[1] Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 2006, ks. 2, s. 71, p. 13.
[2] Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, Warszawa 1973, s. 375-376; Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1969, s. 59.
[3] Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, część 1, przeł. Marian Plezia, Poznań 1952, s. 84-86.
[4] Tamże, s. 108-110.
[5] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 2, ks. VII, rozdz. 38, ust. 1-6.
[6] Tamże, ust. 9-20.
[7] Tamże, ust. 21-22.
[8] Libianos, Mowa na cześć Juliana, [w:] Wybór mów, przeł. Leokadia Małunowiczówna, Wrocław 1953, rozdz. 6, s. 90.
[9] Tamże, rozdz. 111, s. 126.
[10] Aleksander Krawczuk, Julian, [w:], Poczet cesarzy rzymskich. Dominat, Warszawa 1991, s. 348-355.
[11] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 1, ks. I, rozdz. 15, ust. 1-17.
[12] Tamże, t. 1, ks. IV, rozdz. 13, ust. 1-17.
[13] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. XVI, rozdz. 12.36.
[14] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 1, ks. I, rozdz. 17, ust. 30-35.
[15] Tamże, ust. 45-46.
[16] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie..., t. 1, ks. XVIII, rozdz. 8.8.
[17] Tamże, t. 1, ks. XIX, rozdz. 3.
[18] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. IV, rozdz. XXXVIII, 2-4.
[19] Tamże, ks. IV, rozdz. LI, 3.
[20] Tamże, ks. IV, rozdz. XLII, 3-7; ks. IV, rozdz. XLIII, 1-3; Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich..., s. 424-432.
[21] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 2, ks. V, rozdz. 7, ust. 7.
[22] Tamże, ust. 8.
[23] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 3, ust. 26.
[24] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 1, ust. 13-15.
[25] Jerzy Strzelczyk, Goci. Rzeczywistość i legenda, Warszawa 1984, s. 126-127.
[26] Tamże, s. 144-147.
[27] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 2, ks. VI, rozdz. 9, ust. 17-23.
[28] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 19, ust. 12-17.
[29] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 21, ust. 26.
[30] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 20, ust. 24-26.
[31] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 20, ust. 27.
[32] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 16, ust. 2-3.
[33] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 17, ust. 16-19.
[34] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 10, ust. 1-23.
[35] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 11, ust. 22-25.
[36] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 11, ust. 19-31.
[37] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 11, ust. 32-36.
[38] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 19, ust. 3-31.
[39] Tamże, t. 2, ks. VIII, rozdz. 7, ust. 10.
[40] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie..., t. 1, ks. XX, rozdz. 7.9.
[41] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 2, ks. VII, rozdz. 12, ust. 12-20.
[42] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 25, ust. 21.
[43] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 15, ust. 1-8.
[44] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 18, ust. 11-16.
[45] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 23, ust. 1-7.
[46] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 36, ust. 7-15.
[47] Konstantyn Porfirogeneta, O rządzeniu państwem, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2016, s. 84.
[48] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1969, t. 1, ks. 1, rozdz. 8.4.
[49] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. XXII, werset 162.
[50] Nikefor Bryennios, Materiały..., ks. IV, rozdz. 19-27; Anna Komnena, Aleksjada..., t. 1, ks. 1, rozdz. 7-9.
[51] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 1, ks. 1, rozdz. 12.8.
[52] Tamże, t. 1, ks. 1, rozdz. 12.7-11.
[53] Tamże, t. 2, ks. 12, rozdz. 3.5.
[54] Tamże, t. 2, ks. 13, rozdz. 8.6.
[55] Tamże, t. 1, ks. 5, rozdz. 4.8.
[56] Tamże, t. 2, ks. 14, rozdz. 5.7.
[57] Tamże, t. 1, ks. 5, rozdz. 5.5.
[58] Tamże, t. 1, ks. 5, rozdz. 5.1-3, 7-8, rozdz. 6.2-3, rozdz. 7.3.
[59] Tamże, t. 1, ks. 6, rozdz. 9.3-6.
[60] Tamże, t. 1, ks. 6, rozdz. 10.8.
[61] Tamże, t. 1, ks. 6, rozdz. 10.7-11.
[62] Tamże, t. 2, ks. 7, rozdz. 6.4, rozdz. 7.3.
[63] Tamże, t. 2, ks. 7, rozdz. 9.3-5.
[64] Tamże, t. 2, ks. 7, rozdz. 9.5-7, rozdz. 10.1.
[65] Tamże, t. 2, ks. 7, rozdz. 10.2-4.
[66] Tamże, t. 2, ks. 7, rozdz. 11.1-4.
[67] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 2, ks. VI, rozdz. 23.19-20.
[68] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 2, ks. 10, rozdz. 4.6.
[69] Tamże, t. 2, ks. 10, rozdz. 4.7; Nikefor Bryennios, Materiały..., ks. 2, rozdz. 5-6, 10.
[70] Sofokles, Ajas, [w:] Tragedie, przeł. Kazimierz Morawski, Warszawa 1969, wers 479, s. 54.
[71] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 2, ks. 8, rozdz. 1.1-5.
[72] Tamże, t. 2, ks. 12, rozdz. 4.3.
[73] Tamże, t. 2, ks. 9, rozdz. 1.3; Nikefor Bryennios, Materiały..., ks. 2, rozdz. 20-24.
[74] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 2, ks. 12, rozdz. 5.6.
[75] Tamże, t. 2, ks. 10, rozdz. 2.2-4.
[76] Tamże, t. 2, ks. 10, rozdz. 3.1-4.
[77] Tamże, t. 2, ks. 10, rozdz. 4.1-5.
[78] Tamże, t. 2, ks. 10, rozdz. 5.4.
[79] Homer, Iliada, ks. 2, werset 473-474.
[80] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 2, ks. 10, rozdz. 6.1, ks. 14, rozdz. 1.4.
[81] Plutarch, O pogodzie ducha, [w:] tegoż, Moralia. Wybór pism filozoficzmo-popularnych, przeł. Zofia Abramowiczówna, Warszawa 2002 (1954), s. 331.
[82] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 2, ks. 11, rozdz. 4.4.
[83] Tamże, t. 2, ks. 11, rozdz. 4.1-5, rozdz. 4.2, p. 38.
[84] Filip Taterka, Historia rozbitka, [w:] Opowieści znad Nilu. Opowiadania egipskie z okresu Średniego Państwa, opr. i przeł. Filip Taterka, Warszawa 2017, s. 155.
[85] Tenże, Skargi Chu-en-Inpu, [w:] Opowieści znad Nilu. Opowiadania egipskie z okresu Średniego Państwa, opr. i przeł. Filip Taterka, Warszawa 2017, s. 182.
[86] Nikefor Bryennios, Materiały..., ks. 1. rozdz. 11.
[87] Anna Komnena, Aleksjada... t. 2, ks. 11, rozdz. 2.7-10.
[88] Tamże, t. 2, ks. 11, rozdz. 7.4-5.
[89] Tamże, t. 2, ks. 13, rozdz. 2.3, rozdz. 3.1-3.
[90] Tamże, t. 2, ks. 13, rozdz. 3.7-12.
[91] Tamże, t. 2, ks. 12, rozdz. 5.2, ks. 13, rozdz. 4.3, ks. 15, rozdz. 3.2-3.
[92] Tamże, t. 2, ks. 13, rozdz. 4.4-8.
[93] Tamże, t. 2, ks. 14, rozdz. 2.8-11.
[94] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 236-238.
[95] Anna Komnena, Aleksjada..., t. 2, ks. 15, rozdz. 3.2.
[96] Prokopiusz z Cezarei, Historia..., t. 1, ks. II, rozdz. 19.10.
[1] Tacyt, Germania, [w:] Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, rozdz. 2, s. 265.
[2] Tamże, rozdz. 8-9.
[3] Tamże, rozdz. 3, s. 266.
[4] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. XVI, rozdz. 12.43.
[5] Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta, Historia Niemiec, Wrocław 1981, s. 31-33.
[6] Tamże, s. 34.
[7] Tamże, 35-36.
[8] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 2. rozdz. 11-12.
[9] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. IV, rozdz. 4.
[10] Tamże, ks. I, rozdz. 39.
[11] Tamże, ks. II, rozdz. 30.
[12] Tamże, ks. II, rozdz. 27.
[13] Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta, Historia Niemiec, s. 44-49.
[14] Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna Średniowiecze, Warszawa 1975, s. 187.
[15] Omar Chajjam, Rubajaty, przeł. Andrzej Gawroński, Ossolineum 1969, s. 111.
[16] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. I, rozdz. LVIII, pkt. 3, s. 92.
[17] Kronika Thietmara, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. IV, rozdz. 19.
[18] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie Europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1975, s. 50-52.
[19] Tamże, s. 54.
[20] Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1975, s. 36-47, 51-55, 88-108.
[21] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 5, rozdz. 39 i p. 226.
[22] Tamże, ks. 2, rozdz. 9.
[23] Tamże, ks. 2. rozdz. 32, s. 137.
[24] Tamże.
[25] Tamże, ks. 2, rozdz. 32-33.
[26] Tamże, ks. 2, rozdz. 42.
[27] Tamże.
[28] Tamże.
[29] Stanisław Jedynak, Etyka starożytnego Wschodu, Warszawa 1972, s. 13.
[30] Grzegorz z Tours, Historie..., ks. 3, rozdz. 4, s. 155.
[31] Tamże.
[32] Tamże, ks. 3, rozdz. 4.
[33] Tamże, ks. 3, rozdz. 5.
[34] Tamże, ks. 4, rozdz. 20.
[35] Tamże, ks. 4, rozdz. 25.
[36] Tamże, ks. 3, rozdz. 7.
[37] Tamże, ks. 3, rozdz. 8.
[38] Tamże, ks. 3, rozdz. 14, s. 162.
[39] Tamże.
[40] Tamże, ks. 3, rozdz. 14.
[41] Tamże, ks. 3, rozdz. 15.
[42] Tamże, ks. 7, rozdz. 8, 18.
[43] Tamże, ks. 7, rozdz. 20.
[44] Tamże, ks. 6, rozdz. 36, ks. 7, rozdz. 23, 28.
[45] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. 1, rozdz. II, VII.
[46] Niedola Nibelungów inaczej Pieśń o Nibelungach, przeł. Ludomil German, Sandomierz 2010, rozdz. IV, wers 213, s. 42.
[47] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 3, p. 49, s. 91.
[48] Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, przeł. Ignacy Bukowski, Warszawa 1959, t. 2, s. 128-129.
[49] Widukind, Dzieje Sasów..., ks. 1, rozdz. X, XI.
[50] Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta, Historia Niemiec, Wrocław 1981, s. 87-88.
[51] Widukind, Dzieje Sasów..., ks. 1, rozdz. XXX.
[52] Tamże, ks. 1, rozdz. XXXVIII.
[53] Tamże, ks. 1, rozdz. XXXVI.
[54] Tamże, ks. 2, rozdz. XX.
[55] Tamże, ks. 2, rozdz. III.
[56] Tamże, ks. 2, rozdz. XIIII.
[57] Widukind, Dzieje Sasów..., ks. 2, rozdz. XXIII, s. 123.
[58] Tamże, ks. 2, rozdz. XXIII.
[59] Tamże, ks. 2, rozdz. XXVIII, s. 127.
[60] Tamże, ks. 2, rozdz. XXVIII.
[61] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 36.
[62] Tamże, ks. I, rozdz. 67.
[63] Tamże, ks. II, rozdz. 98.
[64] Peter G. Foote, David M. Wilson, Wikingowie, przeł. Wacław Niepokólczycki, Warszawa 1975, s. 227.
[65] René Sédillot, Moralna i niemoralna historia pieniądza, przeł. Krystyna Szeżyńska-Maćkowiak, Warszawa 2002, s. 13.
[66] Owidiusz, Fasti. Kalendarz poetycki, przeł. Elżbieta Wesołowska, Wrocław 2008, ks. 1, wers 484-485, s. 31.
[67] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, kronika Danii, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 39.
[68] Saga o wikingach z Jom, według Carla Christiana Rafna, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2011, s. 22.
[69] Tamże, s. 49-51.
[70] Tamże, s. 79, 155.
[71] Tamże, s. 107-108.
[72] Tamże, s. 118.
[73] Tamże, s. 126-128.
[74] Tamże, s. 157-158.
[75] Peter G. Foote, David M. Wilson, Wikingowie, s. 398.
[76] Saxo Grammaticus, Gesta..., s. 54.
[77] Tamże, s. 54-56.
[78] Philip Line, Wikingowie. Wojownicy Północy, przeł. Katarzyna Skawran, Warszawa 2016, s. 79.
[79] Saxo Grammaticus, Gesta..., s. 120, 175, 195.
[80] Philip Line, Wikingowie..., s. 134.
[81] Historia odkryć geograficznych, pod red. Waltera Krämera, przeł. Bronisław Wojciechowski, Warszawa 1958, s. 133, 513-515.
[82] Geografia antyczna, opr. Mitrofan S. Bodnarski, przeł. Bogusław Butrymowicz i in., Warszawa 1957, s. 127.
[83] Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1975, s. 125-129.
[84] Tamże, s. 130-131.
[85] Kronika Thietmara, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. II, rozdz. 38.
[86] Tamże, ks. III, rozdz. 20.
[87] Tamże, ks. VI, rozdz. 5, ks. VI, rozdz. 92, 101.
[88] Tamże, ks. V, rozdz. 24-25.
[89] Horacy, Satyry, przeł. Jan Sękowski, Warszawa 1972, ks. 1, 2.90.
[90] Kronika Thietmara, ks. V, rodz. 26.
[91] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 27.
[92] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. III, rozdz. 12-15.
[93] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach, Malbork 2004, s. 40.
[94] Gesta Hungarorum, przeł. Aleksandra Kulbicka, Krzysztof Pawłowski, Grażyna Wodzinowska-Taklińska, Kraków 2006, rozdz. 1 i 2.
[95] Wojciech Szymański, Elżbieta Dąbrowska, Węgrzy, [w:] tychże, Awarzy, Węgrzy, Wrocław 1979, s. 196.
[96] Gesta Hungarorum, rozdz. 39; Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. I, rozdz. XXXVIII.
[97] Gesta Hungarorum, rozdz. 25, 35-36, 46.
[98] Tamże, rozdz. 27, 44.
[99] Tamże, rozdz. 22, 34.
[1] Marian Plezia, Jerzy z Pizydii, Heraklias, [w:] Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, przeł. i oprac. Marian Plezia, Poznań-Kraków 1952, rozdz. XIX, s. 124.
[2] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 2, s. 85.
[3] Marian Plezia, Teofylaktos, [w:] Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, przeł. i oprac. Marian Plezia, Poznań-Kraków 1952, rozdz. XVII, s. 103.
[4] Tamże, rozdz. XVII, s. 103.
[5] Zofia Kurnatowska, Słowiańszczyzna Południowa, Wrocław 1977, s. 76.
[6] Kronika uczonego Fredegara, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2017, rozdz. 48, s. 61.
[7] Helmold, Kronika Słowian, ks. I, rozdz. 68, s. 286.
[8] Tamże, ks. I, rozdz. 21, s. 150-151.
[9] Tamże, ks. I. rozdz. 25, s. 163.
[10] Tamże.
[11] Tamże, ks. I. rozdz. 26, s. 165.
[12] Tamże, ks. I. rozdz. 34, s. 188.
[13] Tamże, ks. I, rozdz. 34, s. 199.
[14] Tamże, ks. I, rozdz. 35, s. 194.
[15] Tamże, ks. I, rozdz. 50, s. 239.
[16] Tamże, ks. I, rozdz. 50, s. 240.
[17] Tamże, ks. II, rozdz. 98, s. 380, rozdz. 100, s. 385.
[18] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki Korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. III, rozdz. LXVIIII, s. 196.
[19] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. 1. rozdz. XXXIV, s. 168.
[20] Kronika Thietmara, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. VII, rozdz. 10, s. 179, ks. VIII, rozdz. 2, s. 218.
[21] Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Wrocław 1968, s. 312.
[22] Historia dyplomacji polskiej, pod red. Mariana Biskupa, Warszawa 1980, t. 1, cz. 1, rozdz. II, ust. 4, s. 102.
[23] Kronika Thietmara, ks. VI, rozdz. 92, s. 167.
[24] Tamże, ks. V, rozdz. 18, s. 102.
[25] Tamże, ks. VI, rozdz. 10, s. 124.
[26] Tamże, ks. V, rozdz. 18, s. 103, ks. VII, rozdz. 51, s. 202.
[27] Tamże, ks. VI, rozdz. 57, s. 149.
[28] Władysław Pałucki, Narok, Wrocław 1958, s. 170.
[29] Kronika Thietmara, ks. VI, rozdz. 33, s. 135.
[30] Tamże, ks. VII, rozdz. 12, s. 180.
[31] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. I, rozdz. 6, s. 23.
[32] Kronika Thietmara, ks. VI, rozdz. 19, s. 128, rozdz. 22, s. 130.
[33] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. III, rozdz. 4, s. 143, rozdz. 5, s. 144; Grzegorz z Tours, Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. III, rozdz. 28, s. 169.
[34] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, ks. XVI, rozdz. 11.8, s. 87, rozdz. 12.15, s. 89.
[35] Kronika Thietmara, ks. VI, rozdz. 26, s. 132, ks. VII, rozdz. 17, s. 183, rozdz. 20, s. 184.
[36] Tamże, ks. VI, rozdz. 28, s. 133.
[37] Władysław Pałucki, Narok, s. 211.
[38] Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przeł. Stanisław Gawęda i in., Warszawa 1962, ks. 2, s. 325.
[39] Kronika Thietmara, ks. VI, rozdz. 80, s. 160.
[40] Roczniki kwedlinburskie, [w:] Roczniki Rzeszy, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2014, s. 343-347; Kronika Thietmara, ks. VII, rozdz. 20-21.
[41] Roczniki kwedlinburskie..., s. 346.
[42] Kronika Thietmara, ks. VII, rozdz. 72, s. 214.
[43] Tamże, ks. VII, rozdz. 9, s. 178.
[44] Tamże.
[45] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. I, rozdz. 19, s. 46.
[46] Tamże, ks. I, rozdz. 16, s. 41.
[47] Tamże, ks. I, rozdz. 19, s. 47.
[48] Tamże, ks. I, rozdz. 21, s. 50.
[49] Tamże, ks. I, rozdz. 25, s. 54.
[50] Tamże, ks. I, rozdz. 29, s. 60.
[51] Tamże.
[52] Tamże, ks. I, rozdz. 28, s. 59.
[53] Tamże, ks. II, rozdz. 4, s. 75.
[54] Tamże, ks. II, rozdz. 4, s. 73.
[55] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. I, rozdz. 46-48, s. 40.
[56] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. II, rozdz. 5, s. 77.
[57] Tadeusz Grudziński, Bolesław Śmiały-Szczodry i biskup Stanisław, Warszawa1982, s. 168, 172-175.
[58] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. I, rozdz. 18, s. 44.
[59] Tadeusz Grudziński, Bolesław..., s. 181.
[60] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. I, rozdz. 19, s. 47.
[61] Tamże, ks. II, rozdz. 4, s. 74.
[62] Tamże, ks. II, rozdz. 17, s. 90.
[63] Jerzy Besala, Małżeństwa królewskie Piastowskie, Warszawa 2006, s. 67-70.
[64] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. II, rozdz. 4, s. 74, rozdz. 16, s. 85.
[65] Tamże, ks. II, rozdz. 4, s. 73.
[66] Tamże, ks. II, rozdz. 16, s. 89.
[67] Tamże, ks. II, rozdz. 11, s. 82.
[68] Plutarch, Uczta siedmiu mędrców, [w:] tegoż, Moralia, przeł. Zofia Abramowiczówna, Warszawa 2002 (1954), s. 49.
[69] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. II, rozdz. 2, s. 71.
[70] Tamże, ks. II, rozdz. 2, s. 70.
[71] Tamże, ks. II, rozdz. 17, s. 90, rozdz. 18, s. 92.
[72] Tamże, ks. II, rozdz. 34, s. 111, rozdz. 36, s. 113.
[73] Tamże, ks. II, rozdz. 28, s. 101, 103.
[74] Tamże, ks. II, rozdz. 28, s. 104.
[75] Tamże, ks. II, rozdz. 45, s. 125.
[76] Tamże, ks. II, rozdz. 24, s. 97, rozdz. 35, s. 113.
[77] Tamże, ks. III, rozdz. 25, s. 169-170.
[78] Tamże, ks. II, rozdz. 37, s. 115-116, rozdz. 38, s. 117.
[79] Eurypides, Elektra, przeł. Artur Sandauer, Warszawa 1963, s. 26, wers 277.
[80] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. III, prolog, s. 135.
[81] Kosmas, Kronika..., ks. 3, rozdz. XVI, s. 335.
[82] Kronika wielkopolska, przeł. Kazimierz Abgarowicz, Kraków 2010, rozdz. 38, s. 119.
[83] Tamże, rozdz. 75, s. 157-158.
[84] Tamże, rozdz. 116, s. 177-178.
[85] Tamże, rozdz. 117, s. 179.
[86] Tamże, rozdz. 127, s. 186.
[87] Tamże, rozdz. 114, s. 175.
[88] Tamże, rozdz. 113, s. 174.
[89] Tamże, rozdz. 113, s. 175.
[90] Karol Szajnocha, Jadwiga i Jagiełło 1374-1413, Warszawa 1974, t. 1, s. 272.
[91] Wacław Berent, Żywe kamienie, Warszawa 1982, s. 57.
[92] Sławomir Jóźwiak, Na tropie średniowiecznych szpiegów, Inowrocław 2005, s. 37-39.
[93] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. 1, rozdz. XXXVI, s. 173.
[94] Tamże, ks. 1, rozdz. XXXVI, s. 174.
[95] Rocznik fuldajski, część trzecia. Autorstwa Meginharda, lata 864-887, [w:] Roczniki Rzeszy, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2014, s. 135.
[96] Tamże, s. 137.
[97] Kosmas, Kronika..., ks. 2, rozdz. IX, s. 225.
[98] Tamże, ks. 2, rozdz. XXIII, s. 251.
[99] Tamże, ks. 2, rozdz. XI, s. 230.
[100] Tamże, ks. 2, rozdz. XVI, s. 241.
[101] Tamże, ks. 3, rozdz. XIX, s. 340-341.
[102] Tamże, ks. 3, rozdz. XIX, s. 341-342.
[103] Tamże, ks. 3, rozdz. XX, s. 342-343.
[104] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. II, rozdz. 4, s. 73.
[105] Kosmas, Kronika..., ks. 3, rozdz. XX, s. 344.
[106] Tamże, ks. 3, rozdz. XXII, s. 340.
[107] Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Wrocław 1968, s. 211.
[108] Tamże, s. 212.
[109] Tamże.
[110] Stefan M. Kuczyński, Studia z dziejów Europy Wschodniej X-XVII w., Warszawa 1965, s. 17.
[111] Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1975, s. 152, 307, 314-316.
[112] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 126.
[113] Michał Tichomirow, Rosja średniowieczna na szlakach międzynarodowych, przeł. Jan Jarco, Warszawa 1976, s. 20-23, 84-87; Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, przeł. Władysław Głuchowski, Warszawa 1973, s. 151.
[114] Stefan M. Kuczyński, Studia z dziejów..., s. 47-48.
[115] Słowo o pułku Igorowym, przeł. Dalibor Jan Wagilewicz, Przemyśl 1999, rozdz. IV, s. 139.
[116] Tamże, rozdz. V, s. 139.
[117] Latopis hustyński, przeł. Henryk Suszko, Wrocław 2003, rozdz. 49, s. 186.
[118] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 166-169.
[119] Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 196.
[120] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 170-174.
[121] Latopis hustyński, rozdz. 52, s. 192.
[122] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 180-183.
[123] Tamże, s. 232; Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, przeł. Władysław Brykczyński, Warszawa 1960, t. 2, s. 258-259.
[124] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 196, 235.
[125] Leszek Podhorodecki, Kulikowe Pole 1380, Warszawa 1986, s. 113.
[126] Leszek Podhorodecki, Kulikowe Pole 1380, Warszawa 1986, s. 112-125; Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, s. 277.
[127] Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, s. 270.
[128] Tamże, s. 279-281.
[129] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 258; Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, s. 282.
[130] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 336.
[131] Słowo o pułku Igorowym, rozdz. II, s. 138.
[132] Tamże.
[133] Latopis Nestora, przeł. Julian Kotkowski, Kijów 2015 (1860), s. 37-39.
[134] Tamże, s. 53.
[135] Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jusupović, Warszawa 2017, s. 97.
[136] Tamże, s. 98.
[137] Tamże, s. 136, 158, 160.
[138] Tamże, s. 211.
[139] Tamże.
[140] Tamże, s. 235.
[141] Tamże.
[1] Andrzej Krzycki, Poezje, przeł. Edwin Jędrkiewicz, Warszawa 1962, s. 107.
[2] Karol Górski, Zakon Krzyżacki a powstanie państwa pruskiego, Wrocław 1977, cz. 1, rozdz. 1, s. 8.
[3] Piotr z Dusburga, Kronika Ziemi Pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. 1, rozdz. 1, s. 11.
[4] Edward Potkowski, Zakony rycerskie, Warszawa 1995, s. 97-104; Desmond Seward, Mnisi wojny, przeł. Monika Wyrwas-Wiśniewska, Poznań 2007, s. 78-79.
[5] Piotr z Dusburga, Kronika..., cz. 1, rozdz. 5, s. 17.
[6] Marian Biskup, Gerard Labuda, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986, s. 208.
[7] Człowiek wobec miar i czasu w przeszłości, pod red. Piotra Guzowskiego, Marzeny Liedke, Kraków 2007, s. 52-53; Ludwik Zajdler, Dzieje zegara, Warszawa 1956, s. 128-129; Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad w Prusach, Malbork 2004, s. 54.
[8] Dante Alighieri, Boska Komedia, przeł. Edward Porębowicz, Kraków 2009, cz. III: Raj, Pieśń X, wers 139-144, s. 364.
[9] Paweł Pizuński, Sekretne sprawy Krzyżaków, Gdańsk 2005, s. 78-84.
[10] Sławomir Jóźwiak, Wywiad..., s. 55-57.
[11] Piotr z Dusburga, Kronika..., cz. 2, rozdz. 10, s. 39.
[12] Tamże, cz. 3, rozdz. 77, s. 94, rozdz. 256, s. 184; Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. III, rozdz. 24, s. 168.
[13] Piotr z Dusburga, Kronika..., cz. 2, rozdz. 74, s. 92.
[14] David Nicolle, Wojny za wiarę, przeł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 99.
[15] Paweł Pizuński, Sekretne sprawy..., s. 86-90.
[16] Tamże, s. 47.
[17] Piotr z Dusburga, Kronika..., część: Kontynuacja, s. 241-142.
[18] Tamże, cz. 3, rozdz. 26, s. 58.
[19] Kronika oliwska, przeł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. XV, s. 60.
[20] Piotr z Dusburga, Kronika..., cz. 3, rozdz. 116, s. 113-114.
[21] Tamże, cz. 3, rozdz. 98, s. 105-106.
[22] Tamże, cz. 3, rozdz. 114, s. 113.
[23] Tamże, cz. 3, rozdz. 53, s. 79.
[24] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2013, t. 1, ks. I, rozdz. 14.52, s. 50.
[25] Piotr z Dusburga, Kronika..., cz. 3, rozdz. 84, s. 96-97.
[26] Tamże, cz. 3, rozdz. 330, s. 320-321.
[27] Tamże, cz. 3, rozdz. 337, s. 223-224.
[28] Tamże, cz. 3, rozdz. 119, s. 114-115.
[29] Tamże, cz. 3, rozdz. 121, s. 116.
[30] Tamże, cz. 3, rozdz. 102, s. 107-108.
[31] Tamże, cz. 3, rozdz. 228, s. 167-168.
[32] Tamże, cz. 3, rozdz. 186, s. 147-148.
[33] Tamże, cz. 3, rozdz. 312, s. 214-313.
[34] Tamże, cz. 3, rozdz. 313, s. 214.
[35] Tamże, cz. 3, rozdz. 204, s. 155; rozdz. 237, s. 171; rozdz. 292, s. 207.
[36] Tamże, cz. 3, rozdz. 300, s. 209; rozdz. 329, s. 220.
[37] Tamże, cz. 3, rozdz. 241, s. 174.
[38] Tamże, cz. 3, rozdz. 246, s. 177.
[39] Tamże, cz. 3, rozdz. 215, s. 160.
[40] Tamże, cz. 3, rozdz. 273, s. 192.
[41] Tamże, cz. 3, rozdz. 265, s. 189; rozdz. 308, s. 212.
[42] Tamże, cz. 3, rozdz. 275, s. 193-194.
[43] Tamże, cz. 3, rozdz. 332, s. 221-222.
[44] Tamże, cz. 3, rozdz. 291, s. 205-206.
[45] Kronika oliwska, rozdz. 53, s. 112.
[46] Paweł Pizuński, Sekretne sprawy, s. 102.
[47] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad..., s. 17, 130-138.
[48] Tamże, s. 143.
[49] Sławomir Jóźwiak, Na tropie średniowiecznych szpiegów, Inowrocław 2005, s. 19-23.
[50] Tamże, s. 24.
[51] Tamże, s. 31-32; Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przeł. Julia Mrukówna, Warszawa 1982, ks. 10, s. 47.
[52] Sławomir Jóźwiak, Na tropie..., s. 33-35.
[1] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 9-15.
[2] Koran, przeł. Józef Bielawski, Warszawa 1986, Sura XXXIII, werset 40, s. 506.
[3] Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1975, s. 70.
[4] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 101.
[5] Chronologia Gothicorum regum, [w:] Izydor z Sewilli. Historia Gotów, Wandalów i Swebów, przeł. Artur Foryt, Kraków 2017, cz. 24, s. 148.
[6] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 109.
[7] Tamże, s. 100-101.
[8] Tamże, s. 123.
[9] Tamże, s. 122-124.
[10] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 41-51.
[11] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 130.
[12] Tamże.
[13] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2008, t. 2, s. 31, 41.
[14] Tamże, s. 42-43.
[15] Tamże, s. 43.
[16] Tamże.
[17] Tamże, s. 74; Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 165-166.
[18] Kitab al I'tibar, Księga pouczających przykładów. Dzieło Usamy ibn Munkidha, przeł. Józef Bielawski, Ossolineum 1975, s. 43.
[19] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 167.
[20] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 67; Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 171-172.
[21] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 191.
[22] Tamże, s. 167.
[23] Tamże, s. 242, 263.
[24] Tamże, s. 264.
[25] Tamże, s. 266; Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 74.
[26] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 147, p. 96.
[27] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 268.
[28] Tamże.
[29] Tamże, s. 283.
[30] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 205-206.
[31] Tamże, s. 33, 421.
[32] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Janusz Danecki, Warszawa 1981, s. 94; Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 267.
[33] Adam Mez, Renesans islamu, s. 51, 93-94.
[34] Tamże, s. 453.
[35] Tamże, s. 100.
[36] Tamże, s. 109.
[37] Tamże, s. 101.
[38] Tamże, s. 97.
[39] Tamże, s. 346.
[40] Tamże, s. 102.
[41] Koran, Sura XXIX, werset 46, s. 481.
[42] Giovanni Boccaccio, Dekameron, przeł. Edward Boyé, Warszawa 1971, t. 1, Dzień piąty, Opowieść szósta, s. 437.
[43] Ibn Hazm, Naszyjnik gołębicy, przeł. Janusz Danecki, Aleksandra Witkowska, Warszawa 1976, rozdz. XXIV, s. 163.
[44] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. s. 181.
[45] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 20; Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 64-66; Maurice Gaudefroy-Demombynes, Narodziny islamu, przeł. Hanna Olędzka, Warszawa 1988, s. 187.
[46] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Janusz Danecki, Warszawa 1981, s. 19.
[47] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 369.
[48] Tamże, s. 378-380.
[49] Tamże, s. 395.
[50] David Nicolle, Wojny za wiarę, przeł. B.Spieralska, Warszawa2008, s. 33.
[51] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 414.
[52] Tamże, s. 423-425.
[53] Tamże, s. 438.
[54] Tamże, s. 443-445.
[55] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 28.
[56] Joseph Bédier, Pieśń o Rolandzie, przeł. Tadeusz Żeleński (Boy), Warszawa 1975, rozdz. XCI, s. 44.
[57] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 82.
[58] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 235.
[59] Tamże, s. 448.
[60] Tamże, s. 449.
[61] Tamże.
[62] Tamże, s. 452.
[63] Tamże, s. 450.
[64] Tamże, s. 436, 449.
[65] Tamże, s. 467.
[66] Tamże.
[67] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 87.
[68] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 129-138.
[69] Tamże, s. 138-140.
[70] Tamże, s. 144-152.
[71] Tamże, s. 153-154.
[72] Tamże, s. 157-161.
[73] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 111-114.
[74] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana Masuda, przeł. Bogdan Składanek, Warszawa 1996, s. 15-17.
[75] Tamże, s. 25-26.
[76] Tamże, s. 72, 79, 84, 128.
[77] Aly Mazahéri, Życie codzienne muzułmanów w średniowieczu, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1972, s. 80.
[78] Abul Fazl Bajhaki, Historia..., s. 72-73, 86.
[79] Tamże, s. 279.
[80] Tamże, s. 164-165.
[81] Tamże, s. 87, 103, 129, 182.
[82] Tamże, s. 165, 168, 170-171, 176, 184, 254, 256, 271.
[83] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 126-130, 132.
[84] Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 2006, ks. 1, rozdz. 14-17, s. 39-46.
[85] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 2, ks. XII, rozdz. 8.5, s. 157.
[86] Koran, Sura IX, werset 14, s. 223.
[87] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 173-174.
[88] Biblia, Ks. Psalmów 18.38-39.
[89] Tamże, Ks. Psalmów 18.43.
[90] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 83, 87.
[91] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 385; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 98.
[92] Biblia, 1 List św. Pawła do Koryntian 7.1.
[93] Robert A. Haasler, Kobiety Watykanu, przeł. praca zbiorowa, Kraków 1999, s. 35.
[94] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 75.
[95] Dante Alighieri, Boska Komedia, przeł. Edward Porębowicz, Kraków 2009, cz. III: Raj, Pieśń XI, wers 100-105, s. 367-368.
[96] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 241-242.
[97] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 432-433.
[98] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. XV, werset 708-712, s. 346.
[99] Tyrtajos, [Rzecz to piękna...], [w:] Liryka starożytnej Grecji, opr. Jerzy Danielewicz, przeł. Włodzimierz Appel, Wrocław 1987, cz. 10(6-7), s. 289.
[100] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 17.
[101] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 2, ks. X, rozdz. 6.2, s. 85.
[102] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 19-21; Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, przeł. Jerzy Schwakopf, Warszawa 1987, t. 1, s. 124-125.
[103] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. X, rozdz. 6.3-5.
[104] Steven Runciman, Dzieje wypraw..., t. 1, s. 125-127; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 21-23.
[105] Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns, Wojny średniowiecznego świata, przeł. Jan Jackowicz, Warszawa 2008, s. 130.
[106] Anonim, Dzieje pierwszej krucjaty, przeł. Karol Estreicher, Warszawa 1984, Opowieść 3, rozdz. 9; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 29-31; Steven Runciman, Dzieje wypraw..., t. 1, s. 173-174.
[107] Steven Runciman, Dzieje wypraw..., t. 1, s. 176.
[108] Tamże, s. 177-178.
[109] Tamże, s. 179-180.
[110] Tamże, s. 181.
[111] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 44.
[112] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 5, rozdz. 12, s. 52-53.
[113] Tamże, Opowieść 6, rozdz. 14, s. 57.
[114] Tamże, Opowieść 8, rozdz. 20, s. 70-72; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 45-46.
[115] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 46.
[116] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 8, rozdz. 20, s. 75.
[117] Tamże, Opowieść 9, rozdz. 24-25, s. 85-88; rozdz. 28, s. 94; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 49.
[118] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 171.
[119] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 49.
[120] Tamże, s. 52.
[121] Tamże, s. 53-54.
[122] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 192; Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 392.
[123] Al-Hamadami, Opowieści łotrzykowskie, przeł. Janusz Danecki, Aleksandra Witkowska, Wrocław 1983, Makama 25: O głodzie, s. 112.
[124] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 55.
[125] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 10, rozdz. 34, s. 114; Steven Runciman, Dzieje wypraw..., s. 246-247.
[126] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 10, rozdz. 36, s. 116-117.
[127] Steven Runciman, Dzieje wypraw..., s. 255; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 63.
[128] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 10, rozdz. 37, s. 118; Steven Runciman, Dzieje wypraw..., s. 257.
[129] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 10, rozdz. 37, s. 119; rozdz. 38, s. 120.
[130] Steven Runciman, Dzieje wypraw..., s. 260-262.
[131] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 64-65; Steven Runciman, Dzieje wypraw..., s. 262-265.
[132] Anonim, Dzieje pierwszej..., Opowieść 10, rozdz. 38, s. 121.
[133] Biblia, 5 Ks. Mojżeszowa 19.10.
[134] Tamże, 5 Ks. Mojżeszowa 19.11.
[135] Philip Line, Wikingowie, przeł. Katarzyna Skawran, Warszawa 2016, s. 237.
[136] Biblia, 5 Ks. Mojżeszowa 19.12.
[137] Tamże, 5 Ks. Mojżeszowa 19.13.
[138] Tamże, 5 Ks. Mojżeszowa 19.14.
[139] David Nicolle, Wojny za wiarę, przeł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 43-44.
[140] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 125.
[141] Tamże, s. 126.
[142] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki i upadek Jerozolimy, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2006, s. 52-53.
[143] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 128-129.
[144] Tamże, s. 131-132.
[145] Tamże, s. 133.
[146] Tamże, s. 133-135.
[147] Tamże, s. 137.
[148] Tamże, s. 138.
[149] Tamże, s. 78.
[150] Tamże, s. 104-105.
[151] Tamże, s. 140.
[152] Tamże, s. 128.
[153] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 56.
[154] Tamże, s. 61-62.
[155] Tamże, s. 65.
[156] Tamże, s. 67.
[157] Koran, przeł. Józef Bielawski, Warszawa 1986, Sura IX, werset 118, s. 241.
[158] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 66.
[159] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 150.
[160] Tamże.
[161] Tamże, s. 151.
[162] Tamże, s. 152; Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 68.
[163] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 152.
[164] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 69.
[165] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 178-179.
[166] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 166-167.
[167] Anna Katarzyna Dulska, Diaspora żydowska na Bliskim Wschodzie oczami sefardyjskiego podróżnika Beniamina z Tudeli, Kraków 2015, s. 92.
[168] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 181.
[169] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty, Wydawnictwo Replika 2011, s. 33-35.
[170] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 180-182, Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty..., s. 38-40.
[171] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 183.
[172] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 182.
[173] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 185.
[174] Tamże, s. 190.
[175] Koran, Sura II, werset 216, s. 42.
[176] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 197.
[177] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 127-128.
[178] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 197-198.
[179] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty..., s. 47.
[180] Tamże.
[181] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 101.
[182] Tamże, s. 111-112.
[183] Tamże, s. 119.
[184] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty..., s. 76-78.
[185] Tamże, s. 78.
[186] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 147.
[187] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty..., s. 99.
[188] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 205.
[189] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 189-203.
[190] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 209.
[191] Tamże, s. 215.
[192] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 191.
[193] Koran, Sura III, werset 134, s. 80-81.
[194] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 205-207.
[195] Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przeł. Julia Mrukówna, Warszawa 1982, ks. 6, s. 193.
[196] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 245.
[197] Koran, Sura II, werset 249, s. 50.
[198] Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego króla Francji, przeł. Marzena Głodek, Warszawa 2004, rozdz. XXXVIII, ust. 177-178, s. 60.
[199] Tamże, rozdz. XXXIX, ust. 184-185, s. 62.
[200] Tamże, rozdz. XLII, ust. 199-200, s. 66; rozdz. XLIII, ust. 263, s. 83.
[201] Tamże, rozdz. XLIII, ust. 204, s. 67.
[202] Tamże, rozdz. XLIII, ust. 206, s. 68.
[203] Tamże, rozdz. XLIX, ust. 240, s. 77; rozdz. LIV, ust. 266, s. 84; ust. 269, s. 85; ust. 271, s. 85.
[204] Tamże, rozdz. LXIII, ust. 314, s. 96.
[205] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 254-256.
[206] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. LXIX, ust. 352-353, s. 106.
[207] David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 31; Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2008, t. 2, s. 76-78.
[208] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 257, 260.
[209] Tamże, s. 259-262.
[210] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 564-567.
[211] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 103.
[212] Tamże, s. 13; Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 568.
[213] David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 27.
[214] Tamże, s. 57.
[215] Tamże, s. 86.
[216] Tamże, s. 78-80, 127.
[217] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 100.
[218] Tamże, s. 103.
[219] Tamże; Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, przeł. Władysław Głuchowski, Warszawa 1953, s. 74.
[220] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 136-137, David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 58.
[221] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 123.
[222] Tamże, s. 172, Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. LVI, ust. 281, s. 88.
[223] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. LXXVII, ust. 391, s. 116.
[224] David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 36.
[225] Marco Polo, Opisanie świata, przeł. Anna Ludwika Czerny, Warszawa 1975, ks. 4, rozdz. CC, s. 342; rozdz. CCX, s. 353; rozdz. CCXXVII, s. 368.
[226] Stanley Lane-Poole, Saladyn Wielki..., s. 174.
[227] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 55.
[228] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. XLIX, ust. 241, s. 77.
[229] Tamże, rozdz. LIV, ust. 270, s. 85.
[230] David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 118.
[231] Edward Potkowski, Crécy-Orlean 1346-1429, Warszawa 1986, s. 45-47.
[232] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 163.
[233] Tamże, s. 34.
[234] Tamże, s. 181.
[235] Tamże, s. 182-183.
[236] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 270.
[237] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 147-148.
[238] Tamże, s. 208.
[239] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 251.
[240] Tamże, s. 250.
[241] Tamże, s. 253-254.
[242] Tamże, s. 254-256.
[243] Tamże, s. 259, 272-277.
[244] David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 152.
[1] Romuald Wojna, Wielki świat nomadów, Warszawa 1983, s. 196.
[2] C. de Bridia, Historia Tatarów, [w:] Gerard Labuda, Jerzy Strzelczyk, Prawda o bitwie z Mongołami pod Legnicą, Legnica 2002, rozdz. 3, s. 49.
[3] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. XVI, ust. 5, s. 103-104.
[4] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji wielkiego stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 125.
[5] Tajna historia Mongołów, przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970, rozdz. I, ust. 3, s. 33.
[6] Tamże, rozdz. VIII, ust. 200, s. 127.
[7] Tamże, rozdz. VI, ust. 170, s. 100, rozdz. VIII, ust. 200, s. 127-128.
[8] Tamże, rozdz. VII, ust. 196, s. 121.
[9] Tamże, rozdz. VIII, ust. 201, s. 128.
[10] Tamże, rozdz. VIII, ust. 201, s. 128-129.
[11] Feliks Koneczny, Religie a cywilizacje, Krzeszowice 2012, s. 23.
[12] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji..., s. 140-141.
[13] Tajna historia Mongołów, rozdz. VIII, ust. 202, s. 129; rozdz. IX, ust. 224, s. 142.
[14] Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 60-61.
[15] Tamże, s. 62-65.
[16] Tajna historia Mongołów, rozdz. IV, ust. 142, s. 77.
[17] Marco Polo, Opisanie świata, przeł. Anna Ludwika Czerny, Warszawa 1975, ks. I, rozdz. LXX, s. 138.
[18] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, rozdz. XXIX, ust. 11, s. 139.
[19] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, przeł. Władysław Głuchowski, Warszawa 1973, s. 51-53.
[20] Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego króla Francji, przeł. Marzena Głodek, Warszawa 2004, rozdz. XCV, ust. 488, s. 142.
[21] Timothy May, Najazdy Mongołów, s. 181.
[22] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 29.
[23] Tamże, s. 42.
[24] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, rozdz. I, ust. 12, s. 77.
[25] B. Grekow, A. Jakubowski, Złota Orda..., s. 59-60.
[26] Tamże, s. 5-6, 60.
[27] Tamże, s. 71, 109.
[28] Tamże, s. 73.
[29] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 146.
[30] John Man, Kubiłaj-Chan. Władca największego imperium w dziejach, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Warszawa 2007, s. 269.
[31] Marco Polo, Opisanie świata, ks. II, cz. I, rozdz. XCVIII, s. 189-190.
[32] David Nicolle, Wojny za wiarę, przeł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 96.
[33] Marian Małowist, Tamerlan i jego czasy, Warszawa 1991, s. 18.
[34] Tamże, s. 34.
[35] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 491.
[36] Benedykt Polak, Z Europy do Azji przez Kazachstan (1245-1247), przeł. Stefan Młodecki, Warszawa 2008, s. 85.
[37] Tamże, rozdz. 13, s. 57.
[38] Marian Małowist, Tamerlan..., s. 46.
[39] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 495.
[40] Timothy May, Najazdy Mongołów, s. 197.
[41] Tamże.
[42] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 405.
[43] Timothy May, Najazdy Mongołów, s. 117.
[44] Marian Małowist, Tamerlan..., s. 140.
[45] David Nicolle, Wojny za wiarę, s. 116.
[46] B. Grekow, A. Jakubowski, Złota Orda..., s. 273-276, 285, 288.
[47] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie, Europejscy Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 27-29.
[48] Tamże, s. 30.
[49] Tamże, s. 30-31.
[50] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, s. 217.
[51] Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, ks. XI, wers 14-19, s. 162.
[52] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 1, rozdz. 212-215, s. 117.
[53] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, t. 2, ks. XXXI, rozdz. 2.1, s. 360.
[54] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie..., s. 47.
[55] Tamże, s. 108.
[56] Tamże, s. 109.
[57] Tamże, s. 129.
[58] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji wielkiego stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 51.
[59] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie..., s. 126-127.
[60] Tamże, s. 127.
[61] Tamże, s. 153-157.
[62] Tamże, s. 163-175.
[63] Tamże, s. 193, 215, 312.
[64] Tamże, s. 305, 318.
[65] Tamże, s. 316-317.
[66] Joseph Bédier, Pieśń o Rolandzie, przeł. Tadeusz Żeleński (Boy), Warszawa 1975, rozdz. CCXXXIII, s. 106.
[67] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie, Europejscy Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 557-560.
[68] Tamże, s. 517-519.
[1] Lukrecjusz, O naturze wszechrzeczy, przeł. Edward Szymański, Kraków 1957, ks. I, wers 80-83, s. 5.
[2] Tamże, wers 84-85, s. 5.
[3] Tamże, wers 86-87, s. 5.
[4] Tamże, wers 99-101, s. 6.
[5] Biblia, I Ks. Królewska 16.34.
[6] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 2, rozdz. 1,17, s. 133.
[7] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. I, rozdz. 50, s. 74.
[8] Dante Alighieri, Piekło, [w:] Boska komedia, przeł. Edward Porębowicz, Kraków 2009, Pieśń VII, werset 37-48, s. 37.
[9] Vittorio Messori, Czarne karty Kościoła, przeł. ks. Antoni Kajzerek, Katowice 2003, s. 14.
[10] Lucjusz Anneusz Seneka, Myśli, przeł. Stanisław Stabryła, Kraków 1989, I Praef. 13-14, s. 540.
[11] Aleksander Krawczuk, Kronika starożytnego Rzymu, Warszawa 1994, s. 23.
[12] Biblia, Ewangelia św. Mateusza 7.16.
[13] Tamże, 1 List do Tesaloniczan 4.7.
[14] Mieczysław Żywczyński, Kościół i społeczeństwo pierwszych wieków, Warszawa 1985, s. 188-191.
[15] Burjor Avari, Starożytne Indie, przeł. Łukasz Müller, Kraków 2011, s. 117.
[16] Drugi dywan perski, przeł. Władysław Dulęba, Kraków 1980, s. 228.
[17] Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich. Dominat, Warszawa 1991, s. 344.
[18] Franco Cardini, Marina Montesano, Historia inkwizycji, przeł. Ewa Łukaszyk, Kraków 2008, s. 160.
[19] Jean-Pierre Dedieu, Inkwizycja, przeł. Grażyna Wójcik, Wrocław 1993, s. 20.
[20] Biblia, Ewangelia św. Mateusza 16.23.
[21] Daniel Rops, Kościół wczesnego średniowiecza, przekł. zbiorowy, Warszawa 1969, s. 661.
[22] Stanisław Smolka, Mieszko Stary i jego wiek, Warszawa 1959 (1881), s. 187.
[23] Katolicyzm wczesnośredniowieczny, pod red. Józefa Kellera, Warszawa 1973, s. 475-477.
[24] Andrzej Nowicki, 1000 lat zatargów z papieżami, Warszawa 1950, s. 47-48.
[25] CD "Kroniki oliwskiej", [w:] Kronika oliwska, przeł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. 45-48.
[26] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, przeł. Agnieszka Caba na podstawie tłum. ks. Arkadiusza Lisieckiego, Kraków 2013, ks. III, rozdz. 25, s. 187-189; ks. IV, rozdz. 13, s. 243-245.
[27] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 31, s. 176.
[28] Tamże.
[29] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 200, 328.
[30] Stefan Krakowski, Kościół a państwo polskie do początków XIV w., Warszawa 1950, s. 11-12.
[31] Tamże, s. 12-13.
[32] Biblia, 2 Ks. Mojżesza 22.18.
[33] Tamże, Ewangelia św. Jana 15.6.
[34] Tamże, Ewangelia św. Mateusza 10.28.
[35] Tamże, Ks. Joba 5.17.
[36] Franco Cardini, Marina Montesano, Historia inkwizycji, s. 15, 18.
[37] O heretykach, [w:] Dokumenty soborów powszechnych, tekst grecki, łaciński, polski, t. 2 (869-1312), układ i opr. ks. Arkadiusz Baron, ks. Henryk Pietras SJ, Kraków 2007, Konstytucja 3.11, s. 235.
[38] Tamże, Konstytucja 5.21, s. 261.
[39] Tamże.
[40] Jean-Pierre Dedieu, Inkwizycja, s. 27, 31-32.
[41] Roman Bugaj, Nauki tajemne w Polsce w dobie odrodzenia, Wrocław 1976, s. 42.
[42] Franco Cardini, Marina Montesano, Historia inkwizycji, s. 82-85.
[43] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 134; Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 358.
[44] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 357, 363.
[45] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 9.
[46] Tamże.
[47] Thomas Edward Lawrence, Siedem filarów mądrości, przeł. Jerzy Schwakopf, Warszawa 1971, t. 2, s. 171.
[48] Tamże, t. 1, s. 20.
[49] Giovanni Boccaccio, Dekameron, przeł. Edward Boyé, Warszawa 1971, t. 1, Dzień pierwszy, opowieść trzecia: Trzy pierścienie, s. 68.
[50] Tamże, t. 1, s. 71.
[51] Jacques Attali, Żydzi, świat, pieniądze, przeł. Krystyna i Krzysztof Pruscy, Warszawa 2003, s. 109.
[52] Jakub z Ankony, Miasto świateł, przeł. Tomasz Żukowski, Warszawa 2002, s. 71, 75, 96.
[53] Biblia, 2 Ks. Mojżesza 12.35-36.
[54] Feliks Koneczny, Cywilizacja żydowska, Warszawa-Komorów 2001, s. 22-23.
[55] Frederick Alexander Kirkpatrick, Zdobywcy Ameryki, przeł. Jan Furuhjelm, Warszawa 1957, s. 21.
[56] Hernando Colon, Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała don Krzysztofa Kolumba, przeł. Alija Dukanović, Warszawa 1965, s. 126.
[57] Anonim, Imperialna pycha, przeł. Arkadiusz Czerwiński, Warszawa 2005, s. 23.
[58] Biblia, Ewangelia św. Mateusza 26.26-28.
[59] Jakub z Ankony, Miasto świateł, s. 232.
[60] Tamże, s. 233
[61] Romuald Wojna, Wielki świat nomadów. Między Chinami a Europą, Warszawa1983, s. 72-73.
[62] Tom Holland, Perski ogień, s. 63.
[63] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, ks. III, rozdz. 36, ust. 9, s. 207.
[64] Philip K. Hitti, Dzieje..., s. 245.
[65] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 185.
[66] Franco Cardini, Marina Montesano, Historia inkwizycji, s. 33; Roman Bugaj, Nauki tajemne..., s. 131.
[67] Jacques Attali, Żydzi..., s. 167.
[68] Gerard Labuda, Jerzy Strzelczyk, Prawda o bitwie z Mongołami pod Legnicą w 1241, Legnica 2002, s. 39.
[69] Benedykt Polak, Z Europy do Azji przez Kazachstan (1245-1247), przeł. Stefan Młodecki, Olszynka 2008, s. 47.
[70] Ks. Szczepan Włodarski, Historia chrześcijaństwa, Warszawa 1966, t. 3, s. 9.
[71] Tamże, s. 10.
[72] Tamże.
[73] Biblia, 1 List do Tymoteusza 1.20; Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 1975, s. 210-214.
[74] Bogdan Składanek, Historia Presji, Warszawa 2008, t. 2, s. 60.
[75] Józef Putek, Mroki średniowiecza, Warszawa 1947, s. 17.
[76] Tamże, s. 17-18.
[77] 'Ali 'Izz ad-D?n Ibn al-At?r, Kompletna księga historii. Z czynów sułtana Saladyna, przeł. Michał Filip Horbowski, Justyna Maćkowiak, Dominik Małgowski, Poznań 2007, s. 3.
[78] Brenda Ralph Lewis, Mroczne strony historii. Papieże, występki, morderstwa i korupcja w Watykanie, przeł. Paweł Jasiński, Londyn 2008, wyd. polskie 2009, s. 17.
[79] Biblia, Dzieje Apostolskie 8.18-20.
[80] Romuald Wojna, Wielka świat..., s. 69-70.
[81] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 5, rozdz. 16, s. 297.
[82] Biblia, Ks. Nehemiasza 10.33-34.
[83] Tamże, Ks. Nehemiasza 10.36-40.
[84] Alan Unterman, Żydzi. Wiara i życie, przeł. Janusz Zabierowski, Łódź 1989, s. 170.
[85] Karol Kautsky, Pochodzenie chrześcijaństwa, Warszawa 1950, s. 241-244.
[86] Biblia, Ks. Nehemiasza 5.1-5.
[87] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Tyberiusz, [w:] Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 32, s. 210.
[88] Biblia, Objawienie św. Jana 20.6.
[89] Tamże, Ewangelia św. Łukasza 12.24.
[90] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, ks. II, rozdz. 13, ust. 1, s. 103.
[91] Tamże, ks. II, rozdz. 13, ust. 3, s. 103.
[92] Tamże, ks. III, rozdz. 26, ust. 1, s. 189.
[93] Tamże, ks. III, rozdz. 28, ust. 5, s. 193.
[94] Kronika Thietmara, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. III, rozdz. 13, s. 48.
[95] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. II, rozdz. VII, s. 221.
[96] Kronika Thietmara, ks. III, rozdz. 16, s. 49.
[97] Tamże, ks. III, rozdz. 16, s. 50.
[98] Biblia, Ewangelia św. Łukasza 6.25.
[99] Tamże, List św. Jakuba 5.5.
[100] Tamże, Ewangelia św. Łukasza 18.22.
[101] Tamże, Ewangelia św. Łukasza 18.25.
[102] Porfiriusz z Tyru, Przeciw chrześcijanom, przeł. Piotr Ashwin-Siejkowski, Kraków 2006, ks. III, Logos 58, ust. 2, s. 87.
[103] Mateusz z Krakowa, O praktykach Kurii Rzymskiej, przeł. Władysław Seńko, Warszawa 2010, Prolog, s. 79.
[104] Tamże, rozdz. 1, ust. 65, s. 82.
[105] Tamże, rozdz. 1, s. 85.
[106] Aleksander Krawczuk, Kronika starożytnego Rzymu, Warszawa 1994, s. 234.
[107] Andrzej Krzycki, Poezje, przeł. Edwin Jędrkiewicz, Warszawa 1962, s. 95.
[108] Giovanni Boccaccio, Dekameron, t. 2, Dzień szósty, opowieść dziesiąta: Brat Cipolla, s. 47.
[109] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 217.
[110] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 2, rozdz. 3, s. 105-106.
[111] Biblia, 1 List św. Pawła do Koryntian 10.4.
[112] Kosmas, Kronika Czechów, ks. II, rozdz. VII, s. 220.
[113] Lukian, Aleksander albo rzekomy prorok, [w:] tegoż, Dialogi, przeł. Michał Konstanty Bogucki, Wrocław 1962, t. 2, s. 159.
[114] Tamże, s. 163.
[115] Tamże, s. 165.
[116] Tamże, s. 167.
[117] Tamże, s. 179.
[118] Adam Mickiewicz, Wiersze, Warszawa 2000, s. 306.
[119] Lao Tse, Wielka księga Tao, przeł. Jarosław Zawadzki, Warszawa 2009, rozdz. III, s. 17.
[120] Tamże, rozdz. LXV, s. 141.
[121] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. XXXIV, ust. 2, s. 174.
[122] Tamże.
[123] Kazimierz Chłędowski, Dwór w Ferrarze, Warszawa 1958, s. 27-28.
[124] Omar Chajjam, Rubajaty, przeł. Andrzej Gawroński, Ossolineum 1969, s. 103.
[125] Mieczysław Żywczyński, Szkice z dziejów radykalizmu chrześcijańskiego, Warszawa 1976, s. 25-26, 64.
[126] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, ks. IX, rozdz. 5, ust. 1, s. 613.
[127] Sebastian Ruciński, Praefectus Urbi, Poznań 2008, s. 141.
[128] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, ks. IV, rozdz. 8, ust. 6, s. 237.
[129] Tamże, ks. IV, rozdz. 9, ust. 3, s. 237.
[130] Tamże, ks. IV, rozdz. 13, ust. 1, s. 243.
[131] Tamże, ks. IV, rozdz. 13, ust. 7, s. 245.
[132] Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1969, s. 52.
[133] Maria Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1990, s.239-241
[134] Biblia, Ewangelia św. Mateusza 10.21.
[135] Edward Potkowski, Rycerze w habitach, Warszawa 1978, s. 117-118.
[136] Kronika Thietmara, ks. IV, rozdz. 73, s. 92.
[137] Desmond Seward, Mnisi wojny, przeł. Monika Wyrwas-Wiśniewska, Poznań 2007, s. 125.
[138] Edward Potkowski, Zakony rycerskie, Warszawa 1995, s. 79; Desmond Seward, Mnisi wojny, s. 71.
[139] Eric Frattini, Święte przymierze. Tajny wywiad Kościoła katolickiego, przeł. Ewa Błaszczyk, Ewa Morycińska-Dzius, Warszawa 2006, s. 15.
[140] Kronika Thietmara, ks. VIII, rozdz. 24, s. 231.
[141] Kosmas, Kronika Czechów, ks. II, rozdz. XXVIII, s. 259-261.
[142] Helena Adamczewska, Odkurzanie mitów, Warszawa 1987, s. 45-48.
[143] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 225-226; Zarys dziejów religii, pod red. Józefa Kellera i in., Warszawa 1988, s. 107.
[144] John Whitney Hall, Japonia, przeł. Krystyna Czyżewska-Madajewicz, Warszawa 1979, s. 57.
[145] Bogdan Składanek, Historia Presji, Warszawa 2004, t. 1, s. 207, 213.
[146] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 1, ks. 14, rozdz. 31-32, s. 416.
[147] Burjor Avari, Starożytne Indie, przeł. Łukasz Müller, Kraków 2011, s. 85.
[148] Tamże, s. 100.
[149] Aleksandra Kajdańska, Edward Kajdański, Jedwab. Szlakami dżonek i karawan, Warszawa 2007, s. 116, 119.
[150] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji wielkiego stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 142.
[151] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 6, s. 102-103.
[152] Widukind z Korbei, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. II, rozdz. XVI, s. 115.
[153] Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego, przeł. Marzena Głodek, Warszawa 2004, rozdz. LXXXVII, ust. 445, s. 130-131.
[154] Lesław Żukowski, Największe kłamstwa i mistyfikacje w dziejach Kościoła, Katowice 2001, s. 207.
[155] Tamże, s. 206-212.
[156] Jürgen Thorwald, Ginekolodzy, przeł. Anna Wziątek, Warszawa 2016, s. 15.
[157] Ekkehard IV z Sankt Gallen, Przypadki klasztoru Świętego Galla, przeł. Michał Tomaszek, Kraków 2010, rozdz. 85, s. 134.
[158] Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1973, s. 94.
[159] Walter Scott, Ivanhoe, przeł. Teresa Tatarkiewicz, Warszawa 1963, s. 350.
[160] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 6, wers 145-148, s. 179.
[161] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta. Księgi VI-X. Streszczenie ksiąg XI-XX, przeł. Andrzej Kościółek, Mieczysław Brożek, Wrocław 1971, ks. VI, rozdz. 27, s. 32.
