Wywiad i podstęp w dawnej sztuce wojennej - Janusz Szewczyk

[1] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. XXII, wers 147, s. 456.

[2] W. I. Awdiejew, Historia starożytnego Wschodu, przeł. W. Głuchowski, L. Badzian, S. Ostrowski, Warszawa 1957, s. 411.

[3] Pieśni rozweselające serce, przeł. Tadeusz Andrzejewski, Warszawa 1984, wiersz 34, s. 57.

[4] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław 1950, s. 25-42.

[5] Tamże, s. 43.

[6] J?rgen Laess?e, Ludy Asyrii, przeł. Grażyna Krasicka-Meuszyńska, Janusz Meuszyński, Wrocław 1972, s. 30-31.

[7] Henry W. F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, przeł. Jerzy Nowacki, Warszawa 1973, s. 225.

[8] Tamże, s. 224-225.

[9] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 25.

[10] Lidia Winniczuk, Ludzie, zwyczaje, obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1983, s. 111.

[11] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. VIII, rozdz. 97-100, s. 577.

[12] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2005, s. 149.

[13] Herodot, Dzieje, ks. V, rozdz. 33-36, s. 360; Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 1, rozdz. 24, s. 46-47.

[14] Herodot, Dzieje, ks. I, rozdz. 123-125, s. 79; Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan, Słownik władców świata, Kraków 2005, hasło "Cyrus II Wielki", s. 35.

[15] Lyon Sprague de Camp, Wielcy i mali twórcy cywilizacji, przeł. Bolesław Orłowski, Warszawa 1968, s. 94.

[16] Adriana Rosset, Starożytne drogi i mosty, Warszawa 1970, s. 37.

[17] Krzysztof Mroziewicz, Indie, Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 26.

[18] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie Europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 32.

[19] Adriana Rosset, Starożytne drogi..., s. 29.

[20] Aleksandra Kajdańska, Edward Kajdański, Jedwab. Szlakami dżonek i karawan, Warszawa 2007, s. 130.

[21] Biblia, Warszawa 1990, Ks. Estery, 3.12-15.

[22] Libanios, Wybór mów, przeł. Leokadia Małunowiczówna, Wrocław 1953, Mowa XVIII, rozdz. 52, s. 108.

[23] Władysław Pałucki, Narok, Wrocław 1958, s. 142.

[24] Lidia Winniczuk, Ludzie..., s. 111.

[25] Tamże, s. 112.

[26] Władysław Pałucki, Narok, s. 143; Jerzy Wielowiejski, Na drogach i szlakach Rzymian, Warszawa 1984, s. 222; Lionel Casson, Podróże w starożytnym świecie, przeł. Agnieszka Flasińska, Maria Radlińska-Kardaś, Wrocław 1981, s. 156.

[27] Jerzy Wielowiejski, Na drogach..., s. 91; Adriana Rosset, Starożytne drogi..., s. 87.

[28] Jerzy Wielowiejski, Na drogach..., s. 95-97; Adriana Rosset, Starożytne drogi..., s. 91.

[29] Adriana Rosset, Starożytne drogi..., s. 97-98.

[30] Jerzy Wielowiejski, Na drogach..., s. 93-121.

[31] Adriana Rosset, Starożytne drogi..., s. 85-86.

[32] Swetoniusz, Boski August, [w:] Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, ks. II, rozdz. 49-50, s. 144.

[33] Edward W. Bovill, Złoty szlak Maurów, przeł. Edda Werfel, Warszawa 1966, s. 60-63.

[34] Tamże, s. 78.

[35] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 9, rozdz. 39, s. 447.

[36] Adriana Rosset, Drogi i mosty w średniowieczu i czasach odrodzenia, Warszawa 1974, s. 9-11.

[37] Jerzy Wielowiejski, Na drogach..., s. 221; Max Cary, Howard Hayes Scullard, Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna, przeł. Jerzy Schwakopf, Warszawa 1992, t. 2, s. 208.

[38] Petroniusz, Uczta Trymalchiona, przeł. Leopold Staff, Warszawa 1994, s. 31, p. 53; s. 71.

[39] Władysław Pałucki, Narok, s. 143.

[40] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, ks. XIV, rozdz. 7, pkt 9, p. 158; s. 40.

[41] Władysław Pałucki, Narok, s. 146.

[42] Juliusz Kapitolinus, Heweliusz Pertinaks, [w:], Historycy Cesarstwa Rzymskiego. Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, przeł. Hanna Szelest, Warszawa 1966, rozdz. 1-2, s. 116.

[43] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. XIV, rozdz. 11, pkt 16, p. 237; s. 50.

[44] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. II, rozdz. VIII, pkt 3, s. 111.

[45] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. XIX, rozdz. 11, pkt 3, s. 138; ks. XX, rozdz. 4, pkt 11, s. 147.

[46] Władysław Pałucki, Narok, s. 144.

[47] Libanios, Mowa na cześć Juliana, [w:] Wybór mów, przeł. Leokadia Małunowiczówna, Wrocław 1953, Mowa XVIII, rozdz. 141, s. 136.

[48] Tamże, Mowa XVIII, rozdz. 143, s. 136-137.

[49] Tamże, Mowa XVIII, rozdz. 141, s. 136.

[50] Jerzy Wielowiejski, Na drogach..., s. 235.

[51] Marco Polo, Opisanie świata, przeł. Anna Ludwika Czerny, Warszawa 1975, ks. II, cz. 1, rozdz. XCIX, s. 190, p. do rozdziału, s. 490.

[52] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Adam Danecki, Warszawa 1981, s. 450-451.

[53] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika Mongolska z XII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970, ks. XII, rozdz. 279, s. 185-186.

[54] Tamże, ks. XII, rozdz. 281, s. 187.

[55] Boris Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, Warszawa 1953, s. 70, 100.

[56] Bobodżan Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1978, s. 513.

[57] Marco Polo, Opisanie świata, ks. II, cz. 1, rozdz. XCIX, s. 193.

[58] Tamże, rozdz. XCIX, s. 191.

[59] Gaspar da Cruz, Traktat o sprawach i osobliwościach Chin, przeł. Joanna Kazimierczyk, Izabela Komorowska, Gdańsk 2001, s. 117.

[60] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 376.

[61] Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży, przeł. Tadeusz Majda, Halina Natorf, Warszawa 1962, s. 147.

[62] Adam Mez, Renesans islamu, s. 453; Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 268.

[63] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Kraków 1993, s. 119.

[64] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, s. 165-166.

[65] Tamże, s. 267.

[66] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 138; Adam Mez, Renesans islamu, s. 223; Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje..., s. 452.

[67] Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego króla Francji, przeł. Marzena Głodek, Warszawa 2004, rozdz. XXXV, s. 163-165.

[68] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 240.

[69] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 116.

[70] Usama ibn Munkidh, Kitab al I'tibar. Księga pouczających przykładów, przeł. Józef Bielawski, Ossolineum 1975, s. 77.

[71] Tadeusz Zieliński, O sile nieczystej, [w:] tenże, Szkice antyczne, Kraków 1971, rozdz. II, s. 29.

[1] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, przeł. Bogdan Burgliga, Warszawa 2007, rozdz. 31, pkt 30.1, s. 125.

[2] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. VII, rozdz. 238-239, s. 542.

[3] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 7, rozdz. 30, s. 352.

[4] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 31, pkt 31.2, 31.3, s. 125.

[5] Tamże, rozdz. 31, pkt 31.33, s. 133.

[6] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 3, rozdz. 13, pkt 3-4, s. 207-208.

[7] Tamże, ks. 3, rozdz. 13, pkt 13.7, s. 208.

[8] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 31, pkt 31.10, s. 127-128.

[9] Tamże, rozdz. 31, pkt 31.33, s. 133.

[10] Plutarch z Cheronei, Gajusz Juliusz Cezar, [w:] tenże, Żywoty sławnych mężów, przeł. Mieczysław Brożek, Wrocław 1976, rozdz. 65, s. 634.

[11] Tamże, rozdz. 66, s. 635-636.

[12] Wellejusz Paterkulus, Historia rzymska, przeł. Edward Zwolski, Wrocław 1970, ks. 2, rozdz. 57, s. 63.

[13] Aleksander Krawczuk, Karakalla, [w:] tenże, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 1986, s. 304.

[14] Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, przeł. Józef Wolski, Wrocław 1963, ks. IV, rozdz. 13, s. 93.

[15] Watsjajana Mallanaga, Kamasutra, przeł. Maria Krzysztof Byrski, Warszawa 1985, część 5, lekcja 4, rozdz. 61, s. 124.

[16] Tamże, część 1, lekcja 3, rozdz. 15, s. 22.

[17] Owidiusz, Sztuka kochania, przeł. Julian Ejsmond, Toruń 2013, ks. 3, wiersz XIX, s. 48.

[18] Tamże, ks. 2, wiersz XIX, s. 32.

[19] Tamże, ks. 3, wiersz XXVI, s. 52-53.

[20] Owidiusz, Ars amatoria, przeł. Ewa Skwara, Warszawa 2008, ks. III, wiersz 619-624, s. 200.

[21] Tamże, ks. III, wiersz 627-628, s. 200.

[22] Tamże, ks. III, p. 360, s. 200.

[23] Frontyn, Podstępy..., ks. 3, rozdz. 13.7, s. 208.

[24] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 31.6, s. 126.

[25] Wergiliusz, Eneida, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1987, ks. III, werset 607-612, s. 111.

[26] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty, Zakrzewo 2011, s. 47.

[27] David Nicolle, Wojna za wiarę, przeł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 127; Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Janusz Danecki, Warszawa 1981, s. 458.

[28] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar. Księga pouczających przykładów, przeł. Józef Bielawski, Ossolineum 1975, s. 250.

[29] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. V, rozdz. 36, s. 113.

[30] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 148.

[31] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. VII, rozdz. 3, s. 174.

[32] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. III, rozdz. XXXVI, s. 171.

[33] Jerzy Wielowiejski, Na drogach i szlakach Rzymian, Warszawa 1984, s. 163.

[34] Franz Maria Feldhaus, Maszyny w dziejach ludzkości, przeł. Stanisław Sosnowski, Warszawa 1958, s. 168.

[35] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. 3, rozdz. 2.15, s. 112.

[36] David Snellgrove, Hugh Richardson, Tybet. Zarys historii kultury, przeł. Stanisław Godziński, Warszawa 1978, s. 36.

[37] Franz Maria Feldhaus, Maszyny..., s. 203-204.

[38] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 2, ks. VI, rozdz. 23.23, s. 177.

[39] Ammianus Marcelinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, ks. XVIII, rozdz. 6, ust. 13, s. 122.

[40] Łączność wojskowa, [w:] Mała encyklopedia wojskowa, t. 2, red. Józef Urbanowicz i in., Warszawa 1970, s. 228.

[41] 'Al? 'Izz ad-D?n Ibn al At?r, Kompletna księga historii. Z czynów sułtana Saladyna, przeł. Michał Filip Horbowski, Justyna Maćkowiak, Dominik Małgowski, Poznań 2007, s. 27.

[42] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 225.

[43] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 31.20, s. 130.

[44] Plutarch, Tezeusz, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Lech Trzcionkowski, Kazimierz Korus, Warszawa 2004, t. 1, rozdz. 3.5, s. 77.

[45] Tamże, rozdz. 3.6, s. 78.

[46] Tamże, rozdz. 4.1, s. 78-79.

[47] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 31.15, s. 128-129.

[48] Herodian, Historia Cesarstwa..., ks. III, rozdz. 5.4-8, s. 60.

[49] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana Masuda, przeł. Bogdan Składanek, Warszawa 1996, s. 188-190.

[50] Tamże, s. 227.

[51] Lo Kuan-czung, Dzieje Trzech Królestw, przeł. Natalia Billi, Warszawa 1972, s. 121.

[52] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 31.9a, s. 127.

[53] Romuald Wojna, Wielki świat Nomadów, Warszawa 1983, s. 142.

[54] Tamże.

[55] Wojna hiszpańska, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, rozdz. 13, s. 450.

[56] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. XII, rozdz. 31.123, s. 496.

[57] Tamże.

[58] Ssu-ma Chien, Syn smoka, przeł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 150-151.

[59] John Man, Kubiłaj-chan, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Warszawa 2007, s. 56; Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 489.

[60] Franz Maria Feldhaus, Maszyny..., s. 247-248.

[61] John Man, Kubiłaj-chan, s. 159.

[62] Herodot, Dzieje, ks. IX, rozdz. 1-3, s. 598-599; rozdz. 62-66, s. 626.

[63] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. II, rozdz. 14, s. 29.

[64] Tamże, ks. XX, rozdz. 3, s. 142.

[65] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 3, rozdz. 23, s. 162.

[66] Polibiusz, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, t. 1, ks. I, rozdz. 19, s. 16.

[67] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 230.

[68] Li T'ai-Po, Pochody, [w:] Antologia literatury chińskiej, przeł. Janusz Chmielewski i in., Warszawa 1956, s. 119.

[69] Tu Fu, Niedola, [w:] Antologia literatury chińskiej, przeł. Janusz Chmielewski i in., Warszawa 1956, s. 125.

[70] J?rgen Laess?e, Ludy Asyrii, przeł. Grażyna Krasicka-Meuszyńska, Janusz Meuszyński, Warszawa 1972, s. 108-109.

[71] Ajschylos, Agamemnon, [w:] Antologia tragedii greckiej, przeł. Stefan Srebrny, Kazimierz Morawski, Jerzy Łanowski, Kraków 1975, wers 7-8, s. 81.

[72] Tamże, wers 290, s. 91.

[73] Tamże, wers 291-293, s. 91.

[74] Biblia, Ks. Sędziów, 20.38.

[75] Starożytny Izrael, praca zbiorowa, przeł. ks. Waldemar Chrostowski, Warszawa 1994, s. 211-212.

[76] Appian z Aleksandrii, Historia..., t. 1, ks. VI, rozdz. 90, pkt 393-395, s. 147.

[77] Tamże, ks. VI, rozdz. 92, pkt 401-402, s. 149-150.

[78] Tamże, ks. VI, rozdz. 93, pkt 406-407, s. 150.

[79] Tamże, ks. VI, rozdz. 22, pkt 85-86, s. 90.

[80] Kronika Wielkanocna, [w:] Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, cz. 1, opr. Marian Plezia, Poznań-Kraków 1952, s. 120.

[81] Nicefor, [w:] Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, cz. 1, opr. Marian Plezia, Poznań-Kraków 1952, s. 162.

[82] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 2, ks. 10, rozdz. 8.3, s. 90.

[83] David Nicolle, Wojny za wiarę, przeł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 151.

[84] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. III, rozdz. 334, s. 222.

[85] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Tyberiusz, [w:] Żywoty cezarów, przeł. Józef Wolski, Wrocław 1972, ks. III, rozdz. 65, s. 232.

[86] Ludwik Zajdler, Dzieje zegara, Warszawa 1956, s. 102-104.

[87] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 6, rozdz. 16.2, s. 258.

[88] Tamże.

[89] Franz Maria Feldhaus, Maszyny..., s. 66.

[90] Hendrik van Loon, Człowiek ustokrotniony, przeł. Paweł Hulka-Laskowski, Wrocław-Katowice 1946, s. 226-227.

[91] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Witold Klinger, Wrocław 2004, ks. V, rozdz. 1.8, s. 207, p. 6 i 7.

[92] Niccol? Machiavelli, O sztuce wojny, przeł. Agnieszka Szopińska, Warszawa 2008, ks. 5, s. 181.

[93] Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jusupović, Kraków-Warszawa 2017, s. 197.

[94] Tamże, s. 198.

[95] Anna Komnena, Aleksjada, ks. 7, rozdz. 1.2, s. 5; rozdz. 2.5, s. 7; rozdz. 9.2, s. 24; Wojna afrykańska, [w:] Corpus Caesarianum..., rozdz. 40.5, s. 419.

[96] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. III, rozdz. 28, s. 172.

[97] Anna Komnena, Aleksjada, ks. XIV, rozdz. 5.4, s. 214.

[98] Antoni Śmieszek, Egipt starożytny. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, Kraków 1923, s. 30.

[99] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. III, rozdz. 70, s. 214; Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 3, rozdz. 35-36, s. 147; rozdz. 40-41, s. 15; rozdz. 70, s. 168; Wojna galicka, [w:] Corpus Caesarianum..., ks. V, rozdz. 57.2, s. 143.

[100] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. XLVII, pkt 231, s. 74.

[101] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 24.17, s. 169.

[102] Thietmar, Kronika, ks. IV, rozdz. 24, s. 68; ks. VI, rozdz. 34, s. 136.

[103] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. XXXI, pkt 142, s. 50, p. 109; s. 51.

[104] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 22.22, s. 106.

[105] Sun Tzu, Sun Pin, Sztuka wojny, przeł. Dariusz Bakałarz, Gliwice 2004, s. 95.

[106] Polibiusz, Dzieje, t. 1, ks. II, rozdz. 66, s. 110.

[107] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. III, rozdz. 5, s. 149.

[108] Tamże.

[109] Tamże, ks. X, rozdz. 41, s. 264.

[110] David Nicolle, Wojna za wiarę, s. 58.

[111] Tamże, s. 60.

[112] Tamże, s. 50.

[113] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. IX, rozdz. 31, s. 191.

[114] Wojna domowa, [w:] Corpus Caesarianum..., ks. III, rozdz. 64, s. 332.

[115] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana..., s. 166-167, 169, 171.

[116] Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 148; Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. XXIX, pkt 10, s. 139.

[117] Tukidydes, Wojna..., ks. 1, rozdz. 63-64, s. 36.

[118] Tamże, ks. 1, rozdz. 51, s. 30; Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, przeł. Władysław Madyda, Warszawa 1955, ks. 1, rozdz. 8, s. 49.

[119] David Nicolle, Wojna za wiarę, s. 60.

[120] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, ks. 6, rozdz. 5, s. 179.

[121] Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2004, hasło: "Władysław Łokietek", s. 454.

[122] Biblia, Ks. Sędziów, 12.5-6; Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985, hasło: "szybolet", s. 1147.

[123] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 11, s. 38.

[124] Wojna hiszpańska, [w:] Corpus Caesarianum..., rozdz. 3, s. 447.

[125] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. IV, rozdz. 17, pkt 19-22, s. 326-327.

[126] Wojna afrykańska, [w:] Corpus Caesarianum..., rozdz. 58, s. 423; rozdz. 68, s. 426.

[127] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum..., ks. VII, rozdz. 50, s. 188.

[128] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 14, s. 39.

[129] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, ks. 2, rozdz. 2, s. 61-62.

[130] Tadeusz Żbikowski, Legendy i pradzieje Kraju Środka, Warszawa 1978, s. 288.

[131] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar..., s. 50.

[132] Plutarch, Katon Starszy, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Lech Trzcionkowski, Aleksander Wolicki, Warszawa 2008, t. 3, rozdz. 13.7, s. 124 i p. 68.

[133] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 48.2, s. 73.

[134] Tamże, ks. 1, rozdz. 10, s. 37; Polibiusz, Dzieje, t. 1, ks. IV, rozdz. 20, s. 204.

[135] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 98-99.

[136] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. XXXII, pkt 148, s. 53.

[137] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 164.

[138] John Man, Kubiłaj-chan, s. 172.

[139] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 174.

[140] Mieczysław S. Popławski, Bellum Romanum, Lublin 2011, s. 85.

[141] Thietmar, Kronika, ks. III, rozdz. 19, s. 51.

[142] Ssu-ma Chien, Syn smoka, s. 152.

[143] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, s. 249.

[144] Mieczysław S. Popławski, Bellum Romanum, s. 66-68.

[145] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, ks. 3, rozdz. 4, s. 99.

[146] Tamże, ks. 3, rozdz. 4, s. 100.

[147] Tamże, ks. 4, rozdz. 2, s. 108.

[148] Tamże, ks. 4, rozdz. 3, s. 115.

[149] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 5, rozdz. 16.4, s. 224.

[150] Geoffrey z Monmouth, Historia królów Brytanii, przeł. Aleksandra Radomska, Sandomierz 2012, ks. X, rozdz. IX, s. 230.

[151] Wojna domowa, [w:] Corpus Caesarianum..., ks. I, rozdz. 86, s. 265.

[152] Tamże, ks. II, rozdz. 11, s. 294.

[153] Tamże, ks. I, rozdz. 28, s. 250.

[154] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum..., ks. VIII, rozdz. 43, s. 225.

[1] Polibiusz, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, t. 1, ks. V, rozdz. 43, s. 273.

[2] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. VII, rozdz. 52.222, s. 202.

[3] Tamże, ks. VII, rozdz. 52.223, s. 202-203.

[4] Plutarch, Lizander, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 19, s. 50; Paul Lunde, Tajemnice szyfrów, przeł. Grzegorz Fik, Ewa Kleszcz, Warszawa 2009, s. 102.

[5] Archiloch, Wiersz 185, [w:] Liryka starożytnej Grecji, opr. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1987, s. 19.

[6] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Witold Klinger, Wrocław 2004, ks. 3, rozdz. 3.8, s. 122.

[7] Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce i magii, przeł. Ryszard Wojnakowski, Warszawa 2001, s. 51.

[8] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Juliusz, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 56, s. 77.

[9] Wojna galicka, [w:], Corpus Caesarianum..., ks. V, rozdz. 48, s. 140-141.

[10] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach, Malbork 2004, s. 55-57

[11] Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985, hasło "akrostych", s. 23.

[12] Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce..., s. 217.

[13] Pieśni miłosne Hafiza, przeł. Władysław Dulęba, Kraków 1979, s. 10-11.

[14] Dywan perski, przeł. Władysław Dulęba, Kraków 1977, s. 247.

[15] Antoni Mierzejewski, Tajemnice glinianych tabliczek, Warszawa 1981, s. 222-223.

[16] Wacław Korabiewicz, Śladami amuletu, Warszawa 1974, s. 35.

[17] Władysław Szumowski, Historia medycyny, Warszawa 1961, s. 200-201.

[18] Poliajnos, Podstępy wojenne..., ks. 2, rozdz. 15, s. 103.

[19] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 73.

[20] Georges Contenau, Życie codzienne w Babilonie i Asyrii, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1963, s. 142.

[21] Biblia, 1 Ks. Mojżeszowa, 2.19.

[22] Biblia, 2 Ks. Kronik, 36.17.

[23] Opowiadania egipskie, przeł. Tadeusz Andrzejewski, Warszawa 1958, s. 260, p. 1.

[24] Witold Paweł Cienkowski, Sekrety imion własnych, Warszawa 1965, s. 57.

[25] Epos o Gilgameszu, przeł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, s. 47.

[26] Georges Contenau, Życie codzienne w Babilonie..., s. 145.

[27] Jacques Attali, Żydzi, świat, pieniądze, przeł. Krystyna i Krzysztof Pruscy, Warszawa 2003, s. 26-28.

[28] Walter-Jörg Langbein, Leksykon biblijnych pomyłek, przeł. Hanna Zbucz, Warszawa 2004, s. 112-114.

[29] Georges Contenau, Życie codzienne w Babilonie..., s. 160.

[30] Biblia, Ks. Izajasza, 40.2.

[31] Georg Feuerstein, Na początku była liczba, przeł. Maja Hądzlik-Margańska, Bydgoszcz 1995, s. 49.

[32] Biblia, Ks. Izajasza, 6.3.

[33] Georg Feuerstein, Na początku..., s. 67-69.

[34] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. VI, rozdz. 63, s. 152.

[35] Biblia, 2 Ks. Samuela, 21.20.

[36] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 369.

[37] Biblia, Ewangelia św. Mateusza, 18. 21-22.

[38] Enuma Elisz i inne teksty mezopotamskie, przeł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, s. 65; Murry Hope, Tradycja grecka, przeł. Aleksander Piotr Kowalski, Poznań 1994, s. 155-157.

[39] Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985, hasło "siedem", s. 1063.

[40] Krzysztof Kowalski, Zygmunt Krzak, Tezeusz w labiryncie, Wrocław 1989, s. 83.

[41] Dawid z Sasunu. Epos staroarmeński, przeł. Igor Sikirycki, Warszawa 1983, s. 144.

[42] Biblia, Objawienie św. Jana, 13.18.

[43] Biblia, 1 Ks. Królewska, 10.14; Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce..., s. 166-168.

[44] Georg Feuertein, Na początku..., s. 303.

[45] Dorothea Forstner Osb, Świat symboliki chrześcijańskiej, przeł. Wanda Zakrzewska, Paweł Pachciarek, Ryszard Turzyński, Warszawa 1990, s. 41-54.

[46] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. I, rozdz. 32, s. 44.

[47] Georges Ifrah, Dzieje liczby czyli historia wielkiego wynalazku, przeł. Stanisław Hartman, Wrocław 1990, s. 170.

[48] Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce..., s. 160-161.

[49] Georges Ifrah, Dzieje liczby..., s. 171.

[50] Georges Contenau, Życie codzienne w Babilonie, s. 143-145.

[51] Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce..., s. 150-151.

[52] Biblia, Objawienie św. Jana, 21.17.

[53] Grzegorz z Nareku, Księga śpiewów żałobliwych, przeł. Andrzej Mandalian i in., Warszawa 1990, s. 43; Adam Mez, Renesans islamu, s. 158.

[54] Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce..., s. 241.

[55] Edward J. Pokorny, Niedyskrecje naukowe, Warszawa 1959, s. 224.

[56] Tamże, s. 168.

[57] Burjor Avari, Starożytne Indie, przeł. Łukasz Müller, Kraków 2011, s. 201.

[58] Eugeniusz Słuszkiewicz, Pradzieje i legendy Indii, Warszawa 2001, s. 50, 126.

[59] Georges Ifrah, Dzieje liczby..., s. 69-70.

[60] Szajch An-Nafzawi, Ogród rozkoszy, przeł. Ida Lisowicz, Warszawa 2006, rozdz. 8, s. 101.

[61] Antoni Mierzejewski, Tajemnice glinianych tabliczek, s. 250.

[62] Arthur L. Basham, Indie, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1964, s. 64, 70.

[63] Henry W.F. Saggs, Wielkość i upadek Babilonii, przeł. Jerzy Nowacki, Warszawa 1973, s. 418-419.

[64] Robert A. Haasler, Tajne sprawy papieży, przeł. zespół wydawnictwa, Kraków 1999, s. 152-162.

[65] Jacques Attali, Żydzi, świat, pieniądze, s. 120.

[66] Ajschylos, Prometeusz w okowach, [w:] Antologia tragedii greckiej, przeł. Stefan Srebrny, Kazimierz Morawski, Stanisław Stabryła, Kraków 1975, Epeisodion II, wers 463-464, s. 52.

[67] Franz Dornseiff, Alfabet w mistyce..., s. 14-17.

[68] Koran, Sura XCVI, przeł. Józef Bielawski, Warszawa 1986, wers 1-5, s. 727.

[69] Biblia, 2 Ks. Mojżesza, 31.18.

[70] Tamże, Ks. Izajasza, 8.1.

[71] Arthur L. Basham, Indie, s. 70.

[72] Kleobulos, [w:] Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przeł. Irena Krońska i in., Warszawa 1982, s. 57.

[73] Henri-Irénée Marrou, Historia wychowania w starożytności, przeł. Stanisław Łoś, Warszawa 1969, s. 432-434.

[74] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 10, rozdz. 19, s. 488.

[75] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 278.

[76] Opowiadania egipskie, przeł. Tadeusz Andrzejewski, Warszawa 1958, s. 279.

[77] Eneasz Taktyk, Obrona..., rozdz. 25, s. 114-115.

[78] Titus Lucretius Carus, O naturze wszechrzeczy, przeł. Edward Szymański, Warszawa 1957, ks. 5, wiersz 1405-1408, s. 212.

[79] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika Mongolska z XII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970,, ks. IX, rozdz. 229, s. 146.

[80] Ksenofont, Historia grecka, ks. 1, rozdz. 4.3, s. 24; ks. 7, rozdz. 1.39, s. 338.

[81] Tamże, ks. 5, rozdz. 1.30, s. 215.

[82] Jerzy Wielowiejski, Na drogach..., s. 221.

[83] Konstantyn Porfirogeneta, O rządzeniu państwem, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2016, rozdz. 53, s. 129.

[84] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. II, rozdz. 16, s. 85.

[85] Władysław Pałucki, Narok, s. 185.

[86] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 54.

[87] Grzegorz z Tours, Historie..., ks. 2, rozdz. 12, s. 121.

[88] Marco Polo, Opisanie świata, rozdz. IX, s. 72, p. IX; s. 401.

[89] Tamże, Tablice władzy, rozdz. LXXXI, s. 482.

[90] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. III, rozdz. 5, s. 45.

[91] Jerzy Piechowski, Symbol i mit starożytnej Grecji, Warszawa 1995, s. 24.

[92] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. 2, rozdz. II, s. 205.

[93] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 433, p. hasło "wici"; s. 434.

[94] Tamże, s. 109.

[95] Ksenofont, Historia grecka, ks. 2, rozdz. 1.27, s. 56; Plutarch, Lizander, rozdz. 11, s. 38.

[96] Wincenty Kadłubek, Kronika polska, przeł. Brygida Kürbis, Wrocław 2003, ks. III, rozdz. 28, s. 161.

[97] Biblia, Księga psalmów, 78.30.

[98] Wincenty Kadłubek, Kronika, ks. III, rozdz. 28, s. 161.

[99] Tamże.

[100] Katullus, Poezje, przeł. Anna Świderkówna, Wrocław 2005, Wiersz LXIV, wers 233, s. 90.

[101] Tamże, Wiersz LXIV, wers 210, s. 89.

[102] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1969, t. 2, ks. 7, rozdz. 9.5, s. 25; ks. 9, rozdz. 2.2, s. 53.

[103] Ksenofont, Historia grecka, ks. 2, rozdz. 1.1-5, s. 51-52.

4. Miejsca kontaktowe agentów

Zanim nowoczesna technika komunikacyjna zawłaszczyła sobie znaczną część życia społecznego i otworzyła nowe możliwości w miarę bezpiecznego przekazywania informacji, kontakt agenturalny miał bardziej osobowy wymiar.

W języku wywiadowców pojęcie "kontakt" to nie tylko osobiste spotkanie, w trakcie którego omawiane są sprawy agenta, treść meldunków lub ich uzupełnienie, przekazywanie środków finansowych, technicznych czy też omówienie przyszłych zadań. Kontakt to również bezosobowe przekazywanie danych, które przed chwilą wymieniliśmy w sposób znany pod nazwą "martwej skrzynki" lub "kontenera", o którym już wspomnieliśmy przy innej okazji.

Potrzeba osobistego kontaktu jednak nadal istnieje, tak samo jak przed wiekami. Dlatego dobór miejsca spotkania jest niezwykle istotny ze względów bezpieczeństwa i bezzakłóceniowej wymiany informacji. Najbardziej pożądane po tym względem są miejsca odosobnione, z dala od ludzkich oczu i same dające możliwość niezauważonej obserwacji terenu.

Nieco krępującym miejscem była karczma, oberża czy zajazd. Gwar, ruch sprzyjały usłyszeniu ciekawych wieści na przykład o ruchach wojsk, wydanych prawach obostrzających poruszanie się obcym czy też wymianie paru słów z wybraną osobą. W tłumie zawsze jest łatwiej "zniknąć" niż siedzieć na ławie przy stole w pustej karczmie i być wystawionym na ciekawskie spojrzenia. Zwłaszcza że praktycznie szpieg, jako kupiec przebywający w podróży, musiał niejako w naturalny sposób korzystać z takich przybytków[1]. Mógł oczywiście taki podróżny skorzystać z zaproszenia prywatnego i nocować w siedzibie gospodarza. Ale jakby nie było, stanowiło to zagrożenie. Wskazywało to bowiem na pewną zażyłość, prowadzenie jakichś wspólnych interesów, które mogły być nie do końca uczciwe.

Takim miejscem do spotkań mógł być również kościół, zwłaszcza gdy miejscowym, ale sprzyjającym drugiej stronie był sam duchowny. Ponadto budynek świątyni dozwalał również na możliwość prowadzenia kontrobserwacji, czy za informatorem nie chodzi agent przeciwnika[2].

Kończąc powoli ten rozdział, należy przypomnieć, że w świecie, w którym żyjemy, otaczają nas liczne kody, szyfry, symbole, ukryte znaki, wieloznaczne obrazy i teksty. Dlatego warto też wspomnieć o symbolice przewijającej się w piękniejszej części naszego życia, mianowicie w poezji. Dawniej tętniącej życiem i zrozumiałej dla słuchacza, a dziś już niestety lekko zapomnianej. O znaczeniu symbolu ukrytego w drogocennych kamieniach, ciałach niebieskich, kształcie liter, kwiatach i ptakach.

Zapewne powszechnie jest znany znak graficzny pewnej firmy komputerowej przedstawiający ugryzione zielone jabłuszko. Spróbujmy w wolnej chwili zagłębić się w jego symboliczne znaczenie, począwszy od starożytności przez średniowiecze do dzisiaj. To samo uczyńmy z kolorem zielonym. Czy w ten sposób znajdziemy odpowiedź na pytanie, czy nadgryzione jabłko jako znak firmowy to tylko przypadek, chwyt marketingowy i nic poza tym? Czy też możemy dowiedzieć się czegoś więcej o twórcy tego urządzenia, o firmie, a może to jakieś przesłanie na miarę biblijnego poznania kłamstwa i prawdy. Kto jest w takim razie wężem, a kto lub co ma być poznane. Owa próba zrozumienia zwykłego znaku przypomina wchodzenie z jednego opowiadania w drugie, jak w Rękopisie znalezionym w Saragossie Jana Potockiego, czy w odległym w czasie i przestrzeni opowiadaniu Szeherezady - Opowieści o królu Szachrijarze i jego bracie królu Szachzamanie.

Posuwamy się naprzód, nie wiedząc, czy to prosta droga, czy labirynt. Nieprawdaż? Boć przecież nie należy dawać wiary średniowiecznym zakonnikom, że Mala mali malo mala contulit omnia mundo - smakowite jabłuszko sprowadziło na człowieka całe zło tego świata..

[1] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 262.

[2] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. 1, s. 125.

[3] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2005, s. 184.

[4] Tamże, s. 192.

[5] Tacyt, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 3, rozdz. 54, s. 158.

[6] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 1, ks. 1, rozdz. 3, pkt 1-2, s. 12; Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 2006, ks. 2, rozdz. 21-24, s. 95-101.

[7] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 128, 130-132.

[8] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika Mongolska z XII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970,, ks. VI, rozdz. 170, s. 99-102.

[9] Tamże, ks. VII, rozdz. 196, s. 121.

[10] Tamże, ks. VII, rozdz. 193, s. 117.

[11] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. 10, rozdz. 4.10, s. 80; ks. 15, rozdz. 1.4, s. 229.

[12] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 2, ks. VI, rozdz. 16.23, s. 158.

[13] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 1, rozdz. 4.11, s. 99.

[14] Tamże, ks. 1, rozdz. 4.12, s. 99.

[15] Tamże, ks. 1, rozdz. 4.3, s. 95.

[16] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. V, rozdz. 4.47-49, s. 256-257.

[17] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, t. 2, ks. VIII, rozdz. 3, s. 105.

[18] Tamże, ks. VIII, rozdz. 11, s. 117.

[19] Frontyn, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 1.8, s. 84.

[20] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. V, rozdz. 5.6-7, s. 27.

[21] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. II, rozdz. 13, s. 24.

[22] Tamże, ks. VI, rozdz. 10-12, s. 123-125.

[23] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. III, rozdz. 12, s. 151

[24] Thietmar, Kronika, ks. V, rozdz. 11, s. 99.

[25] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, ks. II, rozdz. 47, s. 126.

[26] Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jusupović, Kraków-Warszawa 2017, s. 271.

[27] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 1, ks. 4, rozdz. 48-50, s. 95-96.

[28] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. V, rozdz. 28.16, s. 104.

[29] Tamże, ks. VI, rozdz. 2.13-31, s. 116-117.

[30] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. III, rozdz. XXII.2-6, s. 181.

[31] Tamże, ks. III, rozdz. XXII.5, s. 182.

[32] Wojna domowa, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. I, rozdz. 41, s. 254.

[33] Wojna hiszpańska, [w:] Corpus Caesarianum, rozdz. 4, s. 448.

[34] Ssu-ma Chien, Syn smoka, przeł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 159.

[35] Chi Liu, Sto niekonwencjonalnych strategii. Zasady sztuki wojennej, komentarz Ralph D. Saweyer, przeł. Arkadiusz Romanek, Gliwice 2009, s. 116; Sun Tzu, Sun Pin, Sztuka wojny, przeł. Dariusz Bakałarz, Gliwice 2004, s. 95.

[36] Chi Liu, Sto niekonwencjonalnych strategii..., s. 116-117.

[37] Pauzaniasz, Na olimpijskiej bieżni i w boju, [w:] tenże, Wędrówka po Helladzie, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 2004, ks. 4, rozdz. XXVIII.5-6, s. 360.

[38] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. XVI, wers 283-287, s. 355.

[39] Frontyn, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 1.9, s. 85; ks. 1, rozdz. 2.9, s. 91.

[40] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. 11, rozdz. 2.3-6, s. 107-108.

[41] Edmund Kosiarz, Wojny na Bałtyku X-XIX w., Gdańsk 1978, s. 42; Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 314.

[42] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. 12, rozdz. 9.1, s. 158.

[43] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VII, rozdz. 6.15-25, s. 218-219.

[44] Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, ks. 1, rozdz. 23, s. 55.

[45] Tajna historia Mongołów..., ks. X, rozdz. 240, s. 153.

[46] Tamże.

[47] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. XV, rozdz. 5.2, s. 240; Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. XI, rozdz. 16.68-69, s. 406.

[48] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, s. 77.

[49] Tamże, s. 35.

[50] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. 14, rozdz. 1.4-7, s. 199-201.

[51] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 17.3-28, s. 145-147.

[52] Diodor Sycylijski, Starożytności asyryjskie i indyjskie, przeł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2017, ks. II, rozdz. 18.7-8, s. 39.

[53] Chi Liu, Sto niekonwencjonalnych strategii..., s. 118.

[54] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar..., s. 261.

[55] Tamże, s. 263.

[56] Paweł Diakon, Historia Longobardów, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. V, rozdz. 21, s. 294.

[57] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, przeł. Władysław Madyda, Warszawa 1955, ks. 2, rozdz. 4, s. 70.

[58] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, przeł. Bogdan Burgliga, Warszawa 2007, rozdz. 40.6, s. 146.

[59] Tamże, rozdz. 40.4, s. 146.

[60] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. III, rozdz. 165, s. 137.

[61] Thietmar, Kronika, ks. V, rozdz. 21(14), s. 105.

[62] William Shakespeare, Makbet, przeł. Jerzy Sito, Warszawa 2000, akt 5, scena 4, s. 144.

[63] Tamże, akt 5, scena 8, s. 152.

[64] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, s. 67.

[65] Tamże, s. 164.

[66] Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, przeł. Wiesław Kotański, Warszawa 1986, zwój wtóry 46, 153-159, s. 170.

[67] Tamże, zwój wtóry 46, 180-185, s. 171.

[68] Diodor Sycylijski, Starożytności asyryjskie..., ks. II, rozdz. 6.6, s. 21.

[69] Tamże, ks. II, p. 24, s. 100; Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. I, rozdz. 2, s. 5.

[70] Polibiusz, Dzieje, t. 1, ks. III, rozdz. 78, s. 163; Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, t. 1. ks. VII, rozdz. 6.22, s. 163.

[71] Józef Flawiusz, Autobiografia, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1986, rozdz. 11.46-47, s. 100-101.

[72] Frontyn, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 2.2, s. 87-88.

[73] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, t. 1, ks. VI, rozdz. 43.176, s. 107.

[74] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. III, rozdz. 7.5-14, s. 226-227.

[75] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 72, s. 299.

[76] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad..., s. 192.

[77] Tamże, s. 191-194.

[78] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana Masuda, przeł. Bogdan Składanek, Warszawa 1996, s. 111, 115.

[79] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar..., s. 114.

[80] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. I, rozdz. 6.1-8, s. 20.

[81] Tamże, ks. II, rozdz. 2.1-3, s. 100.

[82] Paweł Diakon, Historia Longobardów, ks. I, rozdz. 11, s. 205.

[83] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VII, rozdz. 5.7-17, s. 215-216.

[84] Zosimos, Nowa historia..., ks. V, rozdz. I.4, s. 263-264; ks. V, rozdz. III.2-6, s. 265-266.

[85] Biblia, Ks. Jozuego, 9.3-19.

[86] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. I, rozdz. 9.1-4, s. 28-29; rozdz. 9.19-23, s. 30-31.

[87] Tamże, t. 2, ks. VIII, rozdz. 12.21-27, s. 355-356.

[88] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. XV, rozdz. 4-5, s. 439.

[89] Józef Flawiusz, Autobiografia, rozdz. 11.47, s. 101.

[90] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1984, ks. 3, rozdz. VII.14(192), s. 231.

[91] Józef Flawiusz, Autobiografia, rozdz. 30.148, s. 113.

[92] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, cz. III, rozdz. 239, s. 172.

[93] Widukind, Historia Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. II, rozdz. XVII, s. 117

[94] 'Al? 'Izz ad-D?n Ibn al-At?r, Kompletna księga historii. Z czynów sułtana Saladyna, przeł. Michał Filip Horbowski, Justyna Maćkowiak, Dominik Małgowski, Poznań 2007, s. 24.

[95] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 273.

[96] Szymon Starowolski, Institutorum Rei Militaris, [w:] O zwyczaju morskiej bitwy, opr. Jakub Zdzisław Lichański, Gdańsk 1984, s. 93.

[97] Edmund Kosiarz, Wojny na Bałtyku..., s. 44.

[98] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, s. 103.

[99] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. III, rozdz. 13.2-4, s. 245.

[100] Owidiusz, Przemiany, przeł. Bruno hr. Kiciński, Sandomierz 2012 (1826), t. 2, ks. VIII, werset 742-746, s. 201.

[101] Plutarch, Kimon, [w:] tenże, Żywoty równoległe, Lech Trzcionkowski, Aleksander Wolicki, Warszawa 2012, rozdz. 19.1, s. 70.

[102] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, ks. 5, s. 117; ks. 6, s. 118.

[103] Tamże, ks. 1, s. 13.

[104] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 231.

[105] Ksenofont, Historia grecka, ks. IV, rozdz. 6.3-6, s. 183-184.

[106] Plutarch, Tezeusz, [w:] tenże, Żywoty równoległe, rozdz. 19.9-19.10, s. 100.

[1] Enuma Elisz, przeł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, s. 19.

[2] Peter von Matt, Intryga, przeł. Izabela Sellmer, Arkadiusz Żychliński, Warszawa 2009, s. 7.

[3] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Wrocław 1954, ks. IX, wers 262-263, s. 141.

[4] Tadeusz Pszczołowski, Umiejętność przekonywania i dyskusji, Warszawa 1962, s. 189.

[5] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1, ks. 17, rozdz. 57.77, s. 64.

[6] Biblia, 1 Ks. Mojżeszowa, 4.2-3.

[7] Plutarch, Lizander, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 25, s. 58.

[8] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 5, rozdz. 2.18, s. 209.

[9] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. VII, rozdz. 44, s. 196.

[10] Tamże, t. 1, ks. VII, rozdz. 45, s. 197.

[11] Tamże, t. 1, ks. VII, rozdz. 46, s. 197.

[12] Tamże, t. 1, ks. VII, rozdz. 46, s. 198.

[13] Tamże, t. 1, ks. VII, rozdz. 47, s. 198.

[14] Tamże, t. 1, ks. VII, rozdz. 47, s. 199.

[15] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 4, rozdz. 2.8, s. 155.

[16] Halina Ogarek-Czoj, Pradzieje i legendy Korei, Warszawa 1981, s. 101-105.

[17] Tamże, s. 121.

[18] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. III, rozdz. 151-160, s. 269-272.

[19] Tamże, ks. VIII, rozdz. 22-24, s. 550; Plutarch, Temistokles, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, rozdz. 9.2, s. 193.

[20] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. 1, s. 158-159.

[21] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 1, rozdz. 132, s. 74.

[22] Korneliusz Nepos, Pauzaniasz, [w:] tenże, Żywoty wybitnych mężów, przekł. zespołowy pod red. Lidii Winniczuk, Warszawa 1974, rozdz. 5, s. 64; Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 8, rozdz. 51, s. 367.

[23] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 44, s. 69.

[24] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, przeł. Bogdan Burliga, Warszawa 2007, rozdz. 4.8-4.11, s. 62-63.

[25] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 1, rozdz. 20.2, s. 43.

[26] Historia i mądrość Achikara Asyryjczyka, przeł. Małgorzata Obidzińska, Sandomierz 2010, rozdz. V, s. 23.

[27] Tamże, rozdz. V, s. 24.

[28] Tamże, rozdz. VI, s. 25.

[29] Tamże, rozdz. XXX, s. 54.

[30] Tamże, rozdz. XXXI, s. 55.

[31] Tamże, rozdz. XXXIII, s. 58.

[32] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, ks. 4, rozdz. 16, s. 10.

[33] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 1, rozdz. 4.13a, s. 99.

[34] Tukidydes, Wojna peloponeska, ks. 1, rozdz. 139, s. 79.

[35] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 244-249.

[36] Herodot, Dzieje, ks. VIII, rozdz. 79-83, s. 570.

[37] Plutarch, Temistokles, rozdz. 10.1-10.3, s. 194.

[38] Tamże, rozdz. 10.7, s. 197.

[39] Tamże, rozdz. 18.2, s. 211.

[40] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, przeł. Władysław Madyda, Warszawa 1955, ks. 1, rozdz. 6, s. 44.

[41] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, t. 1, ks. 2, rozdz. 37, s. 115.

[42] Tamże, ks. 2, rozdz. 40, s. 118.

[43] William Shakespeare, Koriolan, przeł. Jerzy S. Sito, Warszawa 2001, akt 5, scena 3, s. 590.

[44] Owidiusz, Fasti. Kalendarz poetycki, przeł. Elżbieta Wesołowska, Wrocław 2008, ks. 3, wers 236-250, s. 110-111.

[45] Korneliusz Nepos, Lizander, [w:] tenże, Żywoty wybitnych mężów, przekł. zespołowy pod red. Lidii Winniczuk, Warszawa 1974, rozdz. 3, s. 72; Plutarch, Lizander, rozdz. 20, s. 51.

[46] Plutarch, Lizander, rozdz. 7, s. 34.

[47] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 365.

[48] Józef Flawiusz, Autobiografia, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1986, rozdz. 44.219-225, s. 121.

[49] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, s. 367.

[50] Ssu-ma Chien, Syn smoka, przeł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 36.

[51] Tamże, s. 43.

[52] Maciej Kuczyński, Dzieje starożytnych Chin, Warszawa 2018, s. 357.

[53] Jonathan Clements, Pierwszy cesarz Chin, przeł. Witold Nowakowski, Warszawa 2006, s. 56-60.

[54] Tamże, s. 70.

[55] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 1, ks. I, rozdz. 21.14-28, s. 76-78.

[56] Tamże, t. 2, ks. VIII, rozdz. 16.15, s. 368.

[57] Tamże, t. 1, ks. I, rozdz. 25.16, s. 92.

[58] Tamże, t. 1, ks. I, rozdz. 25.17, s. 92.

[59] Tamże, t. 1, ks. I, rozdz. 25.19-30, s. 92-93.

[60] Tamże, t. 1, ks. II, rozdz. 30.51-54, s. 193.

[61] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. 15, rozdz. 5.3-5, s. 59.

[62] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys historii cesarzy, przeł. Ignacy Lewandowski, Poznań 2010, rozdz. 33.17-22, s. 79-81.

[63] Ssu-ma Chien, Syn smoka, s. 206-207.

[64] Lo Kuan-czung, Dzieje Trzech Królestw, przeł. Natalia Billi, Warszawa 1972, s. 103.

[65] Tamże, s. 92-108.

[66] Polibiusz, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, t. 1, ks. VIII, rozdz. 26-33, s. 384-389.

[67] Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, przeł. Jerzy Schwakopf, Warszawa 1987, t. 1, s. 221-225; Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 49.

[68] Steven Runciman, Dzieje wypraw..., s. 250-251.

[69] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 2, ks. 11, rozdz. 12.1-4, s. 134-135.

[70] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 133-135.

[71] Tamże, s. 138.

[72] Tamże, s. 139.

[73] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. III, rozdz. 3.14-21, s. 212-213.

[74] Tamże, ks. III, rozdz. 4.27, s. 218.

[75] Izydor z Sewilli, Kronika po Hieronimie, [w:] tenże, Historia Gotów, Wandalów i Swebów, przeł. Artur Foryt, Kraków 2017, rozdz. 41.30, s. 107.

[76] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. IV, rozdz. 5, s. 58.

[77] Gaspar da Cruz, Traktat o sprawach i osobliwościach Chin, przeł. Joanna Kazimierczak, Izabela Komorowska, Gdańsk 2001, s. 117-118.

[78] Polibiusz, Dzieje, ks. V, rozdz. 88, s. 301.

[79] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana Masuda, przeł. Bogdan Składanek, Warszawa 1996, s. 119.

[80] Tamże.

[81] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 105.

[82] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 16.18, s. 145.

[83] Abul Fazl Bajhaki, Historia sułtana..., s. 167-170.

[84] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. III, rozdz. 226, s. 167.

[85] Ekkehard IV z Sankt Gallen, Przypadki klasztoru Świętego Galla, przeł. Michał Tomaszek, Kraków 2010, rozdz. 65, s. 111.

[86] Jerzy Piechowski, Symbol i mit w starożytnej Grecji, Warszawa 1995, s. 156-159.

[87] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 2, wers 200, s. 103.

[88] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. XIV, rozdz. 1, s. 111.

[89] Aleksandra Kajdańska, Edward Kajdański, Jedwab. Śladami dżonek i karawan, Warszawa 2007, s. 22-25, 114.

[90] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 221-223.

[91] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 70, 75.

[92] Plutarch, Kamillus, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, t. 2, rozdz. 9.2-9.3, s. 263.

[93] Tamże, rozdz. 39.3, s. 300.

[94] Konstantyn Porfirogeneta, O rządzeniu państwem, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2016, rozdz. 53, s. 130-131.

[1] Carl von Clausewitz, O wojnie, przeł. Augustyn Cichowicz, Warszawa 1958, ks. 1, rozdz. 6, s. 74.

[2] Dzieje Chin, red. Szang Jüe, przeł. Witold Rodziński, Warszawa 1960, s. 70-73.

[3] Brian Todd Carey, Joshua B. Allfree, John Cairns, Wojny starożytnego świata, przeł. Marcin Łakomy, Warszawa 2008, s. 185.

[4] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990,, ks. 10, wers 243-234, s. 245.

[5] Rzymskie epitafia, zaklęcia i wróżby, opr. Lidia Storoni-Mazzolani, przeł. Stanisław Kasprzysiak, Warszawa 1990, epitafium XXVII, s. 49.

[6] Stworzenie świata, [w:] Enuma Elisz i inne teksty mezopotamskie, przeł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, rozdz. II, s. 22.

[7] Tamże.

[8] O szpiegostwie, [w:] Tirukkural. Święta księga południowych Indii, przeł. Bohdan Gębarski, Wrocław 1998, wers 585, s. 65.

[9] Homer, Iliada, ks. 10, wers 316-318, s. 247.

[10] Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, Pieśń 4, wers 241-244, s. 56.

[11] Herodot, Dzieje, ks. III, rozdz. 136-138, s. 263.

[12] Siergiej Pawłowicz Tołstow, Śladami cywilizacji starożytnego Chorezmu, przeł. Ignacy Koral, Warszawa 1953, s. 132.

[13] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. 1, s. 102.

[14] Herodot, Dzieje, ks. VII, rozdz. 143-145, s. 504.

[15] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 1, s. 120.

[16] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 1, rozdz. 2.1, s. 87.

[17] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 7, rozdz. 34-36, s. 92-95.

[18] Tamże, ks. 9, rozdz. 36, s. 197.

[19] Mehmed, Księga miłości, przeł. Małgorzata Łabęcka-Koecherowa, Wrocław 1987, s. 132.

[20] Homer, Iliada, ks. 10, wers 405-410, s. 250.

[21] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, przeł. Władysław Madyda, Warszawa 1955, ks. 3, rozdz. 5, s. 103; ks. 4, rozdz. 1, s. 107.

[22] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. LXXXII, s. 325.

[23] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, ks. 4, rozdz. 4, s. 117.

[24] Plutarch, Kamillus, rozdz. 25.1-25.4, s. 283-285.

[25] Tamże, rozdz. 26.2-27.3, s. 285-286.

[26] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. I, rozdz. 21-22, s. 65.

[27] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, ks. 1, rozdz. 10, s. 56.

[28] Tamże, ks. 6, rozdz. 3, s. 171.

[29] Ekkehard IV z Sankt Gallen, Przypadki klasztoru Świętego Galla, przeł. Michał Tomaszek, Kraków 2010, rozdz. 54-55, s. 98-100.

[30] Biblia, Ks. Sędziów, 7.9-11.

[31] Biblia, Ks. Sędziów, 7.13-23.

[32] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, przeł. Bogdan Burliga, Warszawa 2007, rozdz. 6.1-6.3, s. 64-65.

[33] Sun Tzu, Sztuka wojny, przeł. Dariusz Bakałarz, Gliwice 2004, rozdz. 13, s. 134.

[34] Xunzi, Dao władcy, [w:] O sztuce rządzenia według Mozi, Mengzi, Xunzi, Han Feizi, przeł. Małgorzata Religa, Warszawa 2016, rozdz. 12, s. 167.

[35] Tamże.

[36] Tamże, s. 171.

[37] Tamże, s. 175.

[38] Sun Zi, Sztuka wojenna, przeł. Robert Stiller, Kraków 2009, rozdz. IX, pkt 19, s. 89.

[39] Polibiusz, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, t. 1, ks. III, rozdz. 72-74, s. 160-161.

[40] Tamże, ks. III, rozdz. 81, s. 165.

[41] Tamże.

[42] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 133.

[43] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 2, rozdz. 37, s. 115.

[44] Wojna gallicka, ks. VIII, rozdz. 17-20, s. 219-220.

[45] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. I, rozdz. 8.11-18, s. 27-28.

[46] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1, ks. 36, rozdz. 48-49, s. 115.

[47] Frontyn, Podstępy wojenne, ks. 2, rozdz. 4.3, s. 150.

[48] Frontyn, Podstępy wojenne, ks. 2, rozdz. 4.5, s. 150.

[49] Polibiusz, Dzieje, t. 1, ks. V, rozdz. 97-98, s. 306.

[50] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. 15, rozdz. 4.7-8, s. 57-58.

[51] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 114-115.

[52] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. 16, rozdz. 2.3, s. 75; rozdz. 11.9, s. 87; rozdz. 12.19, s. 89-90.

[53] Tamże, ks. 16, rozdz. 2.10-11, s. 76.

[54] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. II, rozdz. 33, s. 110.

[55] Wincenty Kadłubek, Kronika polska, przeł. Brygida Kürbis, Wrocław 2003, ks. IV, rozdz. 23, s. 248.

[56] Kronika wielkopolska, przeł. Kazimierz Abgarowicz, Kraków 2010, rozdz. 47, s. 131.

[57] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. 6, rozdz. 5.52, s. 322.

[58] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VII, rozdz. 3.22, s. 211; rozdz. 4.19-32 s. 214-215

[59] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 2, ks. 13, rozdz. 5.2-3, s. 174.

[60] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VII, rozdz. 26.17-23, s. 271-272.

[61] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. 14, rozdz. 10.7, s. 46.

[62] Tamże, ks. 14, rozdz. 2.15, s. 31; Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. I, rozdz. 21.11-14, s. 76; Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. 14, rozdz. 3.1, s. 206.

[63] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. III, rozdz. XIV.3, s. 172; rozdz. XV.4, s. 173; rozdz. XXIV.1, s. 183.

[64] Tamże, ks. III, rozdz. XX.5, s. 179.

[65] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 19.19-24, s. 151-152.

[66] Plutarch, Katon Starszy, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Lech Trzcinkowski, Aleksander Wolicki, Warszawa 2008, t. III, rozdz. 13.5, s. 123.

[67] Tamże, rozdz. 13.2-14.1, s. 123-124.

[68] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. V, rozdz. 28.4, s. 103.

[69] Tamże, t. 1, ks. II, rozdz. 19.15-18, s. 151; rozdz. 19.26-30, s. 152; rozdz. 19.39-46, s. 153.

[70] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. III, rozdz. 55, s. 81.

[71] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009,, s. 222-231.

[72] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 219.

[73] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. II, rozdz. 7-8, s. 21-22.

[74] Helmold, Kronika Słowian, ks. I, rozdz. 15, s. 132.

[75] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. 18, rozdz. 7.3, s. 124.

[76] Tamże, ks. 18, rozdz. 7.8-11, s. 124-125.

[77] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 30.30-46, s. 191-193.

[78] Zosimos, Nowa historia, ks. V, rozdz. XXI.2-4, s. 287-288.

[79] Philip Line, Wikingowie, przeł. Katarzyna Skawran, Warszawa 2016, s. 119-120, 129, 141.

[80] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. III, rozdz. 14.7-11, s. 248.

[81] Philip Line, Wikingowie, s. 139.

[82] Diodor Sycylijski, Starożytności asyryjskie i indyjskie, przeł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2017, ks. II, rozdz. 26.4, s. 51.

[83] Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jusupović, Kraków-Warszawa 2017, s. 160.

[84] Tamże, s. 230.

[85] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. IV, rozdz. 1.1-7, s. 277.

[86] Tamże, t. 2, ks. V, rozdz. 9.11-21, s. 41-42; rozdz. 10.1-4, s. 43.

[87] John Man, Kubiłaj-chan, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Warszawa 2007, s. 210.

[88] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 220.

[89] Kronika oliwska, przeł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. 59, s. 115.

[90] Paweł Diakon, Historia Longobardów, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. I, rozdz. 16, s. 207.

[91] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 6, rozdz. 13.1-2, s. 169-170.

[92] Plutarch, Lizander, rozdz. 28, s. 61.

[93] Tamże, rozdz. 29, s. 63.

[94] Tamże.

[95] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 221.

[96] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 1.12-15, s. 100.

[97] Tamże, ks. II, rozdz. 15.32, s. 143.

[98] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. XI, rozdz. 6.23-25, s. 397.

[99] Einhard, Życie Karola Wielkiego, przeł. Jan Parandowski, Wrocław 1950, s. 28.

[100] Thietmar, Kronika, ks. IV, rozdz. 12, s. 61-62.

[101] Tamże, ks. IV, rozdz. 32, s. 72.

[102] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 2, rozdz. 9.2-5, s. 65-66.

[103] Powieść minionych lat, przeł. Franciszek Sielicki, Wrocław 1968, s. 261.

[104] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 2, rozdz. 2, s. 49.

[105] Tamże, ks. 2, rozdz. 2, s. 50.

[106] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 5, rozdz. 16.5, s. 224-225.

[107] Ksenofont, Historia grecka, ks. 1, rozdz. 1.36, s. 14.

[108] Tamże, ks. 6, rozdz. 2.29, s. 278.

[109] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, cz. III, rozdz. 167, s. 138; rozdz. 286, s. 202.

[110] Tamże, cz. III, rozdz. 249, s. 179-180.

[111] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad w Prusach, Malbork 2004, s. 189.

[112] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. II, rozdz. XXXVIII, s. 135.

[113] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 476.

[114] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 5, rozdz. 4.2-3, s. 127.

[115] Tamże, ks. 5, rozdz. 4.5-7, s. 128.

[116] Tamże, ks. 5, rozdz. 4.8, s. 129.

[117] Tamże, ks. 5, rozdz. 4.7, s. 129.

[118] Tamże, t. 2, ks. 9, rozdz. 4.5, s. 56.

[119] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VIII, rozdz. 4.4-6, s. 325.

[120] Jakub z Ankony, Miasto świateł, przeł. Tomasz Żukowski, Warszawa 2002, s. 83.

[121] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 10, rozdz. 4, s. 219.

[122] Konfucjusz, Dialogi, skład Henryk Sułek, Warszawa 2008, rozdz. V, wiersz 8, s. 129.

[123] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 221.

[124] Ksenofont, Historia grecka, ks. V, rozdz. 3.7, s. 235.

[125] Tadeusz Kotarbiński, Hasło dobrej roboty, Warszawa 1968, s. 216.

[126] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przekł. zespołowy pod red. Lidii Winniczuk, Warszawa 1976, ks. 8, rozdz. II.6, s. 271.

[1] Julian Krzyżanowski, Mądrej głowie dość dwie słowie, Warszawa 1994, t. 1, s. 336.

[2] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 274-275.

[3] Cassandra Clare, Mechaniczny książę, przeł. A. Reszka, Warszawa 2012.

[4] Marek Adam Woźniak, Armie starożytnej Persji, Zabrze 2010, s. 9.

[5] Antoni Śmieszek, Iran starożytny i Indie starożytne. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, Kraków 1926, s. 4.

[6] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. III, rozdz. 63-88, s. 242-244; Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 64.

[7] Ajschylos, Persowie, przeł. Kazimierz Kaszewski, Warszawa 2005, akt III, wers 798-799, s. 265-266.

[8] Tamże, wers 799-801, s. 266.

[9] Tom Holland, Perski ogień, s. 41-45.

[10] Herodot, Dzieje, ks. I, rozdz. 134-137, s. 84.

[11] Tom Holland, Perski ogień, s. 46.

[12] Paweł Diakon, Historia rzymska, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. II, rozdz. 14, s. 19.

[13] Rzymska elegia miłosna, przeł. Anna Świderkówna, Wrocław 2005, ks. 4, elegia IV, wers 73-94, s. 77-78.

[14] Plutarch, Romulus, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, rozdz. 17.4, s. 164, p. 92.

[15] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. I, rozdz. 7.20, s. 47.

[16] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1980, ks. 3, rozdz. VII, wers 329, s. 241.

[17] Tamże, ks. 3, rozdz. VII, wers 320-322, s. 240.

[18] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 1, ks. III, rozdz. 2.14-27, s. 205-207.

[19] Halina Ogarek-Czoj, Pradzieje i legendy Korei, Warszawa 1981, s. 143-146.

[20] Romuald Wojna, Wielki świat nomadów, Warszawa 1983, s. 101.

[21] Horacy, Pieśni, przeł. Stefan Gołębiowski, Warszawa 1962, ks. 3, pieśń XVI, wers 10-15, s. 295.

[22] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 4, rozdz. 61, s. 279.

[23] Tamże, ks. 10, rozdz. 27, s. 246.

[24] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 6, rozdz. 5.2, s. 150.

[25] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. III, rozdz. 10.13, s. 46.

[26] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar. Księga pouczających przykładów, przeł. Józef Bielawski, Ossolineum 1975, s. 257-258.

[27] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, cz. III, rozdz. 136, s. 123.

[28] Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przeł. Julia Mrukówna, Warszawa 1975, ks. 9, s. 75.

[29] Ssu-ma Chien, Syn smoka, przeł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 45.

[30] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 264.

[31] Tamże, s. 267.

[32] Tamże, s. 293.

[33] Biblia, Ks. Sędziów, 1.24.

[34] Biblia, Ks. Sędziów, 1.24-26.

[35] Korneliusz Nepos, Epaminondas, [w:] tenże, Żywoty wybitnych mężów, przekł. zespołowy pod red. Lidii Winniczuk, Warszawa 1974, rozdz. 4, s. 124.

[36] Tamże, s. 125.

[37] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. II, rozdz. XXIX, s. 262; ks. III, rozdz. XXXII, s. 364; ks. III, rozdz. XXXVIII, s. 375.

[38] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 137-139.

[39] Eric Lacanau, Paolo Luca, Grzeszni papieże, przeł. Andrzej Olszewski, Gdynia 1993, s. 112.

[40] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 48.

[41] Tamże, s. 62.

[42] Tamże, s. 61-62.

[43] Tamże, s. 86-88.

[44] Anna Komnena, Aleksjada, t. 2, ks. 8, rozdz. 5.6, s. 39.

[45] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 13.20-28, s. 137-138.

[46] Tamże, t. 1, ks. I, rozdz. 9.1-17, s. 28-30.

[47] Tamże, t. 1, ks. II, rozdz. 20.1-16, s. 154-155.

[48] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 10.11-12, s. 140.

[49] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 26.3-26, s. 183-185.

[50] Tamże, t. 2, ks. VI, rozdz. 26, s. 185.

[51] Tamże, t. 2, ks. VII, rozdz. 3.6-21, s. 210-211.

[52] Tamże, t. 1, ks. II, rozdz. 28.31-33, s. 183.

[53] Kronika wielkopolska, przeł. Kazimierz Abgarowicz, Kraków 2010, rozdz. 155, s. 200.

[54] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 92.

[55] Plutarch, Kamillus, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, t. 2, rozdz. 10.4-10.7, s. 263-264.

[56] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edwara Tryjarski, Hunowie Europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 49.

[57] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 24.3-11, s. 167-168.

[58] Robert Wojna, Wielki świat Nomadów. Między Chinami i Europą, Warszawa 1983, s. 151.

[59] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika Mongolska z XII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970, ks. VIII, rozdz. 200, s. 127.

[60] Tamże.

[61] Tamże, ks. VII, rozdz. 188, s. 114.

[62] Tamże, ks. II, rozdz. 78, s. 47.

[63] Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 21.

[64] Tamże, s. 205.

[65] Rocznik fuldajski, część druga (wersja z Fuldy). Autorstwa Rudolfa. Lata 838-863, [w:] Roczniki Rzeszy, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2014, s. 101.

[66] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, s. 269.

[67] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. II, rozdz. XXI, s. 121.

[68] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, cz. III, rozdz. 290, s. 204.

[69] Pedro Calderón de la Barca, Życie snem, przeł. Edward Boyé, Kraków 2003, s. 106.

[70] Aesopus, Kuropatwa i człowiek, [w:] tenże, Ezop dla dorosłych, przeł. Bohdan Drozdowski, Warszawa 2008, s. 142.

[71] Plutarch, Temistokles, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Lech Trzcionkowski, Warszawa 2005, rozdz. 7.7, s. 191.

[72] O biednym Somilaka, [w:] Pańczatantra, przeł. Wanda Markowska, Anna Milska, Warszawa 1955, s. 125.

[73] Zofia Lisiecka, Świat w cytatach, Białystok 2003, s. 290.

[1] Józef Flawiusz, Przeciw Apionowi, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1986, ks. I, rozdz. 20, s. 41.

[2] Ssu-ma Chien, Syn smoka, przeł. Mieczysław J. Künstler, Warszawa 2000, s. 235-236.

[3] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 250-251.

[4] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, s. 108.

[5] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 419.

[6] Tamże, s. 496.

[7] Tamże, s. 494-496.

[8] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, s. 113.

[9] Seneka, Tiestes, [w:] tenże, Myśli, przeł. Stanisław Stabryła, Kraków 1989, rozdz. 444, s. 631.

[10] Herodot, Dzieje, ks. V, rozdz. 41-44, s. 363.

[11] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, przeł. Władysław Madyda, Warszawa 1955, ks. 1, rozdz. 1, s. 25.

[12] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. III, rozdz. XVI, s. 335.

[13] Marek Anneusz Lukan, Wojna domowa, przeł. Mieczysław Brożek, Kraków 1994, wers 92-94, s. 6.

[14] Anonim tzw. Gall, Kronika polska, przeł. Roman Grodecki, Wrocław 1975, ks. II, rozdz. 24, s. 98; Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika polska, przeł. Brygida Kürbis, Wrocław 2003, ks. II, rozdz. 24, s. 92-93.

[15] Anonim tzw. Gall, Kronika, ks. II, rozdz. 37, s. 115.

[16] Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika, ks. II, rozdz. 26, s. 95; rozdz. 28, s. 97, 99-100.

[17] Kronika wielkopolska, przeł. Kazimierz Abgarowicz, Kraków 2010, rozdz. 20, s. 75.

[18] Anonim tzw. Gall, Kronika, ks. III, rozdz. 25, s. 174-175.

[19] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. IV, rozdz. 58, s. 84.

[20] Tamże, ks. V, rozdz. 30, s. 109.

[21] Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 2006, ks. 4, rozdz. 17, s. 28.

[22] Paweł Diakon, Historia Longobardów, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. VI, rozdz. 3, s. 307; rozdz. 25, s. 316.

[23] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 1, ks. I, rozdz. 6.17, s. 21.

[24] Tamże, t. 1, ks. I, rozdz. 23.28, s. 82.

[25] Thietmar, Kronika, ks. IV, rozdz. 21, s. 66.

[26] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 275.

[27] Tamże, s. 275, 280.

[28] Einhard, Życie Karola Wielkiego, przeł. Jan Parandowski, Wrocław 1950, rozdz. 20, s. 43, p. 19, 20, s. 44.

[29] Paweł Diakon, Historia Longobardów, ks. V, rozdz. 33, s. 297.

[30] Anonim tzw. Gall, Kronika..., ks. II, rozdz. 11, s. 82.

[31] Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, Pieśń 4, wers 528-534, s. 63-64.

[32] Tamże, Pieśń 11, wers 435-439, s. 174.

[33] Lyon Sprague de Camp, Wielcy i mali twórcy cywilizacji, przeł. Bolesław Orłowski, Warszawa 1968, s. 83.

[34] Stanisław Zawadzki, Mane, Tekel, Fares. Źródła do dziejów Babilonii Chaldejskiej, Poznań 1996, s. 117.

[35] Biblia, Ks. Izajasza, 45.1.

[36] Wiliam Szekspir, Król Ryszard II, przeł. Krystyna Berwińska, Warszawa 1988, akt 3, scena 2, s. 70.

[37] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 1, rozdz. 1.4, s. 81.

[38] Prokopiusz, Numa, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, rozdz. 22.10, s. 298.

[39] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski August, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Joanna Niemirska-Pilszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 19, s. 114-115.

[40] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Tyberiusz, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 61, s. 229.

[41] Aleksander Krawczuk, Tyberiusz, [w:] tenże, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 1986, s. 36-43.

[42] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Gajus Kaligula, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 22-36, s. 255-267.

[43] Tamże, rozdz. 49, s. 274.

[44] Tamże.

[45] Aleksander Krawczuk, Klaudiusz, [w:] tenże, Poczet cesarzy rzymskich, s. 62.

[46] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów biblijnych, Warszawa 1987, s. 143-144.

[47] Opowieści znad Nilu. Opowiadania egipskie z okresu Średniego Państwa, przeł. Filip Taterka, Warszawa 2017, s. 99.

[48] Pierre Montet, Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramesydów, przeł. Eligia Bąkowska, Warszawa 1964, s. 180.

[49] Tamże, s. 179-180.

[50] Joseph A. Callaway i in., Starożytny Izrael, przeł. Waldemar Chrostowski, Warszawa 1994, s. 192.

[51] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 85, s. 343.

[52] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 119.

[53] Arthur L. Basham, Indie, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1964, s. 128.

[54] Stephen O'Shea, Morze wiary, przeł. Radosław Kot, Poznań 2009, s. 282.

[55] Usama ibn Munkidha, Kitab al I'tibar. Księga pouczających przykładów, przeł. Józef Bielawski, Ossolineum 1975, s. 58-62.

[56] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 432.

[57] Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, ks. 1, rozdz. 4, s. 22.

[58] Zosimos, Historia nowa, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. III, rozdz. I.3, s. 154.

[59] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 1, ks. 6, rozdz. 51, s. 298; ks. 12, rozdz. 48-49, s. 349.

[60] Arthur L. Basham, Indie, s. 129-130.

[61] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 126.

[62] Tamże, s. 126.

[63] Krzysztof Dąbrowski, Teresa Nagrodzka-Majchrzyk, Edward Tryjarski, Hunowie Europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie, Wrocław 1974, s. 451.

[64] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 124.

[65] Biblia, Ks. Izajasza, 14.16.

[66] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów biblijnych, s. 102-104.

[67] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 4, rozdz. 108, s. 282.

[68] Romuald Wojna, Wielki świat Nomadów. Między Chinami i Europą, Warszawa 1983, s. 82.

[69] Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, przeł. Krzysztof Głombiowski, Bogdan Burliga, Anna Marchewka, Anna Ryś, Wrocław 2014, ks. 8, rozdz. 3.10, s. 361, p. 820.

[70] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. 2, rozdz. I.8, s. 53.

[71] Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, ks. 8, rozdz. 4.3, s. 371, p. 852.

[72] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. XXVIII.13, s. 134; rozdz. XXIX.20, s. 142.

[73] Tamże, rozdz. XXIX.20, s. 142; rozdz. XXIX.26, s. 144.

[74] Cyceron, Rozmowy tuskulańskie, przeł. Erazm Rykaczewski, Warszawa 2009, ks. 5, rozdz. XX, s. 223.

[75] Tacyt, Dzieła, t. 2, ks. 1, rozdz. 64-65, s. 46.

[76] Ksenofont, Historia grecka, ks. III, rozdz. I.10-14, s. 100-102.

[77] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys historii cesarzy, przeł. Ignacy Lewandowski, Poznań 2010, rozdz. 35.8, s. 85.

[78] Ksenofont, Historia grecka, ks. I, rozdz. 4.16, s. 27.

[79] Tacyt, Dzieje, t. 2, ks. 1, rozdz. 44-45, s. 33.

[80] Tamże, t. 1, ks. 6, rozdz. V8-V10, s. 264.

[81] Sofokles, Antygona, [w:] Antologia tragedii greckiej, przeł. Stefan Srebrny, Kazimierz Morawski, Jerzy Łanowski, Kraków 1975, s. 333.

[82] James Waterson, Wojny Mameluków, przeł. Barbara Tkaczow, Warszawa 2008, s. 154.

[83] Biblia, 2 Ks. Królewska, 21.16.

[84] Joseph A. Callaway i in., Starożytny Izrael, s. 199.

[85] Alfred Tschirschnitz, Dzieje ludów biblijnych, s. 112-113.

[86] Romuald Wojna, Wielki świat Nomadów, s. 117-118.

[87] Swetoniusz, Boski Juliusz, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 82, s. 94.

[88] Owidiusz, Fasti, przeł. Elżbieta Wesołowska, Wrocław 2008, ks. 3, rozdz. 15, wers 767-773, s. 135.

[89] Aleksander Krawczuk, Kronika starożytnego Rzymu, Warszawa 1994, s. 239.

[90] Bronisław Seyda, Dzieje medycyny w zarysie, Warszawa 1973, s. 39, 51-52.

[91] Bronisław Seyda, Dzieje medycyny..., s. 92-95.

[92] Philippe Charlier, Czego uczą nas umarli, przeł. Anna Kocot, Kraków 2015, s. 139.

[93] Bronisław Seyda, Dzieje medycyny..., s. 102.

[94] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław-Warszawa 1950, s. 86.

[95] Robert Stiller, Kto uderzy w gong, Warszawa 2003, opowiadanie 1, s. 3.

[96] Philippe Charlier, Czego uczą nas umarli, s. 46-49.

[97] Tamże, s. 118-121.

[98] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, s. 121; Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan, Słownik władców świata, Kraków 2005, s. 636, hasło: Bahram (VI) Czobin.

[99] Tacyt, Dzieje, t. 1, ks. 14, rozdz. 3, s. 399.

[100] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 29.2-7, s. 184-185.

[101] Ksenofont, Wyprawa Cyrusa, ks. 2, rozdz. 5, s. 75.

[102] Tamże, ks. 7, rozdz. 8, s. 224.

[103] Eneasz Taktyk, Obrona oblężonego miasta, przeł. Bogdan Burliga, Warszawa 2007, rozdz. 10.20-21, s. 75.

[104] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 6, wers 163, s. 179.

[105] Horacy, Pieśni, przeł. Stefan Gołębiowski, Warszawa 1972, ks. III, pieśń VII.15, s. 265.

[106] Homer, Iliada, ks. 6, wers 171-173, s. 179.

[107] Tamże, ks. 6, wers 201-202, s. 180.

[108] Stanisław Stabryła, Mitologia grecka dla dorosłych, Kraków 2003, s. 296.

[109] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, s. 70.

[110] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. 2, s. 88.

[111] Tarafa Ibn al-Abd, [w:] Siedem kasyd staroarabskich, przeł. Aleksandra Witkowska, Janusz Danecki, Warszawa 1981, s. 49.

[112] Tamże.

[113] Tamże, s. 47-51.

[114] Tacyt, Dzieje, t. 1, ks. 6, rozdz. 38-40, s. 290-291; rozdz. 47-48, s. 296.

[115] Zosimos, Nowa historia, ks. VI, rozdz. VIII.1, s. 330.

[116] Kronika uczonego Fredegara, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2017, rozdz. 82, s. 107.

[117] Grzegorz z Tours, Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 2, rozdz. 41, s. 147.

[118] Tamże.

[119] Zosimos, Nowa historia, ks. V, rozdz. IX.2-5, s. 273; Heremiasz Sozomen, Historia kościoła, przekł. Stefan Kazikowski, Warszawa 1989, ks. 8, rozdz. 7, s. 536

[120] Grzegorz z Tours, Historia Franków, ks. 3, rozdz.18, s. 166.

[121] Tamże.

[122] Tamże.

[123] Tamże, ks. 4, rozdz. 4, s. 179.

[124] Tadeusz Kotarbiński, Medytacje o życiu godziwym, Warszawa 1967, s. 80-81.

[125] Tamże, s. 81.

[126] Platon, Kriton, przeł. Władysław Witwicki, Kraków 2007, s. 107.

[127] Tamże, s. 100.

[128] William Shakespeare, Juliusz Cezar. Ryszard III. Koriolan, przeł. Jerzy J. Sito, Warszawa 2001, akt, V, scena III, s. 177.

[129] Plutarch, Demostenes, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 30, s. 150.

[130] Plutarch, Moralia, przeł. Zofia Abramowiczówna, Wrocław 1954, s. 336-337.

[131] Eurypides, Oszalały Herakles, [w:] tenże, Tragedie, przeł. Jerzy Łanowski, Warszawa 1972, wers 90, s. 214.

[132] Tamże, wers 91, s. 214.

[133] Michał Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, przeł. Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski, Warszawa 1988, s. 266.

[134] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. XIII, rozdz. 48, s. 654.

[135] Seneka, Listy moralne do Lucyliusza, [w:] tenże, Myśli, przeł. Stanisław Stabryła, Kraków 1989, rozdz. VIII - XIII 70. 11-12, s. 470.

[136] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 15, rozdz. 64, s. 473.

[137] Tamże, t. 2, ks. 1, rozdz. 22, s. 21.

[138] Pliniusz, Historia naturalna, przeł. Irena i Tadeusz Zawadzcy, Wrocław 2004, t. 2, rozdz. 4, s. 227.

[139] William Shakespeare, Juliusz Cezar, akt 3, scena 1, s. 89.

[140] Wojna gallicka, ks. III, rozdz. 22, s. 103, p. 88, s. 109.

[141] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1980, ks. III, rozdz. VIII.7, wers 387-391, s. 245.

[142] Tamże, ks. III, rozdz. VIII.5, wers 362-366, s. 243-244.

[143] Joseph A. Callaway i in., Starożytny Izrael, s. 322.

[144] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, ks. III, rozdz. VIII.5, wers 377-378, s. 244-245.

[145] Biblia, 2 Ks. Machabejska, 14.41-42.

[146] Senseki, [w:] Japońskie haiku śmierci, opr. Łukasz Górnikowski, Kraków 2010, s. 44.

[147] Paweł Diakon, Historia rzymska, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1995, ks. IV, rozdz. 20, s. 43; Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, ks. 40, rozdz. 27, s. 207.

[148] Horacy, Pieśni, ks. 3, pieśń 5, s. 253.

[149] Paweł Diakon, Historia rzymska, ks. V, rozdz. 2, s. 46-47.

[150] Wojna gallicka, ks. V, rozdz. 37, s. 138.

[151] Albert T. Olmstead, Dzieje imperium perskiego, przeł. Krzysztof Wolicki, Warszawa 1974, s. 61.

[152] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 88.

[153] Inazo Nitobe, Bushido, przeł. Witold Nowakowski, Bydgoszcz 2013, s. 32.

[154] Tamże, s. 91.

[155] Feliks Koneczny, Etyki a cywilizacje, Krzeszowice 2011, s. 22-25.

[156] Lew Gumilow, Dawne dzieje Turków, s. 154.

[157] Tamże, s. 154; Dzieje Chin, red. Szang Jüe, przeł. Witold Rodziński, Warszawa 1960, s. 186.

[158] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. VI, rozdz. 59, s. 120.

[159] Tamże, t. 1, ks. VI, rozdz. 60, s. 120.

[160] John Man, Kubiłaj-chan, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Warszawa 2007, s. 162.

[161] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 1, rozdz. 18, s. 41.

[162] Św. Ambroży, Mowa na śmierć Teodozjusza, przeł. Anna Kotłowska, Poznań 2008, rozdz. 4, s. 17.

[163] Grzegorz z Tours, Historia Franków, ks. 5, rozdz. 39, s. 267.

[164] Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 86; Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 45; Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 72.

[165] Tacyt, Dzieje, t. 1, ks. 2, rozdz. 70-71, s. 157.

[166] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 53.

[167] Tamże, s. 173-174.

[168] Tamże, s. 416-417.

[169] Tom Holland, Perski ogień, s. 61.

[170] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. I, rozdz. 5.28-29, s. 19.

[171] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Adam Danecki, Warszawa 1981, s. 353.

[172] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 212.

[173] Adam Mez, Renesans islamu, s. 353.

[174] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, s. 149.

[175] Tamże, s. 154-155.

[176] Jean de Joinville, Czyny Ludwika Świętego króla Francji, przeł. Marzena Głodek, Warszawa 2004, rozdz. XXXI.144-145, s. 52.

[177] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, s. 276.

[178] Thietmar, Kronika, ks. VII, rozdz. 47, s. 200.

[179] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 143.

[180] Ferdinand Lot, Historia wojen i wojskowości w średniowieczu, t. 1, przeł. Dominik Jednorowski, Oświęcim 2018, s. 120.

[181] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, s. 374.

[182] David Nicolle, Wojna za wiarę, przeł. Beata Spieralska, Warszawa 2008, s. 54.

[183] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 1, ks. 6, rozdz. 12.5, s. 168.

[184] Tamże, t. 1, ks. 6, rozdz. 12.6, s. 168.

[185] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe w oczach Arabów, przeł. Krystyna J. Dąbrowska, Warszawa 2001, s. 113-123.

[186] John Man, Kubiłaj-chan, s. 53.

[187] Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży, przeł. Tadeusz Majda, Halina Natorf, Warszawa 1962, s. 28-29; Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 433-434.

[188] Dulcie M. Ashown, Zabójcy królów, przeł. Włodzimierz Gałąska, Warszawa 2002, s. 31; Stephen O'Shea, Morze wiary, s. 164; 'Al? 'Izz ad-D?n Ibn al-At?r, Kompletna księga historii. Z czynów sułtana Saladyna, przeł. Michał Filip Horbowski, Justyna Maćkowiak, Dominik Małgowski, Poznań 2007, s. 46.

[189] Amin Maalouf, Wyprawy krzyżowe..., s. 113, 118-119.

[190] Jean de Joinville, Czyny Ludwika..., rozdz. XC.463, s. 135.

[191] Tamże, rozdz. XC.461, s. 135.

[192] James Waterson, Wojny Mameluków, s. 205.

[193] Frederick William Engdahl, Nieświęta wojna, przeł. Mateusz Kotowski, Wydawnictwo "Wektory", 2015, s. 58.

[194] Tamże, s. 81.

[195] Laura Smokowicz, Trucizny i niewidzialni zabójcy, Białystok 2004, s. 65.

[196] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, s. 283.

[197] John Man, Ninja, przeł. Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2013, s. 25, 58.

[198] Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, red. Eugeniusz Dąbrowski, Poznań 1979, ks. 20, rozdz. VIII, 5, s. 953.

[199] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 155.

[200] Bogusław Kwiatkowski, Kambyzes, [w:] tenże, Poczet faraonów, Warszawa 2002, s. 689.

[201] Herodot, Dzieje, ks. 3, rozdz. 30-34, s. 216-217.

[202] John Man, Kubiłaj-chan, s. 34.

[203] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 56-57.

[204] Władysław Kumańczyk, [w:] Słownik władców Europy średniowiecznej, red. Józef Dobosz, Maciej Serwański, Poznań 1998, s. 400-402.

[205] Wacław III, [w:] Słownik władców Europy średniowiecznej, s. 374-376.

[206] Thietmar, Kronika, ks. V, rozdz. 18, s. 103.

[207] Kronika oliwska, przeł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. 65, s. 119.

[208] Albrecht I, [w:] Słownik władców Europy średniowiecznej, s. 16-17.

[209] Kosmas, Kronika Czechów, ks. I, rozdz. XXIX, s. 155.

[210] Grzegorz z Tours, Historia Franków, ks. 2, rozdz. 40, s. 146.

[211] Tamże.

[212] Biblia, Ks. Psalmów, 7.6.

[213] Tamże.

[214] Tamże, ks. 3, rozdz. 7, s. 158.

[215] Tamże, ks. 4, rozdz. 51, s. 221.

[216] Tamże, ks. 3, rodz. 33, s. 172.

[217] Zosimos, Nowa historia, ks. I, rozdz. LXII.1-3, s. 94.

[218] Grzegorz z Tours, Historia Franków, ks. 10, rozdz. 15, s. 481

[219] Tamże, ks. 6, rozdz. 46, s. 327.

[220] Tamże, ks. 8, rozdz. 29, s. 389-390.

[221] Tamże, ks. 8, rozdz. 31, s. 394.

[222] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. 16, rozdz. 10.18-19, s. 85.

[223] Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1973, s. 205.

[224] Homer, Iliada, ks. 23, wers 164-174, s. 471.

[225] Wojna gallicka, ks. V, rozdz. 56, s. 143.

[226] Tamże, ks. VI, rozdz. 16, s. 160; ks. VI, p. 70, s. 170; Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Klaudiusz, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 25, s. 309.

[227] Tom Holland, Perski ogień, s. 85.

[228] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, ks. 19, rozdz. 12.1-16, s. 140-142.

[229] Tamże, ks. 14, rozdz. 7.14-18, s. 41; rozdz. 9.4-6, s. 45.

[230] Diogenes Laertios, Zenon z Elei, [w:] tenże, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przeł. Irena Krońska, Kazimierz Leśniak, Witold Olszewski, Bogdan Kupis, Warszawa 1982, ks. 9, rozdz. 5, s. 531.

[231] Tamże.

[232] Jonathan Clements, Wu chińska cesarzowa, przeł. Małgorzata Szubert, Warszawa 2009, s. 122.

[233] Stanisław Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 1982, rozdz. 25, s. 321.

[234] Plutarch, Sulla, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 32, s. 112.

[235] Biblia, 5 Ks. Mojżeszowa, 2.31-35.

[236] Biblia, Ks. Jozuego, 11.9-11.

[237] Biblia, 1 Ks. Samuela, 11.7.

[238] Biblia, 1 Ks. Samuela, 15.2-3.

[239] Biblia, Ks. Jozuego, 8.8.

[240] Biblia, Ks. Jozuego, 8.26.

[241] Biblia, Ks. Sędziów, 11.30-31.

[242] Biblia, 2 Ks. Królewska, 3.27.

[243] Maciej Kuczyński, Dzieje starożytnych Chin, Warszawa 2018, s. 29.

[244] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Boski Klaudiusz, rozdz. 38, s. 318-319.

[245] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 1, rozdz. 56, s. 70.

[246] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Galba, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 9, s. 380.

[247] Izydor z Sewilli, Historia Gotów, Wandalów i Swebów, przeł. Artur Foryt, Kraków 2017, rozdz. 43, s. 54.

[248] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. II, rozdz.7, s. 21.

[249] Kto miłuje księgi. Antologia tekstów o książce, opr. Marceli Poznański, Warszawa 1958, s. 237.

[1] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys historii cesarzy, przeł. Ignacy Lewandowski, Poznań 2010, rozdz. 39.44, s. 96.

[2] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, ks. 15, rozdz. 1.1, s. 228.

[3] Tamże, rozdz. 6.3, s. 242.

[4] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Dariusz Brodka, Kraków 2015, t. 1, ks. I, rozdz. 13.12, s. 42.

[5] Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński, Warszawa 1990, ks. 9, wers 383-386, s. 138.

[6] Tamże, ks. 9, wers 388, s. 138.

[7] Tamże, ks. 9, wers 427-428, s. 140.

[8] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 106.

[9] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław-Warszawa 1950, s. 147.

[10] Manu Swajambhuwa, Manusmryti, czyli traktat o zacności, przeł. Maria Krzysztof Byrski, Warszawa 1985, Lekcja 9, werset 260, s. 311.

[11] Tamże, Lekcja 8, werset 181, s. 243.

[12] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 155-156.

[13] O szpiegostwie, [w:] Tirukkural. Święta księga południowych Indii, przeł. Bohdan Gębarski, Wrocław 1998, s. 65.

[14] Sun Zi, Sztuka wojenna, przeł. Robert Stiller, Kraków 2009, rozdz. XIII, pkt. 23, s. 132.

[15] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 3, rozdz. 6.6, s. 198.

[16] Pliniusz, Historia naturalna, przeł. Irena i Tadeusz Zawadzcy, Warszawa 2004, t. 1, rozdz. IV, 7, s. 60.

[17] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 5, rozdz. 44-45, s. 327.

[18] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. XXXI, rozdz. 2, s. 187.

[19] Tamże, ks. XXXIV, rozdz. 1, s. 200.

[20] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. II, rozdz. XLVI.2, s. 144.

[21] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. 18, rozdz. 2.2, s. 114-115.

[22] Roczniki kwedlinburskie, [w:] Roczniki Rzeszy, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2014, pod rokiem 984, s. 295.

[23] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 21.14, s. 157.

[24] Tamże, ks. II, rozdz. 21.13-15, s. 157-158.

[25] Polibiusz, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Wrocław 1957, ks. IV, rozdz. 8, s. 196.

[26] Tamże.

[27] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 18, werset 107-108, s. 395.

[28] Al-Hamadani, Makama czterdziesta szósta. O królach, [w:] Opowieści łotrzykowskie, przeł. Janusz Danecki, wiersze przeł. Aleksandra Witkowska, Wrocław 1983, s. 184.

[29] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 151.

[30] Romuald Wojna, Wielki świat Nomadów. Między Chinami i Europą, Warszawa 1983, s. 227.

[31] Tamże, s. 212.

[32] Stefan H. Verstappen, Trzydzieści sześć strategii starożytnych Chin, przeł. Krzysztof Krzyżanowski, Gliwice 2014, s. 199.

[33] Tamże.

[34] Tan Daoji, Trzydzieści sześć podstępów, [w:] Sun Zi, Sztuka wojenna, rozdz. 31, s. 174.

[35] Epos o Gilgameszu, przeł. Antoni Lange, Sandomierz 2010, s. 12.

[36] Tamże, s. 13.

[37] Stefan H. Vertappen, Trzydzieści sześć strategii..., s. 202-203.

[38] Tamże, s. 202.

[39] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Adam Danecki, Warszawa 1981, s. 157.

[40] Torquato Tasso, Jerozolima wyzwolona, przeł. Piotr Kochanowski, Wrocław 1997, pieśń 4, wiersz 25, s. 47.

[41] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad w Prusach, Malbork 2004, s. 29.

[42] Człowiek wobec miar i czasu, pod red. Piotra Guzowskiego, Marzeny Liedke, Kraków 2007, s. 143-150; Marian Biskup Gerard Labuda, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 1986, s. 303-311.

[43] Kronika halicko-wołyńska. Kronika Romanowiczów, przeł. Dariusz Dąbrowski, Adrian Jusupović, Kraków-Warszawa 2017, s. 196.

[44] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. Sławomir Wyszomirski, Toruń 2011, cz. III, rozdz. 71, s. 91.

[45] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad..., s. 37-38.

[46] Tamże, s. 38-40.

[47] Marian Biskup, Gerard Labuda, Dzieje Zakonu Krzyżackiego..., s. 203-206.

[48] Michał Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, przeł. Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski, Warszawa 1988, s. 159

[49] Anna Komnena, Aleksjada, s. 50.

[50] Biblia, Ks. Psalmów, psalm 45.5, s. 618.

[51] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad..., s. 141-142.

[52] Plutarch, Sulla, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 22, s. 98.

[53] Gavin Menzies, 1434 rok, w którym wspaniała chińska flota pożeglowała do Włoch i zapoczątkowała renesans, przeł. Grażyna Waluga, Warszawa 2009, s. 79, 92-94.

[54] Widukind, Dzieje Sasów oraz Roczniki korbejskie i Roczniki hildesheimskie, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Bydgoszcz 2013, ks. III, rozdz. LXIIII, s. 193.

[55] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad..., s. 143-144.

[56] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. 1.43-48, s. 207.

[57] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. 18, rozdz. 5.1-2, s. 119.

[58] Tamże, ks. 18, rozdz. 5.3, s. 119; rozdz. 5.6, s. 120.

[59] Tamże, ks. 18, rozdz. 8.6, s. 125.

[60] Tamże, ks. 18, rozdz. 1.4, s. 114.

[61] Tamże.

[62] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej..., cz. II, rozdz. 13, s. 41.

[63] Tamże, cz. III, rozdz. 301, s. 210.

[64] Kronika oliwska, przeł. Dominika Pietkiewicz, Malbork 2008, rozdz. XXXIII, s. 71.

[65] Tamże, rozdz. VIII, s. 56; Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej..., cz. III, rozdz. 66, s. 87.

[66] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad..., s. 202.

[67] Rylcem i trzciną, przeł. Tadeusz Andrzejewski, Albertyna Szczudłowska, Warszawa 1959, s. 22.

[68] Stanisław Jedynak, Etyka starożytnego Wschodu, Warszawa 1972, s. 14.

[69] Plutarch, O gadulstwie, [w:] tenże, Moralia, przeł. Zofia Abramowiczówna, Warszawa 2002, rozdz. 13, s. 87.

[70] Tamże, rozdz. 13, s. 87.

[71] Tamże, rozdz. 12, s. 87.

[72] Homer, Iliada, ks.10, werset 455-456, s. 251.

[73] Plutarch, Sulla, rozdz. 14, s. 86.

[74] Plutarch, O gadulstwie, rozdz. 7, s. 78.

[75] Tamże, rozdz. 21, s. 98.

[76] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen..., t. 1, ks. II, rozdz. 18.5, s. 148.

[77] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1, ks. 12, rozdz. 43, s. 45.

[78] Plutarch, Numa, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, rozdz. 8.11, s. 272.

[79] Historia i mądrość Achikara Asyryjczyka, przeł. Małgorzata Obidzińska, Sandomierz 2010, rozdz. III. 3, s. 12.

[80] Yamamoto Tsunetomo, Hagakure. Ukryte w listowiu, przeł. Marek Mydel, Bydgoszcz 2015, s. 202.

[81] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. X.4, s. 92.

[82] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, s. 25.

[83] William Shakespeare, Makbet, przeł. Jerzy S. Sito, Warszawa 2000, akt 5, scena 5, s. 147.

[84] Nikefor Bryennios, Materiały historyczne, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 2006, ks. 3, rozdz. 5, s. 121.

[85] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen..., t. 2, ks. VII, rozdz. 6.21-26, s. 219.

[86] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, ks. 11, rozdz. 43.6, s. 40.

[87] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. I, rozdz. 19, s. 247.

[88] Latopis Nestora, przeł. Julian Kotkowski, Sandomierz 2015 (Kijów 1860), s. 127.

[89] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej..., cz. III, rozdz. 145, s. 129.

[90] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. VI, rozdz. 90, s. 166.

[91] Kronika uczonego Fredegara, przeł. Grzegorz Kazimierz Walkowski, Warszawa 2017, rozdz. 87, s. 113.

[92] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej..., cz. III, rozdz. 250, s. 180-181; rozdz. 258, s. 185; rozdz. 262, s. 187-188.

[93] Helmold, Kronika Słowian, przeł. Józef Matuszewski, Warszawa 1974, ks. I, rozdz. 62, s. 270.

[94] Tamże, ks. I, rozdz. 62, s. 271.

[95] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 464.

[96] Tamże, s. 477.

[97] Tadeusz Pszczołowski, Umiejętność przekonywania i dyskusji, Warszawa 1962, s. 110.

[98] Tadeusz Zieliński, Antygona, [w:] tegoż, Szkice antyczne, Kraków 1971, rozdz. II, s. 256.

[99] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 309.

[100] Ludwik Hass, Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku, Wrocław 1982, s. 39.

[101] Tamże, s. 45.

[102] Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej..., cz. III, rozdz. 82, s. 95.

[103] Kosmas, Kronika Czechów, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. III, rozdz. XXV, s. 353.

[104] Pedro Calderón de la Barca, Życie snem, przeł. przeł. Edward Boyé, Kraków 2003, akt 3, scena XIV, s. 107.

[1] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1, ks. 9, rozdz. 36, s. 31.

[2] René Sédillot, Moralna i niemoralna historia pieniądza, przeł. Krystyna Szeżyńska-Maćkowiak, Warszawa 2002, s. 32-35.

[3] Homer, Iliada, przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski, Warszawa 1990, ks. 6, werset 244-248, s. 181.

[4] Jacques Attali, Żydzi, świat, pieniądze, przeł. Krystyna i Krzysztof Pruscy, Warszawa 2003, s. 48.

[5] Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 1957, ks. 1, rozdz. 11, s. 7.

[6] Tamże, ks. 1, rozdz. 83-84, s. 48.

[7] Tamże, ks. 1, rozdz. 110-111, s. 62.

[8] Arystofanes, Bojomira, przeł. Stefan Srebrny, Kraków 1977, s. 400.

[9] Lukrecjusz, O naturze wszechrzeczy, przeł. Edward Szymański, Warszawa 1957, ks. V, wers 1113-1114, s. 203.

[10] Sofokles, Antygona, [w:] tenże, Tragedie, przeł. Kazimierz Morawski, Warszawa 1969, wers 294-299, s. 112.

[11] Horacy, Satyry, przeł. Jan Sękowski, Warszawa 1972, Satyra 1, wers 96-100, s. 20.

[12] Wergiliusz, Eneida, przeł. ks. Tadeusz Karyłowski, Wrocław 1950, ks. III, wers 56-57, s. 63.

[13] Alkajos, [w:] Liryka starożytnej Grecji, opr. Jerzy Danielewicz, Wrocław 1987, nr 360, s. 72.

[14] William Shakespeare, Tymon Ateńczyk, przeł. Stanisław Barańczak, Kraków 1997, akt 4, scena 3, s. 105.

[15] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. IV, rozdz. XXVIII.3, s. 227.

[16] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. XIII, rozdz. 35.158, s. 642.

[17] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. VII, rozdz. 1.28-31, s. 205-206.

[18] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys historii cesarzy, przeł. Ignacy Lewandowski, Poznań 2010, rozdz. 35.6, s. 85.

[19] Diogenes Laertios, Diogenes z Synopy, [w:] tenże, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, przeł. Irena Krońska, Warszawa 1982, s. 324.

[20] Lionel Casson, Starożytni żeglarze basenu Morza Śródziemnego, przeł. Leonid Teliga, Warszawa 1965, s. 116-119.

[21] Tadeusz Wałek-Czernecki, Historia gospodarcza świata starożytnego, Warszawa 1948, t. 1, s. 78-79, tablica s. 82-85.

[22] Mariusz Mielczarek, O teorii pieniądza i praktyce instytucji banku w starożytnej Grecji doby klasycznej, [w:] Pieniądz i banki. Wspólnota dziejów, pod red. Krzysztofa Filipa, Warszawa 2002, s. 11-14.

[23] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław 1950, s. 51-52.

[24] Stefan Bratkowski, Nieco inna historia cywilizacji, Warszawa 2010, s. 36-39.

[25] Burjor Avari, Starożytne Indie, przeł. Łukasz Müller, Kraków 2011, s. 152.

[26] Dzieje Chin, pod red. Szang Jüe, Warszawa 1960, s. 55, 68.

[27] Li-Ki, [w:] Antologia literatury chińskiej, przeł. Janusz Chmielewski, Aleksy Dębnicki, Witold Jabłoński, Olgierd Wojtasiewicz, Warszawa 1956, rozdz. K'ü-Li, s. 34.

[28] Plutarch, Katon Starszy, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Lech Trzcionkowski, Aleksander Wolicki, Warszawa 2008, t. 3, rozdz. 27.2, s. 143, p. 113, s. 143.

[29] Apulejusz, Apologia, czyli w obronie własnej księga o magii, przeł. Jan Sękowski, Warszawa 1975, s. 5, 11.

[30] Geografia antyczna, zestawił M.S. Bodnarski, przekł. zespołowy, Warszawa 1957, s. 231.

[31] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, przeł. Ananiasz Zajączkowski, Warszawa 1953, s. 184.

[32] Tamże.

[33] René Sédillot, Moralna i niemoralna..., s. 61.

[34] Józef Kuliszer, Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych, Warszawa 1961, t. 2, s. 399.

[35] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. II, rozdz. 3.21, s. 70.

[36] Tamże, ks. II, rozdz. 3.21, rozdz. 3.38-40, s. 75.

[37] Marcjalis, Epigramy, przeł. Stanisław Kołodziejczyk, Warszawa 1985, ks. 10, s. 144.

[38] Tamże, ks. 10, s. 145.

[39] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, s. 131-132.

[40] Grzegorz z Tours, Historie. Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman, ks. Teofil Richter, Kraków 2012, ks. 3, rozdz. 34, s. 172.

[41] Biblia, 1 List św. Pawła do Tymoteusza, 6.10.

[42] Tamże, 6.1.

[43] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 191.

[44] Tamże, s. 176.

[45] Tamże, s. 202.

[46] Tamże.

[47] Tamże, s. 134-135.

[48] Gavin Menzies, 1434 rok, w którym wspaniała chińska flota pożeglowała do Włoch i zapoczątkowała renesans, przeł. Grażyna Waluga, Warszawa 2009, s. 17.

[49] Piotr Solecki, Saladyn i krucjaty, Zakrzewo 2011, s. 48.

[50] Ksenofont, Historia grecka, ks. V, rozdz. 1.31, s. 215.

[51] Plutarch, Sulla, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 20, s. 96.

[52] Ksenofont, Historia grecka, ks. I, rozdz. 5.9, s. 30; Plutarch, Lizander, [w:] tenże, Cztery żywoty, rozdz. 3, 4, s. 29-30.

[53] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Adam Danecki, Warszawa 1981, s. 125.

[54] Burjor Avari, Starożytne Indie, s. 111.

[55] Adam Mez, Renesans islamu, s. 107.

[56] Grzegorz z Tours, Historie..., ks. 3, rozdz. 36, s. 174.

[57] Evganig Razin, Historia sztuki wojennej, przeł. Ignacy Bukowski, Warszawa 1960, t. 2, s. 127.

[58] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 1, ks. 6, rozdz. 19-20, s. 277.

[59] Sekstus Aureliusz Wiktor, Zarys historii cesarzy, rozdz. 13, s. 49.

[60] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 3, rozdz. 51-52, s. 196.

[61] Arystofanes, Plutos, przeł. Janina Ławińska-Tyszkowska, Wrocław 2005, s. 259.

[62] Adam Mez, Renesans islamu, s. 135.

[63] Tamże, s. 129-130, 135-145.

[64] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s. 117.

[65] Tamże, s. 257-260.

[66] Adam Mez, Renesans islamu, s. 144.

[67] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 200-201.

[68] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 65.

[69] Lech Kokociński, Początki kredytu i bankowości w Polsce w XIV-XVIII w., [w:] Pieniądz i banki. Wspólnota dziejów, s. 45.

[70] Mencjusz, [w:] Antologia literatury chińskiej, s. 45.

[71] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 15.25, s. 142.

[72] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. XXXVIII.15, s. 197.

[73] Philip K. Hitti, Dzieje Arabów, przeł. Wojciech Dembski, Maria Skuratowicz, Edward Szymański, Warszawa 1969, s. 380.

[74] Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje Kalifatu..., s. 204.

[75] Tamże, s. 227.

[76] Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, przeł. Krzysztof Głombiowski, Bogdan Burliga, Anna Marchewka, Anna Ryś, Wrocław 2014, ks. 8, rozdz. 8.6, s. 402.

[77] Bogdan Składanek, Historia Persji, Warszawa 2004, t. 1, s. 143.

[78] Tamże, s. 150.

[79] Georges Roux, Mezopotamia, przeł. Beata Kowalska, Jolanta Kozłowska, Warszawa 2008, s. 327.

[80] Tom Holland, Perski ogień, przeł. Agnieszka Kowalska, Kamil Kuraszkiewicz, Warszawa 2006, s. 55, 66.

[81] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 33.

[82] Tamże, t. 2, s. 75.

[83] Lew Gumilow, Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1973, s. 158-159, 161-162.

[84] Plutarch, Lizander, [w:] tenże, Cztery żywoty, rozdz. 17, s. 46.

[85] Plutarch, Likurg, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, rozdz. 9.9, s. 215.

[86] Tadeusz Zieliński, Grecja niepodległa, Warszawa 1995, s. 25.

[87] Plutarch, Solon, [w:] tenże, Żywoty równoległe, rozdz. 15.7-15.9, s. 72.

[88] Tamże, Aneks, wiersz 15(6), s. 107.

[89] Ptah-Hotep, [w:] Rylcem i trzciną, przeł. Tadeusz Andrzejewski, Albertyna Szczudłowska, Warszawa 1959, s. 20.

[90] Tadeusz Zieliński, Grecja niepodległa, s. 23; Ksenofont, Historia grecka, ks. I, rozdz. 3.15, s. 21-22, p. 84, 85.

[91] Plutarch, Numa, [w:] tenże, Żywoty równoległe, rozdz. 16.4, s. 289.

[92] Plutarch, Publikola, [w:] tenże, Żywoty równoległe, rozdz. 11.3, s. 138.

[93] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, przeł. Andrzej Kościółek, Wrocław 1968, ks. 8, rozdz. 28, s. 139.

[94] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Kaligula, [w:] tenże, Żywoty cezarów, przeł. Joanna Niemirska-Pilszczyńska, Wrocław 1972, rozdz. 38, s. 268.

[95] Tamże.

[96] Kodeks Hammurabiego, przeł. Marek Stępień, Warszawa 1996, s. 49.

[97] Georges Roux, Mezopotamia, s. 118, 203.

[98] Tamże, s. 150, 155.

[99] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda, s. 81, 102, 113-114.

[100] Bobodżan Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej, przeł. Stefan Michalski, Warszawa 1978, s. 512-515.

[101] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda, s. 178.

[102] Marcjalis, Epigramy, ks. 11, wiersz XI 14, s. 155.

[103] Arthur L. Basham, Indie, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1964, s. 282.

[104] Diodor Sycylijski, Starożytności egipskie, przeł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2015, rozdz. 77.5, s. 131.

[105] Marcjalis, Epigramy, ks. 1, wiersz I 37, s. 29.

[106] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. VII, rozdz. 42, s. 101.

[107] Herodot, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1954, ks. 1, rozdz. 137-140, s. 85.

[108] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, t. 2, ks. XIII, rozdz. 54, s. 659.

[109] Tamże, ks. XIII, rozdz. 54, s. 659-660.

[110] Michał Tichomirow, Rosja średniowieczna na szlakach międzynarodowych, przeł. Jan Jarco, Warszawa 1976, s. 123.

[111] Wiktor Jakubowski, Ryszard Łużny, Literatura staroruska. Wiek XI-XVII, Warszawa 1971, s. 64.

[112] Biblia, Nowy przekład, Warszawa 1990, Ks. Amosa, 8.4-6.

[113] Plutarch, Katon Starszy, [w:] tenże, Żywoty równoległe, t. 3, rozdz. 8.1, s. 111.

[114] Anonim, Imperialna pycha, przeł. Arkadiusz Czerwiński, Warszawa 2005, s. 52.

[115] Tamże.

[116] Karol Kautsky, Pochodzenie chrześcijaństwa, Warszawa 1950, s. 87.

[117] Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu, ks. 2, rozdz. 23, s. 99-100.

[118] Harry Gordon Selfridge, Z dziejów handlu, przeł. Ludwika Ciechanowska, Kraków 1939, s. 101-102.

[119] Tamże, s. 113-114.

[120] Tamże, s. 159.

[121] Stanisław Zawadzki, Mane, Tekel, Fares. Źródła do dziejów Babilonii Chaldejskiej, Poznań 1996, s. 83.

[122] Xunzi, Dao władcy, [w:] O sztuce rządzenia według Mozi, Mengzi, Xunzi, Han Feizi, przeł. Małgorzata Religa, Warszawa 2016, s. 119.

[123] Karol Myśliwiec, Święte znaki Egiptu, Warszawa 1990, s. 178-179.

[124] Stanisław Jedynak, Etyka starożytnego Wschodu, Warszawa 1972, s. 13.

[125] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 6, rozdz. 16-18, s. 276.

[126] Tamże, ks. 15, rozdz. 45, s. 461.

[127] Tamże.

[128] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, ks. III, rozdz. 32, s. 323.

[129] Tacyt, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 1, rozdz. 20-21, s. 20.

[130] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Galba, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 9, s. 379.

[131] Gajus Swetoniusz Trankwillus, Domicjan, [w:] tenże, Żywoty cezarów, rozdz. 10, s. 449.

[132] Plutarch, Demostenes, [w:] tenże, Cztery żywoty, rozdz. 14, s. 133.

[133] Zosimos, Nowa historia, ks. II, rozdz. XXXVIII, s. 137.

[134] Thietmar, Kronika, przeł. Marian Zygmunt Jedlicki, Kraków 2005, ks. VII, rozdz. 36, s. 194.

[135] Kosmas, Kronika, przeł. Maria Wojciechowska, Warszawa 1968, ks. I, rozdz. XXXIII, s. 165.

[136] Plutarch, Grakchowie, [w:] tenże, Żywoty sławnych mężów, przeł. Mieczysław Brożek, Kraków 1977, s. 493-494.

[137] Biblia, Ewangelia św. Mateusza, 8.20.

[138] Apulejusz, Apologia, czyli w obronie własnej księga o magii, przeł. Jan Sękowski, Warszawa 1975, rozdz. 20, s. 39.

[139] Grzegorz z Tours, Historie..., ks. 3, rozdz. 10, s. 159.

[140] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 6, rozdz. 5.10, s. 152.

[141] Tacyt, Dzieła, t. 1, ks. 6, rozdz. 16, s. 275.

[142] Kazimierz Chłędowski, Dwór w Ferrarze, Warszawa 1958, s. 19.

[143] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VII, rozdz. 20.1-12, s. 254-255.

[144] Anna Komnena, Aleksjada, t. 1, ks. 6, rozdz. 6.4, s. 154.

[145] Grzegorz z Tours, Historie..., ks. 4, rozdz. 12, s. 184-185.

[146] Biblia, List św. Pawła do Rzymian, 1.28.

[147] Hendrik van Loon, Człowiek ustokrotniony, przeł. Paweł Hulka-Laskowski, Wrocław-Katowice 1946, s. 247.

[148] Harry Gordon Selfridge, Z dziejów handlu..., s. 11.

[149] Feliks Koneczny, Etyki a cywilizacje, Krzeszowice 2011, s. 7-8.

[150] Jakub z Ankony, Miasto świateł, przeł. Tomasz Żukowski, Warszawa 2002, rozdz. Prawo wolności, s. 203.

[151] Ludwik Krzywicki, Sic itur ad virtutem. Takimi będą drogi wasze, Warszawa 1958, s. 62.

[152] Harry Gordon Selfridge, Z dziejów handlu..., s. 73.

[153] Marcjalis, Epigramy, wiersz VI 19, s. 96.

[154] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 52.

[155] Tamże, s. 94, 139.

[156] Lew Gumilow, Dzieje dawnych Turków, przeł. Tadeusz Zabłudowski, Warszawa 1972, s. 280.

[157] Bogdan Składanek, Historia Persji, t. 2, s. 89, 96-98.

[158] Tamże, s. 232-235; Bobodżan Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej..., s. 223-225.

[159] Bobodżan Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej..., s. 345-348.

[160] Maria Składankowa, Bohaterowie, bogowie i demony dawnego Iranu, Warszawa 1984, s. 50.

[161] Biblia, 2 Ks. Mojżeszowa, 25.2-3.

[162] Władysław Tatarkiewicz, Droga do filozofii, Warszawa 1971, t. 1, s. 246.

[163] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, przeł. Jan Wołucki, Sandomierz 2014, s. 34.

[164] Mengzi, [w:] O sztuce rządzenia według Mozi, Mengzi, Xunzi, Han Feizi, przeł. Małgorzata Religa, Warszawa 2016, rozdz. 4, s. 79.

[165] Krzysztof Mroziewicz, Indie, s. 98.

[166] Tamże, s. 133.

[167] Lao-tsy, Tao-T?-King, [w:] Antologia literatury chińskiej, przeł. Janusz Chmielewski, Aleksy Dębicki, Witold Jabłoński, Olgierd Wojtasiewicz, Warszawa 1956, rozdz. LXXX, s. 51.

[1] Mała encyklopedia wojskowa, pod red. gen. dyw. Józefa Urbanowicza, Warszawa 1970, hasło: "kontrwywiad", s. 82.

[2] Musashi Miyamoto, Księga pięciu kręgów, przeł. Agnieszka Żuławska-Umeda, Bydgoszcz 2012, Zwój 2, rozdz. 3, s. 42.

[3] Tamże.

[4] Tamże, Zwój 2, rozdz. 16, s. 49.

[5] Tamże, Zwój 3, rozdz. 17, s. 77.

[6] Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa 1973, s. 224.

[7] Opowieści znad brzegów rzeki, przeł. Eleonora Romanowicz, Kraków 1951, s. 271.

[8] Tamże, s. 271-272.

[9] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie..., t. 1, ks. 18, rozdz. 17-18, s. 122-123.

[10] Tamże, ks. 18, rozdz. 19, s. 123.

[11] Saxo Grammaticus, Gesta Danorum, s. 95.

[12] Tamże.

[13] Tamże.

[14] Tamże.

[15] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 3, rozdz. 13.1, s. 148.

[16] Tamże, ks. 5, rozdz. 28.2, s. 231.

[17] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1, ks. 36, rozdz. 13, s. 100.

[18] Józef Flawiusz, Autobiografia, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1986, rozdz. 47.242, s. 124.

[19] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 5, rozdz. 2.12, s. 207-208.

[20] Tamże, ks. 5, rozdz. 33.1, 2, 5, 6, s. 233-234.

[21] Tamże, ks. 7, rozdz. 21.4, s. 298.

[22] Tamże, ks. 3, rozdz. 9.58, s. 137.

[23] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przeł. Lidia Winniczuk, Warszawa 1976, ks. 3, rozdz. VII.18, s. 65.

[24] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 7, rozdz. 28.2, s. 303-304.

[25] Ksenofont, Historia grecka, przeł. Józef Klinger, Wrocław 2004, ks. I, rozdz. 4.2-7, s. 23-24.

[26] Herodian, Historia cesarstwa rzymskiego, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 1963, ks. VIII, rozdz. 5, s. 240.

[27] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie..., t. 1, ks. 20, rozdz. 9.9, s. 155.

[28] Tacyt, Dzieła, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 2, rozdz. 99-100, s. 124.

[29] Diodor Sycylijski, Starożytności asyryjskie i indyjskie, przeł. Małgorzata Wróbel, Poznań 2017, ks. II, rozdz. 16.10, s. 37.

[30] Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 1988, ks. XX, rozdz. 5, s. 144.

[31] Appian z Aleksandrii, Historia rzymska, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. XI, rozdz. 8. 30, s. 398.

[32] Tamże, t. 1, ks. VIII, rozdz. 49.211, s. 249.

[33] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 3, rozdz. 9.20, s. 128.

[34] Wojna afrykańska, [w:] Corpus Caesarianum, przeł. Eugeniusz Konik, Wanda Nowosielska, Wrocław 2003, rozdz. 11, s. 410.

[35] Biblia, 2 Ks. Samuela, 15.34.

[36] Biblia, 2 Ks. Samuela, 18.6-7.

[37] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, Wrocław-Warszawa 1950, s. 52-53.

[38] Tamże, s. 53.

[39] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda i jej upadek, przeł. Ananiasz Zajączkowski, Warszawa 1953, s. 100; Timothy May, Najazdy Mongołów, przeł. Jowita Matys, Warszawa 2010, s. 41.

[40] Tajna historia Mongołów. Anonimowa kronika mongolska z XIII w., przeł. Stanisław Kałużyński, Warszawa 1970, rozdz. VII.188, s. 113.

[41] Wilhelm z Rubruk, Opis podróży, przeł. Mikołaj Olszewski, Kęty 2007, rozdz. IX.1, s. 90; rozdz. X.6, s. 93; rozdz. XXIII.3, s. 117.

[42] Benedykt Polak, Z Europy do Azji przez Kazachstan (1245-1247), przeł. na jęz. pol. Stefan Młodecki, Warszawa 2008, s. 53.

[43] Timothy May, Najazdy Mongołów, s. 58.

[44] Borys Grekow, Aleksander Jakubowski, Złota Orda..., s. 197-200.

[45] Adam Mez, Renesans islamu, przeł. Adam Danecki, Warszawa 1981, s. 389, 459.

[46] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, s. 68.

[47] Timothy May, Najazdy Mongołów, s. 54.

[48] Marco Polo, Opisanie świata, przeł. Anna Ludwika Czerny, Warszawa 1975, ks. 2, cz. 3, rozdz. CLIII, s. 261; Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży, przeł. Tadeusz Majda, Halina Natorf, Warszawa 1962, s. 281-282.

[49] Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży, s. 280.

[50] Biblia, 4 Ks. Mojżesza, 26.2.

[51] Marco Polo, Opisanie świata, ks. 2, cz. 1, rozdz. LXXVIII, s. 155.

[52] Jerzy Manteuffel, Ze świata papirusów, s. 61.

[53] Arthur L. Basham, Indie, przeł. Zygmunt Kubiak, Warszawa 1964, s. 98.

[54] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 60.

[55] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. IV, rozdz. 8.4-8, s. 296.

[56] Sławomir Jóźwiak, Wywiad i kontrwywiad w Prusach, Malbork 2004, s. 195-198.

[57] Tamże, s. 138-140.

[58] Tamże, s. 57.

[59] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 1, rozdz. 1.6, s. 83.

[60] Arthur L. Basham, Indie, s. 136-137; Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 107.

[61] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 48, 110.

[62] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 1, ks. II, rozdz. 15.35, s. 143; rozdz. 16.1, s. 143.

[63] Tamże, ks. I, rozdz. 25.26, s. 93.

[64] Anna Komnena, Aleksjada, przeł. Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1972, t. 2, ks. 10, rozdz. 10.6, s. 98.

[65] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. V, rozdz. 25.15-17, s. 97.

[66] Tamże, ks. V, rozdz. 25.18-25, s. 97-98

[67] Tamże, ks. VII, rozdz. 32.1, s. 282-283.

[68] William Shakespeare, Makbet, przeł. Jerzy S. Sito, Warszawa 2000, akt 1, scena 3, s. 18.

[69] Plutarch, Romulus, [w:] tenże, Żywoty równoległe, przeł. Kazimierz Korus, Warszawa 2004, rozdz. 19.5, s. 168.

[70] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, t. 2, ks. VII, rozdz. 32.26, s. 285.

[71] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. 14, rozdz. 1.6, s. 29.

[72] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 114.

[73] Tamże.

[74] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. XV, rozdz. 5.23, s. 62.

[75] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. V, rozdz. X.4, s. 274-275.

[76] Wojna gallicka, [w:] Corpus Caesarianum, ks. I, rozdz. 20, s. 65.

[77] Poliajnos, Podstępy wojenne, ks. 4, rozdz. 6.2, s. 173.

[1] Lukian, Aleksandria albo rzekomy prorok, [w:] tenże, Dialogi, przeł. Michał Konstanty Bogucki, Wrocław 1962, t. 2, s. 165.

[2] Tamże.

[3] Tamże, s. 166.

[4] Plutarch, Lizander, [w:] tenże, Cztery żywoty, przeł. Mieczysław Brożek, Warszawa 1954, rozdz. 28, s. 62.

[5] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 1, rozdz. 2.6, s. 89-90.

[6] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, t. 1, ks. 9, rozdz. 40.9, s. 33.

[7] Tacyt, Dzieje, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 2, ks. 3, rozdz. 57-58, s. 160.

[8] Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przeł. Lidia Winniczuk, Warszawa 1976, ks. 7, rozdz. II.10, s. 231.

[9] Robert Stiller, Opowiadanie 46, [w:] tenże, Kto uderzy w gong, Kraków 2003, s. 62.

[10] Tamże.

[1] Józef Flawiusz, Autobiografia, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1986, rozdz. 45.228, s. 122.

[2] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 2, ks. VIII, rozdz. 15.20, s. 366.

[3] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 259.

[4] Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, przeł. Władysław Madyda, Wrocław 1967, ks. 37, rozdz. 11.2, s. 124.

[5] Frontyn, Podstępy wojenne, przeł. Bogdan Burliga, Wrocław 2016, ks. 2, rozdz. 5.30, s. 162; Kasjusz Dion Kokcejanus, Historia rzymska, ks. 37, rozdz. 12.1, s. 125.

[6] Tacyt, Dzieła,, przeł. Seweryn Hammer, Warszawa 1957, t. 1, ks. 6, rozdz. 24-25, s. 280.

[7] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie..., t. 1, ks. 19, rozdz. 9.7, s. 137.

[8] Krzysztof Mroziewicz, Indie..., s. 150, 157.

[9] Tamże, s. 155.

[10] Edward W. Bovill, Złoty szlak Maurów, przeł. Edda Werffel, Warszawa 1966, s. 37.

[1] Zosimos, Nowa historia, przeł. Helena Cichocka, Warszawa 2012, ks. I, rozdz. LXV.1-2, s. 96.

[2] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, przeł. Ignacy Lewandowski, Warszawa 2002, t. 1, ks. 14, rozdz. 1.3, s. 28.

[3] Krzysztof Mroziewicz, Indie. Sztuka władzy, Poznań 2017, s. 41.

[4] Tamże, s. 103, 119.

[5] Józef Flawiusz, Wojna żydowska, przeł. Jan Radożycki, Poznań 1984, ks. 3, rozdz. VIII.341, s. 242.

[6] Pierre Prigent, Upadek świątyni, przeł. Lucyna Rutkowska, Warszawa 1975, s. 95, 109-118.

[7] Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie, t. 1, ks. 20, rozdz. 11.22, s. 157-158.

[8] Zosimos, Nowa historia, ks. I, rozdz. LXIX.3-4, s. 99.

[9] Prokopiusz z Cezarei, Historia wojen, przeł. Ludwik Piotrowicz, Wrocław 2004, t. 1, ks. I, rozdz. 7.29-30, s. 24-25; Ekkehard IV z Sankt Gallen, Przypadki klasztoru Świętego Galla, przeł. Michał Tomaszek, Kraków 2010, s. 55.

[10] Biblia, 2 Ks. Kronik, 32.3, por. Siegfried H. Horn, Podzielona monarchia, [w:] Starożytny Izrael, przeł. ks. Waldemar Chrostowski, Warszawa 1994, s. 194.

[11] Biblia, 2 Ks. Kronik, 32.4.

[12] Biblia, 2 Ks. Królewska, 20.20.

[13] Poliajnos, Podstępy wojenne, przeł. Małgorzata Borowska, Warszawa 2003, ks. 7, rozdz. 14.1, s. 290-291.

[14] Peter von Matt, Intryga, przeł. Izabela Sellmer, Arkadiusz Żychliński, Warszawa 2009, s. 409.