Wstęp

O potrzebie badań nad prasą staropolską

Komunikacja i komunikowanie się stanowią istotny problem badawczy w dziedzinie nauk humanistycznych. Dzieje się tak z uwagi na rolę komunikacji w kształtowaniu i funkcjonowaniu w ogóle gatunku ludzkiego. Komunikacja podobnie jak kultura posiada kilkaset definicji, które ujmują określoną jej wartość poznawczą poczynioną z potrzeby i z uwagi na perspektywę badawczą jej autora. Nie trzeba przy tym definiować słownikowo komunikacji, ale określić jakie znamiona posiada i jakie znaczenia przenosi. Według Tomasza Gobana-Klasa komunikacja, zwłaszcza w oczekiwanym tu aspekcie masowym, skupiona jest na transmisji informacyjnej, szeroko rozumianej; percepcji tychże informacji i ich użyteczności a także sile oddziaływania; kształtowaniu grupy społecznej poprzez wspólny język, wartości, mity oraz wymianę znaczeń i symboli między jednostkami. Nie ma możliwości wykształcenia się społeczeństwa i kultury bez komunikacji: "kultura jest komunikacją, a komunikacja jest uregulowana kulturowo". Dlatego też badanie przekazów prasowych w okresie nowożytnym dostarcza wiele istotnych informacji na temat kultury, świadomości i mapy mentalnej ówczesnego społeczeństwa.

Potrzebę badań nad historią prasy polskiej dostrzeżono bardzo wcześnie bo już na początku XIX wieku jednak tylko w zakresie ciekawostek i szczegółowych dociekań. Na szerszą perspektywę badań nad historią prasy należało poczekać aż do drugiej połowy XX wieku, kiedy to za sprawą zmian na polu metodologicznym uwydatniono nowe możliwości w rozwoju nauk historycznych, głównie za sprawą wpływów Szkoły Annales. Do tej pory w polskich archiwach i bibliotekach znajduje się wiele materiałów źródłowych, które nie zostały jeszcze dostatecznie opracowane. Jednym z rodzajów tych źródeł są gazety seryjne, które nie tylko dostarczają wiedzy o świecie, ale również o ich odbiorcach oraz komunikacji społecznej i politycznej czasów nowożytnych.

Warto przy tym dokonać kilku krytycznych uwag na temat postulatów jakie powinny zostać postawione w stosunku co do badań nad historią prasy polskiej. Rozpoczęcie szerzej, niż dotąd, zakrojonych badań nad drukami ulotnymi i gazetami seryjnymi doby nowożytnej z całą pewnością pozwoli na otwarcie nowych aspektów badawczych (badanie przepływu informacji w Polsce i Europie, badanie nad świadomością społeczną w Polsce, badanie nad kulturą polityczną, uzupełnienie dotychczasowych zasobów wiedzy o źródło w postaci prasy). Z uwagi na istotne braki analityczne w Polsce zwłaszcza w stosunku co do prasy i druków ulotnych nie ma możliwości stawianie i weryfikacji pewnych założeń teoretycznych takich jak: ewolucja gatunków dziennikarskich, komunikacja i komunikowanie na ziemiach polskich w czasach nowożytnych, zainteresowanie szlachty sprawami międzynarodowymi. Stąd poddanie "Wiadomości różnych Cudzoziemskich" szczegółowym badaniom będzie wnosić wkład w kilka dziedzin naukowych: prasoznawstwo, historia, historia prasy, komunikacja społeczna, komunikacja masowa. Gazeta ta posłuży zarówno w badaniach politologicznych, dziennikarskich, socjologicznych, jak i historycznych.

Badanie dziejów i narracji "Wiadomości różnych Cudzoziemskich" pozwoli na weryfikację współczesnej wiedzy historycznej na temat: początków i rozwoju polskiego wytwórstwa prasowego, świadomości społeczeństwa polskiego, zaangażowania w życie polityczne społeczeństwa polskiego, rozwoju struktur komunikacyjnych w Polsce nowożytnej, a także wynikające z treści pisma informacje na temat działań wojennych w Europie z lat 1696-1705, życia politycznego, akcjach dyplomatycznych dworów europejskich, działalności Kościoła katolickiego i jego struktur, życia kulturowego mieszkańców nowożytnej Europy. Weryfikacja "Wiadomości różnych Cudzoziemskich" da możliwość na prowadzenie dalszych, szczegółowych badań nad procesem komunikacyjnym w Polsce, rozwojem dziennikarstwa i jego znaczeniem dla ówczesnego społeczeństwa. To także szansa poszerzenia polskich horyzontów historycznych w kierunku założeń Szkoły Annales o badanie mentalité. Warto przy tym zauważyć, iż pojawienie się takiej publikacji pozwoli na uzupełnienie luki w polskich dyskursie naukowym dotyczącym rozwoju prasy między "Merkuriuszem" a prasą stanisławowską. Pojawienie się tej pracy to próba uchwycenia procesów "długiego trwania" Fernanda Braudela szczególnie w aspekcie postrzegania zmieniających się realiów związanych z stereotypowym ujęciem zjawisk politycznych i społecznych oraz kształtowaniem się wyobrażeń theatrum mundi i mapy mentalnej Polaków doby nowożytnej.

Choć nie stanie się to przedmiotem dalszych dywagacji należy zaznaczyć, iż bogata treść informacyjna "Wiadomości różnych Cudzoziemskich" pozwala na weryfikację istniejących dotychczas informacji z mało poznanych wydarzeń (takich jak: zmagania floty weneckiej z flotą turecką, zaopatrzenie wojsk lądowych w trakcie działań wojennych, przebiegi bitw, straty wojenne, koszty utrzymania armii, polityka dworów, spiski, bunty, klęski żywiołowe owego okresu i wiele innych). Z relacji, które znajdują się w "Wiadomościach różnych Cudzoziemskich" z pewnością powinni korzystać historycy wojskowości, historycy dyplomacji (szczegółowe opisy precedencji, zwyczajów dworskich, darów królewskich, rokowań), politolodzy (badania nad rozwojem polskiej kultury politycznej, sytuacja polityczna Polski w XVII i XVIII wieku), historycy prasy i filolodzy (analiza ewolucji gatunków dziennikarskich).

Badanie nad historią prasy polskiej, a w tym przypadku pierwszych gazet seryjnych ma ogromne znaczenie dla dorobku polskiej kultury narodowej. Potrzeba dalszych badań i analiz pozwoli na weryfikację nieznanych dotąd wydarzeń politycznych i społecznych w dziejach państwa polskiego i Europy zapisanych na łamach gazet i druków. Da to możliwość zrównoważyć dorobek polskiej myśli informacyjnej/komunikacyjnej do poziomu europejskiego, co nadal stanowi problem w kontekście szerszej dyskusji naukowej. Poza tym szczegółowe relacje i opisy w niej zawarte ukażą nieznane fakty na przykład z zakresu funkcjonowania dyplomacji polskiej (jak na przykład pokój w Karłowicach) i europejskiej doby nowożytnej. Badanie rozwoju prasy na ziemiach polskich wymaga szerokiego uwzględnienia i weryfikacji istniejących teorii oraz ustaleń dotyczących rozwoju komunikacji społecznej w nowożytnej Polsce. Być może dostarczone w ten sposób informacje zakwestionują wcześniejsze ustalenia dotyczące rozwoju prasy, co jest wielce prawdopodobne z uwagi na niewielki dorobek dyskursu historycznego w tym zakresie. Dodatkowo podjęcie takich badań pozwala wnikać w świadomość społeczną społeczeństwa staropolskiego w stosunku do mapy mentalnej, wyobrażeń o świecie zarówno: społecznym, politycznym jak i przyrodniczym. To także szansa na badanie mentalności społecznej, zakresu zainteresowań, zasięgu informacyjnego, rozwoju myśli i kultury. Trzeba również zwrócić uwagę, iż kolejne badania dadzą szansę na weryfikację złożeń polskiej kultury politycznej, zwłaszcza w perspektywie obrazowania obcych nacji i przełożenia tych wyobrażeń na działania polityczne, jak również stosunku społeczeństwa do władzy zwierzchniej.

Badanie historii prasy polskiej ma również ogromne znaczenie dla dziennikarstwa, zwłaszcza w kwestii ewolucji myśli dziennikarskie, rodzenia się koncepcji, kształtowania się zakresu działań, pozyskiwania źródeł, stosowania warsztatu, a przede wszystkim dostrzeżenia komodyfikacji informacji. Badanie nad prasą polską od drugiej połowy XVII wieku do początków XVIII wieku pozwala uzupełnić brakujące dziś ogniwo w zakresie wiedzy. Okres ten jest wyjątkowo istotny z uwagi na rodzenie się pierwszych gatunków prasowych, narracji, konceptualizacji pism i sposobów ich redagowania. To także okres przechodzenia z dotychczasowych form ulotnych, do gazet stałych, seryjnych, ukazujących się w sposób zorganizowany i regularny. W szerszej perspektywie należy również zaznaczyć współistnienie ze sobą kilku rodzajów komunikacji masowej: kręgów korespondencyjnych, poczty, gazet rękopiśmiennych, gazet drukowanych, sejmowych, kalendarzy, silva rerum i innych elementów transferu informacji.

Pojawienie się niniejszej publikacji na temat jednej tylko gazety "Wiadomości różnych Cudzoziemskich" ma za zadanie przede wszystkim uzupełnić istniejącą lukę w polskim dyskursie naukowym, zwłaszcza nauk historycznych, politycznych i dziennikarskich, jak również sprostować istniejące przekonania o rozwoju prasy na ziemiach polskich na przełomie XVII i XVIII wieku. To także element otwarcia nowych pól badawczych w dotychczasowym, wydawałoby się zamkniętym dyskursie naukowym, po to by zweryfikować istniejącą wiedzę wskazując, iż przeprowadzone wcześniej badania nie wyczerpują całości dociekań i analiz humanistycznych oraz zaprezentować nowe perspektywy badawcze w kierunku: długiego trwania, mentalité, stereotypów, mapy mentalnej społeczeństwa polskiego doby nowożytnej. Publikacja ta ma również zaznaczyć istniejące problemy w badaniu prasy nowożytnej w Polsce i zachęcić badaczy do podjęcia polemiki z istniejącymi ustaleniami odnoszącymi się zarówno do prasy (Jerzy Łojek, Konrad Zawadzki, Jan Lankau), jak i opisywanej przez "Widomości różne Cudzoziemskie" historii, które nie zostały zaprezentowane dostatecznie w polskim dyskursie naukowym z powodu braku źródeł. Praca ta ma także za zadanie wskazać istotę problemu komunikacji jako narzędzia działań politycznych w dobie nowożytnej, ukazać problem komodyfikacji informacji w początkach kształtowania się zawodu dziennikarza oraz przypomnieć o wolnej przestrzeni badawczej jaką stanowią druki ulotne i gazety seryjne i przez to skłonić kadrę naukową do otwarcia szerszej dyskusji na temat polskiej prasy nowożytnej.