Wywiad i podstęp w dawnej sztuce wojennej. Tom 1. Starożytność - Janusz Szewczyk

Od autora

Błysk stali, urwany krzyk.

W zmieniającym się świecie, od zarania dziejów po współczesność ludzie starali się kierować pewnymi zasadami, wartościami, które uważali za życiowe drogowskazy pomagające im odnaleźć właściwą drogę postępowania w sprawach codziennych i w chwilach przełomowych dla całego narodu. Naruszenie owych zasad traktowali zazwyczaj jako coś niebywałego, wymagającego nadzwyczajnych środków zaradczych. Do takiej kategorii zaliczali zdradę i wiarołomstwo w stosunku do ojczyzny, towarzyszy broni, sprawy honoru.

W dzisiejszych czasach również można spotkać ludzi, którzy dla doraźnych celów politycznych i z wyrachowania, bez oglądania się na przyszłe skutki społeczne, stawiają na piedestale osoby nikczemne i zdradzieckie jako wzorzec do naśladowania dla młodego pokolenia dopiero co wchodzącego na zawiłe ścieżki życia i historii.

Prawdą jest to, że często szczytne ideały rozmijały się z obowiązkiem wierności, zwłaszcza gdy na drodze odstępstwa jawiły się miłe dobra i wymierne korzyści, ale też nigdy zdrady nie honorowano jako cnoty godnej do naśladowania i nie nadawano jej mocy państwowej, chociaż odpowiadała celom politycznym lub towarzyszyła budowie i umacnianiu wizerunku nowej grupy społecznej dzierżącej władzę.

Dlatego, pomny na pamięć ojców, ich synom książkę tę dedykuję, bo jak napisał Polibiusz:

[...] nie masz bowiem dla ludzi żadnego łatwiejszego sposobu

doskonalenia się jak poprzez wiedzę o czynach przeszłości[1].

Przystańmy więc na chwilę i posłuchajmy, co mają nam do powiedzenia Ci, którzy odeszli. Co jest jeszcze prawdą, a co już umarło? I nie musimy szperać w sferze książkowej fantazji lub w filmie w poszukiwaniu niezrozumiałych spisków, tajnych kodów czy zaszyfrowanych wiadomości tam, gdzie ich nigdy nie było, a do tropienia których popychają nas sensaci. Przecież wszystko to, czego tak wypatrujemy, znajdziemy w dawnych tekstach, już na wpół zapomnianych księgach dawnych mistrzów pióra.

Wprowadzenie

Tak jak każdy człowiek, tak i każdy ośrodek władzy starał się wiedzieć jak najwięcej o otaczającym go świecie. W mniejszym stopniu interesowało go naukowe zgłębianie i poznanie rzeczywistości, o ile nie wiązało się to bezpośrednio z jego władztwem. Przewodnią racją stanu było bowiem zapobieganie konfliktom mogącym grozić rozbiciem lub umniejszeniem planów monarszych. Tak więc rozpoznanie wrogów zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych oraz ich sojuszników, a także ich zamierzeń było i jest jednym z naczelnych priorytetów form funkcjonowania państwa. Działania te mają również na celu poznanie lub upewnienie się co do faktycznych intencji własnych sprzymierzeńców.

Dla potrzeb niniejszego opracowania należy zdefiniować używane pojęcia, co pozwoli na uporządkowanie, a tym samym na właściwe rozumienie opisywanych wydarzeń.

Wywiad, jako funkcjonowanie pewnej wyspecjalizowanej organizacji, jest różnie dzielony i opisywany w zależności od potrzeb organizacyjnych, stosowanych metod, tematyki, przynależności i podległości służbowej lub potrzeb badawczych. Nie zagłębiając się we współczesny pojęciowy świat definicji, skupimy naszą uwagę na tradycyjnych określeniach, które w okresie powstawania państw nowożytnych funkcjonowały i są praktycznie w użyciu do dzisiaj. Poza naszym rozważaniem pozostaje wywiad globalny ze względu na jego nowożytne pochodzenie i na zakres operacyjnego zainteresowania, jaki obejmuje swoim działaniem.

Wywiad strategiczny, określany mianem wywiadu głębokiego, to wywiad, który penetrował struktury państw, najczęściej sąsiednich, w aspekcie rozpoznania politycznego, gospodarczego i militarnego. Swoim obszarem zainteresowania mógł obejmować nawet odległe krainy, które w bieżącej polityce nie odgrywały decydującej roli. Pozyskane informacje mogły jednak być użyteczne w bliżej nieokreślonej przyszłości. Klasycznym tego przykładem może być zbiór wiadomości tzw. Geografa Bawarskiego o grodach słowiańskich.

Wywiad operacyjny skierowany był na rozpoznanie przyszłego lub przewidywanego teatru działań wojennych, a jego uwaga koncentrowała się na bardziej praktycznym rozpoznaniu wojskowym i pozostałych elementach techniki wojennej, mających znaczenie w przyszłym starciu zbrojnym. W ramach swoich zadań pozyskiwał osobowe źródła informacji, prowadził gry wywiadowcze, przygotowywał warunki niezbędne do realizacji planów wojennych i wykonywał zadania specjalne władcy. Jednym słowem, wywiad operacyjny to gromadzenie danych wywiadowczych na poziomie regionalnych teatrów działań wojennych.

Wywiad taktyczny to bieżące rozpoznanie nieprzyjaciela, rozumiane również jako zwiad, zwalczanie rozpoznania wroga, likwidacja lub przechwytywanie posłańców, organizowanie łączności, przygotowanie bieżących akcji wynikających z potrzeby chwili.

Dla całości obrazu należy wspomnieć, że w różnych opracowaniach stosowano zamiennie określenia dla opisania tej samej działalności wywiadowczej. I tak wywiad strategiczny nazywano również wywiadem głębokim, co jest zrozumiałe ze względu na obszar pozostający w jego aktywnym zainteresowaniu, sięgającym daleko poza własne granice w głąb terytorium wroga. Wywiadem defensywnym nazywano zaś działania kontrwywiadowcze. Natomiast terminem kontrwywiad ofensywny określano wywiad płytki, operujący w przygranicznym pasie rubieży obronnej.

Ta wyżej opisana zmienność terminologiczna wynikała raczej z przenikania i zazębiania się zadań wykonywanych przez agenta lub z potrzeby opisania przynależności organizacyjnej wywiadowcy niżeli z merytorycznej istoty realizowanych zadań. Najlepiej zilustruje to przykład agenta pozostającego w służbie kontrwywiadu, który z racji wyjazdu i czasowego pobytu w innym kraju wypełnia zadania o charakterze sensu stricto wywiadowczym. Rozpoznaje aktywnie wroga na jego terytorium. Stąd pojęcie kontrwywiadu ofensywnego.

Podobnie ma się rzecz, gdy mówimy o własnych ludziach jako wywiadowcach, wówczas niekiedy używamy określenia agent lub bardziej cywilnie - informator. Natomiast termin szpieg rezerwujemy zazwyczaj dla wywiadowców przeciwnika, uważając, że jest to określenie negatywne i wywołujące złe skojarzenia, dlatego nie należy nim opisywać własnych osobowych źródeł informacji, zwanych także współcześnie tajnymi współpracownikami.

Pod pojęciem kontrwywiadu będziemy rozumieli wszelkie działania zmierzające do wykrycia obcej działalności wywiadowczej. W praktycznym znaczeniu zadaniem kontrwywiadu była i jest osłona własnych działań w sferze wojskowej, politycznej i gospodarczej, które mogą żywo interesować nieprzyjaciela z uwagi na jego własne plany w tych dziedzinach. W ramach tych działań osłonowych wiodącym celem było i jest rozpoznanie wrogiej agentury i jej unieszkodliwienie przez:

- przewerbowanie, rozpoczęcie i prowadzenie gry wywiadowczej mogącej polegać między innymi na podsuwaniu fałszywych informacji nieświadomemu tego faktu agentowi lub jego fizyczne unicestwienie;

- pozyskanie odpowiednich ludzi, agentów działających w zagrożonych penetracją wywiadowczą środowiskach, których zadaniem było i jest wszczynanie pierwszego alarmu o zachowaniach wskazujących na możliwość prowadzenia szpiegowskiej działalności.

Kolejnym pojęciem do omówienia jest "agentura wpływu". Jest to określenie współczesne, ale dobrze oddaje sedno zdarzeń dziejących się także przed wiekami za sprawą człowieka. Agent wpływu to zazwyczaj możny, wysoko postawiony w hierarchii społecznej, związany w pewien sposób z ośrodkiem władzy, który poprzez swoje koneksje rodzinne, powiązania służbowe, sprawowane funkcje, posiadaną siłę militarną miał realną możliwość wywierania nacisku, a więc wpływu na treść podejmowanej decyzji swojego władcy. Nie musiał on być formalnie związany z obcym wywiadem lub ośrodkiem politycznym albo stale wykonywać zadania agenturalne. Wystarczyło, że jego przydatność była wykorzystana w pojedynczej sprawie. Jednak jego agenturalna wartość znacznie wzrastała, gdy istniała możliwość długofalowej współpracy.

Uzupełnieniem dotychczasowych objaśnień niech będzie stwierdzenie, że z obawy przed dekonspiracją agent przyjmował pseudonim. Z tego samego powodu nadaje się sprawie czy kombinacji lub grze operacyjnej kryptonim.

Kończąc ten nieco przydługi wywód pozostaje do wyjaśnienia pojęcie zwane "legendą". Legenda to nic innego jak przygotowany dla wywiadowcy scenariusz, który tłumaczy i uzasadnia jego zachowanie, ciekawość i obecność w danym czasie i miejscu wobec osób trzecich. Taki scenariusz powinien być spójny z prawdziwym życiorysem oraz dotychczasowym doświadczeniem życiowym i zawodowym w taki sposób, aby dało się go zweryfikować. Z tego też powodu legenda nie może się opierać na samej nieprawdzie. Gdyby tak próbować wymierzyć proporcje, to należałoby uznać, że dobra legenda zawiera w sobie 60-80 procent informacji prawdziwych. To zresztą zależy od zadania i okoliczności planowanych do wykonywania przez wywiadowcę. Tak oto w legendzie wywiadowcy ziszczają się przekonania średniowiecznych teologów. Uważali oni bowiem, że diabeł jest ojcem kłamstwa - pater mendacii. Jak nietrudno dociec, agentowi na pewno bliżej do szatańskiej niż anielskiej proweniencji. A dzieje się tak dlatego, że chyba nie ma człowieka, który by bez zająknięcia wyuczył się nowego życiorysu i przyswoił sobie wszystkie niezbędne wiadomości przystające do roli, którą odgrywa, i to w sposób niebudzący podejrzeń słuchającego. Zwłaszcza gdy indagacja może się odbywać pod presją i w nieprzyjaznym otoczeniu. Stąd ta mieszanka fałszu i prawdy.

Ostatnim pojęciem do wyjaśnienia pozostaje używany w tekście wyraz "figurant". Wyrażenie to odnosi się do osoby pozostającej w zainteresowaniu tajnych służb.

Wszystkie powyższe zdefiniowane pojęcia znajdą bezpośrednie przełożenie w opisywanych przez nas dziejach wywiadu. Mam nadzieję, że będą przydatne, ponieważ w pewien sposób uporządkują na bardzo podstawowym poziomie terminologię wywiadowczą tu i ówdzie występującą w innych opracowaniach historycznych.

Nie uwzględniam co prawda pełnego technicznego i operacyjnego nazewnictwa, jakie funkcjonuje w pracy wywiadu lub kontrwywiadu, ale tam, gdzie uważałem to za właściwe, przytaczam odpowiednią terminologię. Niech łaskawy Czytelnik wybaczy, że tu i ówdzie dorzuciłem ziarenko własnych przemyśleń. Ad rem.

[1] Stefan Oświecimski, Zeus daje znak, Apollo wieszczy osobiście, Wrocław 1989, s. 6 i nast.; James O. Edwin, Starożytni bogowie, przeł. Leon Cyboran, Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1970, s. 227, 231-234.

[2] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 5, rozdz. 56-59.

[3] David Berlinski, O astrologii i sztuce przepowiadania. Tajemnice niebieskiego sklepienia, przeł. Małgorzata Cierpisz, Kraków 2005, s. 27 i nast.

[4] Katullus, Wiersz LXIV, [w:] Poezje, przeł. Anna Świderkówna, Wrocław 2005, s. 97.

[5] Lukian, Aleksander albo rzekomy prorok, [w:] Dialogi, przeł. Michał K. Bogucki, Wrocław 1962, t. 2, rozdz. 36-37.

[6] Plutarch, Kamillus, [w:] Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, t. II, rozdz. 4.4, s. 253.

[7] Tamże, rozdz. 4.7, s. 254.

[8] Tamże, rozdz. 4.1-4.7, s. 19.

[9] Herodot, Dzieje, ks. 1, rozdz. 90-91.

[10] Starożytny Egipt, pod red. Albertyny Szczudłowskiej, Warszawa 1978, s. 151.

[11] Tadeusz Andrzejewski, Dusze boga Re, Warszawa 1967, s. 168-170.

[12] Karol Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 1990, s. 193.

[13] Szy-cing - Księga pieśni, wybór i oprac. Konfucjusz, przeł. Marzenna Szlenk-Iliewa, Warszawa 1995; Narodziny plemienia, s. 23; Prostak, s. 25.

[14] Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, Warszawa 1973, s. 226-233; Zygmunt Kubiak, Piękno i gorycz Europy, Warszawa 2003, s. 234.

[15] Horacy, Pieśni, przeł. Stefan Gołębiowski, Warszawa 1972, ks. I. XI.

[16] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 1, rozdz. 66-67.

[17] Tamże.

[18] Steven Connor, Kulturowa historia brzuchomówstwa, przeł. Magdalena Buchta i in., Kraków 2009, s. 30-31.

[19] Tamże, s. 53-57; Plutarch, Moralia, przeł. Zofia Abramowiczówna, Warszawa 2002 (1954), s. 410-411; Murry Hope, Tradycja grecka, przeł. Aleksander P. Kowalski, Poznań 1994, s. 140.

[20] Sun Zi, Sztuka wojenna, przeł. Robert Stiller, Kraków 2009, s. 64.

[21] Flavius Vegetius Renatus, O sztuce wojskowej, ks. I-III (wybór), s. 103, www.zrodla.historyczne.prv.pl (dostęp 20.01.2020).

[22] Azriel Lorber, Zawodna broń, przeł. Janusz Błaszczyk, Warszawa 2004, s. 45-47.

[23] Myśli i nauki mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem, przeł. Brygida Kürbis, Warszawa 1980, s. 154.

[24] Plutarch, Cyceron, [w:] Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 46; Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 242.

[25] Pindar, Liryka starożytnej Grecji, przeł. i opr. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1987, s. 193.

[26] Masahide, Japońskie haiku śmierci, oprac. Łukasz Górnikowski, Kraków 2010, s. 16.

[27] Safona, Pieśni, przeł. Janina Brzostowska, Warszawa 1993, s. 52.

[28] William Shakespeare, Makbet, przeł. Jerzy S. Sito, Warszawa 2000, s. 11.

[1] Aśoka, Orędzia króla Asioki, przeł. i koment. Jadwiga Makowiecka, Warszawa 1964, s. 30.

[2] Geoffry Bibby, Cztery tysiące lat temu, przeł. Irena Zawadzka, Warszawa 1967, s. 30 i nast.

[3] L. Spraque de Camp, Wielcy i mali twórcy cywilizacji, przeł. Bolesław Orłowski, Warszawa 1968, s. 78; Arthur L. Basham, Indie, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1964, s. 55.

[4] Geoffry Bibby, Cztery tysiące lat temu, przeł. Irena Zawadzka, Warszawa 1967, s. 270.

[5] Jerzy Besala, Miłość i strach. Dzieje uczuć kobiet i mężczyzn, t. 1, Poznań 2010, s. 110-111; Edwin O. James, Starożytni bogowie, przeł. Leon Cyboran, Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1970, s. 45.

[6] Dick Parry, Niezwykła technika starożytności, przeł. Sławomir Rzepka, Warszawa 2006, s. 224; Arthur L. Basham, Indie, s. 40 i nast.

[7] Burjor Avari, Starożytne Indie, przeł. Łukasz Müller, Kraków 2011, s. 62 i nast.

[8] Tamże, s. 70.

[9] Józef Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 1979, s. 46-47; Vsevolod I. Avdiev, Historia starożytnego Wschodu, Warszawa 1957, s. 556; Arthur L. Basham, Indie..., s. 62, 117; Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 30-33.

[10] Diodor Sycylijski, Starożytności Asyryjskie i indyjskie, przeł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2017, ks. II, rozdz. 40.

[11] Tamże, rozdz. 41.

[12] Tamże.

[13] Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli Traktat o zacności, przeł. Maria K. Byrski, Warszawa 1985, lekcja 7, s. 196-197.

[14] Tamże, lekcja 7, s. 120-121.

[15] Tamże, lekcja 9, s. 231.

[16] Tamże, lekcja 7, s. 66-67; Evgenij A. Razin, Historia sztuki wojennej, przeł. Ignacy Bukowski, Warszawa 1958, t. 1, s. 151 i nast.; Jeannine Auboyer, Życie codzienne w dawnych Indiach, przeł. Andrzej Ługowski, Warszawa 1968, s. 53.

[17] Manu Swajambhuwa, lekcja 9, s. 260-261; Jeannine Auboyer, Życie codzienne..., s. 58.

[18] Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży, przeł. Tadeusz Majda, Halina Natorf, Warszawa 1962, s. 148; Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 114; Arthur L. Basham, Indie..., s. 162 i nast., s. 274.

[19] Flawiusz Arrian, Wyprawa Aleksandra Wielkiego, przeł. Helena Gesztoft-Gasztold, Wrocław 2004, ks. V, rozdz. 10.

[20] Tamże, ks. V, rozdz. 11-17.

[21] Arthur L. Basham, Indie..., s. 162-164.

[22] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 14.

[23] Burjor Avari, Starożytne Indie..., s. 120-122.

[24] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 50.

[25] Arthur L. Basham, Indie..., s. 84-86.

[26] Aśoka, Orędzia króla Asioki, Wstęp..., s. XI, 12, 24.

[27] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 51-53.

[28] Arthur L. Basham, Indie..., s. 86-87.

[29] Aśoka, Orędzia króla Asioki..., s. 11.

[30] Tamże, s. 12.

[31] Tamże, s. 11-12.

[32] Arthur L. Basham, Indie..., s. 140-142.

[33] Burjor Avari, Starożytne Indie..., s. 140.

[34] Arthur L. Basham, Indie..., s. 141-142.

[35] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 213-215, 221.

[36] Arthur L. Basham, Indie..., s. 155.

[37] Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli traktat o zacności...

[38] Arthur L. Basham, Indie..., s. 159, 163.

[39] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 87.

[40] Tamże, s. 242-245, 336.

[41] Tamże, s. 110-113, 138.

[42] Tamże, s. 141-142.

[43] Burjor Avari, Starożytne Indie..., s. 264-267.

[44] Halina Ogarek-Czoj, Pradzieje i legendy Korei, Warszawa 1981, s. 212.

[45] Tamże, s. 156.

[46] Michał Derenicz, Japonia, Nippon, Warszawa 1997, s. 14.

[47] C. de Bridia, Historia Tatarów, [w:] Gerard Labuda, Jerzy Strzelczyk, Prawda o bitwie z Mongołami pod Legnicą w 1241, Legnica 2002, rozdz. 13.

[48] Wiesław Kotański, Opowieść o pierwszych władcach japońskich, Warszawa 1990, s. 138-142.

[49] Tamże, s. 250.

[50] Kojiki, czyli Księga dawnych wydarzeń, przeł. Wiesław Kotański, Warszawa 1986, t. 1, s. 12.

[51] Tamże, Zwój wtóry, rozdz. 45, wers 113.

[52] Tamże, Zwój wtóry, rozdz. 45, wers 252.

[53] John Mann, Ninja, 1000 lat wojowników cienia, przeł. Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2013, s. 106-112.

[54] Tamże, s. 65-69.

[55] Ivan Morris, Świt księcia Promienistego, przeł. Tadeusz Szafar, Warszawa 1973, s. 76-79.

[56] Munenori Yagy?, Sztuka wojny rodu Yagy?, Heiho Kadensho. Uzupełniona listami Takuana Soho do Menenoriego Yagy?, przeł. Witold Nowakowski, Bydgoszcz 2005, s. 19.

[57] Tamże, s. 13.

[58] Tamże, s. 17.

[59] Tamże, s. 26.

[60] Tamże.

[61] Kansuke Yamamoto, Tajemnice strategii, przeł. Witold Nowakowski, Bydgoszcz 2008, s. 21.

[62] Tamże, s. 20.

[63] Inazo Nitobe, Bushido. Dusza Japonii, przeł. Witold Nowakowski, Bydgoszcz 2013, s. 24.

[64] Tamże.

[65] Tadeusz Żbikowski, Legendy i pradzieje Kraju Środka, Warszawa 1978, s. 7.

[66] Genesis. Pierwsza Księga Mojżeszowa 3.5, [w:] Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu z apokryfami. Nowy przekład z języków hebrajskiego i greckiego, Warszawa 1990.

[67] Jakub z Ankony, Miasto świateł, przeł. Tomasz Żukowski, Warszawa 2002, s. 21, 36, 129.

[68] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2013, t. 1, ks. 1, rozdz. 20, s. 9, p. 265.

[69] Owidiusz, Nie dręcz włosów, [w:] Poezje wybrane, przekł. Lidia Winniczuk, Warszawa 1974, s. 27.

[70] Dzieje Chin, pod red. Szang Jüe, przeł. Witold Rodziński, Warszawa 1960, s. 48; Jonathan Clements, Pierwszy cesarz Chin, przeł. Witold Nowakowski, Warszawa 2006, s. 33, 83-85.

[71] Jonathan Clements, Pierwszy cesarz..., s. 61.

[72] Tamże, s. 57; Dzieje Chin..., s. 48.

[73] Jonathan Clements, Pierwszy cesarz..., s. 80-82.

[74] Tamże, s. 79.

[75] Dzieje Chin..., s. 51-52.

[76] Tamże, s. 36.

[77] Sy-ma Ts'ien, Syn smoka, przeł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 208-210.

[78] Sun Zi, Sztuka wojenna, przeł. Robert Stiller, Kraków 2009, s. 47.

[79] Tamże.

[80] Dzieje Chin..., s. 52-55.

[81] Lo Kuan-czung, Dzieje Trzech Królestw, przeł. Natalia Billi, Warszawa 1972, s. 49.

[82] Sun Zi, Sztuka wojenna..., s. 36.

[83] Dzieje Chin..., s. 103-104.

[84] Lo Kuan-czung, Dzieje Trzech Królestw..., s. 214.

[85] Tamże, s. 205-214.

[86] Tamże, s. 154-158.

[87] Tamże, s. 235.

[88] Lo Kuan-czung, Dzieje Trzech Królestw..., s. 231-275.

[89] Li Bai, Piosenka o Czerwonej Ścianie. Pożegnanie, [w:] Księżyc nad Fuzhou, przeł. Małgorzata Religa, Warszawa 2016, s. 87.

[90] Sto niekonwencjonalnych strategii, oprac. Ralph D. Sawyer, przeł. Arkadiusz Romanek, Gliwice 2009, s. 42.

[91] Tamże, s. 41-42.

[92] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa, 1972, s. 98.

[93] Tamże, s. 104.

[94] Tamże, s. 100.

[95] Krzysztof Dąbrowski, Hunowie Europejscy, [w:] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie Europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 34-35.

[96] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków..., s. 125-126.

[97] Tamże, s. 128-129.

[98] Tamże, s. 130.

[99] Hasło Jang Ti, [w:] Małgorzata Hermanowicz-Brzoza, Kamil Stepan, Słownik władców świata, Kraków 2005, s. 743; Dzieje Chin..., s. 186-187; Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków..., s. 153.

[100] Jonathan Clements, Wu. Chińska cesarzowa, przeł. Małgorzata Szubert, Warszawa 2009, s. 126.

[101] Tamże, s. 148.

[102] Tamże, s. 149.

[103] Tamże, s. 152.

[104] Tamże, s. 165.

[105] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 67; Dzieje Chin, s. 264-267.

[106] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków..., s. 232.

[107] John Man, Kubiłaj-Chan, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Warszawa 2007, s. 191-192.

[108] Tamże, s. 96.

[109] Tamże, s. 126.

[110] Tamże, s. 133.

[111] Dzieje Chin..., s. 365-366.

[112] Gaspar da Cruz, Traktat o sprawach i osobliwościach Chin, przeł. Joanna Kazimierczyk, Izabela Komorowska, Gdańsk 2001, s. VIII-IX.

[113] Tamże, s. 117.

[114] Gavin Menzies, 1434 rok, w którym wspaniała chińska flota pożeglowała do Włoch i zapoczątkowała Renesans, przeł. Grażyna Waluga, Warszawa 2009, s. 18.

[115] Tamże, s. 27-28.

[116] Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży 1325-1354, przeł. Tadeusz Majda, Halina Natorf, Warszawa 1962, s. 281-282.

[1] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów biblijnych, t. 1, Ludy ościenne, Warszawa 1987, s. 58.

[2] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 16.

[3] Tamże, s. 117, 149.

[4] Antoni Mierzejewski, Tajemnice glinianych tabliczek, Warszawa 1981, s. 250.

[5] Józef Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 1979, s. 11.

[6] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 127-133.

[7] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii, przeł. Grażyna Krasicka-Meuszyńska, Janusz Meuszyński, Wrocław 1972, s. 59.

[8] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów..., s. 69.

[9] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, przeł. Jerzy Nowacki, Warszawa 1973, s. 59.

[10] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 147, 150.

[11] Tamże, s. 153.

[12] Krystyna Gawlikowska, Sztuka Mezopotamii, Warszawa 1975, s. 152.

[13] Vsevolod I. Avdiev, Historia starożytnego Wschodu..., s. 390, 410.

[14] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów..., s. 72-73.

[15] Vsevolod I. Avdiev, Historia starożytnego Wschodu..., s. 400-401.

[16] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów..., s. 72-77.

[17] Jorgen Laess?e, Ludy Asyri..., s. 88.

[18] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów..., s. 77-78, 87, 93.

[19] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii..., s. 101.

[20] Tamże, s. 100-101.

[21] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 201.

[22] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii..., s. 103.

[23] Tamże, s. 112.

[24] Tamże, s. 102.

[25] Tamże, s. 109-110.

[26] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, Warszawa 2004, s. 36.

[27] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 170.

[28] Stefan Zawadzki, Mane, tekel, fares. Źródła do dziejów Babilonii chaldejskiej, Poznań 1996, s. 23.

[29] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 257.

[30] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, przeł. Jerzy Nowacki, Warszawa 1973, s. 99-102.

[31] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 258.

[32] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek..., s. 101-102.

[33] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 263.

[34] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek..., s. 108.

[35] Tamże, s. 107-109.

[36] Tamże, s. 109-110.

[37] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów..., s. 106.

[38] Margarete Rieschneider, Od Olimpii do Niniwy w epoce Homera, przeł. Franciszek Przebinda, Warszawa 1969, s. 125-132.

[39] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 277.

[40] Tamże.

[41] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek..., s. 123-124.

[42] Stefan Zawadzki, Mane, tekel, fares..., s. 29.

[43] Do Boga, Pana mego mów. Babilońskie i asyryjskie hymny, modlitwy, zaklęcia i rytuały. Wybór tekstów, przeł. Olga Drewnowska-Rymarz i in., Warszawa 2005, s. 80-81.

[44] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek..., s. 125.

[45] Georges Contenau, Życie codzienne w Babilonie i Asyrii, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1963, s. 118-119.

[46] Julia Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności, Wrocław 1982, s. 321.

[47] Georges Contenau, Życie codzienne..., s. 129.

[48] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 286-287.

[49] Georges Contenau, Życie codzienne..., s. 133-134.

[50] Stefan Zawadzki, Mane, tekel, fares..., s. 32 i nast.

[51] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek..., s. 128.

[52] Biblia, Księga Nahuma, 3.2-3; Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1. s. 77.

[53] Biblia, Księga Nahuma, 3.18.

[54] Stefan Zawadzki, Mane, tekel, fares..., s. 34.

[55] Biblia, Księga Ezechiela, 31.10.

[56] Israel Finkelstein, Neil Asher Silberman, Dawid i Salomon, przeł. Agnieszka Weseli, Warszawa 2007, s. 105-108.

[57] Biblia, Księga Nahuma, 3.15, 19.

[58] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii..., s. 142.

[59] Kodeks Hammurabiego, przeł. Marek Stępień, Warszawa 1996, s. 22.

[60] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii..., s. 111-112.

[61] Tamże, s. 84.

[62] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 174; Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii..., s. 119.

[63] Jorgen Laess?e, Ludy Asyrii..., s. 84.

[64] Kodeks Hammurabiego..., s. 30-34.

[65] Tamże, s. 136.

[66] Georges Roux, Mezopotamia..., s. 215-216, 222.

[67] Tamże, s. 225, p. 23.

[68] Tłumaczenie Piotr Kozłowski.

[69] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów biblijnych, t. 1, Ludy ościenne, Warszawa 1987, s. 156.

[70] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 1, rozdz. 102.

[71] Tamże, rozdz. 98-102.

[72] Stefan Zawadzki, Mane, tekel, fares. Źródła do dziejów Babilonii chaldejskiej, Poznań 1996, s. 43.

[73] Biblia, Iz 45.1.

[74] Albert T. Olmstead, Dzieje imperium perskiego, przeł. Krzysztof Wolicki, Warszawa 1974, s. 79.

[75] Herodot, Dzieje, ks. 1, rozdz. 76-82.

[76] Tamże, ks. 3, rozdz. 88-90; Albert T. Olmstead, Dzieje imperium..., s. 73.

[77] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, Warszawa 2004, s. 139-141.

[78] Ajschylos, Persowie, przeł. Jan Kasprowicz, Kazimierz Kaszewski, Wrocław 2005, wers 985.

[79] Ksenofont, Wychowanie Cyrusa (Cyropaedia), przeł. Krzysztof Głombiowski i in., Wrocław 2014, ks. VIII, rozdz. 2,10.

[80] Albert T. Olmstead, Dzieje imperium..., s. 73; Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 128.

[81] Albert T. Olmstead, Dzieje imperium..., s. 286-288.

[82] Biblia, Iz 45.1.

[83] Herodot, Dzieje, ks. 3, rozdz. 16-19.

[84] Albert T. Olmstead, Dzieje imperium..., s. 120.

[85] Tamże, s. 137.

[86] Tom Holland, Perski ogień, s. 128.

[87] Herodot, Dzieje, ks. 4, rozdz. 133-135.

[88] Tamże, rozdz. 200-202.

[89] Ajschylos, Persowie, akt I, wers 108-113.

[90] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, s. 118.

[91] Tom Holland, Perski ogień, s. 132, 244.

[92] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, s. 95, 115.

[93] Tamże, s. 117, 121; Tom Holland, Perski ogień, s. 147, 211.

[94] Tom Holland, Perski ogień, s. 215-216, 266-267.

[95] Tamże, s. 225.

[96] Tamże, s. 229-231.

[97] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 4, wers 450-455.

[98] Herodot, Dzieje, ks. 7, rozdz. 140-141.

[99] Tamże, rozdz. 141-143; Tom Holland, Perski ogień, s. 173, 200-202.

[100] Herodot, Dzieje, ks. 7, rozdz. 39-40.

[101] Tom Holland, Perski ogień, s. 194-195.

[102] Pauzaniasz, W świątyni i w micie, [w:] Wędrówki po Helladzie, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 2005, ks. VII, rozdz. X.1.

[103] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, s. 160.

[104] Plutarch, Arystydes, [w:] Żywoty równoległe, przeł. Lech Trzcionkowski, Aleksander Wolicki, Warszawa 2008, t. 3, rozdz. 13.1.

[105] Ajschylos, Persowie, wers 840.

[106] Tamże, wers 840-848.

[107] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, s. 166.

[108] Tamże, s. 168-171.

[109] Tamże, s. 231.

[110] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2013, t. 1, ks. 1, rozdz. 3.19.

[111] Tamże, rozdz. 3.1-22.

[112] Tamże, rozdz. 18.51-54.

[113] Tamże, rozdz. 4.1-14 i 33.

[114] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, s. 240.

[115] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 118.

[116] Tamże.

[117] Tamże, s. 119-120.

[118] Tamże, s. 180.

[119] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 26-29.

[120] Tamże, s. 31-34.

[1] Geoffrey Bibby, Cztery tysiące lat temu, przeł. Irena Zawadzka, Warszawa 1967, s. 17; Andrzej Donimirski, Umarłe miasta, Warszawa 1990, s. 10; hasło "Ajgyptos", [w:] Joël Schmidt, Słownik mitologi greckiej i rzymskiej, przeł. Bożena Sęk, Katowice 1993, s. 21.

[2] Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, Pieśń 4, wers 582.

[3] François Daumas, Od Narmera do Kleopatry, przeł. Irena Zawadzka, Warszawa 1973, s. 156, 158-159; Starożytny Egipt, pod red. Albertyny Szczudłowskiej, Warszawa 1978, s. 82-83, 216.

[4] Karol Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 1990, s. 184.

[5] Historia Sa-Neheta, [w:] Opowieści znad Nilu, przeł. Filip Taterka, Warszawa 2017, s. 121.

[6] Tamże, s. 109.

[7] Karol Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, s. 115.

[8] Tamże, s. 116.

[9] Tamże.

[10] Tamże, s. 117.

[11] Tamże, s. 114-118.

[12] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów biblijnych, Warszawa 1987, s. 19-20.

[13] Opowiadania egipskie, przeł. Tadeusz Andrzejewski, Warszawa 1958, s. 59-62; hasło "Pepi I", [w:] Bogusław Kwiatkowski, Poczet faraonów, Warszawa 2002, s. 182.

[14] Hasło "Ramzes III", [w:] Bogusław Kwiatkowski, Poczet..., s. 498.

[15] W. I. Awdijew, Historia starożytnego Wschodu, przeł. W. Głuchowski, L. Badzian, J. Śliwiński, Warszawa 1953, s. 341.

[16] Opowiadania egipskie..., s. 64.

[17] Tamże, s. 63-64.

[18] Tamże, s. 231-234.

[19] Tamże, s. 228.

[20] Diodor Sycylijski, Starożytności egipskie, przeł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2015, rozdz. 70.4.

[21] Tamże, rozdz. 78.3.

[22] Erik Durschmied, Od Armagedonu do upadku Rzymu, przeł. Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2003, s. 25-31; Manfred Reitz, Szpiedzy, którzy wstrząsnęli światem, przeł. Paweł Brudek, Warszawa 2011, s. 17-19.

[23] E. Razin, Historia sztuki wojennej, przeł. Ignacy Bukowski, Warszawa 1958, t. 1, s. 108.

[24] Wergiliusz, Eneida, przeł. Tadeusz Karyłowski, Wrocław 1981.

[25] Carl von Clausewitz, O wojnie, przeł. Augustyn Cichowicz, Leon Koc, Warszawa 1958, ks. 8, rozdz. 4, s. 237.

[26] Julia Zabłocka, Historia Bliskiego Wschodu w starożytności, Wrocław 1982, s. 257; W. I. Awdijew, Historia starożytnego Wschodu, s. 248.

[27] Tajemnice papirusów, pod red. Jadwigi Lipińskiej, Wrocław 2005, s. 133.

[28] Antoni Śmieszek, Egipt starożytny. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, Kraków 1923, s. 29-30.

[29] Pierre Montet, Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramessydów, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1964, s. 200.

[30] Biblia, Księga Objawienia 16.16.

[31] Starożytny Egipt, s. 109-112.

[32] Biblia, 1 Ks. Mojżeszowa 12.1.

[33] Tamże, 2 Ks. Mojżeszowa 18.20-22; 5 Ks. Mojżeszowa 1.13-17.

[34] Tamże, 1 Ks. Mojżeszowa 12.12-13.

[35] Tamże, 2 Ks. Mojżeszowa 23.30.

[36] Eugeniusz Dąbrowski, Religie Wschodu, Poznań 1962, s. 309.

[37] Joseph A. Callaway i in., Starożytny Izrael, przeł. Waldemar Chrostowski, Warszawa 1994, s. 92-98.

[38] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy, wywiady i tajne służby, przeł. Inga Sawicka, Warszawa 2008, s. 51-57.

[39] Israel Finkelstein, Neil Asher Silberman, Dawid i Salomon, przeł. Agnieszka Weseli, Warszawa 2007, s. 69, 77, 82-83; Shlomo Sand, Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski, przeł. Hanna Zbonikowska-Bernatowicz, Warszawa 2014, s. 173.

[40] Biblia, 1 Ks. Samuela 17.49.

[41] Tamże, 2 Ks. Samuela 21.19.

[42] Tamże, 4 Ks. Mojżesza 13.1-2.

[43] Tamże, 4 Ks. Mojżesza 14.36-37.

[44] Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, przeł. Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki, Poznań 1979, ks. 5, rozdz. I.1-2.

[45] Biblia, List św. Jakuba 2.25-26.

[46] Tamże, List do Hebrajczyków 11.31.

[47] Tamże, Ewangelia św. Mateusza 1.5.

[48] Tamże, 2 Ks. Mojżeszowa 14.14.

[49] Tamże, 5 Ks. Mojżeszowa 1.35.

[50] Tamże, Ks. Jozuego 7.5.

[51] Tamże, Ks. Jozuego 7.1-3.

[52] Tamże, Ks. Jozuego 7.7-10, 16-26.

[53] Tamże, Ks. Jozuego 8.2.

[54] Tamże, Ks. Jozuego 8.4-29.

[55] Starożytny Izrael, s. 100-106; Shlomo Sand, Kiedy i jak..., s. 171.

[56] Tamże, s. 132.

[57] Mario Liverani, Nie tylko Biblia, przeł. Jakub Puchalski, Warszawa 2010, s. 298; Starożytny Izrael, s. 132.

[58] Biblia, Ks. Sędziów 1.24-25.

[59] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 74.

[60] Tamże, Ks. Sędziów 3.12-22.

[61] Tamże, Ks. Sędziów 16.5.

[62] Tamże, Ks. Sędziów 16.21.

[63] Tamże, Ks. Sędziów 3.2.

[64] Tamże, Ks. Sędziów 8.22.

[65] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 102-103.

[66] Biblia, 2 Ks. Samuela 3.25.

[67] Tamże, 2 Ks. Samuela 3.27.

[68] Biblia, 1 Ks. Samuela 30.8.

[69] Józef Flawiusz, Autobiografia, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1986, rozdz. 22.107 i 32.158.

[70] Biblia, 2 Ks. Samuela 5.23.

[71] Tamże, 2 Ks. Samuela 5.18; Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 110-111.

[72] Tamże, 2 Ks. Samuela 10.3.

[73] Tamże, 2 Ks. Królewska 6.8-11.

[74] Tamże, 2 Ks. Królewska 7.12.

[75] Tamże, 2 Ks. Królewska 7.12-14.

[76] Tamże, 2 Ks. Królewska 8.10.

[77] Tamże, 2 Ks. Królewska 8.13.

[78] Tamże, 2 Ks. Królewska 8.10-15.

[79] Tamże, 2 Ks. Królewska 9.3.

[80] Tamże, 1 Ks. Machabejska 3.41.

[81] Józef Flawiusz, Dawne dzieje..., ks. 12, rozdz. VII.4; Biblia, 1 Ks. Machabejska 4.1-23.

[82] Józef Flawiusz, Dawne dzieje..., ks. 12, rozdz. 7.5-6; Biblia, 1 Ks. Machabejska 4.26-56.

[83] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 131.

[84] Biblia, Ks. Judyty 9.10.

[85] Tamże, Ks. Judyty 9.13.

[86] Tamże, Ks. Judyty 13.15.

[87] Tamże, Ks. Judyty 16.6.

[88] Biblia, Ewangelia św. Mateusza 14.6-8.

[89] Tamże, Ewangelia św. Mateusza 14.6-8.

[90] Józef Flawiusz, Dawne dzieje..., ks. 18, rozdz. I.2-6.

[91] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1984, ks. 2, rozdz. XIII.3 i XVII.6, ks. 4, rozdz. II i IX.1, ks. 7, rozdz. VIII.1-2, 4-5, rozdz. IX.1 i X.1, rozd. XI.1-2.

[92] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 158-159.

[93] Pierre Prigent, Upadek świątyni, przeł. Lucyna Rutkowska, Warszawa 1975, s. 17.

[94] Józef Flawiusz, Wojna..., ks. 6, rozdz. V.4.

[95] Tamże.

[96] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 4.54-55.

[97] Biblia, Ks. Liczb 24.17.

[98] Tamże, Ks. Jozuego 10.10.

[99] Tamże, 2 Ks. Samuela 5.25.

[100] Józef Flawiusz, Wojna..., ks. 2, rozdz. XIX.1-2.

[101] Tamże, rozdz. XIX. 7.

[102] Tamże, ks. 2, rozdz. XIX.4-7.

[103] Tamże, ks. 2, rozdz. XIX.7-9.

[104] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, przeł. Agnieszka Caba na podstawie tłum. ks. Arkadiusza Lisieckiego, Kraków 2013, ks. 3, rozdz. 5.3.

[105] Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, przeł. Ignacy Bukowski, Warszawa 1958, s. 474-478.

[106] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 169-171.

[107] Józef Flawiusz, Autobiografia, rozdz. 50, 52, 68.

[108] Tamże, rozdz. 54.

[109] Tamże, rozdz. 72, 74.

[110] Biblia, Ks. Sedziów 20.32.

[111] Józef Flawiusz, Autobiografia, rozdz. 56.

[112] Carl von Clausewitz, O wojnie, przeł. Augustyn Cichowicz, Leon Koc, Warszawa 1958, ks. 1, rodz. 2, s. 36.

[113] Tamże, s. 36, 42.

[114] Eliusz Spartianus, Hadrian, [w:] Historycy cesarstwa rzymskiego, przeł. Hanna Szelest, Warszawa 1966, rozdz. 14-15.

[115] Pierre Prignet, Upadek..., s. 88-89.

[116] Pauzaniasz, W świątyni i w micie, [w:] Wędrówki po Helladzie, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 2005, ks. 1, rozdz. V, ust. 5.

[117] Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IV, 6.2.

[118] Biblia, 4 Ks. Mojżesza 24.17.

[119] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 224.

[120] Max Cary, Howard Hayes Scullard, Dzieje Rzymu, t. 2, przeł. Jerzy Schwakopf, Warszawa 1992, s. 232-235.

[121] Biblia, Ks. Amosa 5.7.

[122] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 5, rozdz. 66-68, s. 341.

[123] Jan Orzechowski, Dowodzenie i sztaby, Warszawa 1974, s. 75.

[124] Liryka starożytnej Grecji, opr. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1987, s. 249.

[125] Henri-Irénée Marrou, Historia wychowania w starożytności, przeł. Stanisław Łoś, Warszawa 1969, s. 203-204; Rajmund Gostkowski, Sport w starożytności, Warszawa 1959, s. 136-138.

[126] Plutarch, Numa, [w:] Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, rozdz. 13.7-8, p. 75; Pliniusz, Historia naturalna, przeł. Irena i Tadeusz Zawadzcy, Wrocław 2004, t. 1, ks. 4, rozdz. 13, s. 82 i p. 118.

[127] Jessie L. Weston, Legenda o Graalu, przeł. Alina Hanna Bogucka, Warszawa 1974, s. 121.

[128] Margarete Riemschneider, Od Olimpii do Niniwy w epoce Homera, przeł. Franciszek Przebinda, Warszawa 1969, s. 107-111; Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 18, wers 574-578.

[129] Plutarch, Tezeusz, [w:] Żywoty równoległe, t. 1, rozdz. 21.1-3; Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, [w:] Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 39.

[130] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, ks. XVI, rozdz. 5, ust. 10.

[131] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, ks. 4, rozdz. 48.

[132] Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 1, rozdz. 20, p. 65.

[133] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. I, rozdz. VI.1.

[134] Tamże, ks. II, rozdz. II.3.

[135] Drugi dywan perski, przeł. Władysław Dulęba, Kraków 1980, s. 137.

[136] Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki, Wrocław 1979, s. 561.

[137] Tukidydes, Wojna..., ks. 5, rozdz. 69.

[138] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 78.

[139] Tukidydes, Wojna..., ks. 4, rozdz. 82-83.

[140] Iza Bieżuńska-Małowist, Marian Małowist, Niewolnictwo, Warszawa 1987, s. 130.

[141] Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, Warszawa 1973, s. 336.

[142] Tukidydes, Wojna..., ks. 1, rozdz. 90-92.

[143] Korneliusz Nepos, Temistokles, [w:] Żywoty wybitnych mężów, przeł. Lidia Winniczuk, Warszawa 1974, ks. II, rozdz. 4.

[144] Tamże, rozdz. 5.

[145] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. 1, s. 130.

[146] Tyrtajos, [w:] Liryka starożytnej Grecji, przeł. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1987, s. 292.

[147] Herodot, Dzieje, ks. 7, rozdz. 104-107.

[148] Tom Holland, Perski ogień, s. 87.

[149] Pauzaniasz, U stóp boga Apollona, [w:] Wędrówki po Helladzie, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Henryk Podbielski, Wrocław 1989, ks. X, rozdz. I.4.

[150] Tamże, rozdz. I.4-11.

[151] Tom Holland, Perski ogień, s. 109.

[152] Tamże, s. 117.

[153] Tamże, s. 119-123.

[154] Herodot, Dzieje, ks. 5, rozdz. 73-76.

[155] Tom Holland, Perski ogień, s. 154.

[156] Herodot, Dzieje, ks. 7, rozdz. 86-98.

[157] Ajschylos, Persowie, przeł. Kazimierz Kaszewski, Wrocław 2005, akt I, wers 341-348.

[158] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Witold Klinger, Wrocław 2004, ks. I, rozdz. 6.16-22.

[159] Tamże, ks. II, rozdz. 1.23.

[160] Tamże, rozdz. 1.28.

[161] Tamże, rozdz. 2.10.

[162] Plutarch, Lizander, [w:] Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 8.

[163] Tamże.

[164] Tamże, rozdz. 19.

[165] Ksenofont, Historia grecka, ks. II, rozdz. 3.11-12, p. 54 i 55.

[166] Tamże, rozdz. 4.29.

[167] Tamże, rozdz. 4.29-39.

[168] Tamże, ks. IV, rozdz. 5.12-17.

[169] Tamże, rozdz. 8.18-19.

[170] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 3, rozdz. 9.52.

[171] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burgila, Wrocław 2016, ks. 2, rozdz. 1.6.

[172] Ksenofont, Historia grecka, ks. V, rozdz. 2.3-7.

[173] Tamże, rozdz. 4.20.

[174] Tamże, ks. VII, rozdz. 5.22.

[175] Tamże.

[176] Scott M. Rusch, Wojny Sparty, przeł. Norbert Radomski, Poznań 2014, s. 286; Ksenofont, Historia grecka, ks. VII, rozdz. 5, s. 21-25.

[177] Pauzaniasz, U stóp boga..., ks. IX, rozdz. XV.6.

[178] Plutarch, Demostenes, [w:] Cztery żywoty, rozdz. 20.

[179] Tamże, rozdz. 19.

[180] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przeł. Lidia Winniczuk, Warszawa 1976, ks. 4, rozdz. IX.35, X.40 i XII.45.

[181] Tamże, rozdz. XVI.63.

[182] Tamże, ks. 6, rozdz. VII.25-28.

[183] Tamże, ks. 7, rozdz. II.8.

[184] Tamże.

[185] Tamże, ks. 10, rozdz. I.4.

[186] Tamże, rozdz. I.5.

[187] Tamże.

[188] Tamże, rozdz. I.4-5.

[189] Tamże, ks. 5, rozdz. II.7.

[190] Tamże, ks. 6, rozdz. V.16-17.

[191] Tamże, ks. 10, rozdz. V.14.

[192] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności, Warszawa 1988, ks. XIV, rozdz. 5.

[193] Pauzaniasz, W świątyni i micie, [w:] Wędrówki po Helladzie, ks. 1, rozdz. XII.5 i XIII.1.

[194] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 8, rozdz. 27.

[195] Tamże.

[196] Wergiliusz, Eneida, przeł. ks. Tadeusz Karyłowski, Wrocław 1950, ks. I, wers 1-5.

[197] Plutarch, Romulus, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, t. 1, rozdz. 1,1 oraz 3,6.

[198] Wergiliusz, Eneida, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1987, ks. I, wers 385.

[199] Plutarch, Publikola, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, t. 2, rozdz. 17,2, s. 149.

[200] Tamże, rozdz. 17,2-17,5.

[201] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 1, rozdz. 46-48.

[202] Tamże, rozdz. 53.

[203] Tamże, rozdz. 51.

[204] Tamże, rozdz. 54.

[205] Tamże.

[206] Tamże, rozdz. 60.

[207] Tamże, ks. 2, rozdz. 5.

[208] Evgenij Razin, Historia sztuki wojennej, t. 1, przeł Ignacy Bukowski, Warszawa 1958, s. 336.

[209] Polibiusz, Dzieje, t. 1, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, ks. 6, rozdz. 24.

[210] Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 145.

[211] Stanisław Włodzimierz Wilczyński, Taktyka jazdy, Oświęcim 2010 (1852), s. 44, §41.

[212] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. V, rozdz. 33.

[213] Polibiusz, Dzieje, ks. 6, rozdz. 13; Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, t. 1, rozdz. 11, p. 44.

[214] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, ks. XV, rozdz. 5, ust. 15.

[215] Wojna gallicka, ks. VII, rozdz. 61 i p. 221.

[216] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 3, rozdz. 45, ks. 4, rozdz. 43.

[217] Kazimierz Kumaniecki, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1969, s. 466-467.

[218] Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym, Warszawa 1973, s. 343; Wojna gallicka, s. 15.

[219] Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie..., s. 345.

[220] Tamże, s. 346.

[221] Tamże, s. 367-370.

[222] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, Periocha, ks. 11.

[223] Sebastian Ruciński, Praefectus Urbi. Strażnik porządku publicznego w Rzymie w okresie wczesnego Cesarstwa, Poznań 2008, s. 22, 30, 50, 69, 84-85, 306.

[224] Tamże, s. 102-103.

[225] Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk, Starożytni Grecy i Rzymianie..., s. 375.

[226] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 8, rozdz. 16.

[227] Tamże, rozdz. 17.

[228] Tamże, ks. 3, rozdz. 4, 10, 57.

[229] Tamże, ks. 4, rozdz. 24, ks. 5, rozdz. 1, ks. 10, rozdz. 11.

[230] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 3, rozdz. 55-56.

[231] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 3, rozdz. 8.

[232] Tamże, ks. 3, rozdz. 8; ks. 4, rozdz. 32 i 46.

[233] Tamże, ks. 2, rozdz. 50.

[234] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 2, rozdz. 49-51.

[235] Wojna gallicka, ks. VIII, rozdz. 12.

[236] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 5, rozdz. 8.

[237] Tamże, rozdz. 13.

[238] Tamże, ks. 8, rozdz. 25.

[239] Tamże, rozdz. 26.

[240] Tamże.

[241] Tamże, ks. 9, rozdz. 5.

[242] Tamże, ks. 9, rozdz. 6.

[243] Tamże, ks. 9, rozdz. 4.

[244] Tamże, ks. 9, rozdz. 23.

[245] Tamże, ks. 9, rozdz. 23.

[246] Tamże, ks. 9, rozdz. 24.

[247] Tamże, ks. 9, rozdz. 24-25.

[248] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, s. 56.

[249] List Hircjusza do Balbusa, [w:] Wojna gallicka, ks. VIII.

[250] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, s. 75.

[251] Tamże, rozdz. 2.

[252] Wojna gallicka, ks. I, rozdz. 10, 12, 21, 22, 41, ks. II, rozdz. 5, 11, 17, ks. III, rozdz. 2, ks. V, rozdz. 47, ks. VII, rozdz. 11, ks. VIII, rozdz. 35, 36.

[253] Tamże, ks. I, rozdz. 26, ks. II, rozdz. 6.

[254] Tamże, ks. I, rozdz. 39, ks. II, rozdz. 16, ks. IV, rozdz. 3, 5, 19, 20, 21, ks. V, rozdz. 6, 9, 18, 25, 48; Wojna domowa, [w:] Corpus Caesarianum, ks. I, rozdz. 66, ks. II, rozdz. 38; Wojna afrykańska, [w:] Corpus Caesarianum, rozdz. 1, 8, 35; Wojna hiszpańska, [w:] Corpus Caesarianum, rozdz. 6.

[255] Wojna afrykańska, rozdz. 19.

[256] Wojna domowa, ks. III, rozdz. 61.

[257] Wojna gallicka, ks. VI, rozdz. 20.

[258] Tamże, ks. VII, rozdz. 1; Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 26 i p. 103.

[259] Wojna gallicka, ks. IV, rozdz. 21, 26; Wojna afrykańska, rozdz. 26; Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 58.

[260] Wojna gallicka, ks. IV, rozdz. 21.

[261] Tamże, ks. V, rozdz. 57, ks. VII, rozdz. 39.

[262] Tamże, ks. VII, rozdz. 77.

[263] Tamże, rozdz. 16, 35.

[264] Tamże, rozdz. 18, 19.

[265] Tamże, rozdz. 20, 38.

[266] Tamże, ks. V, rozdz. 27-37.

[267] Tamże, rozdz. 7.

[268] Tamże, ks. VIII, rozdz. 23.

[269] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 57; Wojna gallicka, ks. II, rozdz. 3, ks. V, rozdz. 48, ks. VIII, rozdz. 3.

[270] Wojna domowa, ks. I, rozdz. 43, p. 401.

[271] Wojna gallicka, ks. V, rozdz. 49-51, ks. VII, rozdz. 35, 45.

[272] Tamże, ks. VII, rozdz. 46.

[273] Tamże, rozdz. 59-62.

[274] Jonathan P. Roth, Rzymska sztuka wojenna, przeł. Włodzimierz Gałąska, Warszawa 2011, s. 125.

[275] Wojna domowa, ks. III, rozdz. 24.

[276] Wojna gallicka, ks. V, rozdz. 58.

[277] Tamże, ks. I, rozdz. 18.

[278] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 31, s. 57.

[279] Plutarch z Cheronei, Gajusz Juliusz Cezar, [w:] Żywoty sławnych mężów, przeł. Mieczysław Brożek, Wrocław 1977, rozdz. 56.

[280] Wojna domowa, ks. III, rozdz. 53.

[281] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 68.

[282] Wojna domowa, ks. I, rozdz. 6.

[283] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 31, s. 57.

[284] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, rozdz. 30.

[285] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski August, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 7.

[286] David Berlinski, O astrologii i sztuce przepowiadania, przeł. Małgorzata Cierpisz, Kraków 2005, s. 74.

[287] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski August, rozdz. 35.

[288] Tamże, rozdz. 99.

[289] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Nero, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 1, s. 325.

[290] Tamże, rozdz. 28, s. 346.

[291] Tamże, rozdz. 17.

[292] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Domicjan, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 9.

[293] Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004 (1962), ks. V, rozdz. 2.

[294] Tamże, ks. VII, rozdz. 3.

[295] Plutarch, Cyceron, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 1.

[296] Cyceron, Pierwsza mowa przeciw Katylinie, [w:] tenże, Mowy wybrane, przeł. Julia Mrukówna, Danuta Turkowska, Stanisław Kołodziejczyk, Warszawa 1960, s. 48-49.

[297] Tamże, s. 49.

[298] Cyceron, Trzecia mowa przeciw Katylinie, [w:] tenże, Mowy wybrane, s. 78.

[299] Plutarch, Cyceron, rozdz. 18.

[300] Tamże, rozdz. 18.

[301] Tamże, rozdz. 14.

[302] Cyceron, Pierwsza mowa przeciw Katylinie, s. 45.

[303] Tamże.

[304] Plutarch, Cyceron, rozdz. 10.

[305] Plutarch, Publikola, t. 2, rozdz. 4.1

[306] Plutarch, Cyceron, rozdz. 49, s. 208.

[307] Plutarch, Sulla, [w:] tenże, Cztery żywoty, rozdz. 1, s. 66.

[308] Tamże, rozdz. 1.

[309] Tamże, rozdz. 31.

[310] Tamże, rozdz. 31, s. 111.

[311] Tamże, rozdz. 31.

[312] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1. ks. 35, rozdz. 109,9-18.

[313] Tamże.

[314] Tamże, rozdz. 104,6.

[315] Plutarch, Sulla, [w:] tenże, Cztery żywoty, rozdz. 9.

[316] Tamże, rozdz. 10.

[317] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 1, rozdz. 49-51.

[318] Tamże, t. 1, ks. 1, rozdz. 64-69.

[319] Tamże, t. 1, ks. 2, rozdz. 13.

[320] Tamże, t. 1, ks. 2, rozdz. 20-21.

[321] Tamże.

[322] Tamże, t. 1, ks. 2, rozdz. 26.

[323] Tamże, t. 1, ks. 4, rozdz. 8.

[324] Tamże, t. 1, ks. 4, rozdz. 60.

[325] Tamże, t. 1, ks. 4, rozdz. 68.

[326] Tamże, t. 1, ks. 13, rozdz. 15-16.

[327] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys historii cesarzy, przeł. Ignacy Lewandowski, Poznań 2010, rozdz. 13.9.

[328] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. XIV, rozdz. 1, ust. 2.

[329] Tamże, ust. 9.

[330] Tamże, ks. XIV, rozdz. 11, ust. 3; Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. V, rozdz. XXIV, ust. 1.

[331] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys..., rozdz. 35.7.

[332] Tamże, rozdz. 35.8.

[333] Tamże, rozdz. 39.44, p. 399.

[334] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. XIV, rozdz. 5, ust. 1, rozdz. 7, ust. 4, ks. XV, rozdz. 2, ust. 9.

[335] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 4, rozdz. 30-31.

[336] Aleksander Krawczuk, Konstancjusz II, [w:] tenże, Poczet cesarzy rzymskich. Dominat, Warszawa 1991, s. 263.

[337] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. XV, rozdz. 3, ust. 8.

[338] Tamże, ks. XV, rozdz. 3, ust. 7-9.

[339] Tamże, ks. XV, rozdz. 3, ust. 4.

[340] Tamże, ks. XV, rozdz. 3, ust. 3-5.

[341] Tamże, ks. XVI, rozdz. 9, ust. 2-4.

[342] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Witold Klinger, Wrocław 2004, ks. V, rozdz. 2.39.

[343] Wojna gallicka, ks. II, rozdz. 17.

[344] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 2, rozdz. 2,9.

[345] Wojna gallicka, ks. III, rozdz. 29.

[346] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Pieczyngowie, [w:] ciż, Hunowie europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 540.

[347] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970, rozdz. X, ust. 240, s. 153.

[348] Wojna gallicka, ks. VI, rozdz. 34.

[349] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. XVII. rozdz. 10.5-6.

[350] Tamże, ks. XVIII, rozdz. 3.1-4.

[351] J. D. Hittle, Sztab wojskowy, przeł. Stefan Krakowski, Warszawa 1961, s. 16.

[352] Tamże, s. 15-36.

[353] Tamże, s. 37-39.

[354] Biblia, Ew. wg św. Jana, 1.46.

[355] Biblia, Ew. wg św. Mateusza, 14.13.

[356] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1984, ks. 2, rozdz. IX,4.

[357] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy, wywiady i tajne służby, przeł. Inga Sawicka, Warszawa 2008, s. 190-193.

[358] Biblia, Ew. wg św. Mateusza, 26.51.

[359] Biblia, Ew. wg św. Marka, 2.17.

[360] Biblia, Ew. wg św. Mateusza, 10.1; Dzieje Apostolskie, 8.1.

[361] Biblia, Dzieje Apostolskie, 1.23-26.

[362] Biblia, Ew. wg św. Mateusza, 21.5.

[363] Biblia, 1 Ks. Machabejska, 13.50-52.

[364] Eugeniusz Dąbrowski, Religie Wschodu, Poznań 1962, s. 375.

[365] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, ks. 6, rozdz. V.301.

[366] Tamże, ks. 6, rozdz. V.300-309.

[367] Biblia, Ew. wg św. Łukasza, 20.20.

[368] Rose Mary Sheldon, Szpiedzy..., s. 204-208.

[369] Biblia, 4 Ks. Mojżesza, 6.21.

[370] Biblia, Ks. Zachariasza, 12.10.

[371] Biblia, List św. Pawła do Rzymian, 1.3.

[372] Lena Einhorn, Wielka mistyfikacja. Czy Jezus i św. Paweł to jedna osoba, przeł. Ryszard Grażyński, Warszawa 2012, s. 157.

[373] Tamże, s. 149.

[374] Biblia, Ew. wg św. Jana, 18.10-11.

[375] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 1, rozdz. 1-2; Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. XVIII, rozdz. 3.

[376] Gilbert i Colette Charles-Picard, Życie codzienne w Kartaginie w czasach Hannibala, przeł. Irena Wieczorkiewicz, Warszawa 1962, s. 13.

[377] Biblia, 1 Ks. Mojżeszowa, 10.15.

[378] Herodot, Dzieje, ks. 1, rozdz. 1.

[379] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 190.

[380] Herodot, Dzieje, ks. 3, rozdz. 19.

[381] Biblia, Ks. Ezechiela, 27.3-4.

[382] Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, ks. XIV, wers 292-293.

[383] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, ks. XI, rozdz. 43,29a.

[384] Polibiusz, Dzieje, t. 1, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, ks. I, rozdz. 54, 55, ks. III, rozdz. 34, 44, 48, 100.

[385] Gilbert i Colette Charles-Picard, Życie codzienne..., s. 144.

[386] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. VII, rozdz. 3.9.

[387] Gilbert i Colette Charles-Picard, Życie codzienne..., s. 157-158.

[388] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, t. 1, ks. VII, rozdz. 40.173.

[389] Tamże, rozdz. 12.49.

[390] Tamże, rozdz. 18.80.

[391] Tamże, rozdz. 21.93.

[392] Tamże, rozdz. 22.100.

[393] Tamże, rozdz. 23.101.

[394] Tamże, rozdz. 24.105.

[395] Tamże, rozdz. 18-26.

[396] Pauzaniasz, U stóp boga Apollona, [w:] Wędrówki po Helladzie, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Henryk Podbielski, Wrocław 1989, ks. VIII, rozdz. XI.11.

[397] Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns, Ostatnia bitwa Hannibala, przeł. Beata Waligórska-Olejniczak, Warszawa 2010, s. 198, 204-215.

[398] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, t. 1, ks. VIII, rodz. 132.629.