dźwigać bez użalania się liczne obowiązki, jakie na siebie wzięła?
Maria była internistką w miejscowym szpitalu, udzielała się w wolontariacie, prowadziła też fundację oraz ośrodek opiekuńczy dla niepełnosprawnych. Odkąd wybuchła wojna w Ukrainie, przygarnęła do ośrodka także uchodźców. Mieszkała na drugim końcu Zamościa, ale starała się przed pracą wpadać na Wyszyńskiego, żeby podać matce leki, śniadanie i wszystkiego dojrzeć, nim zjawi się któraś z wynajętych opiekunek.
A przecież miała męża, w dodatku musiała się też zajmować dorosłym synem, Wojtkiem, który urodził się z porażeniem mózgowym. Jakby tego było mało, pisała książki medyczne i jeszcze nim wybuchła wojna w Ukrainie, woziła do Krzemieńca dary dla tamtejszego szpitala i prowadziła tam szkolenia dla personelu medycznego.
Marysia nie dość, że ze wszystkim sobie radziła, to jeszcze sprawiała wrażenie, że cała ta praca przychodzi jej bez większego wysiłku. Miała bezcenny dar zjednywania sobie ludzi i zarażała otoczenie pogodą ducha. Z nieustępliwego charakteru i głodu wyzwań córka trochę przypominała Alicji Helenę Krzemieniecką.
Tamta też była taka uparta, silna i nie bała się ryzyka, jeśli w coś wierzyła, mając za nic konwenanse i ograniczenia. Owo podobieństwo uderzyło tak mocno Alicję dopiero teraz, gdy patrzyła, jak córka pospiesznie wkłada kurtkę przed wyjściem do szpitala.
- Czemu mamusia tak mi się przygląda? - zapytała Maria, szukając w torebce kluczyków do auta. - Dlatego, że znów trochę przytyłam? Wie mama, jak jest. W ciągu dnia nie zawsze mam czas coś zjeść, za to wieczorem się opycham jak głupia.
- Wcale nie przytyłaś, ale powinnaś bardziej o siebie zadbać, a ty wszystko w biegu i w biegu. Zdrowie masz tylko jedno.
- Obiecuję, że zadbam, a mama powinna w końcu się do nas przeprowadzić. Będzie mamie u nas dobrze. Pokój na parterze stoi wolny. I do ogrodu mama wyjedzie na wózku, i wieczorami nie będzie sama, i z Wojtkiem sobie pogada w ciągu dnia. To naprawdę najlepsze rozwiązanie - przekonywała kolejny raz.
Temat przeprowadzki Alicji do domu córki i zięcia regularnie wracał w ich rozmowach. Alicja jednak konsekwentnie odmawiała, choć wysuwane argumenty brzmiały rozsądnie. Jednak mimo znacznych ograniczeń stwarzanych przez mieszkanie w bloku i zamknięcia w czterech ścianach Alicja chciała jeszcze zachować resztki niezależności.
- Nie przesadza się starych drzew, moja kochana, a poza tym u was nie będę mieć takiego widoku. - Wskazała głową w stronę okna. - Idź już, Marysiu, żebyś się nie spóźniła. Dochodzi ósma. A ja sobie poczytam, nim przyjdzie Jola.
- Dobrze. - Maria nachyliła się nad łóżkiem, żeby pocałować matkę. - Jola będzie za dwie godziny i zostanie do obiadu, a ja wpadnę po pracy. Pa. - Machnęła ręką na pożegnanie.
- Pa, kochanie. - Alicja odwzajemniła gest za znikającą córką.
Gdy została sama, włączyła lampkę przy łóżku i wróciła do Wysp szczęśliwych, próbując się skupić na czytaniu. Znów jednak zamiast Małszewa gdzieś na Mazurach przed jej oczami pojawił się Wołyń. Objawił się tamtą szarością nieba, zapachem mokrej ziemi, widokiem Góry Królowej Bony wynurzającej się z mgły.
Powróciło też jak żywe wspomnienie Heleny. Jej mocna dłoń, gdy wzięła za rękę niemal przyrosłą do ziemi Alicję, gdy ta, tkwiąc nieruchomo na podwórzu, wciąż patrzyła za niewidoczną już dorożką matki. I głos Heleny, który dodawał przerażonej dziewczynce otuchy: "Nie bój się, mała, będzie dobrze...".
Gdyby ktoś zapytał Alicję, kim stała się dla niej potem Helena, a także Seweryn, mogłaby odpowiedzieć tylko jednym słowem: wszystkim.
Zamknęła oczy. Czuła to znajome ukłucie w klatce piersiowej, jak zawsze wtedy, gdy znienacka dopadały ją wspomnienia. Obrazy z przeszłości, tej bliższej i dalszej, dobrej i złej, gdy przed oczami znów widziała łuny ognia i rzeki krwi, przewijały się w głowie Alicji jak w kalejdoskopie. Znów słyszała szczęk żelastwa, huk wystrzałów i ludzkie krzyki.
Kołysał ją tamten pociąg, którym, ukryta pod ławką, uciekała z piekła. Przeszłość wróciła także wspomnieniem czułego dotyku Szymona, ciepłem spojrzenia jego rozumnych oczu, kojącym głosem i poczuciem bezpieczeństwa, jakie dzięki niemu zyskała. Wspomnienia zlewały się w głowie starej kobiety w chaotyczną całość. Trwało to jakiś czas, nim, wciąż trzymając rozłożoną na kołdrze książkę, zmęczona zapadła w drzemkę.
Obudziły ją szelesty w pokoju. Uniosła ciężkie powieki i usiłując wrócić do rzeczywistości, patrzyła, jak Jola, dość tęga kobieta po pięćdziesiątce, ściera kurz na regale. Włosy miała upięte w węzeł na czubku głowy, była ubrana w długą kraciastą koszulę.
Widać dziś nie wybierała się do sądu ani na wizytację do żadnej z objętych kuratelą rodzin, skoro zamiast urzędowej garsonki pozwoliła sobie na koszulę i legginsy, uznała Alicja, obserwując w milczeniu tamtą, jak ostrożnie, żeby nie robić hałasu, unosiła z półek figurki i wycierała je szmatką.
Jola miała w sobie dużo ze służbistki i cechowała ją pewna urzędnicza oschłość, ale zyskiwała przy bliższym poznaniu. Pierwszy raz spotkały się kilkanaście lat temu w osiedlowej bibliotece, kiedy Alicja jeszcze trochę chodziła. Czasem wypiły razem kawę, dyskutowały o książkach i życiu. Szybko znalazły wspólny język i zaczęły się darzyć sympatią.
Od roku Jola była też jedną z dochodzących opiekunek Alicji. Za niezbyt wygórowaną opłatę przychodziła raz, czasem dwa razy w tygodniu, na kilka godzin.
- Dzień dobry, Jolu, dawno przyszłaś? - odezwała się Alicja, spojrzawszy uprzednio na zegarek. - Już prawie jedenasta! Trzeba było mnie obudzić.
- Dzień dobry, pani Alu, tak smacznie pani spała, że nie miałam sumienia pani budzić. A jestem od pół godziny. Wstawiłam rosół i zabrałam się za porządki, żeby nie siedzieć bezczynnie. Zakupy też zrobiłam. Paragon jest na stole w kuchni.
- Jesteś jak zwykle niezawodna, dziękuję, kochana. - Alicja podciągnęła się do pozycji półleżącej. - Zaraz oddam ci pieniądze.
- Nie, nie, jeszcze zostało z tych, które zostawiła na zakupy pani doktor. Córka, znaczy - doprecyzowała.
- A to dobrze, ale zostaw już to sprzątanie i usiądź przy mnie. Nawet nie wiesz, jak niezwykłą książkę mi przysłałaś. - Alicja poklepała dłonią okładkę. - Zaraz ci wszystko opowiem. Ale najpierw zrób nam herbaty i chyba muszę skorzystać z toalety. - Wskazała na krzesełko sanitarne.
Niedługo potem Alicja opowiedziała opiekunce przy drugim śniadaniu o Marcie i latach spędzonych z nią w zakładzie dla kalek we Wrocławiu. Trochę też o Wołyniu, ale niewiele, żeby nie rozniecać większego żalu. Jola słuchała z zainteresowaniem. Czasem coś wtrąciła albo niedowierzająco kręciła głową.
- To naprawdę niezwykły przypadek, że odnalazła pani w tej książce swoją przyjaciółkę.
- Teraz myślę, Jolu, że to ta książka odnalazła mnie - odrzekła wzruszona Alicja. - Czuję się, jakbym dzięki niej odbyła długą podróż do początków mojego życia. Przyniosło mi dużo bólu, ale innego nie miałam.
- Tak, książki potrafią rozdrapywać stare rany - podsumowała refleksyjnie opiekunka, po czym dodała tonem, w którym pobrzmiewała przygana: - Dobrze, że choć tym razem ten gagatek nie zawiódł.
- Gagatek? Mówisz o Filipie? - Alicja zdziwiła się, słysząc niechęć w głosie kobiety. - To przecież taki miły chłopiec.
- Miły chłopiec? Żarty, pani Alu! - Na surowej twarzy kuratorki odmalowało się zdumienie. - Przecież to patologia w najczystszej postaci!
- Kto? Filip? - Alicja z wrażenia uniosła się na łokciu.
- A oczywiście! - fuknęła kuratorka. - Ma tyle za uszami, że jestem więcej niż pewna, że w końcu wyląduje w więzieniu. Wydaje się nawet pojętny, ale zszedł na złą drogę. Nie uczy się, łazi z szemranymi typami po mieście, za drobne kradzieże o mało nie trafił do poprawczaka. Sąd dał mu ostatnią szansę poprawy, prace społeczne, no i wyznaczył kuratora, czyli mnie. Staram się, jak mogę, żeby go naprostować, by wyszedł na ludzi, lecz to wyjątkowo oporny przypadek. I taki zacięty w sobie. Szczerze mówiąc, obawiałam się go wysyłać do pani z tą książką, ale naprawdę nie mogłam sama przyjść. Zagroziłam mu jednak, że jeśli coś zmaluje, napiszę na niego taki raport, że od razu trafi za kratki.
- Aż nie chce się wierzyć. - Alicja pokręciła głową. - Zrobił na mnie dobre wrażenie.
- Obawiam się, że to błędne wrażenie, pani Alu. - Tamta machnęła ręką. - Rodzina trochę dysfunkcyjna i niezamożna. Nie powiem, matka się stara, pracuje na trójkę dzieci, każde z innego ojca. Filip jest z nich najstarszy, z ojczymem nie umie się dogadać. Zresztą on w ogóle mało mówi. Mruk z niego, marnuje wszystkie szanse, jakie dostaje, żeby wyjść na prostą.
- Może za surowo go oceniasz? - podsunęła ostrożnie Alicja. - Prawda, ma trochę kolców, ale czuję, że kryje się pod nimi dobra dusza. Może tylko trzeba okazać mu więcej serca?
- Jestem kuratorką sądową, a nie Matką Teresą - skwitowała sucho Jola. - Oceniam stan faktyczny. A stan faktyczny jest taki, że ten chłopak nie chce nic zmienić w swoim życiu. Mam go pod opieką od roku i nie widzę spodziewanej poprawy. Za długo robię w tym zawodzie, aby mieć złudzenia, że coś z niego będzie. Pójdę sprawdzić, jak tam rosół. - To powiedziawszy, wyszła do kuchni.
Może nie chcesz tego zobaczyć? - uznała w duchu Alicja nieprzyjemnie dotknięta nieprzejednaną postawą kuratorki. Więcej o Filipie nie rozmawiały. Tamta posiedziała jeszcze z godzinę i podawszy podopiecznej rosół z makaronem, szykowała się do wyjścia. Przy pożegnaniu Alicja poprosiła:
- Jolu, jeśli będziesz się widzieć z Filipem, poproś go, żeby do mnie zajrzał. Obiecał, że czasem będzie wpadać, aby mi poczytać.
- Poczytać? Przecież on ledwo duka - prychnęła opiekunka, wkładając płaszcz.
- Całkiem dobrze mu szło. Poprosisz go?
- Dobrze, jak pani chce, ale na swoją odpowiedzialność wpuści pani lisa do kurnika.
- Taki z niego lis jak ze mnie baletnica - zaśmiała się staruszka. - To naprawdę miły młody człowiek, tylko trochę zagubiony.
- Jest pani za dużą optymistką - westchnęła Jola, już gotowa do wyjścia. - Oby się tylko pani nie rozczarowała. Do widzenia, pani Alu - pożegnała się i wyszła.
Minął dzień, dwa, przeszedł cały tydzień, a Filip się nie pojawiał. Słowa kuratorki o chłopcu uwierały Alicję. Niosły w sobie ten sam ładunek odrzucenia, jakiego kiedyś ona także doświadczyła, choć zawierały inne treści: bękart, kłopot, wstyd.
Wtedy, w trzydziestym ósmym, gdy pojawiła się w obcym domu, nie znała znaczenia tych określeń. Zapamiętała jednak ból, jaki czuła, kiedy je słyszała. Helena nie widziała w niej cudzego kłopotu i zwyczajnie, po ludzku wzięła ją za rękę. Tym gestem i słowami otuchy ocaliła więcej, niż mogła wtedy przypuszczać.
Może właśnie dlatego Alicja nie potrafiła się zgodzić z oceną Joli. Nie dlatego, że była naiwna. Przeciwnie, przeżyła zbyt wiele, by wierzyć w bajki. Wiedziała, że ludzie potrafią upadać nisko. Wiedziała też, że nie każdego da się uratować. Ale wiedziała także coś więcej. Że czasem wystarczy jedno spojrzenie bez pogardy. Jedna wyciągnięta w porę otwarta dłoń, by kogoś uratować.
W tym sensie Filip przypominał Alicji ją samą sprzed lat. Nie wiedziała, jak wygląda jego dom ani ile jest w nim problemów, ale widziała coś innego.
Dostrzegła, jak wstrzymał oddech, gdy mówiła o Wołyniu. Jak słuchał, choć udawał znudzenie. Jak nie sięgnął po pierścionek, choć mógł to zrobić. Jak wczuwał się w rolę, czytając na głos. I jakim miękkim głosem napomykał o swoim dziadku. To wystarczało, by pojęła, że ten chłopak nie jest stracony, tylko bezgłośnie woła o pomoc i uwagę.
Sięgnęła po Wyspy szczęśliwe i drżącymi palcami pogładziła okładkę, uśmiechając się gorzko. Jej własne wyspy dawno już zniknęły, ale pamięć o nich została. U kresu życia mimo wszystko czuła też tęsknotę do jego początku i świata, który jeszcze wierzył w inne jutro, niż napisał im los.
Jednak ze wszystkich tęsknot, które dopadały Alicję w samotne wieczory, najdotkliwsza była ta za Heleną.