Wywiad i podstęp w dawnej sztuce wojennej. Tom 4. Podstęp i sztuka manewru - Janusz Szewczyk

1. Podstęp wojenny

Podstęp wojenny ma tak samo długą historię jak prowadzenie samych wojen.

Faktem jest, że w różnym czasie stosunek ludzi do podstępu bywał zmienny. Raz potępiano go jako czyn niegodny prawego wojownika, innym razem - chwalono jako akt mądrości. Należy jednak zauważyć, że był zawsze w poważaniu u osób parających się wojaczką. Jedynie w sferze poezji lub pieśni opiewającej czyny bohaterskie pomijano lub pomniejszano znaczenie różnego rodzaju użycia forteli, często na zasadzie przeciwstawienia nieskalanego rycerza, który pomimo szkaradnych wybiegów nikczemnego przeciwnika wychodził zwycięsko z krwawych zapasów. W ten sposób podkreślano niecność wybiegów wroga.

Odwołam się powtórnie do praktyki, jaką niesie sztuka wojenna. Nie ma takiego oręża, którego nie chwyciłby się człowiek walczący o życie, broniący swoich najbliższych, swojego miasta, swojej ojcowizny. Taka osoba użyje wszelkich dostępnych środków, by ochronić wartości dla niego najważniejsze. A to, że dziejopisowie przemilczają takie akty, tym bardziej podkreśla ważność tych, o których opowieści przetrwały do naszych czasów.

Przypomnijmy tylko strofy Homera, który opiewał raz Syzyfa jako najprzebieglejszego człowieka, raz Autolikosa, syna Hermesa, wyuczonego przez ojca w kradzieży. Jak podaje Poliajnos, Syzyf, mityczny król Koryntu, postanowił dać nauczkę Autolikosowi, który ustawicznie kradł mu bydło. Wlał płynny ołów pod racice zwierząt, a następnie w zastygniętym metalu wyrył napis Ukradł Autolikos. W nocy Autolikos uprowadził woły, natomiast rankiem Syzyf pokazał sąsiadom ślady racic z oskarżycielskim napisem.

To samo dotyczy kolejnych bohaterów mitologii, którzy z powodzeniem stosowali podstęp, jak Dionizos upijający wrogów winem czy bożek Pan (koźlonogi i rogaty syn Hermesa i jednej z nimf) lub Herakles wabiący wonnym winem centaury. Późniejsze wieki również obfitowały w postacie mityczne i historyczne uprawiające trudną sztukę podstępu.

W czasie wojny domowej w starożytnym Rzymie ówczesny władca imieniem Sulla intrygą, namową i przekupstwem przeciągnął na swoją stronę 40 kohort Scypiona, co Karbon (jego przeciwnik) skwitował słowami:

Nad odpowiedzią na dylemat: męstwo czy podstęp? zastanawiał się i mistrz Wincenty, dziejopisarz. Zapisał on:

Na kanwie wypowiedzi mistrza Wincentego dodam, że byłoby błędem - niestety nader często popełnianym - że przykładamy współczesną miarkę do czasów minionych. Mam tutaj na myśli nieuwzględnianie wpływu religii i ówczesnej obyczajowości na postępowanie dowodzącego wojskiem czy propozycje stosowania znanych obecnie rozwiązań taktycznych do przeszłych zdarzeń wojennych. Możliwości, koszty i cel, jaki ma dowódca do zrealizowania, powinny być jedynymi kryteriami, jakiego sposobu użyć przeciwko wrogowi. Wskazówką, jak należy postąpić, niechaj będą słowa Buzesa, który z rozkazu cesarza Justyniana sprawował naczelne dowództwo nad całym Wschodem.

[1] Jon Latimer, Podstępy i fortele wojenne, przekł. Ewa Morycińska-Dziuś, Warszawa 2008, s. 37.

[2] Herodot, Dzieje, przekł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. VII, rozdz. 220-223, s. 535-536.

[3] Polibiusz, Dzieje, przekł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, t. I, ks. I, 19, s. 16.

[4] Tamże, t. I, ks. II, 25, s. 83-84.

[5] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przekł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 184.

[6] Polibiusz, Dzieje, dz. cyt., t. I, ks. I, 27-29, s. 22-24.

[7] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych na podstawie Pompejusza Trogusa, przekł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. XLI, rozdz. 2, s. 231.

[8] Marco Polo, Opisanie świata, przekł. Anna Ludwik Czerny, Warszawa 1975, ks.1, rozdz. LXX, s. 138-139.

[9] Stefan H. Verstappen, Trzydzieści sześć strategii starożytnych Chin, przekł. Krzysztof Krzyżanowski, Gliwice 2014, rozdz. 15, s. 96.

[10] Cz'un-Ts'iu i Tso-czuan [w:] Antologia literatury chińskiej, przekł. Janusz Chmielewski, Aleksy Dębnicki, Witold Jabłoński, Olgierd Wojtasiewicz, Warszawa 1956, s. 33.

[11] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, przekł. Władysław Głuchowski, Warszawa 1953, s. 316.

[12] Homer, Iliada, przekł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 18, wers 519-525, s. 405.

[13] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przekł. Ignacy Lewandowski, t. I, ks. 17, rozdz. 12. 2, s. 108.

[14] Wojna domowa [w:] Corpus Caesarianum, przekł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. III. 38, s. 325.

[15] Antoni Śmieszek, Egipt starożytny [w:], Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, z. 1, s. 29-30.

[16] Tamże, s. 31.

[17] Stefan Zawadzki, Mane, Tekle, Fares, Poznań 1996, s. 41.

[18] Herodot, Dzieje, dz. cyt., ks. 5, rozdz. 118-122, s. 396.

[19] Biblia, Ks. Sędziów 9, 6. 23. Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z Biblii Polskiej z apokryfami, wyd. XVIII, Warszawa 1990.

[20] Tamże, Ks. Sędziów 9, 32.

[21] Tamże, Ks. Sędziów 9, 36.

[22] Tamże, Ks. Sędziów 9, 44-45.

[23] Tamże, 1 Ks. Machabejska 10, 77-82; Rose Mary Sheldon, Szpiedzy, wywiady i tajne służby, przekł. Inga Sawicka, Warszawa 2008, s. 124-125; Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, przekł. pod red. ks. Eugeniusz Dąbrowski, Poznań 1979, ks. 12, rozdz. VII, rozdz. 1, s. 586-587.

[24] Biblia, 1 Ks. Machabejska 3, 13-24.

[25] Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, przekł. Jan Radożycki, Poznań 1984, ks. 5, rozdz. III, pod. 3, w. 109-119, s. 319-320.

[26] Tamże, rozdz. III, 4. 123, s. 320.

[27] Einhard, Życie Karola Wielkiego, przekł. Jan Parandowski, Wrocław 1950, s. 25-26.

[28] Joseph Bédier, Pieśń o Rolandzie, przekł. Tadeusz Żeleński (Boy), Warszawa 1975, rozdz. CLXVIII, s. 76.

[29] Kronika Thietmara, przekł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005 (1953), ks. II, rozdz. 5, s. 20.

[30] Tamże, ks. II, rozdz. 6-8, s. 20-22.

[31] Biblia, Ks. Sędziów 20, 32-33.

[32] James Waterson, Wojny Mameluków, przekł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2007, s. 45; Stephen O'Shea, Morze wiary, przekł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 126-132; Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan, hasło Roman IV Diogenes [w:] Słownik władców świata, Kraków 2005, s. 513.

[33] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przekł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 9, rozdz. 31, s. 436.

[34] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VI, rozdz. 5, podrozdz. 9-23, s. 126-127.

[35] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przekł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970, rozdz. XI, podrozd. 247-248, s. 161-162.

[36] Marco Polo, Opisanie świata, dz. cyt., ks. 1, rozdz. LXX, s. 138-139.

[37] "Al? "Izz ad-D?n Ibn al-At?r, Kompletna księga historii. Z czynów sułtana Saladyna, przekł. Michał Filip Horbowski, Justyna Maćkowiak, Dominik Małgowski, Poznań 2007, s. 26.

[38] Kosmas, Kronika Czechów, przekł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. 2, rozdz. XXXIX, s. 288.

[39] Tamże, s. 289.

[40] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty, Zakrzewo 2011, s. 70-71.

[41] David Nicolle, Wojny za wiarę. Chrześcijaństwo i dżihad 1000-1500, przekł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 55.

[42] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, Bydgoszcz 2013, ks. III, rozdz. LXVIIII, s. 197.

[43] Tamże, s. 199.

[44] Kronika Thietmara, dz. cyt., ks. II, rozdz. 29, s. 33.

[45] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt. s. 244.

[46] David Nicolle, Wojny za wiarę..., dz. cyt., s. 58-59.

[47] Poliajnos, Podstępy wojenne, przekł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 5, rozdz. 10.4, fragm. 218-219.

[48] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przekł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. I, ks. 37, rozdz. 4, s. 121.

[49] Anna Komnena, Aleksjada, przekł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1969, t. I, ks. 1, rozdz. 5.1, s. 16.

[50] Tamże, rozdz.4.5, s. 15, rozdz. 5.2-7, s. 16-18, rozdz. 6.1-5, s. 19-20; Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, przekł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 2006 (1974), ks. 4, rozdz. 7-12, s. 159-166.

[51] Zosimos, Nowa historia, przekł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. I, rozdz. L. 4, s. 86.

[52] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum kronika Danii, przekł. Jan Wołucki, Sandomierzz 2014, s. 34.

[53] Tacyt, Dzieła, dz. cyt., t. II, ks. 2, rozdz. 24-27, s. 80-81.

[54] Tajna historia Mongołów, dz. cyt., rozdz. VII. 194, s. 118.

[55] Zosimos, Nowa historia..., dz.cyt., ks. I, rozdz. LIII. 1-3, s. 88.

[56] Philip Line, Wikingowie. Wojownicy północy, przekł. Katarzyna Skawran, Warszawa 2016, s. 188.

[57] Geoffrey Regan, Największe błędy militarne w historii wojen, przekł. Tomasz Prochenka, Warszawa 2006, s. 9-12.

[58] Siergiej Pawłowicz Tołstow, Śladami cywilizacji starożytnego Chorezmu, przekł. Ignacy Koral, Warszawa 1953, s. 340-342.

[59] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt., s. 276.

[60] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przekł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, część III, rozdz. 138, s. 124, rozdz. 147, s. 130, rozdz. 154, s. 132-133, rozdz. 185, s. 146, rozdz. 259, s. 186, rozdz. 289, s. 203-204.

[61] Tamże, część III, rozdz. 247, s. 177-178, rozdz. 330, s. 220-221, rozdz. 337, s. 223-224.

[62] Helmold, Kronika Słowian, przekł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 87, s. 348.

[63] Tamże, ks. I, rozdz. 88, s. 349.

[64] Tamże, ks. I, rozdz. 88, s. 350.

[65] Tadeusz Kotarbiński, Hasło dobrej roboty, Warszawa 1968, s. 211.

[66] Carl von Clausewitz, O wojnie, przekł. Augustyn Cichowicz, Leon Koc, Warszawa 1958, t. I, ks. 3, rozdz. 9, s. 174, 178.

[67] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. III, rozdz. 5.8-10, s. 220-221.

[68] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych..., dz. cyt., ks. XLII, rozdz. 4, s. 238.

[69] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie..., dz. cyt., t. I, ks. 17, rozdz. 8.3-5, s. 105.

[70] Wojna afrykańska [w:] Corpus Caesarianum, tłum. i oprac. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2005, rozdz. 71, s. 427.

[71] Wojna afrykańska [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., rozdz. 84, s. 430.

[72] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970.

[73] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 3, rozdz. 9.32, s. 131.

[74] Azriel Lorber, Zawodna broń, przekł. Janusz Błaszczyk, Warszawa 2004, s. 248-251.

[75] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii, przekł. Grażyna Krasicka-Meuszyńska, Wrocław 1972, s. 55.

[76] Timothy May, Najazdy Mongołów, przekł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 119-120.

[77] Homer, Iliada, przekł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Wrocław 1953, ks. XIII, wersy 96-97.

[78] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. XVI, wersy 151-154.

[79] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. II, ks. 15, rozdz. 3.6-8, s. 235-236.

[80] Tamże, rozdz. 5.3, s. 240.

[81] Tamże, rozdz. 6.1, s. 241.

[82] Frontyn, Podstępy wojenne, przekł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 2, rozdz. 3. 17b, s. 145

[83] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 3.18, s. 146.

[84] Plutarch, Sulla [w:], Cztery żywoty, przekł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 18, s. 93.

[85] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przekł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. I, ks. IV, rozdz. 1.3, s. 50.

[86] Ksenofont, Historia grecka, przekł. Witold Klinger, Wrocław 2004, ks. IV, rozdz. 1.15-20, s. 146.

[87] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, dz. cyt., t. I, ks. 17, rozdz. 12.4, s. 108.

[88] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. II, ks. 7, rozdz. 8.4, s. 21.

[89] Lukrecjusz, O naturze wszechrzeczy, przekł. Edward Szymański, Kraków 1957, ks. V, wersy 1302-1304, s. 209.

[90] Aleksander Krawczuk, Kronika starożytnego Rzymu, Warszawa 1994, s. 82.

[91] Marco Polo, Opisanie świata, dz. cyt., ks. 2, cz. 2, rozdz. CXXIII-CXXIV, s. 222-224.

[92] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. III, rozdz. 8.24-28, s. 231-232.

[93] Tamże, t. I, ks. IV, rozdz. 11.16-56, s. 304-307.

[94] Jonathan Clements, Pierwszy cesarz Chin, przekł. Witold Nowakowski, Warszawa 2006, s. 72.

[95] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. IV, rozdz. 12.1-25, s. 307-309.

[96] Adam Mez, Renesans islamu, przekł. Janusz Danecki, Warszawa 1981, s. 55.

[97] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. II, rozdz. 18.13-15, s. 148.

[98] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. I, ks. VI, rozdz. 9.2, s. 159.

[99] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przekł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. III, rozdz. 1, s. 138-140.

[100] P. Vergilius Maro, Eneida, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1987, wersy 411-413, s. 315.

[101] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. IV, rozdz. 20.12-22, s. 333.

[102] Tamże, t. I, ks. IV, rozdz. 20.23-29, s. 333-334.

[103] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, dz. cyt., t. I, ks. 14, rozdz. 2.2, s. 30.

[104] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 3.24, s. 149; Polibiusz, Dzieje ... t. I, ks. 1, rozdz. 22, s. 19.

[105] Polibiusz, Dzieje, dz. cyt., t. I, ks. 1, rozdz. 23, s. 20.

[106] David Nicolle, Wojny za wiarę..., dz. cyt., s. 153.

[107] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. VI, rozdz. 5.19-21, s. 77.

[108] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, dz. cyt., t. I, ks. 14, rozdz. 2.9-11, s. 30-31, ks. XV, rozdz. 5.24, s. 62.

[109] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. II, rozdz. 3, s. 84.

[110] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt., s. 268.

[111] Tajna historia Mongołów, dz. cyt., rozdz. X. 240, s. 152-153.

[112] Polibiusz, Dzieje rzymskie, dz. cyt., t. I, ks. V, rozdz. 18, s. 258.

[113] Marco Polo, Opisanie świata, dz. cyt., ks. 2, cz. 3, rozdz. CXLVII, s. 244.

[114] John Man, Kubiłaj-Chan. Władca największego imperium w dziejach, przekł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Warszawa 2007, s. 149-150.

[115] Krzysztof Nowak, Leksykon złotych myśli, Warszawa 1997, s. 39.

[116] John Man, Kubiłaj-Chan..., dz. cyt., s. 242-243.

[117] Czesław Pieniążek, Henryk Sawczyński, Alfred Szczepański, Dzieje powszechne ilustrowane, Warszawa 1996, t. I, s. 142.

[118] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 1, rozdz. 3.5, s. 33-34.

[119] Biblia, Ks. Nahuma 2, 7.

[120] Biblia, Ks. Nahuma 2, 9.

[121] Pauzaniasz, U stóp boga Apollona [w:], Wędrówka po Helladzie, ks. VIII, rozdz. VIII. 7-9, s. 29-30.

[122] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji wielkiego stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 143.

[123] Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 65, 129.

[124] C. de Brida, Historia Tatarów [w:], Gerard Labuda, Jerzy Strzelczyk (red.), Prawda o bitwie pod Legnicą w 1241, rozdz. 24, s. 60-61.

[125] Georges Roux, Mezopotamia, przekł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 211.

[126] Polibiusz, Dzieje rzymskie, t. I, ks. V, rozdz. 22, s. 261.

[127] Herodot, Dzieje, przekł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 1, rozdz. 188-191, s. 106

[128] Tamże, rozdz. 191-192, s. 107.

[129] Libianos, Mowa na cześć Juliana [w:] Wybór mów, przekł. Leokadia Małunowicz, Wrocław 1953, rozdz. 223, s. 164.

[130] Aleksander Krawczuk, Julian [w:] Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 1991, s. 355.

[131] David Marshall Lang, Dawna Gruzja, przekł. Wojciech Hensel, Warszawa 1972, s. 80.

[132] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przekł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 175; Gustave Schlumberger, Ekspedycje króla Jerozolimy Amalryka I do Egiptu w latach 1163-1169, s. 30.

[133] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., dz. cyt., s. 242.

[134] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 488.

[135] Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 201.

[136] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. IV, rozdz. 19.14-16, s. 330.

[137] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 34-35.

[138] Wojna domowa [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. III, rozdz. 49, s. 328.

[139] Helmold, Kronika Słowian, dz. cyt., ks. II, rozdz. 107, s. 406.

[140] Biblia, Ks. Sędziów 4, 9.

[141] Tamże, Ks. Sędziów 4, 11.

[142] Tamże, Ks. Sędziów 4, 21.

[143] Lucjusz Anneusz Seneka, Myśli, przekł. Stanisław Stabryła, Kraków 1989, rozdz. III 26.4, s. 120.

[144] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar, przekł. Józef Bielawski, Ossolineum 1975, s. 93.

[145] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 3.4, s. 140.

[1] Katullus, Poezje, przekł. Anna Świderkówna, Wrocław 2005, wiersz LXIII, wersy 348-349, s. 95.

[2] Homer, Odyseja, przekł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, pieśń 8, wersy 496-497, s. 124.

[3] Geoffrey Bibby, Cztery tysiące lat temu, przekł. Irena Zawadzka, Warszawa, 1967, s. 463.

[4] Tadeusz Zieliński, Starożytność bajeczna, Wydawnictwo Śląsk, s. 309.

[5] Tamże.

[6] Tamże.

[7] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, przeł. Bogdan Burliga, Warszawa 2007, rozdz. 24.4, s. 111; Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 3, rozdz. 14, s. 148-149.

[8] Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich. Treny. Fraszki, Warszawa 2003/4, s. 6.

[9] Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich [w:] Dzieła polskie, Warszawa 1976, t. II, s. 86.

[10] Biblia, Ks. Jozuego 2, 1-24. 6, 3-21.

[11] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy, wywiady i tajne służby, przekł. Inga Sawicka, Warszawa 2008, s. 52-54.

[12] Tadeusz Zieliński, Helenizm a judaizm, cz. II, Warszawa 1927, s. 23.

[13] Paweł Diakon, Historia rzymska. Historia Longobardów, przekł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. IV, rodz. 16, s. 41.

[14] Sy-ma Ts'ien, Syn smoka, przekł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 130-131.

[15] Tamże.

[16] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt., s. 172.

[17] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 9, s. 285

[18] Tamże, rozdz. 6.10, s. 284.

[19] Ksenofont, Historia grecka, przekł. Witold Klinger, Wrocław 2004, ks. IV, rozdz. 4.10, s. 170.

[20] Phillip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 153.

[21] Tamże.

[22] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, przekł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 2, rozdz. 11, s. 88.

[23] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. VI, rozdz. 8, s. 158.

[24] Tamże, ks. III, rozdz. 9, s. 316.

[25] Herodot, Dzieje, dz. cyt., ks. V, rozdz. 36-38, s. 361.

[26] Józef Flawiusz, Autobiografia, rozdz. 32.155-164, s. 114, rozdz. 33.165-168, s. 115.

[27] Dziesięć tysięcy liści, red. i przekł. Wiesław Kotański, Warszawa 2012, s. 311.

[28] Tamże, s. 312.

[29] Tamże, s. 317-319.

[30] Ransetu [w:] Japońskie haiku śmierci, edytor Łukasz Górnikowski, Kraków 2010, s. 35.

[31] Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 37.

[32] James Waterson, Wojny Mameluków, dz. cyt., s. 202.

[33] Kronika wielkopolska, przekł. Kazimierz Abgarowicz, Kraków 2010, rozdz. 130, s. 187-188.

[34] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, dz. cyt., t. I, ks. 17, rozdz. 13.7, s. 111.

[35] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 5, rozdz. 10.3, s. 218.

[36] Frontyn, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 5.10, s. 103.

[37] Polibiusz, Dzieje, dz. cyt., t. I, ks. III, rozdz. 18-19, s. 125.

[38] Tamże, ks. II, rozdz. 9, s. 72.

[39] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. II, rozdz. 5.8-26, s. 111-113.

[40] Tamże, ks. IV, rozdz. 23.5-17, s. 340.

[41] Tamże, rozdz. 23.18-25, s. 341.

[42] Tamże, ks. III, rozdz. 6.24, s. 225.

[43] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. VI, rozdz. 43.178, s. 107.

[44] Giovanni Boccaccio, Dekameron, przekł. Edward Boyé, Warszawa 1971, t. 1, dzień 5, opowieść 2, s. 413.

[45] Stephen O'Shea, Morze wiary, dz. cyt., s. 224.

[46] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VII, rozdz. 24.15, s. 266.

[47] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 126.

[48] Philip Line, Wikingowie. Wojownicy północy, dz. cyt., Warszawa 2016, s. 235.

[49] David Nicolle, Wojny za wiarę..., dz. cyt., s. 116, 219.

[50] Zosimos, Nowa historia, dz. cyt., ks. II, rozdz. XV. 2-4, s. 116-117.

[51] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar, dz. cyt. s. 118.

[52] Kronika Oliwska. Źródła do dziejów Pomorza Wschodniego z połowy XIV wieku, przekł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. CD KronikiOliwskiej 32, s. 97-98.

[53] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 1, rozdz. 8.4, s. 113.

[54] Tamże, rozdz. 11.10, s. 121.

[55] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 5, rozdz. 2.9, s. 206-207.

[56] Tamże, ks. 1, rodz. 38.2, s. 59.

[57] Grzegorz z Tours, Historie..., dz. cyt., ks. 3, rozdz. 6, s. 157.

[58] Homer, Odyseja, dz. cyt., pieśń 12, wersy 41-46, s. 182.

[59] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. I, ks. 18, rozdz. 2.10-12, s. 115-116.

[60] Tamże, rozdz. 6.14-15, s. 122.

[61] Józef Flawiusz, Autobiografia, dz. cyt., rozdz. 31.151-153, s. 113.

[62] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 39.

[63] Pierre Montet, Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramessydów, przekł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1964, s. 195.

[1] Jang Czu, Życie i śmierć [w:] Antologia literatury chińskiej, przekł. Janusz Chmielewski, Aleksy Dębicki, Witold Jabłoński, Olgierd Wojtasiewicz, Warszawa 1956, s. 72.

[2] Bronisław Seyda, Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa 1973, s. 15.

[3] Siedem kasyd arabskich (Mu" Allaki), przekł. Aleksandra Witkowska, Janusz Danecki, Warszawa 1981, s. 28.

[4] Herakles [w:] Pierre Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, przekł. Maria Bronarska, Barbara Górska, Anna Nikliborc, Joanna Sachse, Olga Szarska, Wrocław 1987, s. 128-138.

[5] Georges Roux, Mezopotamia..., dz. cyt., s. 120, Edwin Oliver James, Starożytni bogowie, przekł. Leon Cyboran, Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1970, s. 59.

[6] Epos o Gilgameszu, przekł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, rozdz. VI, s. 26

[7] Epos o Gilgameszu..., rozdz. VI, s. 27.

[8] Georges Roux, Mezopotamia..., dz. cyt., s. 109.

[9] Historia Etany [w:] Enuma Elisz i inne teksty mezopotamskie, przekł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, rozdz. III, s. 58.

[10] Zejście Isztar do piekieł [w:] Enuma Elisz..., dz. cyt., s. 63-64.

[11] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 4, wersy 210-215, s. 140-141.

[12] Tamże, ks. 11, wersy 841-848, s. 277.

[13] Tamże, ks. 4, wersy 113-116, s. 138.

[14] Tamże, ks. 11, wersy 372-376, s. 265.

[15] Tamże, ks. 11, wersy 387-390, s. 265.

[16] Tamże, ks. 11, wersy 391-393, s. 265.

[17] Achilles [w:], Pierre Grimal, Słownik mitologii Greckiej i Rzymskiej, przeł. Maria Bronarska, Barbara Górska, Anna Nikliborc, Joanna Sachse, Olga Szarska, Wrocław 1987, s. 5.

[18] Homer, Odyseja, dz. cyt., pieśń 1, wersy 283-387, s. 15.

[19] Owidiusz, Fasti. Kalendarz poetycki, przeł. Elżbieta Wesołowska, Wrocław 2008, ks. 5, wersy 408-411, s. 209.

[20] Publius Vergilius Maro, Eneida, przekł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1987, ks. IX, wersy 1072-1076, s. 301.

[21] Homer, Odyseja, dz. cyt., pieśń 2, wersy 342-344, s. 30.

[22] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 3, wersy 29-36, s. 123.

[23] Marek Anneusz Lukan, Wojna domowa, przekł. Mieczysław Brożek, Kraków1994, pieśń IX, wersyy 708-723, s. 225-226.

[24] Tamże, pieśń IX, wersyy 913-919, s. 232.

[25] Homer, Odyseja, dz. cyt., pieśń IV, wersyy 218-222, s. 55.

[26] Tamże, pieśń XX, wersy 306-313, s. 314-315.

[27] Kropidło szafranowe [w:] wikipedia.org.pl.

[28] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VIII, rozdz. 24.38, s. 397.

[29] Homer, Odyseja, dz. cyt., pieśń IV, wersy 227-229, s. 55.

[30] P. Vergilius, Eneida, dz. cyt., ks. VI, wersy 574-583, s. 194.

[31] Jürgen Thorwald, Dawna medycyna - jej tajemnice i potęga, przekł. Albin Bandurski, Janina Sczaniecka, Wrocław 1990, s. 64.

[32] Laura Smokowicz, Trucizny i niewidzialni zabójcy, Białystok 2004, s. 104-105; Jürgen Thorwald, Dawna medycyna..., dz. cyt., s. 65.

[33] Jakub Mowszowicz, Rośliny trujące, dz. cyt., tab. 63, s. 136; Jürgen Thorwald, Dawna medycyna..., dz. cyt., s. 65; Amy Stewart, Zbrodnie roślin, przekł. Dariusz Wójtowicz, Warszawa 2012, s. 99.

[34] Roman Bugaj, Nauki tajemne w Polsce w dobie odrodzenia, Wrocław 1976, s. 61-62.

[35] Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 100.

[36] William Shakespeare, Hamlet, przekł. Leon Ulrich, Madryt 2000, akt 1, scena V, s. 40.

[37] William Shakespeare, Makbet, przeł. Jerzy S. Sito, Warszawa 2000, akt 4, scena 1, s. 98.

[38] William Shakespeare, Romeo i Julia, przekł. Leon Urlich, Madryt 2000, akt 1, scena III, s. 200-201.

[39] Krystyna Kreyser, Cztery pory roku w mitach Greków i Rzymian, Warszawa, s. 42.

[40] Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, przeł. Wanda Zakrzewska, Paweł Pachciarek, Ryszard Turzyński, Warszawa 1990, s. 196-198; Krystyna Jabłońska, Czarodziejski zielnik, Warszawa 1965, s. 38-40.

[41] Mandragora [w:] Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985, s. 646.

[42] Roman Bugaj, Nauki tajemne..., dz. cyt., s. 21.

[43] William Shakespeare, Romeo i Julia, dz. cyt., akt 4, scena I, s. 284; Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 121-123; Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska, Łaskawe ziele, Białystok 2003, s. 217-218.

[44] Biblia, Pieśń nad pieśniami, 7, 14.

[45] Biblia, 1 Ks. Mojżesza, 30, 14-16.

[46] Dante Alighieri, Boska komedia, przekł. Edward Porębowicz, Kraków 2009, Piekło, Pieśń XX, wersy 115-117, s. 97.

[47] Mojry [w:], Pierre Grimal, Słownik mitologii..., dz. cyt., s. 238; Krystyna Jabłońska, Czarodziejski zielnik, dz. cyt., s. 53.

[48] Jaub Mowszowicz, Rośliny trujące, dz. cyt., tab. 62, s. 130; Jürgen Thorwald, Dawna medycyna..., dz. cyt., s. 170; Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska, Łaskawe ziele, dz. cyt., s. 175; Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 157-159.

[49] Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli traktat o zacności, przeł. Maria Krzysztof Byrski, Warszawa 1985, lekcja 2, wers 238, s. 75.

[50] Tamże, lekcja 8, wers 323, s. 262.

[51] Tamże, lekcja 7, wers 216, s. 217.

[52] Jürgen Thorwald, Dawna medycyna, dz. cyt., s. 171.

[53] Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, przeł. Krzysztof Głombinowski, Bogdan Burliga, Anna Marchewka, Anna Ryś, Wrocław 2014, ks. 1, rozdz. 3.9, s. 78.

[54] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 42

[55] Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, dz. cyt., ks. 8, rozdz. 8.13-15, s. 404.

[56] Kodeks Hammurabiego, przekł. Marek Stępień, Warszawa 1996, s. 124-125.

[57] Jürgen Thorwald, Dawna medycyna..., dz. cyt., s. 248.

[58] Peter Lorie, Przesądy, przeł. Krzysztof Wierzbicki, Warszawa 1993, s. 71.

[59] Watsjajana Mallanaga, Kamasutra, czyli traktat o miłowaniu, przekł. Maria Krzysztof Byrski, Warszawa 1985, część VII, lekcja 1.48, s. 167.

[60] Tamże, część VII, lekcja 1.35, s. 165.

[61] Szajch An-Nafzawi, Ogród rozkoszy, przeł. Ida Lisowicz, Warszawa 2006, s. 171.

[62] Manu Swajambhuwa, Manusmryti..., dz. cyt., lekcja 7, wersy 89, s. 201.

[63] Geografia antyczna, przekł. zespołowy, Warszawa 1957, s. 179

[64] John Man, Kubiłaj-Chan. Władca największego imperium w dziejach, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Warszawa 2007, s. 60.

[65] Publius Vergilius Maro, Eneida, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1987, ks. XII, wersy 1218-1222, s. 406.

[66] Vergilius, Eneida, dz. cyt., ks. X, wersy 202-207, s. 309.

[67] Owidiusz, Przemiany, przekł. Brunon Kiciński, Sandomierz 2012 (1825), t. I, ks. 2, wersy 659-660, s. 123.

[68] Owidiusz, Zima w Tomi [w:] Poezje wybrane, przeł. Lidia Winniczuk, Warszawa 1974, s. 106.

[69] David Nicolle, Wojny za wiarę..., dz. cyt., s. 108.

[70] Władysław Szumowski, Historia medycyny, Warszawa 1961, s. 26.

[71] Owidiusz, Przemiany, dz. cyt., t. 2, ks. 9, wersy 128-132, s. 237.

[72] Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 146.

[73] Marek Anneusz Lukan, Wojna domowa, dz. cyt., pieśń 8, wersy 302-305, s. 187.

[74] Tamże, pieśń 8, wers 388, s.

[75] Tamże, pieśń 8, wersy 382-384, s. 189.

[76] Tamże, pieśń 1, wersy 230, s. 11.

[77] Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jusupović, Kraków-Warszawa 2017, s. 120-121.

[78] Adrienne Mayor, Grecki ogień. Zatrute strzały. Bomby skorpionów, przeł. Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 63-64.

[79] Tajna kronika Mongołów, dz. cyt., rozdz. III. 106, s. 60.

[80] Tamże, rozdz. IV. 145, s. 78.

[81] Tamże.

[82] Tamże, rozdz. VI. 173, s. 102.

[83] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski August [w:], Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, s. 113.

[84] John Man, Kubiłaj-Chan..., dz. cyt., s. 171; Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 110.

[85] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przekł. i red. Lidia Winniczuk, Warszawa 1976, ks. 9, rozdz. V. 22, s. 331.

[86] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana Masuda, przeł. Bogdan Składanek, Warszawa 1996, s. 269.

[87] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra..., dz. cyt., ks. 9, rozdz.VIII.33, s. 340.

[88] Kasjusz Dion Kokcejan, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. I, ks. 36, rozdz. 5, s. 97.

[89] Marko Polo, Opisanie świata, dz. cyt., ks. 2, część 2, rozdz. CXX, s. 218.

[90] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana..., dz. cyt., s. 125.

[91] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. 36, rozdz. 6-7, s. 97-98.

[92] Dawid z Sasunu, Epos staroarmeński, przekł. Igor Sikirycki, Warszawa 1983, s. 142.

[93] Grzegorz z Tours, Historia Franków, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 9, s. 114.

[94] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, przeł. Władysław Madyda, Warszawa 1955, ks. 4, rozdz. 8, s. 131.

[95] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 112-113; David Marshall Lang, Dawna Gruzja, przeł. Wojciech Hensel, Warszawa 1972, s. 51.

[96] Jakub Mowszowicz, Rośliny trujące, dz. cyt., s. 3-4.

[97] Jonathan Clements, WU. Chińska cesarzowa, przeł. Małgorzata Szubert, Warszawa 2009, s. 99.

[98] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt., s. 272; Czung Tsung [w:] Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan, Słownik władców świata, dz. cyt., s. 718.

[99] Jakub Mowszan, Rośliny trujące, dz. cyt., s. 3; Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska, Łaskawe ziele, Białystok 2003, s. 186.

[100] Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami, dz. cyt., s. 142-143.

[101] Tamże, s. 223-225

[102] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 217-218; Zatrucia roślinami wyższymi..., dz. cyt., s. 224-225.

[103] Peter Macinnis, Fasolka z Kalabaru, przekł. Sylwia Wierzbicka-Pawłowska, Warszawa 2005, s. 220, 223, 225.

[104] Helena Adamczewska, Odkurzanie mitów, Warszawa 1987, s. 180

[105] Tamże.

[106] Tamże, s. 183.

[107] Tamże, s. 186.

[108] Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 219-220.

[109] James Waterson, Wojny mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 124-125.

[110] Jakub Mowszowicz, Rośliny trujące, dz. cyt., tab. 53, s. 112; Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 191-192.

[111] Platon, Fedon, przeł. Władysław Witwicki, Kraków 2007, s. 188-189.

[112] Diogenes Laertios, Sokrates [w:] Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przeł. Irena Krońska, Kazimierz Leśniak, Witold Olszewski, Bogdan Kupis, Warszawa 1982, s. 103.

[113] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 153.

[114] Peter Macinnis, Fasolka z Kalabaru..., dz. cyt., s. 163.

[115] Klaudiusz Elian, Opowiastki rozmaite. Listy wieśniaków, przekł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2005, ks. 13, rozdz. 41, s. 256.

[116] Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska, Łaskawe ziele, dz. cyt., s. 179.

[117] Tamże.

[118] O gadulstwie [w:] Plutarch, Moralia. Wybór pism filozoficzno-popularnych, przeł. Zofia Abramowiczówna, Warszawa 2002, rozdz.14, s. 89.

[119] Arystofanes, Rycerze [w:] Komedie wybrane, przeł. Artur Sandauer, Stefan Srebrny, Kraków 1977, wersy 83-84, s. 40.

[120] Plutarch, Temistokles [w:] Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, t. II, s. 234.

[121] Horacy, Satyry, przeł. Jan Sękowski, Warszawa 1972, ks. 1, satyra 8, wersy 21-28, s. 47-48.

[122] Tamże, wersy 44-50, s. 48.

[123] Tamże, ks. 2, satyra 1, wersy 47-48, s. 57.

[124] Tamże, wersy 95-96, s. 94.

[125] William Shakespeare, Makbet, dz. cyt., akt 4, scena 1, s. 98.

[126] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. I, ks. 13, rozdz. 15, s. 369.

[127] Tamże, ks. 12, rozdz. 67-69, s. 359.

[128] Gajus Swetoniusz, Nero [w:] Żywoty cezarów, dz. cyt., ks. VI, rozdz. 33, s. 351; Tacyt, Dzieła, dz. cyt., t. I, ks. 13, rozdz. 16, s. 370.

[129] Tacyt, Dzieła, dz. cyt., t. I, ks. 3, rozdz. 7-8, s. 170.

[130] Gajus Swetoniusz, Nero [w:] Żywoty cezarów, dz. cyt., ks. VI, rozdz. 34, s. 352; Franz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach ludzkości, przeł. Stanisław Sosnowski, Warszawa 1958, s. 141.

[131] Juliusz Kapitolinus, Werus [w:] Historycy Cesarstwa Rzymskiego. Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, przekł. Hanna Szelest, Warszawa 1966, rozdz. 11, s. 91.

[132] Eliusz Lampridiusz, Komodus Antoninus [w:] Historycy Cesarstwa Rzymskiego, rozdz. 9-10, s. 108.

[133] Paweł Diakon, Historia Longobardów [w:] Historia rzymska. Historia Longobardów, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. II, rozdz. 29, s. 237/

[134] Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska, Łaskawe ziele, dz. cyt., s. 180.

[135] Marcjalis, Epigramy, przeł. Stanisław Kołodziejczyk, Warszawa 1985, ks. 3, s. 53.

[136] Krzysztof Amielańczyk, Lex Cornelia de sicariis et veneficis, Lublin 2011, rozdz. 3.1, s. 78-84.

[137] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1971, ks. VIII, rozdz. 18, s. 127.

[138] Krzysztof Amielańczyk, Lex Cornelia..., dz. cyt., rozdz. 3.2, s. 84.

[139] Lukrecjusz, O naturze..., dz. cyt., ks. V, wersy 899-900, s. 195.

[140] Krzysztof Amielańczyk, Lex Cornelia..., dz. cyt., rozdz. 3.1, s. 82-83.

[141] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 41, 202.

[142] Tamże, s. 234-235.

[143] Tamże, s. 102-103.

[144] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum..., ks. VI, rozdz. 31, s. 164.

[145] William Szekspir, Hamlet, przeł. Władysław Tarnawski, Wrocław 1966, akt 1, scena V, wersy 857-862, s. 51-52.

[146] František A. Nowak, Wielki atlas roślin, przekł. Aleksander Ostrowski, Warszawa 1987, s. 421.

[147] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 205.

[148] Philippe Charlier, Czego uczą nas umarli, przeł. Anna Kocot, Kraków 2015, s. 161-171.

[149] Alistair Cameron Crombie, Nauka średniowieczna i początki nauki nowożytnej, przeł. Stanisław Łypacewicz, Warszawa 1960, t. I, s. 176.

[150] Alistair Cameron Crombie, Nauka średniowieczna..., dz. cyt., s. 172-174.

[151] Pliniusz, Historia naturalna, przeł. Irena i Tadeusz Zawadzcy, Wrocław 2004, t. II, rozdz. VIII. 7, s. 251; Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 67.

[152] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 204, t. II, ks. XII, rozdz. 111.539, s. 584.

[153] Attalos III Filometor [w:] Słownik władców świata, dz. cyt., s. 31.

[154] Peter Macinnis, Fasolka z Kalabaru, przeł. Sylwia Wierzbicka-Pawłowska, Warszawa 2005, s. 83.

[155] Richard Davenport-Hines, Odurzeni, przeł. Agnieszka Cioch, Warszawa 2006, s. 32.

[156] Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 1963, ks. I, rozdz. 17. 8-11, s. 28.

[157] Tacyt, Dzieła, dz. cyt., t. 2, ks. IV, rozdz. 50, s. 215

[158] Tamże.

[159] Światło słowem zwane. Wypisy z literatury staroindyjskiej, pod red. Marka Mejora, Warszawa 2007, rozdz. I 55-56, s. 150.

[160] James Waterson, Wojny Mameluków, dz. cyt., s. 191.

[161] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. II, ks. 10, rozdz. 11. 3, s. 100.

[162] Tamże, rozdz. 11. 4, s. 100.

[163] James Waterson, Wojny Mameluków, dz. cyt., s. 153; Argun [w:] Słownik władców świata..., dz. cyt., s. 706.

[164] Jonathan Clements, Pierwszy cesarz Chin, przeł. Witold Nowakowski, Warszawa 2006, s. 111.

[165] Jakub Mowszowicz, Rośliny trujące, dz. cyt., tab. 60, s. 126; Amy Stewart, Zbrodnie roślin, dz. cyt., s. 141-143.

[166] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 202-204; Jürgen Thorwald, Stulecie detektywów, przekł. Wanda Kragen, Karol Bunsch, Kraków 1971, s. 262; Peter Macinnis, Fasolka z Kalabaru, dz. cyt., s. 168.

[167] CD. Kronika oliwska. Źródło do dziejów Pomorza wschodniego z połowy XIV wieku, przekł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. 16, s. 86.

[168] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, dz. cyt., ks. 3, rozdz. 31, s. 170.

[169] Prawo salickie [w:] Pomniki prawa, wydał Roman Skeczkowski, Koszalin 1995, rozdz. XXV, §1, s. 133.

[170] Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, przekł. Maria Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005 (1957), ks. VII, rozdz. 3, s. 175.

[171] Rocznik krakowski, Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872, s. 85.

[172] Kronika książąt polskich [w:] Regni Poloniae Documenta rerum gestarum, przkł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz - Warszawa 2014, rozdz. LXXIII, s. 203.

[173] Koral (hasło) [w:] Juan Eduardo Cirlot, Słownik symboli, przekł. Ireneusz Kania, Kraków 2012, s. 194.

[174] Kazimierz Chłędowski, Dwór w Ferrarze, Warszawa 1958, s. 349- 350.

[175] Margarete Riemschneider, Od Olimpii do Niniwy w epoce Homera, przeł. Franciszek Przebinda, Warszawa 1969, s. 105.

[176] Li He, Bolejąc nad krótkimi dniami [w:] Księżyc nad Fuzhou. Wiersza z epoki Tang, s. 217.

[177] Palec (hasło) [w:] Władysław Kopaliński, Słownik mitów i..., dz. cyt., s. 820; Pochodzenie i tradycja (hasło) [w:] Peter Lorie, Przesądy, dz. cyt.,, s. 38.

[178] Ametyst (hasło) [w:] Peter Lorie, Przesądy, dz. cyt., s. 96.

[179] Edward Kajdański, Michał Boym, Ambasador Państwa Środka, Warszawa 1999, s. 131.

[180] Władysław Szumski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 205.

[181] Pliniusz, Historia naturalna, dz. cyt., t. II, rozdz. VIII.5, s. 226.

[182] Do Boga, Pana mego, mów!, przekł. Olga Drewnowska-Rymarz, Krystyna Łyczkowska, Małgorzata Sandowicz, Teresa Stępniowska, Warszawa 2005, s. 143.

[183] Nathan Belofsky, Jak dawniej leczono, przekł. Grzegorz Siwek, Warszawa 2014, s. 15.

[184] Kazimierz Chłędowski, Dwór w Ferrarze, dz. cyt., s. 349.

[185] Pliniusz, Historia naturalna, dz. cyt., t. II, rozdz. VIII. 6, s. 239.

[186] Vergilius, Eneida, dz. cyt., ks. XII, wersy 593-599, s. 389-390.

[187] Biblia, 1 Ks. Machabejska, 6. 34.

[188] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 9, wersy 705-707, s. 238.

[189] Tamże, ks. 19, wersy 157-166, s. 413.

[190] Ksenofont, Historia grecka, dz. cyt., ks. II, rozdz. 2. 2, s. 59.

[191] Plutarch, Lizander [w:] Cztery żywoty, dz. cyt., rozdz. 13, s. 42; Ksenofont, Historia grecka, dz. cyt., ks. II, rozdz. 2.9, s. 61.

[192] Bogda Balicka, Zofia Górnicka-Kaczorowska, Łaskawe ziele, dz. cyt., s. 185.

[193] Ilona Wiktoria Lengiewicz, Rośliny biblijne, Warszawa 2008, s. 173-174.

[194] Biblia, Ks. Jonasza, 4, 11.

[195] Biblia, 2 Ks. Królewska, 4, 38-41.

[196] Ibn Hazm, Naszyjnik gołębicy. O miłości i kochankach, przeł. Janusz Danecki, Aleksandra Witkowska, Warszawa 1976, rozdz. II, s. 44.

[197] Imru al-Kajas [w:] Siedem kasyd staroarabskich, przeł. Aleksandra Witkowska, Janusz Danecki, Warszawa 1981, wersy 4-5, s. 33.

[198] Philippe Charlier, Czego uczą nas..., dz. cyt., s. 190, 220.

[199] Żywot Juliusza Agrykoli [w:] Tacyt, Dzieła, dz. cyt., t. II, rozdz. 28-29, s. 311.

[200] Adam Mez, Renesans islamu, dz. cyt., s. 35.

[201] Sreven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, przekł. Jerzy Schakopf, Warszawa 1987, t. I, s. 238; Anonim, Dzieje pierwszej krucjaty, przekł. Karol Estreicher, Warszawa 1984, opowieść 1, rozdz. 2, s. 22, opowieść 4, rozdz. 10, s. 46; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 53.

[202] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004 (1957), t. I, ks. VI, rozdz. 96, s. 152.

[203] Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, dz. cyt., ks. II, rozdz.8, s. 22, ks. VI, rozdz. 35, s. 137.

[204] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. III, rozdz. XII, s. 327.

[205] Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, dz. cyt., ks. VI, rozdz. 15, s. 127, rozdz. 27, s. 133.

[206] Tamże, ks. II, rozdz. 5, s. 20, ks. VII, rozdz. 42, s. 197.

[207] Kronika wielkopolska, przeł. Kazimierz Abgarowicz, Kraków 2010 (1965), rozdz. 33, s. 107.

[208] Kazimierz Dziedzic, Kronika śmierci, Kraków 1995, s. 25.

[209] James Waterson, Wojny Mameluków, dz. cyt., s. 119.

[210] Grzegorz z Tours, Historia Franków, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 45, s. 363-364.

[211] James Waterson, Wojny Mameluków, dz. cyt., s. 154, 170.

[212] Kazimierz Dziedzic, Kronika śmierci, dz. cyt., s. 162-167.

[213] Publius Flavius Vegetius Renatus, O sztuce wojskowej. Księgi I-III (wybór), przeł. www.zrodla.historyczne.prv.pl, Zgred 2004, ks. III, s. 63.

[214] Marek Anneusz Lukan, Wojna domowa, dz. cyt., pieśń III, s. 53.

[215] Arthur L. Basham, Indie, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1964, s. 535.

[216] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 4, rozdz. 12, s. 230.

[217] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., ks. 4, rozdz. 5.3, s. 109.

[218] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., ks. VI, rozdz. 28. 23-27, s. 190-191.

[219] Zosimos, Nowa historia, dz. cyt., ks. VI, rozdz. XI. 1, s. 333.

[220] Historia Wandalów [w:] Izydor z Sewilli, Historia Gotów, Wandalów i Swebów, przekł. Artur Foryt, Kraków 2017, rozdz. 72, s. 64.

[221] Hydacjusz z Lemiki, Kronika po Hieronimie [w:] Izydor z Sewilli, Historia Gotów..., dz. cyt., rozdz. 16, s. 90.

[222] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, dz. cyt., t. II, ks. XII, rozdz. 38, s. 502.

[223] Skargi Chu-en-Inpu [w:] Opowieści znad Nilu, przekł. Filip Taterka, Warszawa 2017, s. 176.

[224] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Witold Klinger, Wrocław 2004 (1958), ks. VII, rozdz. 2.18, s. 348.

[225] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 42, s. 311.

[226] Tamże, ks. 8, rozdz. 23.1, s. 339-340.

[227] Tamże, ks. 5, rozdz. 10.1, s. 218.

[228] Krzysztof Mroziewicz, Indie, dz. cyt., s. 223.

[229] Tamże, s. 316.

[230] Paweł Diakon, Historia Longobardów, dz. cyt., ks. V, rozdz. 5, s. 288.

[231] Marko Polo, Opisanie świata, dz. cyt., ks. 2, część 3, rozdz. CLI, s. 248.

[232] Manfred Reitz, Szpiedzy, którzy wstrząsnęli światem. Od faraonów do Mata Hari, przeł. Paweł Brudek, Warszawa 2011, s. 19.

[233] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty, Wydawnictwo Replika 2011, s. 162-164.

[234] Peter Macinnis, Fasolka z Kalabaru, dz. cyt., s. 58.

[235] Horacy, Satyry, dz. cyt., ks. 2, satyra 4, wersy 20-21, s. 75.

[236] Chociaż nas wino weseli [w:] Pieśni miłosne Hafiza, przekł. Władysław Dulęba, Kraków 1979, s. 25.

[237] Adrienne Mayr, Grecki ogień, zatrute strzały, bomby skorpionów, przeł. Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 117.

[238] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt., s. 130.

[239] Prokpiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VI, rozdz. 27. 4, 21, s. 187.

[240] Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, dz. cyt., ks. 3, rozdz. VII. 12-13, wersy 181-189, s. 231.

[241] Tamże, ks. 5, rozdz. XIII. 6, wersy 566, s. 357.

[242] Tamże, ks. 5, rozdz. XIII. 4, wersy 551-552, s. 356.

[243] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 7, rozdz. 84-85, s. 481.

[244] Marek Anneusz Lukan, Wojna domowa, dz. cyt., pieśń IV, wersy 292-293, s. 83.

[245] Tamże, wersy 307-312, s. 84.

[246] Anonim, Dzieje pierwszej..., dz. cyt., opowieść 1, rozdz. 2, s. 22.

[247] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 19, rozdz. 8. 8, s. 135-136.

[248] David Nicolle, Wojny za wiarę..., dz. cyt., s. 221.

[249] Abul fazl Bajhaki, Historia sułtana..., dz. cyt., s. 268.

[250] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum..., dz. cyt., ks. VIII, rozdz. 42, s. 225.

[251] Tukidydes, Wojna peloponeska, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 45-47, s. 456.

[252] Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy..., dz. cyt., ks. VIII, rozdz. 2.70, s. 502.

[253] Poliajnos, Podstępy wojenne..., dz. cyt., ks. 2, rozdz. 30. 3, s. 111.

[254] Biblia, 2 Ks. Królewska, 19, 35-36.

[255] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 78.

[256] Pauzaniasz, U stóp boga Apollona, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Henryk Podbielski, Wrocław 1989, ks. IX, rozdz. VIII. 2, s. 180.

[257] Pauzaniasz, U stóp boga..., dz. cyt., ks. VIII, rozdz. XVIII. 4, s. 60.

[258] Lukrecjusz, O naturze..., dz. cyt., ks. 6, wersy 738-741, s. 240.

[259] Tamże, wersy 747-748, s. 240.

[260] P. Vergilius, Eneida, dz. cyt., ks. VI, wersy 332-339, s. 188.

[261] Diodor Sycylijski, Starożytności asyryjskie, przekł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2017, ks. II, rozdz. 12.2, s. 31.

[262] Lukrecjusz, O naturze..., dz. cyt., ks. 6, wersy 781-787, s. 241-242.

[263] Diodor Sycylijski, Starożytności asyryjskie, dz. cyt., ks. II, rozdz. 57, s. 93.

[264] Lukrecjusz, O naturze..., dz. cyt., ks. 6, wersy 1093-1096, s. 252.

[265] E. W. Bovill, Złoty szlak Maurów, przeł. Edda Werfel, Warszawa 1966, s. 13-15.

[266] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 94-95.

[267] Mahomet. Mądrości proroka, przekł. Janusz Danecki, Warszawa 1993, s. 102.

[268] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 1, wersy 49-53, s. 82-83

[269] Biblia, 2 ks. Mojżesza, 9, 3.

[270] Tamże, 9, 10.

[271] Tukidydes, Wojna peloponeska, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 47-48, s. 112.

[272] Lukrecjusz, O naturze..., dz. cyt., ks. VI, wersy 1141-1155, s. 254.

[273] Laura Smokowicz, Trucizny i niewidzialni zabójcy, Białystok 2004, s. 55; James Waterson, Wojny Mameluków..., dz. cyt., s. 193.

[274] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 92.

[275] Jürgen Thorwald, Dawna medycyna..., dz. cyt., s. 247-248; Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 104.

[276] Biblia, 1 Ks. Samuela, 5, 1.

[277] Tamże, 5, 6.

[278] Tamże, 6, 4.

[279] Tamże, 2 Ks. Samuela, 6, 6-7.

[280] Georges Roux, Mezopotamia, dz. cyt., s. 303.

[281] Władysław Szumowski, Historia medycyny..., dz. cyt., s. 92.

[282] Jacques Attali, Żydzi, świat, pieniądze, przeł. Krystyna i Krzysztof Pruscy, Warszawa 2003, s. 156.

[283] Kronika oliwska, dz. cyt., rozdz. 67, s. 120-121, rozdz. 69, s. 122, rozdz. 73, s. 125.

[284] Szymon Wrzesiński, Epidemie w dawnej Polsce, Zakrzewo 2011, s. 23.

[285] Helmold, Kronika Słowian, dz. cyt., ks. II, rozdz. 106, s. 402.

[286] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, dz. cyt., s. 407.

[287] Prolog [w:] Giovanni Boccaccio, Dekameron, przeł. Edward Boyé, Warszawa 1971, s. 34.

[288] Kazimierz Dziedzic, Kronika śmierci, dz. cyt., s. 171-173, 178.

[289] Pieśń Wajdeloty [w:] Adam Mickiewicz, Konrad Wallenrod, Łódź 2010, s. 68-69.

[290] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. II, rozdz. 22. 6, s. 161.

[291] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 169-171.

[292] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, dz. cyt., s. 304.

[293] Helen Waddell, Średniowiecze wagantów, przekł. Zofia Wrzeszcz, Warszawa 1960, s. 318.

[294] Geoffrey Chaucer, Troilus i Criseyda, przeł. Maciej Słomczyński, Kraków 1978, ks. 5, wiersz 263, s. 321.

[295] Christopher Duncan, Susan Scott, Czarna śmierć, przekł. Agnieszka Siennicka, Warszawa 2008, s. 21-45; Kazimierz Dziedzic, Kronika śmierci, dz. cyt., s. 171.

[296] Christopher Duncan, Susan Scott, Czarna śmierć, dz. cyt., s. 20.

[297] Grzegorz z Tours, Historia Franków, ks. 4, rozdz. 31, s. 202.

[298] Christopher Duncan, Susan Scott, Czarna śmierć, dz. cyt., s. 84.

[299] Tamże, s. 86.

[300] Tamże.

[301] Marek L. Wójcik, Chwile strachu i trwogi, Racibórz 2008, s. 73.

[302] Grzegorz z Tours, Historia Franków, ks. 9, rozdz. 21, s. 429.

[303] Szymon Wrzesiński, Epidemie w dawnej Polsce, Wydawnictwo Replika 2011, s. 139-146.

[304] Czary i czarty polskie oraz Wypisy czarnoksięskie i Czarna msza, red. Julian Tuwim, Warszawa 2010, s. 314.

[305] Grzegorz z Tours, Historia Franków, dz. cyt., ks. 9, rozdz. 21, s. 429.

[306] Nathan Belofsky, Jak dawniej leczono, czyli plomby z mchu i inne historie, przeł. Grzegorz Siwek, Warszawa 2014, s. 61.

[307] Jan Tyszkiewicz, Ludzie i przyroda w Polsce średniowiecznej, Warszawa 1983, s. 156-157.

[308] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 121.

[309] Biblia, 3 Ks. Mojżeszowa, 14, 34.

[310] Biblia, 3 Ks. Mojżeszowa, 14, 45.

[311] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, dz. cyt., s. 216.

[312] Biblia, 2 Ks. Królewska, 15, 5.

[313] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 1, wersy 50-51, s. 82.

[314] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. I, ks. 19, rozdz. 4. 7, s. 131-132.

[315] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, dz. cyt., s. 45.

[316] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. VII, rozdz. 3, s. 56.

[317] Jan Tyszkiewicz, Ludzie i przyroda..., dz. cyt., s. 148.

[318] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., ks. 13, rozdz. 10. 1, s. 185; Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, ks. VI, rozdz. 25. 17-18, s. 182.

[319] Nathan Beloky, Jak dawniej leczono..., dz. cyt., s. 48.

[320] Pliniusz, Historia naturalna, dz. cyt., t. II, ks. VIII, rozdz. 7, s. 245.

[321] Tajna historia Mongołów, dz. cyt., rozdz. V. 154, s. 88-89.

[322] Biblia, Ks. Sędziów, 3, 29.

[323] Biblia, Ks. Jozuego, 11, 11.

[324] Biblia, 1 Ks. Samuela, 15, 3.

[325] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. 1, rozdz. 6.2, s. 133.

[326] John Man, Kubiłaj-Chan..., dz. cyt., s. 137.

[327] Tamże, s. 136.

[328] Gavin Menzies, 1434 rok, w którym wspaniała Chińska flota pożeglowała do Włoch i zapoczątkowała renesans, przeł. Grażyna Waluga, Warszawa 2009, s. 206-213.

[329] Franz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach..., dz. cyt., s. 245.

[330] John Man, Kubiłaj-Chan..., dz. cyt., s. 174.

[331] Tamże, s. 163-164.

[332] Tamże, s. 55.

[333] Tamże, s. 136-137.

[334] Robert Temple, Geniusz Chin, przekł. Jacek Świercz, Warszawa 1994, s. 216.

[335] Tamże, s. 217-218.

[336] John Man, Kubiłaj-Chan..., dz. cyt., s. 68.

[337] Robert Temple, Geniusz Chin, dz. cyt., s. 226-228.

[338] Alistair Cameron Crombie, Nauka średniowieczna i początki nauki nowożytnej, przeł. Stanisław Łypacewicz, Warszawa 1960, t. I, s. 265-266.

[339] Robert Temple, Geniusz Chin, dz. cyt., s. 233.

[340] Władysław Kmieć, Historia artylerii rzutowej, Koszalin 2003, s. 190.

[341] Robert Temple, Geniusz Chin, dz. cyt., s. 236.

[342] David Nicolle, Wojny za wiarę..., dz. cyt., s. 119.

[343] Fritz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach..., dz. cyt., s. 294.

[344] Robert Temple, Geniusz Chin, dz. cyt., s. 241-243.

[345] Władysław Kmieć, Historia artylerii..., dz. cyt., s. 195, 198, 231- przypis 19.

[346] Alistair Cameron Crombie, Nauka średniowieczna..., dz. cyt., t. I, s. 265. Możemy to przetłumaczyć jako "żelazny garnek do wyrzucania ognia", co by wskazywało na stosowanie prymitywnego moździerza.

[347] Tamże, s. 264-265.

[348] Jan z Czarnkowa, Kronika, przekł. Józef Żerbiłło, Kraków 2009, rozdz. 66, s. 116.

[349] Michał Tichomirow, Rosja średniowieczna na szlakach międzynarodowych, przeł. Jan Jarco, Warszawa 1976, s. 77.

[350] Fritz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach..., dz. cyt., s. 311.

[351] Ajschylos, Prometeusz w okowach [w:] Antologia tragedii greckiej, przekł. Stefan Srebrny, Kazimierz Morawski, Jerzy Łanowski, Kraków 1975, Prolog, wersy 7-11, s. 35.

[352] Marta Jakimowicz-Shah, Metamorfozy bogów indyjskich, Warszawa 1983, s. 39.

[353] Manu Swajambhuwa, Manusmryti..., dz. cyt., lekcja 3, wersy 211, s. 106.

[354] Antoni Śmieszek, Iran starożytny [w:] Teksty źródłowe..., dz. cyt., s. 11.

[355] Eugeniusz Dąbrowski, Religie Wschodu, Poznań 1962, s. 204; Maria Składankowa, Bohaterowie, bogowie i demony dawnego Iranu, Warszawa 1984, s. 47.

[356] Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy..., dz. cyt., s. 520.

[357] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, dz. cyt., ks. 3, rozdz. III. 7, s. 55.

[358] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana..., dz. cyt., s. 163.

[359] Owidiusz, Przemiany, przeł. ks. Brunon hr. Kiciński, Sandomierz 2012 (1825), t. I, ks. 2, wersy 137-138, s. 89.

[360] Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki..., dz. cyt., s. 72-76; Ogień - hasło [w:] Władysław Kopaliński, Słownik mitów..., dz. cyt., s. 777; Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, dz. cyt., ks. I, rozdz. 8. 4, s. 13, ks. VII, rozdz. 1. 9, s. 125; Hanna Lis, Paweł Lis, Kuchnia Słowian, Kraków 2009, s. 109-110.

[361] Lukrecjusz, O naturze..., ks. V, wersy 1243-1246, s. 207.

[362] Tamże, wersy 1283-1285, s. 208.

[363] Sun Zi, Sztuka wojenna..., dz. cyt., rozdz. XII, s. 123.

[364] Herodot, Dzieje, dz. cyt., ks. 8, rozdz. 51-54, s. 559.

[365] Tukidydes, Dzieje, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 77-79, s. 130-131.

[366] Polibiusz, Dzieje, dz. cyt., t. I, ks. V, rozdz. 4, s. 250.

[367] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar, dz. cyt., s. 273-274.

[368] Eurypides, Medea [w:] Antologia tragedii greckiej, dz. cyt., wersy 1199-1201, s. 411-412.

[369] Georges Roux, Mezopotamia..., dz. cyt., s. 24.

[370] Ritchie Calder, Spadkobiercy, przekł. Jerzy Schwakopf, Warszawa 1972, s. 114.

[371] Plutarch z Cheronei, Aleksander Wielki [w:] Żywoty sławnych mężów, przekł. Mieczysław Brożek, Wrocław 1976, rozdz. 35, s. 180-181.

[372] Tamże, s. 181.

[373] Epos o Gilgameszu, dz. cyt., rozdz VI, s. 27.

[374] Władysław Kmieć, Historia artylerii, dz. cyt., s. 182.

[375] Biblia, 1 Ks. Królewska, 18, 35.

[376] Tamże, 18, 38.

[377] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VIII, rozdz. 11. 36, s. 350.

[378] William Weir, 50 broni, które zmieniły sposób prowadzenia wojen, przekł. Stanisław Kroszczyński, Warszawa 2005, s. 48-49; Hans-Wilhelm Haussing, Historia kultury bizantyńskiej, przekł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1969, s. 218-219.

[379] Benedykt Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Warszawa 1973, s. 58.

[380] Latopis Nestora, przekł. Julian Kotkowski, Kijów 1860, reprint Sandomierz 2015, s. 81.

[381] Tamże, s. 81-83.

[382] Konstantyn Porfirogeneta, O rządzeniu państwem, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2016, rozdz. 13, s. 25.

[383] Konstantyn Porfirogeneta, O rządzeniu..., dz. cyt., rozdz. 48, s. 106

[384] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. II, ks. 11, rozdz. 10.2, s. 129.

[385] Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży, przeł. Tadeusz Majda i Halina Natorf, Warszawa 1962, s. 227.

[386] David Nicolle, Wojny za wiarę, dz. cyt., s. 26.

[387] Tamże, s. 48.

[388] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, dz. cyt., s. 271.

[389] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu..., dz. cyt., s. 100.

[390] Franz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach..., dz. cyt., s. 118; Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, dz. cyt., s. 271.

[391] Pauzaniasz, W świątyni i w micie [w:] Wędrówki po Helladzie, dz. cyt., ks. 1, rozdz. XXVI. 6-7, s. 104-105.

[392] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 180.

[393] David Nicolle, Wojny za wiarę, dz. cyt., s. 170.

[394] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty, dz. cyt., s. 42; Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 178-179.

[395] David Nicolle, Wojny za wiarę, dz. cyt., s. 166.

[396] Tamże, s. 226.

[397] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, dz. cyt., rozdz. 35, s. 140; Anonim tzw. Gall, Kronika polska, dz. cyt., ks. III, rozdz. 26, s. 180.

[398] Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 128.

[399] Zosimos, Nowa historia, dz. cyt., ks. III, rozdz. XXI. 1, s. 180, rozdz. XXV. 2, s. 184.

[400] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. V, rozdz. 43, s. 139.

[401] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 4, rozdz. 33, s. 251.

[402] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. VII, rozdz. 24-25, s. 180-181.

[403] Wojna domowa [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. II, rozdz. 11, s. 294; Wojna hiszpańska [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., rozdz. 11-12, s. 449-450.

[404] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum, dz. cyt., ks. VIII, rozdz. 15, s. 219.

[405] David Nicolle, Wojny za wiarę, dz. cyt., s. 229, 232-236.

[406] Jakub Zdzisław Lichański, O zwyczaju morskiej bitwy, Gdańsk 1984, s. 97.

[407] Galba [w:] Gajus Swetoniusz, Żywoty cezarów, dz. cyt., ks. VII, rozdz. 3, s. 374.

[408] Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego króla Francji, przeł. Marzena Głodek, Warszawa 2004, rozdz. CXII.581, s. 167.

[409] Zosimos, Nowa historia, dz. cyt., ks. V, rozdz. XIX. 5, s. 285-286.

[410] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 10, rozdz. 1, s. 215-216.

[411] "Al? "Izz ad-D?n Ibn al-At?r, Kompletna księga historii..., dz. cyt., s. 15.

[412] Tamże, s. 16-17, 35.

[413] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. 36, rozdz. 18.2, s. 101.

[414] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 15, rozdz. 10. 11, s. 71.

[415] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 165.

[416] Homer, Odyseja, pieśń XXII, wersy 495-497, s. 346.

[417] Tamże, pieśń XXIII, wersy 9-10, s. 348.

[418] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. II, rozdz. 27. 36, s. 178.

[419] Pierre Prigent, Upadek świątyni, przeł. Lucyna Rutkowska, Warszawa 1975, s. 27.

[420] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, dz. cyt., ks. 4, rozdz. III. 16, s. 97-98.

[421] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, dz. cyt., rozdz. 33-34, s. 139-140; Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 6, rozdz. 3, s. 249.

[422] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. I, ks. 20, rozdz. 11. 13, s. 157.

[423] Herodot, Dzieje, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 180-182, s. 200.

[424] Adrienne Mayor, Grecki ogień..., dz. cyt., s. 166.

[425] James Waterson, Wojny mameluków..., dz. cyt., s. 97.

[426] Tamże, s. 56.

[427] Franz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach..., s. 289, 294.

[428] Robert Temple, Geniusz Chin, dz. cyt., s. 229-231.

[429] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. II, ks. 13, rozdz. 3.5-6, s. 168.

[430] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. II, rozdz. 27. 1-17, s. 176-177.

[431] Franz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach, dz. cyt., s. 270-271.

[432] Arthur L. Basham, Indie, dz. cyt., s. 175.

[433] Powieść minionych lat, opr. Franciszek Sielicki, Wrocław 1968, s. 253.

[434] Tamże.

[435] Tamże.

[436] Latopis Nestora, dz. cyt., s. 113.

[437] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 22.

[438] Tamże, s. 85.

[439] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 4. 17, s. 153.

[440] C. de Brida, Historia Tatarów [w:] Gerard Labuda, Jerzy Strzelczyk, Prawda o bitwie..., dz. cyt., rozdz. 17, s. 56.

[441] Tamże.

[442] Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 162.

[443] Hannibal [w:] Kornelius Nepos, Żywoty wybitnych mężów, dz. cyt., rozdz. XXIII. 10-11, s. 175.

[444] O zwyczaju morskiej bitwy, opr. Jakub Zdzisław Lichański, Gdańsk 1984, s. 98.

[445] Lukrecjusz, O naturze..., ks. V, wersy 1308-1310, s. 209.

[446] Romuald Wojna, Wielki świat Nomadów. Między Chinami i Europą, Warszawa 1983, s. 37-39.

[447] Protobułgarzy [w:] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie europejscy, Wrocław 1974, s. 223, 316, 327.

[448] Opowiadania egipskie, przekł. Tadeusz Andrzejewski, Warszawa 1958, s. 248-249.

[449] Pliniusz, Historia naturalna, dz. cyt., t. I, ks. V, rozdz. 12, s. 112.

[450] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 2. 1, s. 280.

[451] Tamże, ks. 4, rozdz. 2. 16, s. 157.

[452] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 123.

[453] Hans Bauer, Z psem przez stulecia, przeł. Jan Żabiński, Warszawa 1968, s. 39.

[454] Paulina Zwolska, Pies - antyczny przyjaciel, Kraków 2014, s. 100-101, 127.

[455] Protobułgarzy [w:] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie europejscy, dz. cyt., s. 224.

[456] Józef Flawiusz, Przeciw Apionowi, przekł. Jan Radożycki, Poznań 1986, ks. II, rozdz. 5. 53-54, s. 64.

[457] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VIII, rozdz. 14. 35-37, s. 363.

[458] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. II, ks. 19, rozdz. 7.7, s. 135.

[459] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, dz. cyt., ks. 8, rozdz. XIV. 48, s. 309.

[460] Tamże, ks. 9, rozdz. II. 9, s. 320.

[461] Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, dz. cyt., ks. III, rozdz. 9. 5-6, s. 67.

[462] Popol Vuh. Księga Rady Narodu Quiché, przekł. Halina Czarnocka, Carlos Marrodán Casas, Warszawa 1980, część 4, rozdz. IV, s. 131.

[463] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe, dz. cyt., s. 52.

[464] Biblia, Księga kaznodziei Salomona, 3, 19.

[465] Krystyna Kreyser, Śladami mitów starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1992, s. 82.

[466] Biblia, 4 Ks. Mojżeszowa, 6, 3.

[467] Zatrucia roślinami wyższymi, dz. cyt., s. 332.

[468] Hymny do somy [w:] Światło słowem zwane..., dz. cyt., s. 41.

[469] Bogdan Składanek, Historia Persji, dz. cyt., t. I, s. 49; Maria Składankowa, Bohaterowie, bogowie..., dz. cyt., s. 265-266.

[470] Burjor Avari, Starożytne Indie, przekł. Łukasz Müller, Kraków 2011, s. 72-73.

[471] Herodot, Dzieje, dz. cyt., ks. 4, rozdz. 72-75, s. 300.

[472] Richard Davenport-Hines, Odurzeni, dz. cyt., s. 21-22; Maciej Kuczyński, Dzieje starożytnych Chin, Warszawa 2018, s. 19.

[473] Richard Davenport-Hines, Odurzeni, dz. cyt., s. 22.

[474] Benvenuta Celliniego, Żywot własny, przekł. Leopol Staff, Warszawa 1948, s. 102.

[475] Gajus Swetoniusz, Boski Klaudiusz [w:] Żywoty cezarów, dz. cyt., ks. V, rozdz. 32, s. 315.

[476] Peter Lorie, Przesądy, dz. cyt., s. 54.

[477] Moja wieś [w:] Fletnia chińska, przeł. Leopold Staff, Warszawa 1982, s. 54.

[478] Paweł Diakon, Historia rzymska, dz. cyt., ks. 4, rozdz. 17, s. 42.

[479] Epos o Gilgameszu, dz. cyt., s. 37.

[480] Enuma Elisz..., dz. cyt., rozdz III, s. 27.

[481] David Marshall Lang, Dawna Gruzja, przeł. Wojciech Hensel, Warszawa 1972, s. 13.

[482] Dzbanek z Teb [w:] Pieśni rozweselające serce, przekł. Tadeusz Andrzejewski, Warszawa 1984, wiersz 19, s. 36.

[483] Wiersze Nect-Sobeka [w:] Pieśni rozweselające..., dz. cyt., wiersz 28, s. 46.

[484] Skargi Chu-en-Inpu [w:] Filip Taterka, Opowieści znad Nilu, Warszawa 2017, s. 198, 207, 210.

[485] Komora grobowa, ściana północna - pas trzeci [w:] Teksty piramid z piramidy Unisa, przekł. Andrzej Sarwa, Sandomierz 2009, nr 151, s. 59.

[486] Tamże, nr 153, s. 59.

[487] Jarosław Molenda, Rośliny, które zmieniły świat, Zakrzewo 2011, s. 237-238.

[488] Karol Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 1990, s. 186.

[489] Herodot, Dzieje, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 39-41, s. 137.

[490] Robert Temple, Geniusz Chin, dz. cyt., s. 77.

[491] ?tomo-no Tabito [w:] Dziesięć tysięcy liści, przekł. Wiesław Kotański, Warszawa 2012, s. 76.

[492] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży..., dz. cyt., rozdz. XXX.2, s. 155.

[493] Krzysztof Mroziewicz, Indie, s. 76-77.

[494] Paweł Diakon, Historia rzymska, dz. cyt., ks. VII, rozdz. 10, przypis 54, s. 67.

[495] Katullus, Poezje, przeł. Anna Świderkówna, Warszawa 2005, wiersz XXVII, s. 27.

[496] Polibiusz, Dzieje, dz. cyt., ks. VIII, rozdz. 37, s. 392.

[497] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, dz. cyt., część III, rozdz. 7, s. 48.

[498] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VII, rozdz. 27. 5, s. 273.

[499] Tamże, t. II, ks. VII, rozdz. 27. 6-7, s. 273.

[500] Biblia, 1 Ks. Mojżeszowa, 9, 20-25.

[501] Józef Bielawski, Klasyczna literatura arabska, Warszawa 1995, s. 227.

[502] Ehmed, Księga miłości, przeł. Małgorzata Łabęcka-Koecherowa, Wrocław 1987, rozdz. 35, s. 137.

[503] Pytanie i odpowiedź w górach [w:] Dzwoneczki nefrytowe w księżycowej poświacie, przekł. Aleksy Dębnicki, Warszawa 2003, s. 58.

[504] Li T'ai-po, Pochwała wina [w:] Antologia literatury chińskiej, przeł. Janusz Chmielewski, Aleksy Dębicki, Witold Jabłoński, Olgierd Wojtasiewicz, Warszawa 1956, s. 118-119.

[505] Tamże, s. 118-122

[506] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 9, wersy 207-209, s. 225.

[507] Maguelonne Toussaint-Samat, Historia naturalna i moralna jedzenia, przekł. Anna Bożena Matusiak, Maria Ochab, Warszawa 2015, s. 249.

[508] Tamże, s. 243, 248-251

[509] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 162.

[510] Tamże, s. 163.

[511] Pieczyngowie [w:] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie europejscy, dz. cyt., s. 202, 524, 547-548.

[512] Pierre Fouquet, Martine de Borde, Podwójny agent, przekł. Stanisław Gogolewski, Łódź 1990, s. 241-242.

[513] Ignacy Krasicki, Satyry, Warszawa 1988, s. 44.

[514] Eugeniusz Słuszkiewicz, Dzieje i legendy Indii, Warszawa 2001, s. 163.

[515] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar, dz. cyt., s. 234-235.

[516] Tamże, s. 241.

[517] Nathan Belofsky, Jak dawniej leczono..., dz. cyt., s. 16-18.

[518] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, dz. cyt., ks. II, rozdz. 21, s. 94.

[519] Grzegorz z Tours, Historia Franków, dz. cyt., ks. 9, rozdz. 6, s. 409.

[520] Nathan Belofsky, Jak dawniej leczono..., dz. cyt., s. 19.

[521] Samuel i Vera Leff, Od czarów do medycyny współczesnej, s. 46.

[522] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 50.

[523] Marcjalis, Epigramy, dz. cyt., ks. 1, wiersz I.47, s. 29.

[524] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu, dz. cyt., s. 415.

[525] Philip K. Hittim, Dzieje Arabów, dz. cyt., s. 259.

[526] Tamże. Tłumaczenie: "Wielka osobistość IX wieku".

[527] Peter Macinnis, Fasolka z Kalabaru..., dz. cyt., s. 13, 110-111.

[528] Krystyna Jabłońska, Czarodziejski zielnik, dz. cyt., s. 66-70.

[529] Tamże, s. 80-83.

[530] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław 1950, s. 147

[531] Eric Lacanau, Paolo Luca, Grzeszni papieże, przekł. Andrzej Olszewski, Gdynia 1993, s. 24-25.

[532] Rzymskie epitafia, zaklęcia i wróżby, przeł. Stanisław Kasprzysiak, Warszawa 1990, s. 139.

[533] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. III, rozdz. LXII, s. 413.

[534] Marek L. Wójcik, Chwile strachu i trwogi, Racibórz 2008, s. 71.

[535] Władysław Szumowski, Historia medycyny, dz. cyt., s. 241-246.

[536] Edward Kajdański, Michał Boym. Ambasador Państwa, dz. cyt., s. 181.

[537] Jan Tyszkiewicz, Ludzie i przyroda w Polsce średniowiecznej, Warszawa 1983, s. 156.

[538] Jarosław Molenda, Rośliny, które zmieniły..., dz. cyt., s. 59.

[539] Tamże.

[540] Franciszek Villon, Wielki testament, przeł. Tadeusz Żeleński (Boy), Warszawa 1982, s. 57.

[541] Tamże, s. 57-58.

[542] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum..., dz. cyt., s. 132.

[543] Marian Małecki, Prawo karne krzyżowców. Kodek karny z nabulusu 1120, XII art., s. 55.

[544] Geoffrey Chaucer, Troilus i Criseyda, przeł. Maciej Słomczyński, Kraków 1978, ks. 5, wiersz 263, s. 321.

[545] Lukrecjusz, De rerum..., dz. cyt., ks. V, wersy 1306-1307, s. 209.

[1] Saga o wikingach z Jom, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2011, opowiadanie drugie, rozdz. 44, s. 139.

[2] Tukidydes, Wojna peloponeska, ks. 3, rozdz. 22, s. 161; C.E. Wood, Wielkie porażki militarne, przeł. Maciej Kowasz, Warszawa 2007, s. 31.

[3] C.E. Wood, Wielkie porażki..., dz. cyt., s. 51-53.

[4] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, część III, rozdz. 342, s. 226.

[5] Tamże, rozdz. 296, s. 208.

[6] Mieczysław S. Popławski, Bellum Romanum. Sakralność wojny i prawa rzymskiego, Lublin 2011, s. 33.

[7] Laura Lee, Gdyby nie pogoda... Jak pogoda zmieniała historię, przekł. Katarzyna Błażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Warszawa 2010, s. 60-63.

[8] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, dz. cyt., s. 137.

[9] Laura Lee, Gdyby nie pogoda..., dz. cyt., s. 45-47.

[10] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. 36, rozdz. 7, s. 97-98.

[11] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, dz. cyt., s. 330.

[12] Tajna kronika Mongołów, dz. cyt., rozdz. IV. 143, s. 77.

[13] James Waterson, Wojny Mameluków, dz. cyt., s. 131.

[14] Paweł Diakon, Historia rzymska, dz. cyt., ks. XII, rozdz. 4, s. 105.

[15] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. I, s. 79.

[16] Pan [w:] Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji..., dz. cyt., s. 824-825.

[17] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. I, ks. 14, rozdz. 2.5, s. 30.

[18] Ksenofont, Historia grecka, dz. cyt., ks. II, rozdz. 4.31, s. 91.

[19] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, dz. cyt., ks. 3, rozdz. VII, 23. 250, s. 235.

[20] Tamże, ks. 6, rozdz. V.273-275, s. 382.

[21] Timothy May, Najazdy Mongołów, dz. cyt., s. 166.

[22] Ksenofont, Historia grecka, dz. cyt., ks. IV, rozdz. 3. 17, s. 163.

[23] Hymn sławiący Tiglatpilesara [w:] Do Boga, Pana mego..., dz. cyt., s. 57.

[24] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. II, ks. VIII, rozdz. 18.3-11, s. 373.

[25] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 3.2, s. 92.

[26] Tamże, ks. 3, rozdz. 9.27, s. 129.

[27] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra..., dz. cyt., ks. 8, rozdz. II 10, s. 275.

[28] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. I, rozdz. 15.15, s. 52; Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., ks. 15, rozdz. 4.6, s. 238.

[29] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. I, rozdz. 14.29-30, s. 48.

[30] Tamże, rozdz. 14.34-37, s. 48-49.

[31] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. I, ks. 19, rozdz. 2.9, s. 130.

[32] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 6, rozdz. 4, s. 7-8.

[33] Tamże, ks. 2, rozdz. 20, s. 97.

[34] Appian z Aleksandri, Historia rzymska, dz. cyt., t. II, ks. XII, rozdz. 37, s. 501.

[35] Tamże, rozdz. 37.144, s. 501 oraz t. II, ks. XII, rozdz.. 40.154, s. 504.

[36] Wojna domowa [w:] Corpus Caesarianum..., dz. cyt., ks. I, rozdz. 45, s. 255; Wojna afrykańska [w:] Corpus Caesarianum..., dz. cyt., rozdz. 78, s. 429; Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum..., dz. cyt., ks. VII, rozdz. 41, s. 186.

[37] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, dz. cyt., część III, rozdz. 157, s. 134.

[38] Tamże, rozdz. 293, s. 207.

[39] Jan Długosz, Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przeł. Danuta Turkowska, Maria Kowalczyk, Julia Mrukówna, Warszawa 1982, ks. 11, s. 178.

[40] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 1, rozdz. 35.1, s. 57.

[41] Zosimos, Nowa historia, dz. cyt., ks. III, rozdz. XXV.3, s. 185.

[42] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 3.10, s. 94.

[43] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych..., dz. cyt., ks. VI, rozdz. 8, s. 57.

[44] Tamże.

[45] Tamże.

[46] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, dz. cyt., ks. 3, rozdz. XI27, s. 73.

[47] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 6, rozdz. 13, s. 15.

[48] Tamże.

[49] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. I, rozdz. 14.50, s. 50.

[50] Tamże, rozdz. 14.52, s. 50; Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum..., dz. cyt., ks. V, rozdz. 51, s. 141.

[51] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., t. I, ks. II, rozdz. 25.29, s. 171.

[52] Tamże, rozdz. 25. 31, s. 171-172.

[53] Tamże, ks. III, rozdz. 18.5-11, s. 257-258.

[54] Tamże, t. II, ks. V., rozdz. 16.6, s. 71.

[55] Homer, Iliada, dz. cyt., ks. 6, wers 109-110, s. 178.

[56] Anna Komnena, Aleksjada, dz. cyt., t. II, ks. 13, rozdz. 5.4-6, s. 175-176.

[57] Ammianus Marcellinus, Dzieje Rzymu, dz. cyt., t. I, ks. XV, rozdz. 4.11, s. 58.

[58] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 30, s. 107.

[59] Wojna gallicka [w:] Corpus Caesarianum..., dz. cyt., ks. III, rozdz. 4, s. 98.

[60] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 8, rozdz. 5, s. 322.

[61] Datames [w:] Korneliusz Nepos, Żywoty..., dz. cyt., rozdz. XIV. 5-6, s. 116-117.

[62] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 8, rozdz. 9.2, s. 326.

[63] Tacyt, Dzieła, dz. cyt., t. I, ks. 6, rozdz. 34, s. 287.

[64] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 1, rozdz. 11.6, s. 120.

[65] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 1.6, s. 81.

[66] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 9, rozdz. 40, s. 203.

[67] Tamże, ks. 10, rozdz. 39, s. 262.

[68] Rocznik fuldajski. Część trzecia. Lata 864-887 [w:] Annales Sacri Romani Imperii, przekł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2014, s. 155.

[69] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 6, rozdz. 7, s. 10.

[70] Ou-Jang Siu [w:] Antologia literatury chińskiej..., dz. cyt., s. 145.

[71] Bogdan Składanek, Historia Persji, dz. cyt., t. I, s. 186.

[72] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 2, rozdz. 20, s. 97.

[73] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych ... ks. I, rozdz. 6, s. 8.

[74] Frontyn, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 3, rozdz. 5.2, s. 196.

[75] Tamże, rozdz. 5.1, s. 196.

[76] Poliajnos, Podstępy wojenne, dz. cyt., ks. 4, rozdz. 3.14, s. 163.

[77] Tamże, rozdz. 20, s. 196-197.

[78] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 6, rozdz. 28, s. 33.

[79] Tales z Miletu [w:] Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy..., dz. cyt., rozdz. I.33, s. 27.

[80] Tom Holland, Perski ogień, przekł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 132.

[81] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 7, s. 60.

[82] Tamże, ks. 10, rozdz. 39, s. 262.

[83] Thietmar, Kronika..., dz. cyt., ks. III, rozdz. 19, s. 51.

[84] Philip Line, Wikingowie..., dz. cyt., s. 124-126.

[85] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, dz. cyt., część III, rozdz. 240, s. 173.

[86] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., dz. cyt., s. 176-178.

[87] Koran, sura II, wers 154, s. 30-31.

[88] Maurice Gaudefroy-Demombynes, Narodziny Islamu, przekł. Hanna Olędzka, Warszawa 1988, s. 405.

[89] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, dz. cyt., ks. 7, rozdz. 40, s. 261.

[90] Polibiusz, Dzieje, dz. cyt., ks. I, rozdz. 17, s. 14-15.

[91] Bogdan Składanek, Historia Persji, dz. cyt., s. 240.

[92] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, dz. cyt., ks. V, rozdz. 28.22-27, s. 105.

[93] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, dz. cyt., ks. 8, rozdz. 9, s. 114.

[94] Maria Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1990, s. 47-48.

[95] Thietmar z Merseburga, Kronika Thietmara, dz. cyt., ks. VII, rozdz. 64, s. 209.

[96] Arystydes [w:] Plutarch, Żywoty równoległe..., dz. cyt., t. III, rozdz. 17.7-9, s. 64.

[97] Tamże, rozdz. 18.1, s. 65

[98] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. VIII, rozdz. 115 (546), s. 314.

[99] Sofokles, Antygona [w:] Tragedie, przeł. Kazimierz Morawski, Warszawa 1969, s. 153-154.

[100] Sun Pin, Klęski wodza [w:] Sun Tzu, Sun Pin, Sztuka wojny, przeł. Dariusz Bakałarz, Gliwice 2004, s. 270.

[101] Biblia, Przypowieści Salomona, 16.18.

[102] Sofokles, Król Edyp [w:] Tragedie, dz. cyt., s. 239.

[103] Ajschylos, Persowie, przeł. Jan Kasprowicz, Wrocław 2005, akt II, wers 845-846, s. 269.

[104] Sun Pin, Klęski wodza [w:] Sun Tzu, Sun Pin, Sztuka wojny, dz. cyt., s. 270.

[105] Sun Tzu, Zatrudnianie szpiegów [w:], Sun Tzu, Sun Pin, Sztuka wojny, s. 134.

[106] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. VI, rozdz. 26 (104), s. 94.

[107] Tamże, rozdz. 27 (107), s. 95.

[108] Ksenofont, Historia grecka, dz. cyt., ks. IV, rozdz. 8.38, s. 204.

[109] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, dz. cyt., t. I, ks. 36, rozdz. 16, 100-101.

[110] Sofokles, Ajas [w:] Tragedie, dz. cyt., wers 442-449, s. 53.

[111] Homer, Odyseja, dz. cyt., ks. XI, wersy 578-579, s. 178.