Przypisy

WSTĘP

1 AIPN, 01137/159, Akta osobowe Gerarda Kowalewskiego, Protokół zebrania otwartego OOP 6 z 25 V 1951 r., b.d., k. 95.

2 J. Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2007, s. 738.

3 Ibidem, s. 748.

4 AIPN, 01746/3, Postanowienie o zniszczeniu akt sprawy archiwalnej krypt. "Biuletyn" dot. planów pracy z lat 1946-1948, 17 II 1988 r., k. 375; ibidem, Postanowienie o zniszczeniu akt sprawy archiwalnej krypt. "Agawa" dot. planów pracy z lat 1949-1950, 17 II 1988 r., k. 374.

5 Protokoły zawierające wykazy zniszczonych przepisów wewnętrznych wywiadu można znaleźć w aktach o sygnaturze AIPN, 02347/48, t. 5-7.

6 Za znamienny można uznać fragment sprawozdania komisji ds. zbadania działalności wywiadu wojskowego Polski Ludowej w latach 1945-1950 z grudnia 1954 r. Stwierdzono w nim: "W drugiej połowie 1950 roku przystąpiono w Oddziale II do porządkowania całej dokumentacji z lat ubiegłych. W toku tego porządkowania spalono olbrzymią ilość tajnych i ściśle tajnych dokumentów dotyczących istotnych zagadnień związanych z działalnością Oddziału II. W większości wypadków w ogóle nie sporządzono żadnych komisyjnych aktów spalenia. W nielicznych wypadkach sporządzania protokółów obejmowały one znikomą część spalonych dokumentów" (AOK, Kolekcja Jerzego Poksińskiego, t. 245, Wnioski Komisji powołanej z rozkazu szefa Sztabu Generalnego dla zbadania działalności Oddziału II w latach 1945-1950, 15 XII 1954 r., k. 308).

7 Zob. m.in. protokoły brakowania Departamentu I MSW z lat 1967-1990: AIPN, 01748/1-132, mf; AIPN, 01746/1-6; AIPN, 3486/72-73.

8 Materiały te znajdują się w spisie AIPN 002559/1-28.

9 Dzięki uprzejmości Władysława Bułhaka, Rafała Pękały i Michała Przeperskiego uzyskałem również dostęp do nagrania z wywiadem, którego udzielił im Jan Bisztyga latem 2016 r.

10 AIPN, 002559/1, t. 1, M. Chabros, Przyczynek do historii Departamentu I MSW, Warszawa [1971]; zob. także AIPN, 002559/26, Notatka dot. monografii Departamentu I MSW, 6 V 1974 r., k. 4-12; ibidem, Referat Mariana Chabrosa z okazji XXX-lecia powstania MO i SB, [1974 r.], k. 13-38.

11 AIPN, 02385/125, S. Słomka, Geneza i zmiany organizacyjno-strukturalne Departamentu I MSW, Warszawa 1986 (zob. reprint tego opracowania: P. Gontarczyk, Departament I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Opracowanie dotyczące genezy i zmian organizacyjnych komunistycznego wywiadu cywilnego 1944-1986, "Glaukopis" 2006, nr 5/6, s. 354-369); AIPN, 01521/2642, W. Andrzejewski, Historia wywiadu resortu spraw wewnętrznych 1944-1960, Warszawa 1987; AIPN, 02385/106, t. 1, S. Piwowar, Wybrane problemy z historii wywiadu MSW, Warszawa 1987; AIPN, 02220/268, L. Winiarska, Rola i zadania wywiadu (z uwzględnieniem wywiadu PRL MSW), Legionowo 1988.

12 AIPN, 1281/65, t. 1-2, Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978. Centrala, Warszawa 1978; M. Piotrowski, Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem. Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978 - Centrala, Lublin 2000.

13 Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Warszawa 2009; idem, Kadra Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego - próba portretu zbiorowego na przykładzie słuchaczy Centrum Wyszkolenia MBP w Legionowie i Departamentu VII, wywiadowczego, MBP [w:] Państwo i prawo wobec współczesnych wyzwań. Współczesne ustroje państwowe i rozwój demokracji w Polsce. Księga jubileuszowa Profesora Jerzego Jaskierni, red. R.M. Czarny, K. Spryszak, Toruń 2012, s. 605-624; idem, Następstwa 1948 roku dla wywiadu wojskowego i cywilnego [w:] Zwrot polityczny '48. Między polską drogą a projektem uniwersalnym, red. M. Jabłonowski, W. Jakubowski, T. Krawczak, Warszawa 2013, s. 209-225.

14 A. Paczkowski, Wywiad (cywilny) PRL w 1955 r., "Zeszyty Historyczne" 2004, z. 150, s. 137-144; idem, Wywiad cywilny Polski komunistycznej, 1945-1989. Próba ogólnego zarysu, "Zeszyty Historyczne" 2005, z. 152, s. 3-25; idem, Bardzo krótki słownik wywiadu [w:] Wokół teczek bezpieki - zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006, s. 399-403; idem, Przyjaźń-pomoc-przykład: relacje między sowieckimi i polskimi organami bezpieczeństwa w latach 1944-1990 [w:] W objęciach Wielkiego Brata. Sowieci w Polsce 1944-1993, red. K. Rokicki, S. Stępień, Warszawa 2009, s. 185-201; idem, Razem czy osobno: próba "organicznego połączenia" wywiadów Polski Ludowej w latach 1947-1950, "Dzieje Najnowsze" 2015, nr 4, s. 119-146. Zob. także wywiad z Andrzejem Paczkowskim: Sieć generała Komara, "Newsweek Historia" 2014, nr 9, s. 44-49.

15 Wywiad polski w roku 1949. Sprawozdanie z działalności, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 2009; A. Paczkowski, S. Łukasiewicz, Wywiad Polski Ludowej w 1948 r., "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2011, nr 1 (8/9), s. 471-530.

16 S. Łukasiewicz, Federacja jako zagrożenie. Działania wywiadu PRL wobec polskich federalistów na Zachodzie po drugiej wojnie światowej, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2008, nr 1 (12), s. 345-367; idem, Wywiad cywilny PRL wobec polskiej emigracji na Zachodzie - przegląd struktur i kierunków działania do początku lat sześćdziesiątych [w:] Tajny oręż czy ofiary zimnej wojny? Emigracje polityczne z Europy Środkowej i Wschodniej, red. S. Łukasiewicz, Lublin 2010, s. 154-161; idem, Prometeizm na emigracji w pierwszych latach po II wojnie światowej w świetle materiałów wywiadu komunistycznego [w:] Ruch prometejski i walka o przebudowę Europy Wschodniej (1918-1940). Studia i szkice, red. M. Kornat, Warszawa 2012, s. 309-326; idem, Partia, ideologia i wywiad polityczny. Studium funkcjonowania organizacji partyjnej w wywiadzie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2014, nr 1 (23), s. 217-246; zob. także S. Łukasiewicz, Partia w warunkach emigracji. Dylematy Polskiego Ruchu Wolnościowego "Niepodległość i Demokracja" 1945-1994, Lublin-Warszawa 2014.

17 W. Bułhak, Z szafy pancernej oficera Wydziału XIV Departamentu I MSW PRL [w:] Nie ma wolności bez pamięci. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Ryszardowi Terleckiemu, red. W. Bernacki, Z. Nawrocki, W. Pasierbek, Z.K. Wójcik, Kraków 2009, s. 365-381; W. Bułhak, A. Paczkowski, "Przyjaciele radzieccy". Współpraca wywiadów polskiego i sowieckiego, 1944-1990, "Zeszyty Historyczne" 2009, z. 167, s. 127-146; W. Bułhak, Kronika wywiadu PRL. Wokół książki Zbigniewa Siemiątkowskiego Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2011, nr 2 (17), s. 442-464; idem, Pion "N" wywiadu cywilnego PRL. Ewolucja struktur, uwarunkowania organizacyjno-prawne i przykłady operacji tzw. wywiadu nielegalnego w strukturach Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, Komitetu ds. Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 1, red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2012, s. 607-682; W. Bułhak, Ujęcia teoretyczne, metodologiczne i komparatystyczne jako punkt odniesienia w badaniach nad wywiadem cywilnym w strukturze aparatu bezpieczeństwa PRL w latach 1954-1990 [w:] Archiwalia komunistycznego aparatu represji - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2012, s. 127-151; idem, Sąsiedzi dalsi i bliżsi. Relacje pomiędzy wywiadem wojskowym a wywiadem cywilnym w Polsce w latach 1947-1990 [w:] Wojsko - polityka - społeczeństwo. Studia z historii społecznej od antyku do współczesności, red. J. Jędrysiak, D. Koreś, G. Strauchold, K. Widziński, Wrocław 2013, s. 593-627; idem, Zdrada za Spiżową Bramą? Rekonstrukcja podstawowej sieci informacyjnej wywiadu MSW PRL w Watykanie w latach kształtowania się polityki wschodniej Stolicy Apostolskiej (1962-1978), "Pamięć i Sprawiedliwość" 2014, nr 1 (23), k. 85-117; idem, Watykan i szpiedzy z awansu społecznego. Próba portretu zbiorowego kierownictwa wydziału "natowsko-watykańskiego" i rzymskiej rezydentury "Baszta" Departamentu I (wywiadu) MSW PRL w okresie poprzedzającym pontyfikat Jana Pawła II [w:] Służby wywiadowcze jako narzędzie realizacji polityki państwa w XX wieku. Wybrane zagadnienia, red. L. Pawlikowicz, R. Zapart, Rzeszów 2014, s. 172-209; W. Bułhak, P. Pleskot, Szpiedzy PRL-u, Kraków 2014.

18 S. Cenckiewicz, Od pierwszej reemigracji do drugiej reemigracji. Aparat bezpieczeństwa PRL wobec emigracji politycznej w latach 1944-1956 [w:] Polska emigracja polityczna. Informator (reprint), Warszawa 2004, s. V-XLIV; idem, Śladami bezpieki i partii. Studia - źródła - publicystyka, Łomianki 2009; idem, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011; idem, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparat u bezpieczeństwa PRL, Łomianki 2012.

19 L. Pawlikowicz, Tajny front zimnej wojny. Uciekinierzy z polskich służb specjalnych 1956-1964, Warszawa 2004; idem, Status prawny uciekinierów z polskich służb specjalnych 1956-1964. Normy prawa karnego, międzynarodowego publicznego oraz wewnętrzne przepisy azylowe krajów przyjmujących, Rzeszów 2008; zob. także Aparaty centralne służb wywiadu cywilnego Układu Warszawskiego jako wyspecjalizowane struktury państwa 1944-1991, red. J. Larecki, L. Pawlikowicz, P. Piotrowski, Rzeszów 2015.

20 K. Tarka, Mackiewicz i inni. Wywiad PRL wobec emigrantów, Łomianki 2007; idem, Emigranci na celowniku. Władze Polski Ludowej wobec wychodźstwa, Łomianki 2012; idem, Jest tylko jedna Polska? Emigranci w służbie PRL, Łomianki 2014.

21 P. Ziętara, Seweryna Eustachiewicza przypadki, "Zeszyty Historyczne" 2006, z. 158, s. 35-71; idem, Konrad Sieniewicz w dokumentach bezpieki, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2010, nr 1 (15), s. 89-116; idem, Aparat bezpieczeństwa PRL wobec londyńskiego "Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza" w latach 1955-1970 [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945-1990, red. T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 336-357; P. Ziętara, Mobilizacja struktur państwa komunistycznego do walki z emigracyjnym przeciwnikiem: casus Władysława Andersa [w:] Tajny oręż..., s. 162-174; idem, Strategia konia trojańskiego. Aparat bezpieczeństwa PRL wobec emigracyjnego Stronnictwa Pracy, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2012, nr 1 (10), s. 325-365; idem, Kłopoty z "Melą". Przyczynek do działań wywiadu warszawskiego w Stanach Zjednoczonych [w:] Nie tylko niezłomni i kolaboranci... Postawy dziennikarzy w kraju i na emigracji 1945-1989, red. T. Wolsza, P. Wójtowicz, Warszawa 2014, s. 331-352.

22 G. Gnauck, Marcel Reich-Ranicki. Polskie lata, Warszawa 2009.

23 P. Gontarczyk, Departament I Ministerstwa Spraw Wewnętrznych...; idem, Prawdziwy życiorys Marcelego Reicha, "Biuletyn IPN" 2007, nr 1/2 (72/73), s. 126-139; idem, Nowe kłopoty z historią. Publicystyka z lat 2005-2008, Warszawa 2008; Afera "Żelazo" w dokumentach MSW i PZPR, red. W. Bagieński, P. Gontarczyk, Warszawa 2013; idem, Agent, który chciał być carem, "Do Rzeczy" 2013, nr 47/48, s. 82-85.

24 P. Libera, Marcel Reich-Ranicki przed Centralną Komisją Kontroli Partyjnej (1950-1957), "Zeszyty Historyczne" 2009, z. 167, s. 182-283.

25 P. Machcewicz, "Monachijska menażeria". Walka z Radiem Wolna Europa 1950-1989, Warszawa 2007.

26 Zob. m.in. H. Piecuch, Akcje specjalne. Od Bieruta do Ochaba, Warszawa 1996; idem, Imperium służb specjalnych. Od Gomułki do Kani, Warszawa 1997.

27 M. Sobieraj, Terenowa struktura Departamentu I MSW na przykładzie Samodzielnej Grupy Specjalnej KW MO w Lublinie w latach 1957-1963 [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem, t. 3, red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2016, s. 473-550.

28 P. Stanek, Tajne służby wobec Stefana Korbońskiego "Kalifa" [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2008, red. M. Bielak, Ł. Kamiński, Warszawa 2008, s. 155-165; idem, Polskie Stronnictwo Ludowe Odłam Jedności Narodowej [w:] Chłopskie partie polityczne z Europy Środkowo-Wschodniej na emigracji 1945-1989, red. A. Indraszczyk, Warszawa 2009, s. 68-87; idem, Figurant "Tybr" - nieudany werbunek niedoszłego ministra, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2010, nr 1 (15), s. 117-137; idem, Stefan Korboński (1901-1989). Działalność polityczna i społeczna, Warszawa 2014.

29 R. Witalec, Franciszek Wilk 1914-1990. Biografia ludowca niezłomnego, Rzeszów-Warszawa 2015; idem, Inwigilacja "Pretendenta". Działania wywiadu Polski Ludowej wobec Franciszka Wilka w latach 1947-1970 [w:] Studia nad działalnością aparatu bezpieczeństwa wobec polskich ruchów i środowisk politycznych w latach 1944-1989, red. K. Kaczmarski, R. Witalec, Rzeszów 2015, s. 155-177; zob. także Pozyskać "Dobrego". Wywiad PRL wobec Franciszka Chrapkiewicza i jego rodziny, red. A. Fara, P. Szopa, R. Witalec, Rzeszów 2008.

30 W. Bagieński, Znakiem ich sierp i młot. Kulisy funkcjonowania emigracyjnego miesięcznika "Nasz Znak", "Biuletyn IPN" 2007, nr 12 (83), s. 36-45; idem, O wywiadzie inaczej i polemicznie. Uwagi na temat pracy Zbigniewa Siemiątkowskiego Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, "Dzieje Najnowsze" 2010, nr 3, s. 161-177; idem, Na ścieżkach zdrady, "Biuletyn IPN" 2009, nr 10/11 (105/106), s. 80-86; idem, Przyczynek do historii emigracyjnej prasy "prokrajowej" [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom..., s. 301-335; Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 2: Działalność w latach 1947-1958, oprac. W. Bagieński, A. Chrzanowska, F. Dąbrowski, Warszawa-Łódź 2010; Stanisław Mikołajczyk w dokumentach aparatu bezpieczeństwa, t. 3: Działalność w latach 1959-1966, oprac. W. Bagieński, A. Chrzanowska, F. Dąbrowski, Warszawa-Łódź 2010; W. Bagieński, Wkład wywiadu gospodarczego w rozwój przemysłowy w dekadzie Edwarda Gierka [w:] Dekada Gierka. Wnioski dla obecnego okresu modernizacji Polski, red. K. Rybiński, Warszawa 2011, s. 57-71; idem, Zarys działalności aparatu bezpieczeństwa PRL wobec emigracyjnego PSL (1954-1966) [w:] Polska w XX wieku. W kręgu badań historycznych, politologicznych i prawnych, red. T. Kuczur, T. Wolsza, Bydgoszcz 2013, s. 167-201; W. Bagieński, Brudne pieniądze wywiadu i partii w pierwszych latach Polski Ludowej, "Arcana" 2013, nr 112/113, s. 89-108; idem, Kret AK w bezpiece, "Historia. Do Rzeczy" 2014, nr 1 (11), s. 30-33; idem, "Afera kurierska" w wywiadzie i MSZ, "Pamięć i Sprawiedliwość", 2014, nr 1 (23), k. 135-163; idem, Gestapowiec agentem UB, "Historia. Do Rzeczy" 2014, nr 11 (21), s. 28-31; idem, Niebezpieczna gra zakochanej kobiety, "Do Rzeczy" 2014, nr 39, s. 62-65; idem, Polacy w służbie KGB, "Historia. Do Rzeczy" 2015, nr 6 (28), s. 34-37; idem, Wywiad cywilny Polski Ludowej w latach 1945-1961, "Dzieje Najnowsze" 2015, nr 1, s. 191-201; idem, Krótka historia wywiadu UB i SB. Lata 1945-1956, "Biuletyn informacyjny Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej" 2015, r. 25, nr 12 (308), s. 70-77; idem, Analiza sprawy ppłk. Michała Goleniewskiego, uciekiniera z wywiadu PRL [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 3..., s. 551-592.

31 A. Nogaj, Oddział II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w okresie 1944-1945 [w:] Polski wywiad wojskowy 1918-1945, red. P. Kołakowski, A. Pepłoński, Toruń 2006, s. 558-584; idem, Organizacja Oddziału Wywiadowczego Sztabu Głównego Wojska Polskiego w latach 1944-1945 [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem..., s. 479-578; idem, Pierwsze powojenne operacje agenturalne Oddziału II Sztabu Generalnego WP (1945-1947) [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 2, red. W. Skóra, P. Skubisz, Szczecin 2015, s. 353-551.

32 Mr. X [J. Kochański], B.E. Henderson, C.C. Cyr, Double Eagle. The Autobiography of a Polish Spy Who Defected to the West, New York 1983; K. Starzyński, Uśpiony agent, Warszawa 1996; H. Bosak, Oficer centrali. Z tajemnic polskiego wywiadu 1974-1976, Warszawa 1996; K. Starzyński, DoppelAgent zwischen Diensten, Diplomaten und Dementis, Erinnerungen eines polnischen Geheimdienstoffiziers, oprac. K. Lohmeyer, Berlin 1997 (jak zauważył Gerhard Gnauck, polska wersja książki nie zawiera fragmentów obecnych w niemieckiej na stronach od 115 do 119); M. Reich-Ranicki, Moje życie, tłum. J. Koprowski, M. Misiorny, Warszawa 2000; M. Rysiński, Zwierzenia oficera wywiadu i dyplomaty, Warszawa 2001; H. Bosak, Werbownik. Z tajemnic polskiego wywiadu 1973-1974, Warszawa 2002; T. Szadkowski, Kim pan jest, panie pułkowniku? Wspomnienia oficera polskiego wywiadu Tadeusza Szadkowskiego, pułkownika W.P. w st. spoczynku, Warszawa 2003; idem, Czas "Konsula". Wspomnienia i refleksje b. oficera polskiego wywiadu, Warszawa 2005; J. Gryt, Śląski James Bond. Wspomnienia, red. A.A. Jojko, Katowice 2005; J. Wilczur-Garztecki, Armia Krajowa i nie tylko. Za i przeciw. Opowieści oficera kontrwywiadu, Wrocław 2006; S. Supruniuk, Z Polesia do Warszawy. Rozmowa dziadka z wnukiem Marcinem, Warszawa 2009. Zob. także inne relacje byłych funkcjonariuszy i oficerów: P. Monat, J. Dille, Spy in the U.S., New York 1961; H. Piecuch, Siedem rozmów z generałem dywizji Władysławem Pożogą, I zastępcą ministra spraw wewnętrznych, szefem wywiadu i kontrwywiadu, Warszawa 1987; F. Szlachcic, Wspomnienia z okresu pracy w Organach Bezpieczeństwa i Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (lata 1945-1972), Warszawa 1988 (AIPN, 1572/1456); F. Szlachcic, Gorzki smak władzy. Wspomnienia, Warszawa 1990; J.S. Mac, Przesłuchanie supergliny, Warszawa 1990; M. Bron, We fraku i w więzieniu, Warszawa 1990; L. Pawlikowicz, Kontrwywiad Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1948-54 według relacji płka Stefana Antosiewicza, "Rzeszowskie Zeszyty Naukowe "Prawo - Ekonomia"" 1995, t. 17, s. 129-152; H. Piecuch, Pożoga. W. Jaruzelski tego nigdy nie powie, Warszawa 1996; S. Leder, W. Leder, Czerwona nić. Ze wspomnień i prac rodziny Lederów, Warszawa 2005; J. Bronisławski, Smak żółci. Wspomnienia oficera kontrwywiadu, Toruń 2010; Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940-1955, Łomianki 2012.

33 Z. Mikołajewski, "Polska emigracja polityczna w Wielkiej Brytanii w latach 1952-1966. Ewolucja stosunku do PRL", praca doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Remigiusza Bierzanka przy PISM, Warszawa, październik 1973.

34 Ibidem, s. VI.

I.1. POCZĄTKI WYWIADU W STRUKTURZE MBP (1945-1947)

1 Przewodnik po Szlaku Pamięci Żołnierzy Wyklętych w Lublinie, Lublin 2015, s. 31-33.

2 A. Skrzypek, Mechanizmy uzależnienia. Stosunki polsko-radzieckie 1944-1957, Pułtusk 2002, s. 33-35, 39; Z. Nawrocki, Struktura aparatu bezpieczeństwa [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944-1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005, s. 25-26; R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944-1990, Kraków 2009, s. 7-9, 29-31; P. Kołakowski, Pretorianie Stalina. Sowieckie służby bezpieczeństwa i wywiadu na ziemiach polskich 1939-1945, Warszawa 2010, s. 376-381.

3 Protokół z posiedzenia Biura Politycznego, odbytego dnia 17 XII 1944 r. [w:] Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944-1945, oprac. A. Kochański, Warszawa 1992, s. 84.

4 Ibidem, s. 86.

5 Na problem ten jako pierwsza zwróciła uwagę Anna Bilińska-Gut (eadem, Struktura i organizacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1944-1954, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2001, nr 15, s. 93).

6 AIPN, 01521/2995, Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978. Centrala, t. 1, Warszawa 1978, k. 17, 24 (zob. reprint tego opracowania: M. Piotrowski, Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem..., s. 54); AIPN, 02385/125, S. Słomka, Geneza i zmiany organizacyjno-strukturalne Departamentu I..., k. 1 (P. Gontarczyk, Departament I..., s. 355); AIPN, 01521/2642, W. Andrzejewski, Historia wywiadu resortu spraw wewnętrznych..., k. 30; AIPN, 02385/106, t. 1, S. Piwowar, Wybrane problemy z historii wywiadu..., k. 6; AIPN, 02220/268, L. Winiarska, Rola i zadania wywiadu..., k. 26; Ochrona bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w Polsce 1944-1988, red. T. Walichnowski, Warszawa 1989, s. 24; Struktura organizacyjna resortu bezpieczeństwa publicznego (spraw wewnętrznych) w latach 1944-1956, Warszawa 1992, s. 3; Struktura organizacyjna i zakres działania jednostek resortu bezpieczeństwa publicznego w latach 1944-1956, Warszawa 1995, s. 51; A. Kochański, Polska 1944-1991. Informator historyczny, t. 1: Podział administracyjny. Ważniejsze akty prawne, decyzje i enuncjacje państwowe (1944-1956), Warszawa 1996, s. 51; A. Bilińska-Gut, Struktura i organizacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego..., s. 91, 93; L. Pawlikowicz, Tajny front zimnej wojny..., s. 31; A. Paczkowski, Wywiad cywilny Polski..., s. 6; Z. Nawrocki, Struktura aparatu bezpieczeństwa..., s. 41-42; J. Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych świata..., s. 366; R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu..., s. 44; Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza..., s. 83; A. Paczkowski, Wstęp [w:] Wywiad polski..., s. 9; A. Dudek, A. Paczkowski, Polska. Organizacja i struktura organów bezpieczeństwa [w:] Czekiści. Organy bezpieczeństwa w europejskich krajach bloku sowieckiego 1944-1989, red. K. Persak, Ł. Kamiński, Warszawa 2010, s. 394; S. Łukasiewicz, Wywiad cywilny..., s. 154; Księga bezprawia. Akta normatywne kierownictwa resortu bezpieczeństwa publicznego (1944-1956), oprac. B. Kopka, Warszawa 2011, s. 71, 1000; A. Paczkowski, S. Łukasiewicz, Wywiad Polski Ludowej..., s. 471; K. Tarka, Emigranci na celowniku. Władze Polski Ludowej wobec wychodźstwa, Łomianki 2012, s. 11; Z. Siemiątkowski, Następstwa 1948 roku dla wywiadu..., s. 211; Aparaty centralne służb wywiadu..., s. 85; A. Paczkowski, Razem czy osobno..., s. 120. Wbrew twierdzeniom niektórych autorów wywiad MBP nie nosił nigdy nazwy Samodzielny Wydział Wywiadu.

7 AIPN, 0990/1, t. 2, Rozkaz personalny nr 53, 28 XII 1944 r., k. 136.

8 AAN, ZRdRR, R-79, Walka z reakcyjnym podziemiem w latach 1944-1947. Relacja Józefa Czaplickiego dla ZHP, 22 VI 1961 r., k. 80.

9 "Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej", 31 XII 1944 r., nr 19, poz. 99, s. 164.

10 AIPN Ka, 0205/114, Akta osobowe Bolesława Ryfiaka, Prośba Bolesława Ryfiaka do ministra spraw wewnętrznych, 17 I 1977 r., k. 25.

11 Od 15 V 1946 r. nosił nazwę I Zarząd Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) ZSRS, od 4 V 1946 r. I Zarząd Główny Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) ZSRS, od 30 V 1947 r. Komitet Informacji przy Radzie Ministrów ZSRS, od 29 I 1949 r. Komitet Informacji przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych ZSRS, od 2 XI 1951 r. I Zarząd Główny Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) ZSRS, od 5 III 1953 r. II Zarząd Główny Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRS, od 13 III 1954 r. I Zarząd Główny Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) ZSRS (zob. L. Pawlikowicz, Aparat centralny 1. Zarządu Głównego KGB jako instrument realizacji globalnej strategii Kremla 1954-1991, Warszawa 2013, s. 33-34, 46-47).

12 J.S. Mac, Przesłuchanie supergliny, s. 32; K. Szwagrzyk, Kadry aparatu bezpieczeństwa [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce..., t. 1, s. 53-55; A. Paczkowski, Przyjaźń-pomoc-przykład..., s. 185-189; P. Kołakowski, Pretorianie Stalina..., s. 376-396; S. Poleszak, "Pomoc" sowiecka przy tworzeniu komunistycznego aparatu bezpieczeństwa w Polsce, "Piotrkowskie Zeszyty Historyczne" 2010, t. 11, s. 81-101; A. Zieliński, Instrukcja (tymczasowa) o pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci z 13 lutego 1945 r. Analiza krytyczna dokumentu, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2012, t. 5, s. 140.

13 AAN, CK KC PZPR, t. 18428; AAN, ZADRR, t. 9983; AIPN, 2174/5596, Akta personalne Stefana Antosiewicza; AIPN, 728/45556; R. Nazarewicz, Polacy - spadochroniarze-wywiadowcy na zapleczu frontu wschodniego, Warszawa 1974, s. 93; idem, Razem na tajnym froncie. Polsko-radzieckie współdziałanie wywiadowcze w latach II wojny światowej, Warszawa 1983, s. 203-204; R. Kościański, Stefan Antosiewicz - kierownik i szef WUBP w Poznaniu w latach 1945-1947 [w:] Zmagania ze społeczeństwem. Aparat bezpieczeństwa wobec Wielkopolan w latach 1945-1956, red. A. Łuczak, A. Pietrowicz, Poznań 2008, s. 217-223; P. Kołakowski, Pretorianie Stalina..., s. 296, 302-303; Marzec 1968 w dokumentach MSW, t. 2: Kronika wydarzeń, cz. 2, red. F. Dąbrowski, P. Gontarczyk, P. Tomasik, Warszawa 2015, s. 226.

14 M. Korkuć, "Moje bezpieczniackie wojsko...". Początki władzy komunistycznej w oczach płk. UB Józefa Jurkowskiego, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2007, nr 1 (5), s. 471; M. Golon, Radzieckie służby dyplomatyczne i konsularne w Polsce w latach 1944-1961, "Czasy Nowożytne" 2007, nr 20, s. 182; N. Pietrow, Kto rukowodił organami Gosbezopasnosti 1941-1954 gg. Sprawocznik, Moskwa 2010, s. 940; P. Kołakowski, Pretorianie Stalina..., s. 378; Z. Błażyński, Mówi Józef Światło..., s. 65, 68-70, 132, 135-136; M. Majewski, ""Przyjaciele" (PR). Doradcy sowieccy w MBP-KBP oraz MSW" [w:] idem, "Kontrwywiad PRL wobec Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów Andrieja Melnyka 1944-1990", mps, s. 2.

15 AIPN, 002559/1, t. 1, M. Chabros, Przyczynek do historii Departamentu I..., k. 11.

16 AIPN, 0990/2, t. 1, Rozkaz personalny nr 8, 14 I 1945 r., k. 29; ibidem, Rozkaz personalny nr 15, 19 I 1945 r., k. 46-47; ibidem, Rozkaz personalny nr 28, 7 II 1945 r., k. 81; ibidem, Rozkaz personalny nr 37, 17 II 1945 r., k. 97; ibidem, Rozkaz personalny nr 50, 27 III 1945 r., k. 126; AIPN, 1572/3292, Spis pracowników II Samodzielnego Wydziału WW, 25 II 1945 r., k. 83; AIPN, 1572/3292, II Wydział Specjalny. Spis pracowników na oficerskich stanowiskach, 22 III 1945 r., k. 92; AIPN, 01137/207, Akta osobowe Edmunda Ptaka, Notatka informacyjna dot. Ptaka Edmunda, b.d., k. 8-9; A. Paczkowski, Od sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999, s. 39-41; A.G. Kister, Pretorianie. Polski Samodzielny Batalion Specjalny i Wojska Wewnętrzne 18 X 1943-26 III 1945, Warszawa 2010, s. 102, 105.

17 AIPN, 0833/647, Akta osobowe Ryszarda Audziejczyka, Wniosek, 13 IV 1945 r., k. 15; AIPN Wr, 059/237, Akta osobowe Aleksandra Falka, Wniosek, 13 IV 1945 r., k. 20; AIPN, 01137/185, Akta osobowe Jana Meisela, Wniosek, 13 IV 1945 r., k. 23; AIPN, 0990/2, Rozkaz personalny nr 75, 16 IV 1945 r., k. 168.

18 AIPN, 01137/185, Akta osobowe Jana Meisela, Ankieta specjalna, 11 IV 1945 r., k. 6; ibidem, Curriculum vitae, 9 V 1945 r., k. 12; ibidem, Wniosek, 13 IV 1945 r., k. 23; AIPN, 01137/19, Akta osobowe Mariana Gondowicza, Autobiografia, 31 I 1946 r., k. 17-18; AIPN, 01137/93, Akta osobowe Izydora Braunera, Ankieta specjalna, 8 VIII 1945 r., k. 7v; ibidem, Życiorys własny, b.d., k. 11-11v.

19 K. Szwagrzyk, Kadry aparatu bezpieczeństwa..., s. 64-67; idem, Rola oficerów sowieckich w aparacie bezpieczeństwa Polski ("cywilnym" i wojskowym) [w:] W objęciach Wielkiego Brata..., s. 203-209; W. Tkaczew, Organa Informacji Wojska Polskiego w latach 1943-1956. Kontrwywiad wojskowy, Warszawa 2007, s. 371-375; S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy..., s. 52-53, 64-67; A. Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, Obsada personalna Oddziału II Sztabu Generalnego WP w latach 1945-1956, "Przegląd Historyczno-Wojskowy" 2013, nr 3 (245), s. 75; A. Nogaj, Pierwsze powojenne operacje agenturalne..., s. 364-365, 399.

20 W rozkazie jest mowa o ul. Namiestnikowskiej, którą w 1933 r. przemianowano na Sierakowskiego. Nowa siedziba MBP mieściła się w gmachu byłego żydowskiego akademika (AIPN Ka, 0205/114, Akta osobowe Bolesława Ryfiaka, Prośba Bolesława Ryfiaka do ministra spraw wewnętrznych, 17 I 1977 r., k. 25).

21 AIPN, 01225/34, Rozkaz specjalny, 1 III 1945 r., k. 188.

22 AIPN, 01137/173, Akta osobowe Janiny Lubienieckiej, List Wacława Komara do Juliusza Burgina, 23 XI 1945 r., k. 5-7; Plan orientacyjny rozmieszczenia departamentów MBP w latach 1949-1951 sporządzony przez Roberta Sienkiewicza wg wskazówek Jerzego Sienkiewicza ps. "Rud" [w:] H. Zakrzewska, Niepodległość będzie Twoją nagrodą, t. 2: W więzieniach 1946-1954, Warszawa 1994; P. Wąsowski, Przejawy ekspresjonizmu w architekturze domów wielorodzinnych spółdzielni budowlano-mieszkaniowych w Warszawie w okresie międzywojennym XX wieku, "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki" 2010, z. 1/2, s. 136; T. Łabuszewski, Czerwona mapa Warszawy [w:] Warszawa nie?pokonana, t. 1: Warszawa miasto w opresji, red. K. Krajewski, M. Pietrzak-Merta, Warszawa 2010, s. 24-25, 27; Śladami zbrodni. Przewodnik po miejscach represji komunistycznych lat 1944-1956, red. T. Łabuszewski, Warszawa 2012, s. 272-276.

23 AIPN, 0990/2, t. 1, Rozkaz personalny nr 37, 17 II 1945 r., k. 97; ibidem, Rozkaz personalny nr 50, 27 III 1945 r., k. 126.

24 AIPN, 1572/3292, Spis pracowników II Samodzielnego Wydziału WW, 25 II 1945 r., k. 83.

25 AIPN, 1572/3293, Pismo kierownika II Wydziału Samodzielnego kpt. Antosiewicza do Wydziału Gospodarczego MBP, 29 III 1945 r., k. 15.

26 AIPN, 0990/2, t. 1, Rozkaz personalny nr 63, 4 IV 1945 r., k. 151; ibidem, t. 2, Rozkaz personalny nr 125, 16 VI 1945 r., k. 43.

27 AIPN, 1572/3292, Spis pracowników II Wydziału Specjalnego, 22 III 1945 r., k. 130.

28 Ibidem, Pismo p.o. kierownika II Wydziału Specjalnego mjr. Juliana Konara do Wydziału Gospodarczego MBP, 19 V 1945 r., k. 171; AIPN, 1572/3293, Spis pracowników, 5 VI 1945 r., k. 159. W dokumentach tych nie wymieniono wszystkich zatrudnianych wówczas funkcjonariuszy.

29 Więcej na ten temat w rozdziale dotyczącym krajowych ekspozytur wywiadu.

30 AIPN, 1703/57, Akta osobowe Pawła Wulca, Raport por. Pawła Wulca do wiceministra BP płk. Mieczysława Mietkowskiego, 20 VI 1945 r., k. 16.

31 AAN, CK KC PZPR, t. 6670; AAN, ZADRR, t. 9475; AIPN, 0194/921, Akta osobowe Juliana Konara; AIPN, 2174/5514, Akta personalne Juliana Konara; AIPN, 01224/885, mf; AIPN, 230/834; Losy żydowskie. Świadectwo żywych, red. M. Turski, Warszawa 1996, s. 309.

32 AIPN, 01137/207, Akta osobowe Edmunda Ptaka, Notatka informacyjna dot. Ptaka Edmunda, b.d., k. 7-8.

33 AIPN, 1572/3747, Protokół zebrania komórki II Wydziału Specjalnego, 20 IV 1945 r., k. 3; ibidem, Protokół zebrania komórki II Wydziału Specjalnego, 1 VI 1945 r., k. 4; S. Łukasiewicz, Partia, ideologia i wywiad polityczny..., s. 224-225.

34 AIPN, 01225/25, Okólnik nr 2 WW, 15 I 1945 r., k. 6.

35 Ibidem.

36 AIPN, 02385/125, S. Słomka, Geneza i zmiany organizacyjno-strukturalne Departamentu I..., k. 2.

37 S. Kriwienko, Dokumenty z "Teczki specjalnej" Stalina dotyczące działalności organów NKWD w Polsce w latach 1944-1946 [w:] NKWD o Polsce i Polakach. Rekonesans archiwalny, red. W. Materski, A. Paczkowski, Warszawa 1996, s. 27-28, 33; A. Skrzypek, Mechanizmy uzależnienia..., s. 59-61; Łubjanka. Organy WCZK-OGPU-NKWD-NKGB-MGB-MWD-KGB. 1917-1991. Sprawocznik, oprac. A. Kokurin, N. Pietrow, Moskwa 2003, s. 267, 273, 288-289; Enciklopedija sekretnych służb Rossii, oprac. A.I. Kołpakidi, Moskwa 2004, s. 703, 708-709; M. Kurkiewicz, B. Noszczak, Okiem sowietnika - raport doradcy z Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRS o pracy polskiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (8 czerwca 1951 r.), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3, s. 205-206; N. Pietrow, Kto rukowodił organami Gosbezopasnosti..., s. 40, 873; idem, Stalinowski kat Polski Iwan Sierow, tłum. J. Prus-Wojciechowska, K. Syska, Warszawa 2013, s. 47-49, 54-56, 355; 399; V.J. Birstein, Smiersz. Tajna broń Stalina. Sowiecki kontrwywiad wojskowy podczas II wojny światowej, tłum. T. Fiedorek, Kraków 2013, s. 522-523; N. Pietrow, Nowy ład Stalina. Sowietyzacja Europy 1945-1953, tłum. J. Prus-Wojciechowska, K. Syska, Warszawa 2015, s. 146-152, 168-169, 213-214; M. Majewski, ""Przyjaciele" (PR)...", s. 2-4. Na temat działalności wojsk NKWD zob. także G. Motyka, Na białych Polaków obława. Wojska NKWD w walce z polskim podziemiem 1944-1953, Kraków 2014.

38 W. Tkaczew, Organa Informacji..., s. 77-78; E.J. Nalepa, Oficerowie armii radzieckiej w Wojsku Polskim 1943-1968, Warszawa 1995, s. 22; P. Semków, Informacja Marynarki Wojennej w latach 1945-1957, Warszawa 2006, s. 37, 39, 253; N. Pietrow, Kto rukowodił organami Gosbezopasnosti..., s. 873; M. Majewski, ""Przyjaciele" (PR)...", s. 7.

39 AIPN, 002559/1, t. 1, M. Chabros, Przyczynek do historii Departamentu I..., k. 26; J.S. Mac, Przesłuchanie supergliny, s. 32.

40 Marcel Reich-Ranicki, wówczas Marceli Reich, zaczął pracować w wywiadzie MBP jesienią 1945 r. Wcześniej był zatrudniony w Wydziale Cenzury Wojennej MBP. Henryk Wendrowski i Tadeusz Szadkowski od 1945 r. pracowali w aparacie terenowym UB. Do wywiadu trafili w drugiej połowie lat pięćdziesiątych.

41 M. Reich-Ranicki, Moje życie, s. 202.

42 H. Piecuch, Akcje specjalne..., s. 234.

43 T. Szadkowski, Czas "Konsula"..., s. 181.

44 Opracowanie to zostało zdobyte przez kontrwywiad MSW najprawdopodobniej w ambasadzie Włoch w Warszawie. Wskazuje na to dołączone do niego pismo przewodnie adresowane do attaché wojskowego, morskiego i lotniczego ambasady Włoch w Warszawie Manlio Capriaty. Jego treść dowodzi, że służby specjalne krajów NATO dużo wiedziały na temat organów bezpieczeństwa PRL (AIPN, 01299/651, Tłumaczenie z języka włoskiego pisma Biura "D" Służby Informacyjnej Sił Zbrojnych z 30 VI 1958 r. adresowanego do attaché wojskowego, morskiego i lotniczego ambasady Włoch w Warszawie, 30 VII 1960 r., k. 2).

45 AIPN, 01299/651, Notatka o służbie bezpieczeństwa i wywiadzie polskim (tłumaczenie z języka włoskiego), 30 VII 1960 r., k. 11-12.

46 A. Skrzypek, Mechanizmy uzależnienia..., s. 91-92, 128, 262-263; N. Pietrow, Nowy ład Stalina..., s. 214.

47 Ibidem.

48 J. Bukowski, Wspomnienia Ubowca, Warszawa 2003, s. 90; ibidem, Za kulisami bezpieki i KGB (Zeznanie świadka), b.d. i m.w., s. 24.

49 AIPN, 0154/48, Akta osobowe Juliusza Burgina, Adnotacja ministra Stanisława Radkiewicza z 21 VI 1945 r. na piśmie szefa Oddziału Personalnego GZPW ppłk. Anatola Fejgina do ministra bezpieczeństwa publicznego, 21 VI 1945 r., k. 4; ibidem, Wniosek w sprawie mianowania ppłk. Juliusza Burgina kierownikiem II Wydziału Specjalnego, 27 VI 1945 r., k. 31; AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 151, 10 VII 1945 r., k. 94.

50 Słowo "Samodzielny" w miejsce "Specjalnego" pojawiło się już 21 VI 1945 r. W swojej dekretacji na dokumencie informującym o przekazaniu Burgina do dyspozycji MBP przez GZPW kierownik Wydziału Personalnego Mikołaj Orechwa napisał o mianowaniu go na stanowisko "Kierownika II Wydz[iału] Samodzielnego". Mimo to 27 czerwca we wniosku o zgodę na mianowanie Burgina napisano o wyznaczeniu go na stanowisko "kierownika II Wydziału Specjalnego". W rozkazach personalnych z 3 i 5 lipca wywiad MBP określono jako "Wydział Specjalny". Z kolei w pismach podpisanych przez ppłk. Burgina z 4 i 9 lipca w dalszym ciągu posługiwał się on nazwami "Wydział II Spec[jalny]" i "II Wydz[iał] Spec[jalny]". Dopiero na wniosku personalnym z 9 lipca, w sprawie Juliana Konara, określono go mianem dotychczasowego "p.o. kierownika Wydz[iału] II Samodzielnego". Ostatecznie w rozkazie personalnym z 10 lipca, którym mianowano Burgina i Konara, nazwę Wydział II Samodzielny zapisano na wydrapanej uprzednio żyletką nazwie Wydział Specjalny, co może świadczyć o tym, że zmieniono ją właśnie w tym czasie (zob. AIPN, 0154/48, Akta osobowe Juliusza Burgina, Pismo szefa Oddziału Personalnego GZPW ppłk. Anatola Fejgina do ministra bezpieczeństwa publicznego, 21 VI 1945 r., k. 4; ibidem, Wniosek, 27 VI 1945 r., k. 31; AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 143, 3 VII 1945 r., k. 77-78; AIPN, 0218/80, Akta osobowe Henryki Klaro (Zatorskiej), Pismo kierownika II Wydziału Specjalnego ppłk. Juliusza Burgina do Wydziału Personalnego MBP, 4 VII 1945 r.,

k. 38; AIPN, 0193/5226, Akta osobowe Emilii Wahl, Pismo kierownika II Wydziału Specjalnego ppłk. Juliusza Burgina do Wydziału Personalnego MBP, 9 VII 1945 r., k. 11; AIPN, 0990/2 t. 2, Rozkaz personalny nr 146, 5 VII 1945 r., k. 84; AIPN, 0194/921, Akta osobowe Juliana Konara, Wniosek, 9 VII 1945, k. 52 [pdf]; AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 151, 10 VII 1945 r., k. 94).

51 AAN, KC PZPR, 237/XXIII-616; AAN, ZADRR, t. 821; AIPN, 0154/48, Akta osobowe Juliusza Burgina; AIPN, 230/823; AMSZ, DKiS, t. 8251, Akta osobowe Juliusza Burgina; WBH-CAW, 1483/70/42, Akta personalne Juliusza Burgina; C. Budzyńska, Burgin Juliusz [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A-D, Warszawa 1978, s. 365-366; idem, Burgin Juliusz [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A-D (suplement do pierwszego wydania), Warszawa 1985, s. 10; B. Bernacki, Organizacja i funkcjonowanie sowieckiego rynku prasowego na ziemiach północno-wschodnich II RP w latach 1939-1941, "Białoruskie Zeszyty Historyczne" 2004, nr 22, s. 100-103.

52 AIPN, 0193/7013, Akta osobowe Jana Tataja, Wniosek, 16 VII 1945 r., k. 61 [pdf]; AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 167, 19 VII 1945 r., k. 116.

53 Od 11 VII 1945 r. kartoteką kierowała Paulina (Pola) Złotogórska, formalnie zatrudniona na stanowisku referenta (AIPN, 01137/126, Akta osobowe Pauliny Grońskiej (Złotogórskiej), Zawiadomienie, 11 VII 1945 r., k. 48; ibidem, Wniosek, 11 VII 1945 r., k. 49).

54 W lipcu jako p.o. kierował nią Henryk Potasz. 14 sierpnia jej kierownikiem został mianowany Matias Szapiro (później zmienił nazwisko na Mieczysław Matysiak) (AIPN, 01137/205, Akta osobowe Henryka Potasza, Charakterystyka, 2 IV 1946 r., k. 55; AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 211, 23 VIII 1945 r., k. 188).

55 AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 143, 3 VII 1945 r., k. 77-78.

56 Fragment raportu Nikołaja Sieliwanowskiego dla Ławrientija Berii o stanie organów bezpieczeństwa publicznego w Polsce, 11 X 1945 r. [w:] Teczka specjalna J.W. Stalina. Raporty NKWD z Polski 1944-1946, oprac. T. Cariewskaja, A. Chmielarz, A. Paczkowski, Warszawa 1998, s. 413.

57 Ibidem, s. 413-414.

58 Z. Błażyński, Mówi Józef Światło..., s. 82; zob. także Podanie płk. Mikołaja Orechwy do I sekretarza KC PZPR Bolesława Bieruta, 12 XI 1955 r. [w:] A. Garlicki, Z tajnych archiwów, Warszawa 1993, s. 215.

59 W czasie rozliczeń z "okresem błędów i wypaczeń" w Październiku 1956 jeden z byłych podwładnych Juliusza Burgina scharakteryzował go następująco: "Po zakończeniu działań wojennych mjr Burgin organizuje już Wydz[iał] II Samodzielny, tj. wywiad w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, gdzie nieszczególnie dał się poznać tak ze strony organizacyjnej, jak i osobistej, traktując ludzi sobie podwładnych jak "dziedzic na swoim folwarku w okresie pańszczyzny", nadrabiając krzykiem ignoranctwo [sic!] w skomplikowanych zagadnieniach wywiadu" (AIPN, 01790/310, t. 3, Notatka kpt. Czesława Skowronka dla Komisji przy Komitecie ds. BP, 1956 r., k. 1-2).

60 Przykładowo na wniosku w sprawie Zdzisława Wójcika referent Wydziału Personalnego MBP zapisał: "Po zlikwidowaniu II Sekcji Spec[jalnych] w Urzędach Wojewódzkich płk Burgin przeniósł go do pracy w II Wydz[iale] Sam[odzielnym] MBP bez porozumienia z Wydziałem Personalnym MBP. Wniosek o przeniesienie nadesłano post factum" (AIPN, 01137/71, Akta osobowe Zdzisława Wójcika, Wniosek, 7 XII 1945 r., k. 8).

61 AIPN, 01137/73, Akta osobowe Krystyny Zagórskiej (Augustyniak), Pismo kierownika Wydziału II Samodzielnego ppłk. Burgina do Ministra Bezpieczeństwa Publicznego płk. Stanisława Radkiewicza, 10 XI 1945 r., k. 59.

62 AIPN, 1572/3747, Protokół nr 8, 15 IX 1945 r., k. 14-16; ibidem, Protokół nr 12, 9 XI 1945 r., k. 23; S. Łukasiewicz, Partia, ideologia i wywiad polityczny..., s. 227-230.

63 A. Nogaj, Pierwsze powojenne operacje agenturalne..., s. 356.

64 AIPN, 01137/207, Akta osobowe Edmunda Ptaka, Pismo Dyrektora Departamentu VII MBP Witolda Sienkiewicza do naczelnika Wydziału I Departamentu Kadr MBP kpt. Heleny Markowicz, 17 IV 1952 r., k. 4.

65 AIPN, 00945/1581, mf, Plan pracy współpracującego z organami MBP pod ps. "Wiktor", b.d., k. 8 [pdf]; ibidem, Zobowiązanie, b.d., k. 9 [pdf]; ibidem, Raport, 28 VI 1945 r., k. 10-13 [pdf].

66 AIPN, 0990/2, t. 2, Rozkaz personalny nr 146, 5 VII 1945 r., k. 84.

67 AIPN, 2602/1532, Pismo szefa Oddziału II gen. bryg. Wacława Komara, 28 II 1947 r., k. 45-46.

68 AIPN, 002559/25, t. 1, Instrukcja (tymczasowa) o pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci, 13 II 1945 r., k. 101; AIPN, 02385/125, S. Słomka, Geneza i zmiany organizacyjno-strukturalne Departamentu I..., k. 3; AIPN, 01521/2642, W. Andrzejewski, Historia wywiadu resortu spraw wewnętrznych..., k. 31; Instrukcje o pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), oprac. T. Ruzikowski, Warszawa 2004, s. 24; A. Zieliński, Instrukcja (tymczasowa) o pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci..., s. 171-172, 188-189.

69 J.S. Mac, Przesłuchanie supergliny..., s. 33.

70 AIPN Wr, 059/237, Akta osobowe Aleksandra Falka, Raport do dyrektora Biura Personalnego MBP, 17 IV 1946 r., k. 42. Zachowałem oryginalną pisownię dokumentu.

71 AIPN, 01069/169, mf, Charakterystyka Altera Szermana, 30 VIII 1945 r., k. 14 [pdf].

72 Ibidem, Deklaracja, 25 VIII 1945 r., k. 16 [pdf]; ibidem, Plan współpracy "Tropa" z MBP, b.d., k. 17 [pdf].

73 Ibidem, Pokwitowanie, 3 IX 1945 r., k. 15 [pdf]; ibidem, Wniosek na zakończenie teczki osobowej, 13 II 1947 r., k. 18 [pdf].

74 Z dniem 1 XI 1945 r. na stanowisko starszego referenta Oddziału I powołany został Stanisław Czogałła. W zawiadomieniu skierowanym do Wydziału Personalnego MBP ppłk Burgin zapisał, że Czogałła może być zatrudniony na stanowisku zastępcy kierownika Oddziału I (AIPN, 01137/6, Akta osobowe Stanisława Czogałły, Zawiadomienie, 29 X 1945 r., k. 16; AIPN, 0990/4, Rozkaz personalny nr 284, 5 XI 1945 r., k. 142).

75 We wniosku z 24 X 1945 r. dotyczącym Ignacego Wójcika zawarto stwierdzenie o przeniesieniu go "na stanowisko referenta Oddziału Specjalnego II Wydziału z dn. 23 października 1945 r." (AIPN, 0193/5598, Akta osobowe Ignacego Wójcika, Wniosek, 24 X 1945 r., k. 51; AIPN, 0990/4, Rozkaz personalny nr 287, 8 XI 1945 r., k. 150).

76 Sekretarka Sekcji "B" Lucyna Kusiak zatrudniona została 3 XII 1945 r. z dniem 1 XII 1945 r. (AIPN, 01137/166, Akta osobowe Lucyny Kusiak, Wniosek, 3 XII 1945 r., k. 40; AIPN, 0990/4, Rozkaz personalny nr 313, 14 XII 1945 r., k. 201).

77 Sprawa tworzenia rezydentur zagranicznych została omówiona w odrębnym rozdziale.

78 AIPN, 1572/2593, Struktura Departamentu Wywiadu (projekt), [24 I 1946 r.], k. 2.

79 Ibidem.

80 Ibidem, Statut Wydziału 2 Samodzielnego MBP, 24 I 1946 r., k. 4-5.

81 Ibidem, Struktura Departamentu Wywiadu (projekt), [24 I 1946 r.], k. 2-3.

82 Ibidem, Statut Wydziału 2 Samodzielnego MBP, 24 I 1946 r., k. 4.

83 Ibidem, k. 4-5.

84 AIPN, 2602/1532, Akt zdawczo-odbiorczy, 7 VII 1947 r., k. 144; AIPN, 0236/62, Okładka TO nr 203 krypt. "Bombardier, b.d., k. 4 [pdf]; AIPN, 0236/51, Okładka TO nr 204 krypt. "Szakale", b.d., k. 4 [pdf].

85 AIPN, 2602/1532, Akt zdawczo-odbiorczy, 7 VII 1947 r., k. 144; AIPN, 2602/1527, Wykaz materiałów archiwalnych przekazanych przez II Oddział Sztabu Generalnego VII Departamentowi MBP, 12 XII 1950 r., k. 122-138.

86 Zob. AIPN, 01069/323, mf, Wniosek na założenie teczki osobowej agenta o ps. "Hiszpan", 22 X 1946 r., k. 105 [pdf]; AIPN, 001043/2663, mf, Wniosek na założenie teczki osobowej - teczki personalnej agenta o ps. "Mnich", 2 II 1947 r., k. 125 [pdf]; AIPN, 00231/309, t. 4, Wniosek na założenie teczki obiektowej o krypt. "Warta", 19 II 1947 r., k. 17; AIPN, 00168/79, t. 1, Wniosek na założenie teczki osobowej pracownika kadrowego o ps. "Kociak", 22 III 1947 r., k. 106; AIPN, 00945/2130, mf, Wniosek na założenie teczki osobowej informatora o ps. "Igła", 16 IV 1947 r., k. 24 [pdf]; AIPN, 01069/260, mf, Wniosek na założenie teczki osobowej agenta o ps. "Zoja", 31 V 1947 r., k. 13 [pdf]; AIPN, 01069/449, mf, Wniosek na założenie teczki osobistej ps. "Jot", 11 VI 1947 r., k. 9 [pdf]; AIPN, 00231/309, t. 4, Wniosek na założenie teczki operacyjnej o krypt. "Warta", 20 I 1948 r., k. 1; AIPN, 01069/323, mf, Wniosek na zakończenie teczki pracy "Skiba", 22 IX 1949 r., k. 104 [pdf]; AIPN, 0236/25, t. 1, Niewypełniony wniosek na założenie, zakończenie, przekazanie teczki osobowej - obiektowej Departamentu VII MBP, b.d., k. 132.

87 AIPN, 1572/870, Projekt reorganizacji wyszkolenia w MBP po linii departamentów operacyjnych, 23 X 1946 r., k. 23-24.

I.1. POCZĄTKI WYWIADU W STRUKTURZE MBP (1945-1947)

Wydział Wywiadu MBP (styczeń-marzec 1945)

Początki organów bezpieczeństwa Polski Ludowej sięgają lata 1944 r. Dzięki postępom letniej ofensywy Armia Czerwona przekroczyła linię Bugu i znalazła się na terenach etnicznie polskich. 22 lipca moskiewskie radio ogłosiło powołanie utworzonego dzień wcześniej Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, który miał pełnić funkcję tymczasowego rządu. Wśród trzynastu resortów, które się nań składały, był Resort Bezpieczeństwa Publicznego, kierowany przez Stanisława Radkiewicza. Od 27 lipca jego siedziba znajdowała się w Lublinie, na rogu ul. Krótkiej 4 i Jasnej 81. Przez pierwsze miesiące funkcjonowania resortu jedyną jednostką o charakterze typowo operacyjnym, która wchodziła w jego skład, był Kontrwywiad, kierowany przez kpt. Romana Romkowskiego. W stosownym momencie planowano powołać kolejne. Równocześnie rozpoczęto organizowanie terenowych jednostek bezpieki, czyli urzędów bezpieczeństwa, w województwach, powiatach i miastach2.

Ze względu na trwające działania wojenne i wysiłki zmierzające do przejęcia władzy na wschodnich terenach Polski o konieczności utworzenia wywiadu, nazywanego roboczo "działem zagranicznym", zaczęto mówić dopiero pod koniec 1944 r. W trakcie posiedzenia Biura Politycznego KC PPR z 17 grudnia, poświęconego m.in. sytuacji w organach bezpieczeństwa, Stanisław Radkiewicz stwierdził m.in.: "W aparacie centralnym Romkowski nie ma pomocnika ani zastępcy, a kieruje całą robotą operacyjną. Niewypełnione są działy przemysłowy, kolejowy i zagraniczny. Nie wiemy, co się dzieje po tamtej stronie. KC partii nie docenia pracy Bezpieczeństwa. To resort, który buduje się od nowa. Trzeba go wzmocnić. Są ludzie. Partia może i musi ich dać, a tylko wygra na tym"3. W toku dyskusji Jakub Berman, odpowiedzialny w PKWN za sprawy polityki zagranicznej, odniósł się m.in. do tej kwestii następująco: "W krótkim czasie zbudowano jaki taki aparat. Są sukcesy w walce z wrogiem. Ale praca zwęża się tylko do zagadnienia represyjnego, do odcinania wrogich macek. Ale oprócz tych macek istnieją korzenie, które odrastają. Dlatego czas jest przejść do zagadnień głębszych. Nie twierdzi, że nie jesteśmy informowani, ale nie jest to próba zużytkowania ogromu materiału dla całokształtu walki. Jest istotnym, jak przemiany w Londynie wpłynęły na AK. Jeżeli Churchill chce nam narzucić Mikołajczyka, trzeba nam zebrać materiały przeciw Mikołajczykowi. Nasza propaganda nic z palca nie wyssie. Przez skoordynowanie pewnych ogniw uda nam się osiągnąć maksimum. [...] Musi działać wywiad. Musimy wiedzieć, co się dzieje w Paryżu, Ameryce, w Londynie, który jest sztabem i przysyła do nas ludzi"4. Wkrótce zapadły konkretne decyzje w tej sprawie.

Dokładna data utworzenia wywiadu w strukturze bezpieki nie jest znana. Nie odnaleziono dotąd żadnego dokumentu (rozkazu, instrukcji czy zarządzenia), w którym byłaby mowa o utworzeniu jednostki zajmującej się działalnością wywiadowczą w strukturze resortu bezpieczeństwa. Nie wiadomo nawet, czy taki dokument w ogóle powstał5. W dotychczasowej literaturze przedmiotu przyjmuje się na ogół, że wywiad został powołany 28 grudnia 1944 lub 2 stycznia 1945 r.6 Rozbieżność ta wydaje się niemożliwa do rozstrzygnięcia, ponieważ wynika ze specyfiki najstarszego ze znanych dokumentów odnoszących się do historii jednostki. Chodzi o rozkaz personalny kierownika RBP z 28 grudnia 1944 r. Na mocy tej decyzji z dniem 2 stycznia 1945 r. dotychczasowy zastępca kierownika WUBP w Lublinie por. Stefan Antosiewicz został wyznaczony na stanowisko p.o. kierownika Wydziału Wywiadu, a kierownik Sekretariatu RBP mjr Julian Konar otrzymał nominację na kierownika Sekcji Wydziału Wywiadu7. To właśnie ci funkcjonariusze stali się pierwszymi pracownikami i bezpośrednimi organizatorami nowej jednostki, która zaczęła działać w styczniu 1945 r. Bezpośredni nadzór nad nimi sprawował ówczesny dyrektor kontrwywiadu Roman Romkowski8. Samo MBP utworzono na mocy Ustawy o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej z 31 grudnia 1944 r.9 Pierwsza siedziba wywiadu mieściła się w głównej siedzibie resortu, w budynku przy ul. Krótkiej 4 w Lublinie10.

Podobnie jak wszystkie inne tego typu służby w krajach bloku komunistycznego, wywiad MBP został stworzony i pracował pod bezpośrednim nadzorem sowieckiego wywiadu cywilnego - I Zarządu Głównego Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego (NKGB) ZSRS11. Przyswojono zarówno jego zasady organizacyjne, jak i metody pracy. Nawet część terminologii fachowej, którą się posługiwano, była kalką sformułowań z języka rosyjskiego12. Chociaż nazwiska oficerów sowieckich współuczestniczących w organizowaniu wywiadu MBP pozostają nieznane, z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że jednym z nich mógł być czołowy specjalista od spraw polskich w sowieckim wywiadzie płk Tichon Szklarenko.

Z uwagi na brak dokumentów dotyczących organizacji resortu bezpieczeństwa w najwcześniejszym okresie jego istnienia, w tym tak podstawowych jak etaty i rozkazy organizacyjne, strukturę i obsadę kadrową wywiadu można odtwarzać niemal wyłącznie na podstawie rozkazów personalnych, akt osobowych funkcjonariuszy oraz niektórych materiałów administracyjnych MBP. Według autora najstarszego opracowania historii wywiadu Mariana Chabrosa "brak takich aktów normatywnych dotyczących zakresu działania MBP tłumaczyć należy ściśle tajnym charakterem działalności tego resortu, a głównie utrzymaniem w tajemnicy jego struktury i kadr pracowniczych"15. Wydaje się jednak, że główną przyczyną tego stanu rzeczy było to, iż wiele ówczesnych działań miało charakter improwizacji, a polecenia bardzo często wydawano ustnie. Bez wątpienia informacji na temat okoliczności utworzenia wywiadu MBP należałoby w pierwszej kolejności szukać w archiwum Służby Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej, ale ze zrozumiałych względów jest to dziś niemożliwe.

Organizowanie nowej jednostki rozpoczęto od poszukiwania pracowników. Trzon pierwszej kadry cywilnego wywiadu oparto na ludziach wywodzących się z armii gen. Zygmunta Berlinga, których do MBP skierował Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy. Julian Konar, Stanisław Broszko, Maks Minc i Paweł Wulc przyszli z Polskiego Samodzielnego Batalionu Specjalnego, Edmund Ptak z pionu polityczno-wychowawczego, a Maria Anszyn z kwatermistrzostwa. Sekretarka Anna Górska, z zawodu aktorka, pracowała jako bibliotekarka w szpitalu wojskowym w Lublinie. Kilkoro pracowników Wydziału Wywiadu, m.in. Ryszard Łapkowski, Artur Niesner i Stanisław Sieczka, należało wcześniej do komunistycznej partyzantki GL-AL i konspiracyjnej PPR. Sam pierwszy szef wywiadu, 26-letni Stefan Antosiewicz, trafił do bezpieki z sowieckiego oddziału partyzanckiego zorganizowanego przez NKGB. W sumie jednak początkowa kadra wywiadu, podobnie jak całego ministerstwa, stanowiła dość przypadkowy zbiór osób, dobranych według kryterium "pewności politycznej", a nie fachowości. Większość z nich nie miała nawet średniego wykształcenia, a podstawy pracy operacyjnej i języki obce znało zaledwie kilkoro z nich.

Pod koniec stycznia 1945 r. Wydział Wywiadu składał się z siedmiu osób, przy czym niektóre pracowały w tej jednostce zaledwie kilka tygodni. Oprócz Stefana Antosiewicza i Juliana Konara ówczesny wywiad MBP tworzyli dwaj referenci, wywiadowca, goniec i sekretarka. W lutym zatrudniono kolejnego referenta, a w marcu trzech następnych oraz dwoje fotografów16. Wbrew pojawiającej się niekiedy opinii wśród najwcześniejszej kadry wywiadu MBP nie było absolwentów pierwszego kursu Szkoły Specjalnej NKWD w Kujbyszewie. Dopiero w połowie kwietnia zatrudniono trzech absolwentów drugiego kursu w tym ośrodku. Byli nimi Ryszard Audziejczyk, Aleksander Falek i Jan Meisel17.

Niektórzy pracownicy wywiadu, wstępując do MBP, nie kryli swoich powiązań ze służbami sowieckimi. W czasie wojny Maria Anszyn pracowała jako tłumacz w wojskach drogowych NKWD. Zatrudniony w połowie kwietnia Meisel we własnoręcznie wypełnionej ankiecie specjalnej chwalił się uczestniczeniem w powitaniu Armii Czerwonej we wrześniu 1939 r. "na terenie Zachodniej Ukrainy" i podał, że podczas współpracy z NKWD nosił pseudonim "Egon". Marian Gondowicz od 1939 r. jako oficer śledczy NKWD przeszedł ścieżkę od młodszego pomocnika do p.o. szefa Wydziału Śledczego w Trembowli w dawnym województwie tarnopolskim. Z kolei Izydor Brauner od jesieni 1939 do czerwca 1941 r. służył w organach NKGB w Stryju i Dniepropietrowsku, a następnie do kwietnia 1942 r. w Oddziale Specjalnym NKGB 6. Armii18. Jak można przypuszczać, funkcjonariuszy mających powiązania ze służbami sowieckimi było wówczas znacznie więcej. W większości przypadków nie podawali oni jednak danych na ten temat ani w życiorysach, ani w ankietach, które przedkładano im do wypełnienia przed przyjęciem do służby. Do pracy w wywiadzie MBP nie oddelegowano natomiast żadnych sowieckich oficerów NKWD/NKGB ani Armii Czerwonej, co miało miejsce w innych jednostkach resortu oraz służbach wojskowych19.

Wydział II Specjalny MBP (marzec-lipiec 1945)

Zgodnie z decyzją Rady Ministrów w pierwszych dniach marca 1945 r. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego przeniesiono z Lublina na warszawską Pragę, na ul. Józefa Sierakowskiego 720. Zastępcą kierownika Komisji Likwidacyjnej został mjr Julian Konar. Personel resortu ze wszystkimi materiałami przewieziono do stolicy w dwóch turach 2 i 3 marca. W pierwszym transporcie znalazł się m.in. Wydział Wywiadu, określony w dokumencie jako "Grupa Antosiewicza"21. Na nowym miejscu MBP urzędowało dość krótko i jesienią 1945 r. siedzibę bezpieki przeniesiono do Śródmieścia. Od tej pory znajdowała się w budynku w Al. Ujazdowskich 11, gdzie w czasie okupacji miała siedzibę niemiecka policja kryminalna Kripo, oraz w przylegających do niej budynkach przy ul. Koszykowej 4, 6, 6a, 8 i 10. Były to kamienice należące do dawnych spółdzielni mieszkaniowych Kresowa i Idealna. Pracownicy wywiadu urzędowali w kamienicy nr 6 nazywanej "Blokiem C"22.

Zmieniła się też nazwa jednostki. Już w niektórych dokumentach z drugiej połowy lutego Wydział Wywiadu zaczęto określać jako Wydział II23, II Samodzielny Wydział lub II Samodzielny Wydział Wywiadu24. Prawdopodobnie wraz z przeniesieniem MBP do Warszawy przyjęto na stałe nazwę Wydział II Specjalny, którą stosowano wymiennie z nazwą II Wydział Specjalny. W dokumentach z tego okresu incydentalnie pojawiała się też nazwa II Wydział Samodzielny25.

4 kwietnia nastąpiła zmiana w kierownictwie jednostki. Kpt. Stefan Antosiewicz został przeniesiony na stanowisko p.o. kierownika WUBP w Poznaniu. Jego miejsce zajął mjr Julian Konar, który zaczął pełnić obowiązki kierownika Wydziału II Specjalnego MBP. Miał wówczas 24 lata. Formalnie mianowano go na to stanowisko dopiero rozkazem z 16 czerwca, choć jako datę jego objęcia wpisano 4 kwietnia26.

Wywiad MBP rozrastał się powoli. Pod koniec marca w centrali Wydziału II Specjalnego pracowało zaledwie 9 funkcjonariuszy, z których 5 było referentami27. Według stanu z 5 czerwca stan osobowy zwiększył się do 16 osób28. Oprócz nich 8-10 funkcjonariuszy pracowało w sekcjach II specjalnych, czyli terenowych ekspozyturach Wydziału II Specjalnego przy WUBP w Łodzi, Katowicach i Krakowie29. Ze względu na duże obciążenie działalnością operacyjną funkcjonariusze z centrali wywiadu pracowali wówczas mniej więcej 64 godziny tygodniowo, czyli ponad dziesięć i pół godziny, od poniedziałku do soboty30.

Co ciekawe, już wówczas doszło do pierwszej ucieczki funkcjonariusza wywiadu. Edmund Ptak, któremu w maju rozkazano wyjechać do Francji, nie wykonał tego zadania i zniknął. Jak się okazało, przez kilka miesięcy ukrywał się w Wielkopolsce u swojego wuja, a następnie pracował jako górnik w Miechowicach k. Bytomia i Wałbrzychu. MBP odnalazło go i aresztowało dopiero w listopadzie 1946 r. Do ucieczki skłoniła go prawdopodobnie obawa przed konsekwencjami, jakie by mu groziły, gdyby wyszło na jaw, że w czasie wojny służył w Waffen SS. W marcu 1947 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Łodzi skazał go na pięć lat więzienia za dezercję32.

20 kwietnia 1945 r. odbyło się pierwsze zebranie Komórki PPR Wydziału II Specjalnego MBP. Wzięły w nim udział tylko cztery osoby, w tym mjr Konar, który otworzył spotkanie, objaśniając znaczenie PPR i rolę organizacji partyjnej w ministerstwie. Na sekretarza komórki został wybrany por. Stanisław Broszko. Podczas drugiego zebrania, 1 czerwca, mjr Konar wygłosił referat o moralności, jaką powinni się cechować członkowie PPR w MBP. Uczestniczyło w nim czterech członków, a w trakcie spotkania przyjęto piątego33. W wywiadzie, w przeciwieństwie do niektórych innych jednostek bezpieki, nigdy nie powstała analogiczna komórka lub koło PPS, a stopień upartyjnienia kadry należał do najwyższych w całym resorcie.

Ze względu na szczątkowy stan zachowania dokumentów odtworzenie kierunków działania Wydziału Wywiadu i Wydziału II Specjalnego MBP jest bardzo poważnie utrudnione. Ponieważ tworzenie wywiadu rozpoczęto, gdy trwały jeszcze działania wojenne, w Okólniku nr 2 WW z 15 stycznia 1945 r. stwierdzono, że jego głównym celem ma być "prowadzenie pracy wywiadowczej na terytorium Polski będącym jeszcze pod okupacją niemiecką"34. W dokumencie tym minister Stanisław Radkiewicz zwrócił się do kierowników wojewódzkich i powiatowych urzędów bezpieczeństwa z poleceniem, by spośród pozyskanej już agentury wybrano osoby, które można by przerzucić za linię frontu w celu prowadzenia działalności wywiadowczej. Zalecał wyszukiwanie osób pewnych politycznie, które miałyby rodzinę lub innego rodzaju kontakty w środowiskach byłych żołnierzy AK, NSZ, członków SN i Delegatury Rządu RP na Kraj na terenach znajdujących się jeszcze pod okupacją. Kierownicy jednostek terenowych mieli za zadanie przesłać dane biograficzne i charakterystyki wybranych przez siebie agentów do Wydziału Wywiadu MBP do 20 stycznia 1945 r. i systematycznie uzupełniać informacje na ich temat. Zobowiązano je także do przekazywania protokołów przesłuchań zatrzymanych przez nie niemieckich "agentów, terrorystów i dywersantów"35. Luki w dokumentacji uniemożliwiają stwierdzenie, czy i jak zareagowano na ten okólnik. Jego treść wskazuje jednak, że właściwie od samego początku wywiad MBP miał przede wszystkim działać przeciwko legalnym władzom RP na uchodźstwie oraz rozpracowywać ich kontakty z niepodległościowymi środowiskami i podziemiem w kraju36.

System kontroli i nadzoru służb sowieckich nad "polskim NKWD" opierał się na sowieckich funkcjonariuszach, którzy zostali oddelegowani do niego w charakterze doradców, czyli tzw. sowietników. Początkowo działali oni głównie w centrali Resortu Bezpieczeństwa Publicznego oraz w ramach ruchomych grup operacyjnych, po czym zaczęto ich kierować do wszystkich tworzących się terenowych urzędów bezpieczeństwa. Większość z nich wywodziła się z organów kontrwywiadu wojskowego "Smiersz". Oprócz funkcjonariuszy oddelegowanych do organizującej się bezpieki na terenie Polski aktywną działalność prowadziły również grupy operacyjne "Smiersza", NKWD i wojska NKWD.

Po przeniesieniu centrali bezpieczeństwa do Warszawy służby sowieckie rozpoczęły intensywną rozbudowę aparatu doradców i nadały mu bardziej sformalizowany kształt. 6 marca płk Iwan Sierow został mianowany doradcą NKWD przy MBP. W podobnym czasie wyznaczono też jego zastępców oraz oficerów odpowiedzialnych za nadzór nad konkretnymi jednostkami ministerstwa, w tym zapewne wywiadem oraz aparatem terenowym UB. W sumie według stanu z 25 kwietnia 1945 r. w Aparacie Doradcy zatrudniono łącznie 484 pracowników operacyjnych. Wkrótce jednak ich liczba znacznie się zmniejszyła, m.in. dlatego że władze sowieckie przeniosły część kadr do Niemiec.

27 kwietnia 1945 r. w związku z wyjazdem płk. Sierowa do Berlina zastąpił go gen. por. Nikołaj Sieliwanowski, który w latach 1944-1945 był zastępcą szefa "Smiersza" Wiktora Abakumowa. Oficer ten pozostał na stanowisku do maja 1946 r., po czym pełnienie obowiązków głównego doradcy przy MBP przejął jego zastępca płk Siemion Dawydow. Zmiana ta związana była z reorganizacją sowieckich organów bezpieczeństwa, którą przeprowadzono 22 marca 1946 r. NKWD przemianowano na Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MWD), a NKGB na Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB). W ślad za tymi zmianami w sierpniu 1946 r. Aparat Doradcy MWD ZSRS przy MBP został przeniesiony do MGB. Pierwszym znanym z nazwiska doradcą przy wywiadzie cywilnym był płk Wiktor Fiłatow, który zaczął pełnić tę funkcję w maju 1946 r.37

Ze względu na to, że działalność doradców podlegała bezpośrednio moskiewskiej centrali, wśród archiwaliów pozostałych po organach bezpieczeństwa Polski Ludowej można znaleźć jedynie pojedyncze dokumenty na ich temat. W myśl niepisanej zasady panującej w resorcie ich tożsamość oraz ślady ingerencji w konkretne decyzje i operacje starannie ukrywano. Bez wątpienia w najwcześniejszym okresie istnienia aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej to właśnie oni, przy współudziale niektórych absolwentów szkoły NKWD w Kujbyszewie, uczyli zatrudnionych w MBP funkcjonariuszy podstaw pracy operacyjnej i pomagali im w werbowaniu agentury39. Ich kompetencje były jednak znacznie szersze, co przyznawali po latach sami funkcjonariusze ówczesnego UB40.

W swoich wspomnieniach były oficer wywiadu MBP Marcel Reich-Ranicki wyraził opinię, że "doradców nie przysyłano do Warszawy po to, żeby nam pomogli; do ich zadań należało raczej poszukiwanie informacji, które mogłyby interesować sowiecki wywiad"41. Zdaniem innego funkcjonariusza, Henryka Wendrowskiego, "doradcy radzieccy wiedzieli o wszystkim. Byli od szczebla powiatów. Im wyżej, tym ich było więcej. Oni uczestniczyli w życiu resortu niczym duchy. W oficjalnych dokumentach nie ma zbyt wiele śladów ich pracy. A przecież brali udział w naradach, kolegiach, odprawach, zebraniach, spotkaniach itp. Oni byli, widziano ich, ale śladów własnej działalności nie zostawiali. Otrzymywali kopie wszystkich dokumentów, ale niczego nie kwitowali. Materiały przygotowywane dla nich nie były nigdzie rejestrowane. Do dziś nie wiadomo nawet, ilu tych doradców naprawdę było. Swoje prośby, które traktowano jak rozkaz, przekazywali ustnie, zazwyczaj powołując się na przełożonych z Moskwy"42. Tadeusz Szadkowski, który w tych latach pracował w kontrwywiadzie MBP, na podstawie własnych obserwacji ich działalności uznał, że ""doradztwo" było raczej kamuflażem, a głównym zadaniem była raczej kontrola pracy jednostek, przy których działali, i wychwytywanie spraw, które mogły interesować władze ZSRR"43.

Potwierdzenie tych opinii można znaleźć w poufnym opracowaniu włoskich służb specjalnych na temat organów bezpieczeństwa i wywiadu PRL, które powstało najprawdopodobniej w 1958 r.44 Stwierdzono w nim m.in.: "Każdy departament MBP i O2 [wywiadu wojskowego - W.B.] miał swego doradcę radzieckiego przydzielonego przez Moskwę i związanego z Wydziałem Doradców radzieckiego MWD-KGB i GRU, skąd wysyłano doradców do wszystkich krajów demokracji ludowej. Doradcy mieszkali oddzielnie w dwóch grupach, często używając pseudonimów i prawie nigdy nie bratając się towarzysko z funkcjonariuszami polskimi. W swoich biurach poszczególnych departamentów MBP doradcy ci brali udział we wszystkich ważnych naradach operacyjnych. Chociaż ich zadaniem było udzielanie rad, a nie kierowanie, w rzeczywistości "rady" ich były zawsze brane pod uwagę i traktowane jako ostatnie słowo i najwyższa dyrektywa dla służb polskich. Doradcy radzieccy mieli ponadto przystęp do wszystkich czynności, otrzymywali kopię każdego pisma redagowanego przez biura UB i O2 oraz przez organa terenowe: kopie planów operacyjnych, raportów śledczych, wyciągów, sprawozdań operacyjnych i wywiadowczych oraz notatek o charakterze wewnętrznym. Informowano ich o osobach wszystkich źródeł i kandydatów na agentów. Chociaż w ten sposób byli oni dokładnie informowani o wszystkich poczynaniach i przygotowaniach UB i O2 oraz zapoznawani z rezultatami, sami nie dostarczali Polakom nic. Jeśli nawet służba kraju satelickiego zażądała od Moskwy sprawdzenia czyjejś przeszłości, mało było prawdopodobne, aby otrzymała od Moskwy pełne informacje o danej osobie"45.

Przez pierwsze lata po wojnie działalność sowieckich oficerów należących do Aparatu Doradcy, a także tych, którzy pracowali w sowieckiej ambasadzie i innych zagranicznych przedstawicielstwach ZSRS, miała również dodatkowy aspekt. Część z nich, zapewne kilkuosobowa, tworzyła klasyczną rezydenturę wywiadowczą, która prowadziła pracę operacyjną na rzecz I Zarządu Głównego NKGB m.in. z użyciem źródeł agenturalnych. Choć brakuje na ten temat konkretniejszych danych, wiadomo, że w dalszym ciągu utrzymywano kontakty z częścią współpracowników zwerbowanych przed 1945 r., a do tego pracowano z nowymi. Były wśród nich zarówno osoby wykorzystywane do zwalczania niepodległościowego podziemia, jak i członkowie partii politycznych, włącznie z PPR. Dopiero uchwałą Biura Politycznego KC KPZS z 2 sierpnia 1949 r. władze sowieckie zakazały prowadzenia działalności wywiadowczej w krajach bloku komunistycznego z wyjątkiem NRD, gdzie sytuacja polityczna była nadal niestabilna46.

Według Nikity Pietrowa, który omówił treść tej uchwały, "tekst dokumentu zawierał żądanie "zaprzestania działalności agenturalno-wywiadowczej w krajach demokracji ludowej", rozwiązania istniejących tam siatek agenturalnych, zakazu dalszego werbowania współpracowników oraz powiadomienia każdego agenta w trakcie kolejnych spotkań, że zostaje zwolniony z obowiązku prowadzenia działalności na rzecz ZSRS, ponieważ "stosunek przyjaźni oraz zaufania między ZSRS a jego krajem sprawia, że takie działania są zbędne". Dokument przewidywał również powiadomienie przywódców tych państw o przyjętym rozporządzeniu"47. O tej dwoistości zadań sowieckich doradców wspominał m.in. były pracownik resortu Jakub Bukowski, który napisał o ich roli następująco: "Faktycznie kontrolują wszystko, co robią Polacy, i jednocześnie kierują działaniami. Zadania doradców są znacznie szersze od oficjalnych i nieujawniane wobec Polaków. NKWD posiada swoją siatkę agentów w Polsce. Kierowali siatką, odbierali raporty, opracowywali i porównywali z doniesieniami od agentury obsługiwanej przez Polaków. Na tej podstawie sporządzali swoje własne raporty sytuacyjne i poprzez szefa doradców wysyłali na Łubiankę"48.

Niezależnie od kontroli ze strony sowieckiej wywiad MBP, podobnie jak pozostałe jednostki organów bezpieczeństwa Polski Ludowej, ściśle podlegał władzom partyjnym i państwowym, a w szczególności dyrektywom Biura Politycznego KC PPR.

Wydział II Samodzielny MBP (lipiec 1945-marzec 1946)

W czerwcu 1945 r. nastąpiła kolejna zmiana na stanowisku kierowniczym. GZPW wojska skierował do służby w MBP ppłk. Juliusza Burgina. Z dniem 21 czerwca minister Radkiewicz wyznaczył go na stanowisko kierownika II Wydziału Specjalnego. Nominację tę zatwierdzono dopiero rozkazem z 10 lipca, mianującym jednocześnie mjr. Juliana Konara jego zastępcą49. Przy okazji warto dodać, że Burgin i Konar znali się już wcześniej ze wspólnego pobytu w więzieniu przed wojną. Zmianie kierownika towarzyszyła zmiana nazwy jednostki. Najprawdopodobniej od 9 lub 10 lipca 1945 r. dotychczasowy Wydział II Specjalnego MBP zaczęto określać jako Wydział II Samodzielny (numer wydziału zapisywano czasem cyframi arabskimi lub skrótem "W2S"), a sekcje II specjalne przy WUBP - sekcjami II samodzielnymi50.

Mianowanie 39-letniego Burgina na szefa wywiadu MBP wpłynęło na ożywienie w organizowaniu jednostki. Do istniejącej już Sekcji doszła wówczas Sekcja "A", której kierownikiem został mjr Jan Tataj52. Kompetencje tej jednostki pozostają niejasne. Możliwe, że odpowiadała za działalność na rzecz wywiadu w kraju. W jej skład wchodzili starsi wywiadowcy i wywiadowcy. W tym samym czasie przystąpiono do organizowania Kartoteki53 oraz Sekcji Gospodarczej54. Zmiany wpłynęły także na funkcjonowanie jednostek terenowych. Już pod koniec czerwca Burgin zaczął ściągać do Warszawy niektórych pracowników sekcji II specjalnych55. Jednostki te zlikwidowano na przełomie lipca i sierpnia 1945 r.; dokładna data podjęcia tej decyzji nie jest znana. Powodem ich zamknięcia mogła być trudność w koordynowaniu ich pracy oraz konieczność wzmocnienia kadry centrali. Od tego momentu zadania sekcji II samodzielnych przejęła prawdopodobnie Sekcja "A" Wydziału II Samodzielnego MBP.

Jednym z głównych zadań, przed jakimi stanął Burgin, było znalezienie ludzi, którzy mogliby zasilić kadrę wywiadu. Osoby zatrudnione w Wydziale II Samodzielnym MBP prezentowały na ogół niski poziom wiedzy fachowej i ogólnej. Część z nich nie znała żadnego języka obcego, inni, zwłaszcza funkcjonariusze pochodzenia żydowskiego i reemigranci, mieli problemy z poprawnym posługiwaniem się językiem polskim. Głównym kryterium, jakim się kierowano, było przejawianie zaangażowania ideologicznego i wrogi stosunek do "nacjonalizmu". Pojęcie to było wówczas bardzo pojemne znaczeniowo. Choć nie mówiono tego wprost, za "nacjonalizm" uznawano m.in. wszelkie formy kwestionowania kierowniczej roli Związku Sowieckiego w bloku komunistycznym, a także przejawy myślenia o jakiejś formie suwerenności kraju. Zwracano też uwagę na pochodzenie społeczne, niechętnie patrząc na osoby wywodzące się z kręgów "drobnomieszczańskich". Przy takich kryteriach doboru kadr w wielu wypadkach okazywało się, że zatrudniano osoby zupełnie nienadające się do tej pracy i nieodpowiedzialne. W raporcie dla Ławrientija Berii z października 1945 r. doradca NKWD przy MBP gen. por. Nikołaj Sieliwanowski napisał o tym w następujący sposób: "Posiadane [przez nas] materiały potwierdzają, że organy bezpieczeństwa publicznego w Polsce są w znacznym stopniu zaśmiecone zdrajcami, członkami organizacji podziemnych, łapówkarzami, maruderami i innym elementem przestępczym"56. Dodał przy tym, że "Minister Radkiewicz i nasi instruktorzy [chodzi o sowieckich doradców - W.B.] podejmują kroki w celu zapewnienia bardziej starannego doboru ludzi do organów bezpieczeństwa publicznego"57. Choć we wspomnianym dokumencie podawano przede wszystkim przykłady z terenowego aparatu UB, problem ten dotyczył też kadry z centrali resortu, w tym wywiadu, czego przykłady można znaleźć w niektórych aktach osobowych funkcjonariuszy. W istniejącej sytuacji rotacja personelu była bardzo duża, a przypadki zwolnienia dyscyplinarnego występowały stosunkowo często.

Za przeprowadzanymi zmianami nie nadążał Wydział Personalny MBP, którym kierował sowiecki oficer Mikołaj Orechwa, z pochodzenia Białorusin. Józef Światło charakteryzował go jako człowieka, "który łączy w sobie najgorsze cechy rosyjskie. Jest znienawidzony przez wszystkich, nie ma do nikogo zaufania. Nie potrafi się nawet uśmiechnąć, ma wiecznie na twarzy ostry i zły grymas. A poza tym jest butny, zarozumiały i chamski. Traktuje wszystkich z pogardą i wyższością"58. Ponieważ Juliusz Burgin również był oficerem nieznoszącym sprzeciwu i bardzo pewnym siebie, wielokrotnie dochodziło między nimi do ostrych spięć59. Tym bardziej że szef wywiadu MBP, licząc się z protestami ze strony mjr. Orechwy, zazwyczaj stawiał go przed faktami dokonanymi i informował o decyzjach kadrowych, które już zdążył podjąć60. W tej sytuacji dość często zdarzało się, że rozkazy zatwierdzające poszczególne przeniesienia wydawane były przez Wydział Personalny nawet z kilkumiesięcznym opóźnieniem.

Juliusz Burgin, wykorzystując specyficzny charakter kierowanej przez siebie jednostki, starał się uniezależnić od Wydziału Personalnego MBP. W listopadzie 1945 r. w piśmie do ministra Radkiewicza stwierdził: "Uważam, że ocenę pracowników i możliwości ich wykorzystania należy pozostawić kierownikom wydziałów, w których odnośni pracownicy są zatrudnieni. Opinia mjr. Orechwy, oparta jedynie i wyłącznie na danych personalnych bez uwzględnienia poziomu umysłowego, stosunku do powierzonych obowiązków i zdolności danego pracownika, wydaje się powierzchowna"61. Mimo że minister nie przyjął jego argumentacji, ppłk Burgin w dalszym ciągu prowadził własną politykę personalną. W rezultacie etatowe stanowiska funkcjonariuszy wywiadu MBP nie zawsze odzwierciedlały to, gdzie rzeczywiście pracowali i jaką funkcję pełnili.

W sierpniu uaktywniła się działalność Komórki PPR przy Wydziale II Samodzielnym. Od połowy tego miesiąca zaczęła funkcjonować "komórka PPR współpracowników MBP II Wydziału Samodzielnego Sekcji A", określana mianem "komórki terenowej". Jej sekretarzem był Mieczysław Jaskólski. Po niespełna dwóch miesiącach włączono ją do głównej organizacji partyjnej w wydziale. 15 września podczas zebrania sprawozdawczego komórki PPR na jej sekretarza wybrano Paulinę Złotogórską, która już od ponad miesiąca tymczasowo pełniła tę funkcję. Organizacja partyjna PPR według stanu na 9 listopada liczyła 21 członków. Na przełomie stycznia i lutego 1946 r. dotychczasową Komórkę PPR zaczęto określać w dokumentach jako Koło PPR przy Wydziale II Samodzielnym MBP.

Podstawowym elementem pracy partyjnej było wygłaszanie referatów przez poszczególnych funkcjonariuszy. Urządzano także "prasówki", czyli spotkania, podczas których wyznaczeni prelegenci odczytywali zebranym fragmenty artykułów z gazet i czasopism, a następnie aranżowali dyskusję na ich temat. Pomagali w ten sposób "mniej wyrobionym" uczestnikom spotkań właściwie zrozumieć treść tych tekstów, a jednocześnie zmuszali ich do zapoznawania się z aktualnymi wydarzeniami. Nie bez znaczenia było przy tym to, że niektórzy funkcjonariusze, zwłaszcza z komórek pomocniczych, mieli problemy z samodzielną lekturą ze względu na słabą umiejętność posługiwania się językiem polskim i czytania62.

O początkach pracy operacyjnej wywiadu MBP w 1945 r. wiadomo niewiele. Wbrew pojawiającym się opiniom nie ma żadnych dowodów na to, że w okresie wojennym przerzucał swoich agentów i dywersantów za linię frontu. Ze względu na szczupłość kadr i ich niski poziom wyszkolenia wydaje się, że byłoby to zadanie przekraczające ówczesny potencjał jednostki. Działania tego typu podejmował natomiast wywiad wojskowy. Według Adama Nogaja od końca stycznia do kwietnia 1945 r. Oddział II desantował na zaplecze armii niemieckiej 21 grup wywiadowczych, liczących łącznie 81 ludzi. Ich zadanie polegało na rozpoznaniu terenu przed posuwającą się na zachód Armią Czerwoną63. Wydaje się natomiast prawdopodobne, że funkcjonariusze wywiadu MBP, zwłaszcza z Sekcji II Specjalnej w Łodzi, prowadzili pracę operacyjną wśród niemieckich jeńców.

Nieliczne zachowane dokumenty z najwcześniejszego okresu funkcjonowania wywiadu MBP wskazują, że ówczesne działania miały charakter bardziej doraźny niż długofalowy i nie były zbyt sformalizowane. W tym okresie niektórzy funkcjonariusze i współpracownicy otrzymywali zadania związane z konwojowaniem grup repatriantów i transportów z pomocą zagraniczną64. Jednym z nich był Henryk Aszkenazy, który między 16 a 27 czerwca 1945 r. uczestniczył w delegacji wojskowej PCK mającej przygotować repatriację Polaków z Niemiec oraz Francji. Przed wyjazdem Wydział II zwerbował go jako agenta o pseudonimie "Wiktor" i zlecił mu zadania o charakterze kontrwywiadowczym. Aszkenazy miał obserwować członków grupy i odnotowywać, z kim się kontaktują i jak reagują na wydarzenia, do których dochodziło po drodze. Miał również zwrócić uwagę na wszelkie przypadki pijaństwa, rozrzutności i hazardu oraz romanse z napotkanymi kobietami. Po powrocie do kraju sporządził kilkustronicowy raport i na tym współpracę zakończono65. Z kolei na początku lipca kierownictwo wywiadu wysłało za granicę starszego referenta Jana Dąbala. Wyjechał on służbowo do rumuńskiej Konstancy wraz z grupą ochrony transportów UNRRA66.

Warunki do rozwinięcia działalności wywiadowczej zaistniały latem 1945 r. Po tym, jak alianci cofnęli uznanie rządowi RP na uchodźstwie, przenosząc je na władze warszawskie, rozpoczęto organizowanie sieci przedstawicielstw dyplomatycznych, konsularnych i handlowych. Jesienią 1945 r. wywiad MBP zaczął budować siatki agenturalne i przerzucać swoich ludzi na Zachód. Utworzono również misje repatriacyjne, do których skierowani zostali funkcjonariusze i zaufani agenci Wydziału II Samodzielnego MBP. Ich rolą było monitorowanie ruchu osobowego, a także poszukiwanie kandydatów na współpracowników.

Podstawowym terenem działania wywiadu MBP i wywiadu wojskowego w okresie bezpośrednio po wojnie był obszar Niemiec. W komentarzu do instrukcji dla pionu informacyjnego Oddziału II Wacław Komar uzasadniał to następująco: "Główny wysiłek informacyjno-wywiadowczy skierowujemy na Niemcy i w związku z tym na państwa o tendencjach reakcyjno-imperialistycznych, które z jednej strony przez popieranie Niemiec zajmują pozycję antypolską, z drugiej zaś strony dążąc do restauracji władzy wielkiego kapitału w krajach ludowo-demokratycznych zagrażają wewnętrznemu pokojowi i bezpieczeństwu granic naszego kraju. W tej sytuacji ZSRR jest naszym naturalnym, formalnym i faktycznym sojusznikiem. Powyższe momenty określają kierunek działania naszej służby informacyjnej i ilustrują zasadniczą odmienność zadań i celów obecnej służby informacyjnej od dowrześniowej, której główny wysiłek był skierowany, by stworzyć z Polski forpocztę interwencji antysowieckiej, z zamiarem okrążenia ZSRR"67.

Wywodzący się z MSW autorzy opracowań na temat historii wywiadu cywilnego podali, że w najwcześniejszym okresie istnienia pracował on według przepisów zawartych w ogólnoresortowej "Instrukcji (tymczasowej) o pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci" z 13 lutego 1945 r. Wskazówki dotyczące przeprowadzania werbunków i pracy ze współpracownikami krajowymi i zagranicznymi potraktowano w niej łącznie dla wszystkich jednostek operacyjnych ministerstwa. Bezpośrednio do wywiadu odnosił się tylko jeden z paragrafów instrukcji, zatytułowany "Dobór i werbowanie agentury dla pracy wywiadowczej za granicą". Stwierdzono w nim, że kandydaci na agentów wywiadu powinni być dobierani spośród osób znających język państwa, do którego mają zostać przerzuceni. Za korzystne uznawano posiadanie tam bliskiej rodziny lub znajomych. Mieli również orientować się w sytuacji i obyczajach panujących w danym państwie. Oprócz tego było wskazane, by mieli krewnych na terenie Polski. Choć nie pisano tego wprost, rodziny traktowano jako swoistych zakładników i gwarant tego, że po wykonaniu zadania agent powróci do kraju. Twórcy instrukcji zalecali, by przy przeprowadzaniu werbunków w znaczący sposób odwoływać się do tzw. uczuć patriotycznych68. Możliwe, że omawiane przepisy obowiązywały tylko do początku 1946 r., ponieważ w tym okresie Wydział II Samodzielny MBP zaczął działać według własnych aktów normatywnych. Ze względu na to, że większość z nich prawdopodobnie została zniszczona, sprawa ta wymaga dalszych badań.

Zachowane dokumenty nie pozwalają na określenie, czy i w jakiej mierze funkcjonariusze ówczesnego wywiadu pracowali zgodnie ze wspomnianą instrukcją i innymi przepisami wewnętrznymi. Nie jest to takie oczywiste, ponieważ napisanie dłuższego meldunku czy informacji lub przygotowanie bardziej złożonej kombinacji operacyjnej mogło przekraczać ich umiejętności i horyzonty intelektualne. Zdaniem Franciszka Szlachcica sposób, w jaki w tym okresie działano, przypominał swoisty ""wyścig pracy" w werbowaniu informatorów. Kto zwerbował więcej, był chwalony i nagradzany, kto miał mniej, starał się nadgonić"69. Dotyczyło to także wywiadu MBP. Ówczesny powierzchowny styl pracy dobrze oddaje fragment meldunku jednego z funkcjonariuszy wywiadu, Aleksandra Falka. W raporcie do centrali stwierdził: "pracuję od 13 kwietnia 1945 r. w II Wydziale Samodzielnym. Z przystąpieniem do pracy zaraz wykonywałem robotę operatywną w terenie, a w szczególności w województwie Śląska Górnego i Dolnego. Werbowałem agentów obcokrajowców i Polaków, dając im instrukcje, a po całkowitym oformleniu przerzucałem ich do miejsc naznaczonych. Posiadam za sobą większą ilość zawerbowanych agentów dla wydziału"70. W rzeczywistości wywiad nie miał z tego typu przypadkowej agentury prawie żadnego pożytku.

Wymownym przykładem niskiego poziomu pracy operacyjnej w tym czasie jest historia Altera Szermana, głównego bohatera jednej z najstarszych spraw operacyjnych, które udało mi się odnaleźć. Człowiek ten był reemigrantem z Belgii, a z ruchem komunistycznym związał się już w latach dwudziestych. Podczas wojny w Hiszpanii był dowódcą plutonu w Brygadzie im. Jarosława Dąbrowskiego, a do kraju wrócił wraz z I AWP. Ponieważ znał języki obce i realia życia w Europie Zachodniej, w sierpniu 1945 r. Wydział Personalny MBP skierował go do pracy w wywiadzie. Kierownictwo Wydziału II uznało, że nie nadaje się na funkcjonariusza, zdecydowano się więc wysłać go za granicę jako agenta71.

Szerman podpisał deklarację współpracy z MBP jako agent ps. "Trop" 25 sierpnia 1945 r. Proces przygotowywania go do wywiadowczej misji przebiegł niezwykle szybko. Już 30 sierpnia opracowano plan jego wykorzystania i charakterystykę, które przekazano do zatwierdzenia ministrowi Radkiewiczowi. Przewidywano, że niedoszły funkcjonariusz wyjedzie do swojej żony lub znajomej w Belgii, by osiedlić się tam i wrócić do pracy w zawodzie krawieckim. O swoim przybyciu miał powiadomić brukselską placówkę konsularną. Według opracowanej dla niego legendy miał opowiadać znajomym, że w czasie wojny przebywał na robotach przymusowych w Niemczech, a po wkroczeniu Armii Czerwonej trafił do szpitala, po czym zdecydował się wrócić do Belgii. Nakazano mu również, by w żadnym wypadku nie mówił nikomu o współpracy z MBP.

Zlecono mu trzy zadania - zorientowanie się we "wpływach poszczególnych państw na życie polityczne w Belgii", ustalenie nazwisk "polskich reakcjonistów znajdujących się w Belgii i [jakie są] adresy ich skupisk" oraz udzielanie pomocy zgłaszającym się do niego ludziom pracującym dla wywiadu Polski Ludowej. Ostatnią rzeczą, którą z nim ustalono, była sprawa łączności. Jak zapisano w instrukcji "W swoim czasie zgłosi się do Was osobnik trzymający w lewej ręce pudełko papierosów i zaproponuje Wam kupno 10 paczek tych papierosów po 10 franków paczka, mówiąc: "sprzedaję tak tanio, bo moja żona jest chora", na co Wy odpowiecie: "ja palę tylko angielskie Wirginia", po wymianie tych haseł możecie przystąpić do normalnej rozmowy"72. Minister dość szybko zatwierdził przedstawiony mu plan i już 3 września agent "Trop" mógł wyruszyć w drogę. Przed wyjazdem przekazano mu 2 tys. marek okupacyjnych i 10 dolarów. Choć po pewnym czasie pracownik brukselskiej rezydentury nawiązał z nim kontakt, agent nie zgodził się na dalszą współpracę i wkrótce potem wyjechał do Ameryki73.

Jesienią 1945 r. przystąpiono do rozbudowywania struktury wywiadu. Aby uzyskać zgodę na proponowane rozwiązania, ppłk Burgin przesyłał swoje dezyderaty i projekty ministrowi Radkiewiczowi, przy czym częstokroć robił to już po tym, jak zaczął wcielać te pomysły w życie. Na podstawie akt osobowych można stwierdzić, że pod koniec października istniały Oddział I74 i Oddział Specjalny75, a w grudniu pojawiła się Sekcja "B" o nieznanych bliżej kompetencjach, którą prawdopodobnie przemianowano lub przekształcono w jeden z kolejnych oddziałów76. Właściwa struktura Wydziału II Samodzielnego MBP ukształtowała się na początku 1946 r. Nieliczne dokumenty z tego okresu wskazują, że funkcjonowała już na przełomie stycznia i lutego, choć wciąż jeszcze w sposób niesformalizowany. Wywiad składał się wówczas z pięciu oddziałów o numerach od I do IV oraz Oddziału Specjalnego, w którego skład wchodziły najprawdopodobniej Referat Wiz i Referat Łączności, a także z Sekcji Gospodarczej. Na przełomie 1945 i 1946 r. przystąpiono również do organizowania placówek oficerskich, czyli ekspozytur w kilku miastach na terenie kraju. Na większą niż dotąd skalę budowano również siatki wywiadowcze, które stanowiły zaczątek rezydentur zagranicznych77. Nad przyszłym etatem jednostki jeszcze pracowano.

24 stycznia 1946 r. ppłk Burgin przesłał kierownictwu ministerstwa projekty struktury organizacyjnej "Departamentu Wywiadu" oraz "Statutu Wydziału 2. Samodzielnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego". Według tych dokumentów tworzący się wywiad MBP miał mieć charakter "informacyjny i interwencyjny" i odpowiadać za realizację czterech głównych zadań, którymi były:

"1. Obserwacja Polonii Zagranicznych we wszelkich przejawach ich życia zbiorowego i indywidualnego.

2. Ingerencja w życie polityczne, społeczne, kulturalne, religijne i organizacyjne tych Polonii w kierunku zwalczania wpływów i pozycji elementów reakcyjnych.

3. Obserwacja działalności polskich placówek dyplomatycznych zagranicznych.

4. Obserwacja działalności Polaków czasowo przebywających za granicą"78.

Dodawano też: "Nasze zainteresowanie dla spraw Polonii Zagranicznej rozciąga się również na reakcyjne koła zagraniczne wspierające polską reakcję"79. Wywiad MBP miał realizować swoje zadania, budując "sieć agentur i rezydentur, rozmieszczonych w interesujących nas ośrodkach, w organizacjach politycznych, zawodowych, handlowych, przemysłowych, turystycznych, sportowych, społecznych, charytatywnych i innych oraz w łonie polskich placówek za granicą i w kraju na punktach wyjściowych na zagranicę"80. Cele przyszłego "Departamentu Wywiadu" miały być realizowane przez cztery wydziały operacyjne oraz dwa pomocnicze.

Podstawowym zadaniem wydziałów I-IV miało być rozpracowywanie polskiej emigracji w poszczególnych krajach oraz kontrwywiadowcza ochrona placówek dyplomatycznych Polski Ludowej, a także Polaków czasowo przebywających za granicą. Teren działania miał być niewspółmiernie szerszy w stosunku do ówczesnego potencjału kadrowego i organizacyjnego. Zakładano, że wywiad MBP będzie działał w niemal całej Europie (z wyjątkiem Związku Sowieckiego), krajach obu Ameryk, Afryce Północnej oraz na Bliskim Wschodzie.

Kompetencjami Wydziału I miały być objęte: Belgia, Francja, Hiszpania, Holandia, Portugalia, Wielka Brytania, Włochy i kraje Afryki Północnej. Wydział II miał się zajmować Niemcami, Austrią, Szwajcarią i krajami skandynawskimi. Wydział III Bułgarią, Czechosłowacją, Grecją, Jugosławią, Rumunią, Turcją, Węgrami i krajami Bliskiego Wschodu, a Wydział IV krajami obu Ameryk. Rolą Wydziału "A" miała być obserwacja działalności placówek dyplomatycznych i cudzoziemców na terenie Polski81.

Tabela nr 2. Projekt struktury Wydziału 2 Samodzielnego MBP ze stycznia 1946 r.

Sekretariat

Wydział I

Wydział II

Wydział III

Wydział IV

Wydział "A"

Wydział Finansowo-Gospodarczy

W projekcie statutu stwierdzono, że "W2S MBP stanowi w łonie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego jednostkę samodzielną, działającą na prawach departamentu i podlegającą bezpośrednio ministrowi. Działalność W2S MBP ze względu na specyficzny swój charakter nie jest przewidziana w oficjalnym statucie MBP, pozostaje zakonspirowana i podlega kontroli wyłącznie ministra"82. Wydział II Samodzielny miał prowadzić własną ewidencję swojej agentury, kartotekę osób i rozpracowywanych obiektów oraz mieć prawo zlecania innym jednostkom MBP, WUBP i PUBP czynności niezbędnych do przeprowadzenia własnych operacji. Przewidywano również prawo do decydowania o zatrzymywaniu i przekazywaniu do dyspozycji władz sądowych osób, których działalność uznana by została za zagrażającą bezpieczeństwu państwa83.

Ze względu na brak dokumentów trudno określić, kiedy i według jakich zasad kierownictwo MBP i wywiadu uregulowały zasady prowadzenia spraw operacyjnych i ewidencji. Na podstawie spraw operacyjnych i dokumentów administracyjnych z pierwszych lat jego istnienia można stwierdzić, że sposób, w jaki to robiono, całkowicie odbiegał od przyjętego w pozostałych jednostkach resortu. Z formalnego punktu widzenia, co najmniej od początku 1946 r. funkcjonariusze wywiadu MBP prowadzili dwa typy spraw operacyjnych - teczki obiektowe i teczki osobowe (nazywane niekiedy "osobistymi").

Teczkę Obiektową (TO) zakładano na rozpracowywane lub obserwowane środowisko, grupę lub zagadnienie. Teczki osobowe dzieliły się na trzy podkategorie. Teczkę Osobowo-Operacyjną" (TOO) prowadzono na osoby, ktore rozpracowywano lub zamierzano zwerbować. Agentom i pracownikom kadrowym rezydentur zagranicznych zakładano Teczkę Personalną Agenta (TAP), a Teczka Służbowa Agenta (TASŁ) pełniła funkcję teczki pracy, nazywanej wowczas teczką roboczą. Każda nowa sprawa operacyjna otrzymywała kryptonim, który niekiedy był zmieniany lub modyfikowany w trakcie jej prowadzenia, a także kolejny numer rejestracyjny (TAP i TASŁ dotyczące danej osoby miały jeden i ten sam kryptonim oraz numer). Informacje te umieszczano na okładce akt danej sprawy, natomiast nie odnotowywano ich w żaden sposób w głównej kartotece MBP84. W ewidencji wywiadu rejestrowano również część teczek nieoperacyjnych, w których gromadzono dokumentację dotyczącą poszczególnych osób lub zagadnień oraz na temat niektórych spraw administracyjnych85.

Prawdopodobnie w październiku 1946 r. dyrekcja wywiadu wprowadziła formularz "Wniosku na założenie, zakończenie, przekazanie teczki osobowej - obiektowej". Zakładając nową sprawę, funkcjonariusze byli zobowiązani do podkreślenia wybranego rodzaju teczki i równocześnie do wykreślenia tego drugiego. Ponieważ w formularzu nie przewidziano miejsca na doprecyzowanie, jaki dokładnie charakter ma dana sprawa, informacje na ten temat zazwyczaj dopisywano bezpośrednio na wniosku. Czyniono to jednak w sposób całkowicie dowolny. Zdarzały się przypadki, gdy wykreślano obie "formularzowe" kategorie i odręcznie dopisywano inną, np. "teczka operacyjna", "teczka osobista" lub "teczka pracy"86.

W świetle zachowanej dokumentacji można stwierdzić, że funkcjonariusze wywiadu mieli duże problemy z opanowaniem formalnej strony prowadzenia spraw operacyjnych. Traktując to jako zło konieczne, nie byli konsekwentni w stosowaniu się do wyznaczonych zasad i przepisów, co skutkowało bałaganem w gromadzonej dokumentacji, a po latach przysparzało dużych trudności w odtworzeniu najwcześniejszego przebiegu starych spraw operacyjnych. Problem ten był z resztą szerszy i dotyczył także innych jednostek resortu87.

Dalsza część w wersji pełnej

Nasz wywiad nie jest wywiadem kapitalistycznym, gdzie się gromadzi wszelka szumowina. U nas mogą pracować tylko uczciwi ludzie. Dobry partyjniak przy pomocy nauki marksistowsko-leninowskiej będzie siłą rzeczy również dobrym wywiadowcą.

Justyna Sierp, funkcjonariuszka wywiadu MBP1

WSTĘP

Dzieje aparatu represji Polski Ludowej od wielu lat cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem badaczy historii najnowszej. Zaowocowało ono sporą liczbą publikacji naukowych i popularyzatorskich, które w znaczący sposób przybliżyły czytelnikom różne aspekty tej problematyki. Opisywano ich organizację, cele działania, metody pracy, kadry i tajnych współpracowników, a przede wszystkim osoby przez nie represjonowane. Chociaż bardzo wiele zostało już zrobione, w dalszym ciągu można znaleźć obszary, które nie zostały zbadane w wystarczającym stopniu, oraz takie, które stanowią "białe plamy". Dzięki coraz lepszej orientacji w zasobie aktowym znajdującym się w archiwach IPN powstała możliwość zweryfikowania dotychczasowego stanu wiedzy i jego uzupełnienia o wiele nowych elementów. Zauważalną lukę w dotychczasowych badaniach stanowi niemal całkowity brak publikacji monograficznych dotyczących głównych jednostek centrali resortu. Dotyczy to także problematyki wywiadu Polski Ludowej, zwłaszcza w odniesieniu do jego działalności w latach czterdziestych i pięćdziesiątych.

Pod zawartym w tytule niniejszej publikacji pojęciem wywiadu cywilnego należy rozumieć wyspecjalizowaną jednostkę cywilnych organów bezpieczeństwa państwa zajmującą się prowadzeniem działalności wywiadowczej. Według definicji przedstawionej w specjalistycznym leksykonie Jana Lareckiego jest to "służba wywiadu podległa cywilnym organom władzy, takim jak prezydent, premier czy minister spraw wewnętrznych (bezpieczeństwa). Jeśli w kręgu operacyjnych działań cywilnej służby wywiadu znajdą się sprawy, tematy czy informacje o charakterze militarnym, zajmuje się tym na równi z innymi"2. Z kolei specyfika wywiadu wojskowego, zgodnie z definicją przytoczoną przez tego autora, polega na tym, że podlega on "najwyższym wojskowym organom władzy lub dowodzenia, takim jak minister obrony czy szef sztabu generalnego"3.

Zdaniem niektórych badaczy posługiwanie się terminem "wywiad cywilny" w odniesieniu do aparatu represji Polski Ludowej nie jest właściwe. Według nich wypacza "bezpieczniacki" charakter tej instytucji i wpisuje się w lansowane przez część byłych funkcjonariuszy mity na jej temat. Zdając sobie sprawę z tych opinii i częściowo je podzielając, zdecydowałem się jednak posługiwać tym sformułowaniem, ponieważ nie ma ono adekwatnego synonimu. Trudno znaleźć bardziej jednoznaczne i niebrzmiące sztucznie określenie, które umożliwiłoby odróżnienie jednostki Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, zajmującej się prowadzeniem działalności wywiadowczej w latach 1945-1990, od działającego równolegle do niej wywiadu wojskowego.

W wypadku aparatu represji Polski Ludowej (UB/SB) jednostkami wywiadu cywilnego były kolejno: Wydział Wywiadu MBP, Wydział II Specjalny MBP, Wydział II Samodzielny MBP, Wydział II MBP, Departament VII MBP, Departament VII KdsBP, Departament I KdsBP oraz Departament I MSW. W zależności od czasów funkcjonariusze wywiadu cywilnego byli zaszeregowani na etatach organów bezpieczeństwa, wojskowych i milicyjnych. Nie wynikało to jednak ze zmiany podległości tych struktur, lecz charakteru stanowisk, jakie w danym momencie funkcjonowały.

Książka stanowi próbę przedstawienia dziejów wywiadu cywilnego przez pryzmat ewolucji jego struktury organizacyjnej, celów i obszarów działania, metod pracy oraz ludzi, którzy w nim pracowali. W miarę możliwości starałem się ustalić, które operacje i wydarzenia w jego historii były sukcesami i osiągnięciami, a które należałoby zaliczyć do porażek bądź wpadek. Ze względu na to, że wywiad, tak jak inne jednostki aparatu represji Polski Ludowej, był wykonawcą woli decydentów partyjnych, starałem się także przedstawić, w jaki sposób wyglądały te zależności oraz jak poszczególne wydarzenia w kraju i za granicą wpływały na jego sytuację i działanie. Na podstawie dostępnej dokumentacji usiłowałem również odtworzyć mechanizmy nadzoru i kontroli nad aparatem represji Polski Ludowej ze strony służb sowieckich.

Ramy czasowe opracowania obejmują okres od 1945 do 1961 r. Cezurę początkową wyznacza moment utworzenia wywiadu cywilnego Polski Ludowej. Ze względu na brak rozkazu organizacyjnego bądź decyzji o jego powołaniu można jedynie stwierdzić, że zaczęto go formować w pierwszych dniach stycznia 1945 r. Cezura końcowa, czyli 1 maja 1961 r., to dzień, w którym przeprowadzono dużą reorganizację struktury wewnętrznej wywiadu. Okazała się ona konieczna, ponieważ na przełomie 1960 i 1961 r. doszło do dwóch brzemiennych w skutki ucieczek funkcjonariuszy Departamentu I MSW. Za sprawą kpt. Władysława Mroza i ppłk. Michała Goleniewskiego zachodnie służby specjalne poznały niezwykle drażliwe tajemnice jednostki, takie jak jej struktura wewnętrzna, cele czy metody pracy. Co szczególnie istotne, uciekinierzy znali tożsamość części kadry i agentury zarówno w kraju, jak i za granicą. Za ich sprawą wywiad cywilny został w znacznym stopniu zdekonspirowany, a jego praca musiała zostać na pewien czas wstrzymana. Na skutek tych wydarzeń kierownictwo resortu odwołało ze stanowiska wieloletniego dyrektora departamentu wywiadowczego płk. Witolda Sienkiewicza. Reorganizacja z 1 maja 1961 r. była jednym z momentów zwrotnych historii tej służby, która przez kilka kolejnych lat odbudowywała się po ciosach zadanych przez byłych pracowników.

Podejmując temat periodyzacji dziejów wywiadu cywilnego, już na wstępie należy sprostować kilka ugruntowanych w historiografii informacji, które okazały się błędne i pozbawione podstaw źródłowych. Ze względu na niepełne i częściowo błędne dane zawarte w opracowaniach wewnętrznych MSW poświęconych rozwojowi organizacyjnemu resortu przyjęło się sądzić, że od momentu utworzenia do 21 czerwca 1945 r. wywiad cywilny nosił nazwę Wydział Wywiadu MBP, po czym zmieniono ją na Wydział II Samodzielny MBP. Kolejna zmiana miała rzekomo nastąpić dopiero 17 lipca 1947 r., czyli wraz z utworzeniem Departamentu VII MBP. W rzeczywistości było inaczej. Już na początku marca 1945 r. dotychczasowy Wydział Wywiadu MBP zmienił nazwę na Wydział II Specjalny MBP (czasem zapisywaną jako II Wydział Specjalny MBP). Następnie od 9 lub 10 lipca 1945 r. jednostka funkcjonowała pod nazwą Wydział II Samodzielny, którą z dniem 8 marca 1946 r. skrócono do Wydział II MBP. Rozkazem organizacyjnym z 17 lipca 1947 r. zmieniono ją na Departament VII MBP, zaznaczając, że formalnie obowiązuje ona już od 15 lipca.

Dalsze nowe ustalenia związane z periodyzacją dziejów wywiadu dotyczą okresu po zlikwidowaniu MBP, a przed wprowadzeniem w życie nowej struktury KdsBP, czyli okresu między 7 grudnia 1954 a 1 kwietnia 1955 r. Do tej pory przyjęło się uważać, że Departament VII MBP już 7 grudnia 1954 r. stał się Departamentem I KdsBP, lub w ogóle unikano odnoszenia się do kwestii, jak w tym czasie określano jednostkę. W rzeczywistości po rozwiązaniu MBP dotychczasowy Departament VII MBP nazywał się po prostu Departamentem VII KdsBP. Ze względu na trwającą przez ponad miesiąc dyskusję nad wypracowaniem optymalnego kształtu struktury komitetu nazwa ta funkcjonowała mniej więcej do 8 stycznia 1955 r. Dopiero na początku tego roku ostatecznie zadecydowano, że jednostką odpowiedzialną za prowadzenie wywiadu będzie Departament I KdsBP.

Tabela nr 1. Jednostki wywiadu cywilnego Polski Ludowej (1945-1990)

Nazwa jednostki

Okres działania

Wydział Wywiadu MBP

Styczeń 1945-początek marca 1945

Wydział II Specjalny MBP

Początek marca 1945-9 lub 10 VII 1945

Wydział II Samodzielny MBP

9 lub 10 VII 1945-8 III 1946

Wydział II MBP

8 III 1946-17 VII 1947 (formalnie do 15 VII 1947 r.)

Departament VII MBP

17 VII 1947-7 XII 1954 (formalnie od 15 VII 1947 r.)

Departament VII KdsBP

7 XII 1954-ok. 8 I 1955 (formalnie do 1 I 1955 r.)

Departament I KdsBP

Ok. 8 I 1955-28 XI 1956 (formalnie od 1 I 1955 r.)

Departament I MSW

28 XI 1956-31 VII 1990

Wywiad cywilny stanowił integralną część organów bezpieczeństwa Polski Ludowej i miał ściśle wytyczone pole działania. Głównym zadaniem jednostek UB i SB działających w kraju było kontrolowanie społeczeństwa i zwalczanie wroga wewnętrznego, czyli przeciwników komunistycznych władz. Rola wywiadu polegała natomiast na walce z wrogami zewnętrznymi i obserwowaniu sytuacji w środowiskach, które mogły podejmować próby wspierania krajowych przeciwników systemu. Priorytety te wynikały z oczekiwań partyjnych decydentów i były ściśle związane z polityką zagraniczną Polski Ludowej. Z reguły tam, gdzie kończyło się pole działania dyplomacji i oficjalnych agend państwa, zaczynało się pole działania dla służby wywiadowczej. Niekiedy obszary dyplomacji i szpiegostwa silnie się ze sobą wiązały lub przenikały się wzajemnie. Ze względu na to, że cały aparat państwa rządzonego przez komunistów był ściśle zależny od Związku Sowieckiego i podległy jego strukturom, w wielu obszarach działał bezpośrednio na rzecz interesów tego mocarstwa. Dotyczyło to także organów bezpieczeństwa Polski Ludowej, które wraz ze służbami innych krajów ujarzmionych były traktowane jako część systemu zabezpieczania międzynarodowych interesów bloku komunistycznego. Sowieci mieli więc duży wpływ na ustalanie długofalowych założeń i bieżących priorytetów ich pracy.

W odróżnieniu od organizacji wywiadowczych krajów demokratycznych cele komunistycznych służb nie były skoncentrowane na pracy analitycznej i informacyjnej. Za znacznie ważniejsze uznawano neutralizowanie działań krajów, środowisk lub pojedynczych osób, które oceniano jako wrogie "socjalizmowi" i blokowi wschodniemu, bądź zapobieganie ich akcjom. W praktyce oznaczało to prowadzenie różnorodnych przedsięwzięć, włącznie z użyciem przemocy. Z tego powodu postrzeganie wywiadu Polski Ludowej przez popularny w popkulturze pryzmat wysmakowanych działań quasi-dyplomatycznych czynionych w białych rękawiczkach wydaje się w tym wypadku nie przystawać do rzeczywistości. Odnalezienie w dokumentach śladów działań na granicy lub z pominięciem prawa jest jednak bardzo trudne. Zabiegano o to, by po najdalej idących posunięciach i operacjach nie pozostawiać śladów na papierze. Część z nich przekazywano wykonawcom wyłącznie w formie poleceń ustnych.

Z punktu widzenia organów bezpieczeństwa ważne było osiągnięcie celu, a nie środki, które miały do tego doprowadzić, toteż nie zawsze przykładano właściwą wagę do starannego i zgodnego z przepisami wewnętrznymi prowadzenia dokumentacji. Ponadto nie wszystkie czynności rejestrowano, tym bardziej że wielu funkcjonariuszy traktowało tzw. papierkową robotę jako zło konieczne. Liczyły się konkretne działania, wiele z nich zaś miało charakter improwizacji. Dość często dokumentacja na ich temat powstawała post factum lub była przygotowywana pod oczekiwania przełożonych. Meldunki ze spotkań trwających nieraz długie godziny, jeśli nie zostały zapisane w postaci stenogramów, są tylko syntezą przeprowadzonych rozmów. Oficerowie odnotowywali w nich to, co uważali za najważniejsze, a nie literalnie wszystko, co zostało powiedziane. Pewne fakty były tak oczywiste, że pisanie o nich nie miało zwyczajnie sensu. Sytuacja ta stanowi niewątpliwie utrudnienie dla badaczy i nie zawsze umożliwia pełne przedstawienie wszystkich aspektów danej sprawy.

Oprócz wspomnianych kwestii nie należy zapominać, że komunistyczny aparat bezpieczeństwa pełnił również funkcję profilaktyczną. Z tego powodu zmuszony był do prowadzenia działań, które z dzisiejszego punktu widzenia mogą się wydawać nieracjonalne lub niepotrzebne. Nawet jeśli dane zagrożenie nie sprawiało wrażenia poważnego, obowiązkiem funkcjonariuszy było przyjrzenie się danej sprawie i ocenienie, jak jest w rzeczywistości. Nie dysponując sprawozdaniami lub innymi dokumentami podsumowującymi rezultaty pracy, bardzo trudno dziś ocenić, które działania wywiadu były uznawane za jego sukces, a które za stratę czasu i porażkę. Chociaż wiele zdobywanych przezeń informacji może się dziś wydawać banalnymi, należy brać pod uwagę, że w czasie, kiedy powstały, mogło to wyglądać zupełnie inaczej. Ze względu na ograniczony dostęp do informacji z krajów zachodnich oraz środowiska emigracyjnego w latach czterdziestych i wczesnych pięćdziesiątych nawet ogólnikowe meldunki wywiadu mogły być uznawane za przydatne. Jeśli doniesienie miało charakter wyprzedzający, jego wartość mogła być wysoka przez zaledwie kilka dni czy wręcz godzin. Nie znając rzeczywistego stanu wiedzy funkcjonariuszy i decydentów, w wielu wypadkach nie jesteśmy jednak w stanie tego ocenić. Nie wiemy również, czy nie otrzymali oni danej informacji innymi kanałami. Z tych powodów bardzo trudno dziś określić, na ile wysiłki podejmowane przez funkcjonariuszy przyczyniły się do zmiany biegu historii.

Kierunki działania wywiadu Polski Ludowej ewoluowały. W latach 1945-1961 istniały zarówno środowiska, instytucje, organizacje, kraje i zagadnienia, którymi interesowano się przez cały czas, jak i takie, które obserwowano uważniej tylko w niektórych okresach. Wbrew temu, czego można by się spodziewać, mniej więcej do połowy lat pięćdziesiątych prowadzenie typowego wywiadu politycznego traktowano w pewnej mierze po macoszemu. Co prawda wspominano o nim w wielu dokumentach mówiących o kierunkach jego działania, ale jednocześnie nie potrafiono prowadzić go w sposób planowy, długofalowy i efektywny. W rezultacie zdobywano raczej przypadkowe materiały wywiadowcze. Ich wartość i przydatność dla decydentów były często niewspółmierne do ponoszonych kosztów, a najważniejszych informacji z tego obszaru dostarczały władzom Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Polska Agencja Prasowa.

Bez wątpienia najwięcej uwagi poświęcano rozpracowywaniu polskiej emigracji politycznej i jej kontaktów z krajem. Ze względu na niepewność sytuacji międzynarodowej i obawy związane z ewentualnym wybuchem nowej wojny, do wczesnych lat pięćdziesiątych traktowano ją jako bardzo poważne zagrożenie. W późniejszym czasie obawiano się wpływu uchodźstwa na antysystemowe środowiska w kraju. Postrzegano je również jako uciążliwą przeszkodę w prowadzeniu skutecznej polityki zagranicznej. Do połowy lat pięćdziesiątych wywiad starał się przeciwdziałać aktywności obcych, w tym także emigracyjnych, ośrodków wywiadowczych, które przerzucały do kraju swoich ludzi i usiłowały budować siatki informacyjne. Wskutek aktywności funkcjonariuszy bezpieki i ich agentów wielu zostało aresztowanych i skazano ich na karę śmierci lub otrzymali wyrok więzienia.

Kolejnym ważnym zadaniem była kontrwywiadowcza ochrona placówek, czyli kontrolowanie sytuacji kadrowej w zagranicznych przedstawicielstwach Polski Ludowej. Starano się z nich usunąć wszystkie osoby, które z jakichś względów uznano za niepewne politycznie, podejrzane lub mające kompromitującą, w rozumieniu komunistów, przeszłość. W realizację tego celu wkładano dużo sił, środków i zaangażowania. Chociaż zadanie to miało charakter profilaktyczny i nie przynosiło spektakularnych efektów, traktowano je jako niezwykle ważne. "Oczyszczenie" placówek z osób niepewnych politycznie uznawano za podstawowy warunek umożliwiający prowadzenie skutecznej działalności wywiadowczej. W związku ze zmianami politycznymi, które zaszły w połowie lat pięćdziesiątych, charakter tych działań się zmienił. Od tej pory jednostka zajmowała się już tylko opiniowaniem kandydatów do dłuższych wyjazdów służbowych za granicę. Jej wpływ na politykę kadrową nie był jednak tak znaczący, jak mogłoby się wydawać.

Wywiad Polski Ludowej został też zaangażowany w zdobywanie informacji z zakresu nauki i techniki oraz kosztownych i niedostępnych normalną drogą materiałów i urządzeń. Jego działalność miała dać gospodarce wymierne oszczędności i zyski, a także pomóc w ominięciu zachodniego embarga i nadrobieniu zapóźnienia technologicznego. W latach czterdziestych podejmował też zakrojone na dużą skalę wysiłki mające na celu zdobycie pozabudżetowych środków finansowych.

Głównym terenem aktywności wywiadu cywilnego Polski Ludowej była Europa Zachodnia i kraje, w których znajdowały się największe skupiska polskich emigrantów. W pierwszych latach po wojnie najszerszą działalność operacyjną prowadzono na terenie alianckich stref okupacyjnych Niemiec oraz we Francji. Interesowano się również Włochami i Belgią, a w mniejszym stopniu Austrią i Szwajcarią. Ze względu na podział zadań z wywiadem wojskowym i brak odpowiednich kadr do 1948 r. nie prowadzono natomiast aktywnej pracy w Wielkiej Brytanii. Jednym z najważniejszych obszarów działania w tych latach była za to Czechosłowacja, gdzie początkowo miejscowi komuniści byli za słabi, by samodzielnie sprawować władzę. Położenie tego państwa sprawiało, że traktowano je jako obszar ważny strategicznie. Spośród krajów skandynawskich największą uwagę przykuwała Szwecja, a mniejszą Dania. W pozostałych krajach europejskich działano w ograniczonym stopniu, poprzestając zwykle na pracy z zakresu kontrwywiadowczej ochrony placówek. Wiosną 1947 r. wywiad MBP uaktywnił się na Bliskim Wschodzie. Największą uwagę na tym terenie budziła Palestyna, a następnie Izrael. Na mniejszą skalę interesowano się Egiptem oraz Turcją. W pierwszych latach po wojnie w dość ograniczonym zakresie działano na terenie Stanów Zjednoczonych. Podjęto również nieudaną próbę stworzenia rezydentury w Kanadzie.

Ze względu na duże trudności organizacyjne na samym początku lat pięćdziesiątych jednostka prowadziła niemal wyłącznie działania o charakterze kontrwywiadowczym. Dopiero po ustabilizowaniu się sytuacji przystąpiono do odtwarzania sieci rezydentur zagranicznych, których praca została zawieszona na przełomie 1949 i 1950 r. Izolacja kraju na arenie międzynarodowej i niemal całkowite zablokowanie możliwości wyjazdów zagranicznych dla zwykłych obywateli sprawiały jednak, że było to bardzo trudne zadanie. Najważniejszym obszarem zainteresowań stały się Berlin i Niemcy Zachodnie. Z powodu kryzysu w relacjach bilateralnych z Francją pracę operacyjną w tym kraju prowadzono na mniejszą niż uprzednio skalę. Powrócono też do działalności wywiadowczej w Austrii, Belgii, Izraelu, Stanach Zjednoczonych, Szwecji, Wielkiej Brytanii i we Włoszech. Równocześnie w znaczący sposób rozbudowano sieć kontrwywiadowczą wśród pracowników oficjalnych przedstawicielstw i na przestrzeni lat pięćdziesiątych utworzono je prawdopodobnie w niemal wszystkich placówkach.

Przełomem były bez wątpienia lata 1954-1956, kiedy zwiększono liczbę rezydentur zagranicznych i wzmocniono je kadrowo. Umożliwiło to rozszerzenie działalności wywiadowczej na nowe tereny. Oprócz RFN i Berlina najważniejszymi z punktu widzenia jednostki państwami były Francja, Wielka Brytania i Włochy, a w zasadzie Watykan, któremu zaczęto się przyglądać w większym niż dotąd stopniu. Poza Europą jako numer jeden na liście zainteresowań wywiadu występowały Stany Zjednoczone. Pozostałe kraje zaczęto traktować jako tereny pomocnicze w działalności przeciwko "głównym przeciwnikom". Jednostka w dalszym ciągu operowała w Austrii, Belgii, Szwecji i Izraelu. Zainicjowano też aktywniejszą pracę w Argentynie, Brazylii, Danii, Indiach, Kanadzie, Meksyku i Szwajcarii. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych uruchomiono również rezydenturę w Holandii, a w 1960 r. w Zjednoczonej Republice Arabskiej. W 1955 r. zawieszono działalność wywiadowczą w Jugosławii, a w 1960 r. w Indiach. Mimo ograniczenia liczby zadań związanych z "zabezpieczeniem" placówek Departament I MSW w dalszym ciągu miał swoich ludzi w wielu zagranicznych przedstawicielstwach.

Wbrew temu, czego można by się spodziewać, duża część aktywności wywiadu cywilnego wiązała się z prowadzeniem pracy operacyjnej w kraju. Jest to o tyle zrozumiałe, że w omawianym okresie sporo sił i środków skoncentrowano na działaniach wobec Polaków żyjących za granicą, których krewni i znajomi pozostawali w PRL. Z kolei obywatele Polski Ludowej mający możliwości wyjazdów na Zachód stanowili dla wywiadu szeroką i naturalną "bazę werbunkową". Nakłonienie ich do współpracy za cenę wydania paszportu, wsparcia w karierze, czy też określonych profitów materialnych było stosunkowo łatwe i mniej kosztowne niż działania wobec cudzoziemców. Operacje wywiadowcze za granicą wiązały się również z dużo poważniejszym ryzykiem, choć równocześnie potrafiły przynieść nieporównanie większe efekty. Ze względu na brak doświadczenia i odpowiednich kadr nie zawsze potrafiono je jednak zdyskontować.

W sumie pierwsze piętnastolecie istnienia wywiadu cywilnego Polski Ludowej to czas nieustających wzlotów i upadków. Okresów dynamicznego rozwoju i nagłych klęsk, przeplatanych miesiącami i latami względnej stabilizacji. Opisywanie dziejów tej jednostki było dla mnie niezwykle interesującym i wciągającym doświadczeniem. Aby jednak nie przytłoczyć czytelników nadmiarem informacji, starałem się zachować odpowiednią proporcję między danymi szczegółowymi a ogólnymi, nie stroniąc przy tym od opowiadania ciekawych, choć niekiedy także tragicznych historii i anegdot.

* * *

Książka składa się z dwóch tomów podzielonych na trzy części o charakterze chronologiczno-problemowym. W pierwszej z nich, którą tworzy pięć rozdziałów, przedstawiłem wszystkie najważniejsze zmiany w strukturze i kadrze kierowniczej wywiadu cywilnego. Omówiłem uwarunkowania, w jakich działała ta jednostka zależnie od okresu. Wskazałem na zmiany zakresu pracy, specyfikę kadry oraz inne wydarzenia i okoliczności, które wpływały na jej działalność. W części tej zaprezentowałem też przykłady spraw operacyjnych stanowiących szczególne osiągnięcia lub porażki wywiadu. W celu zwiększenia przejrzystości tekstu poszczególne rozdziały podzieliłem na podrozdziały obejmujące poszczególne podokresy lub zagadnienia. W rozdziale I.1, poświęconym początkom wywiadu w strukturze MBP, omówiłem okres między grudniem 1944 a lipcem 1947 r. Rozdział I.2 dotyczy czasów połączenia wywiadu cywilnego z wywiadem wojskowym, tj. okresu od lipca 1947 do czerwca 1950 r. W rozdziale I.3 przedstawiłem działalność Departamentu VII MBP między czerwcem 1950 a grudniem 1954 r. Rozdział I.4 obejmuje czas istnienia KdsBP od grudnia 1954 do listopada 1956 r. W ostatnim rozdziale tej części, I.5, znalazł się opis dziejów Departamentu I MSW od okresu popaździernikowego do maja 1961 r.

Druga część książki składa się z czterech rozdziałów, w których opisana została infrastruktura wywiadu cywilnego. Rozdział II.1 dotyczy organizacji, metod działania rezydentur zagranicznych. Rozdział II.2 zawiera opis jednostek pomocniczych wywiadu zajmujących się działalnością na jego rzecz na terenie kraju. W rozdziale II.3 omawiam pion informacyjny wywiadu, czyli jak pracowały komórki, które zajmowały się obróbką danych wywiadowczych i przekazywaniem ich do odbiorców zewnętrznych, w tym władz państwowych. W rozdziale II.4 przedstawiam wszystkie kolejne szkoły wywiadu, z uwzględnieniem okresu ich działania, specyfiki, a w niektórych przypadkach także programu nauczania i wspomnień kursantów.

Trzecia część książki, która znalazła się w tomie drugim, składa się z sześciu rozdziałów. Omówiłem w nich wybrane aspekty działalności wywiadu. Rozdział III.1 jest najobszerniejszy, ponieważ dotyczy działalności wywiadu przeciwko polskiej emigracji politycznej. W omawianym okresie zadanie to uznawano za szczególnie ważne i w celu jego realizowania wykorzystywano bardzo duże siły i środki. W rozdziale III.2 przedstawiona została walka wywiadu z zagranicznymi ośrodkami szpiegowskimi. Ma do pewnego stopnia związek z poprzednim, gdyż w działalność tę zaangażowanych było wielu polskich emigrantów. Aby zobrazować, na czym polegały te działania, w sposób bardziej rozbudowany przedstawiłem kilka szczególnie ważnych spraw o tym charakterze. W rozdziale III.3 opisana została kontrwywiadowcza rola wywiadu cywilnego w zakresie ochrony placówek dyplomatycznych. Rozdział III.4 zawiera omówienie rozwoju wywiadu naukowo-technicznego, a także jego osiągnięć. W rozdziale III.5 opisuję, w jaki sposób usiłowano organizować pracę operacyjną z tzw. pozycji nielegalnych, czyli budować głęboko zakonspirowane sieci szpiegowskie, działające całkowicie niezależnie od oficjalnych przedstawicielstw. Rozdział III.6 dotyczy operacyjnych form zasilania kasy wywiadu i partii w pozabudżetowe środki finansowe.

W obrębie rozdziałów zamieszczone zostały biogramy wybranych osób wymienionych w tekście głównym. Oprócz trzonu kadry kierowniczej wywiadu cywilnego oraz niektórych funkcjonariuszy dotyczą one również kilku ważniejszych agentów i współpracowników oraz osób, które rozpracowywano.

W aneksach zamieszczone zostały tabele obrazujące zmiany struktury wywiadu, rotację kadry kierowniczej, listę funkcjonariuszy pracujących w rezydenturach zagranicznych, wykaz nielegałów, pracowników samodzielnych grup specjalnych, słuchaczy szkół i kursów oraz podstawowe dane na temat finansów jednostki. Zebrałem w nich rozproszone i niekiedy fragmentaryczne dane pochodzące z etatów, rozkazów i zarządzeń personalnych, akt osobowych funkcjonariuszy oraz dokumentów o charakterze administracyjnym i operacyjnym.

Mimo pojawiających się często postulatów, by przy opisywaniu działalności organów bezpieczeństwa Polski Ludowej unikać charakterystycznych dla funkcjonariuszy sformułowań i żargonu, w sposób świadomy zdecydowałem się posługiwać częścią z nich. Wiele z nich nie ma synonimów, które we właściwy sposób oddawałyby ich znaczenie, a poszukiwanie ich na siłę nie wydaje mi się celowe. Tym bardziej że spora część tych pojęć do dzisiaj funkcjonuje jako terminologia profesjonalna związana z pracą służb specjalnych i policji. Równocześnie tam, gdzie uznałem to za konieczne, starałem się objaśnić znaczenie niektórych mniej znanych zwrotów i sformułowań w tekście głównym lub przypisach rzeczowych. W cytowanych dokumentach poprawiona została ortografia i interpunkcja tekstu, a ponadto uwspółcześniono pisownię. Tam, gdzie było to możliwe, poprawione zostały błędy w nazwiskach i nazwach własnych. Dodano również brakujące znaki diakrytyczne i rozwinięto inicjały imion.

Podstawową bazę źródłową publikacji stanowi dokumentacja organów bezpieczeństwa Polski Ludowej przechowywana obecnie w Archiwum IPN w Warszawie oraz oddziałowych archiwach IPN w Białymstoku, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Szczecinie i Wrocławiu. Chodzi tu przede wszystkim o materiały archiwalne o charakterze normatywnym, administracyjnym, operacyjnym i osobowym pozostałe po wywiadach cywilnym i wojskowym, a także innych jednostkach cywilnych organów bezpieczeństwa (MBP/KdsBP/MSW). Niestety są one jednak mocno rozproszone, a ponadto w dużym stopniu niekompletne i fragmentaryczne.

W odróżnieniu od wielu innych jednostek UB/SB w wypadku wywiadu brakuje zupełnie podstawowej dokumentacji, takiej jak sprawozdania okresowe dla kierownictwa resortu i władz państwa. Nieliczne, które się zachowały, obejmują tylko lata 1948-1949 i 1955. Poza materiałami z jesieni 1947 r. nie ma praktycznie żadnych planów pracy. Najstarsze z nich zniszczono pod koniec lat osiemdziesiątych4. W Archiwum IPN można znaleźć tylko nieliczne przepisy wewnętrzne i instrukcje wywiadu z lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Nie ma wśród nich jednak m.in. tak podstawowych jak te, które regulowały zasady prowadzenia spraw i dokumentacji operacyjnej oraz ich kategorie5. Pomoce ewidencyjne, np. stare dzienniki rejestracyjne, czy archiwalne również się nie zachowały i jak można przypuszczać, zniszczono je już w latach sześćdziesiątych. Nie przetrwały prawie żadne materiały z narad kierownictwa wywiadu ani szczegółowe wytyczne co do kierunków pracy operacyjnej. Nie ma ani jednej kompletnej teczki rezydentury zagranicznej z tych lat, natomiast sprawy funkcjonariuszy, którzy w nich pracowali, zachowały się w szczątkowej postaci.

Większość wspomnianej dokumentacji została zniszczona przez funkcjonariuszy w ramach standardowej procedury brakowania nieaktualnych i niepotrzebnych dokumentów, którą stosowano już od lat czterdziestych6. Część materiałów archiwalnych zachowała się w mocno okrojonej formie, ponieważ od wczesnych lat siedemdziesiątych niszczono zmikrofilmowane teczki spraw operacyjnych. Dokonywano przy tym subiektywnego wyboru dokumentów, pozostawiając często zaledwie kilkadziesiąt stron z kilkusetstronicowych spraw, liczących nieraz kilka tomów. Spore znaczenie miał również proceder masowego niszczenia i wyprowadzania poza siedzibę MSW dokumentacji przez funkcjonariuszy SB na przełomie 1989 i 1990 r. Niezwykle wymownym świadectwem spustoszenia, jakiego wówczas dokonano, są protokoły brakowania, w których - w odróżnieniu od innych pionów SB - na ogół zamieszczano krótką informację o tym, kogo lub czego dana sprawa dotyczyła7.

Należy również dodać, że w czasie przygotowywania tej pierwszego wydania publikacji część spuścizny archiwalnej wywiadu i innych jednostek UB/SB oraz służb wojskowych była całkowicie niedostępna dla badaczy, gdyż służby specjalne III RP zdecydowały się nadać im klauzule tajności i umieścić je w tzw. zbiorze zastrzeżonym IPN. W świetle obowiązującego w tym czasie prawa ich inwentarze także były chronione w szczególny sposób, przez co zawartość wyodrębnionego zbioru pozostawała jedynie polem do snucia domysłów, nawet dla większości archiwistów zatrudnionych w Instytucie. Choć dokumentację tę zaczęto stopniowo odtajniać już ok. 2007 r., to dopiero dzięki nowelizacji ustawy o IPN, która weszła w życie w połowie 2016 r., nastąpił przełom w tej dziedzinie. Udostępnienie dużej ilości nowych materiałów archiwalnych sprawiło, że mimo ukończenia pracy książką wczesną wiosną 2016 r., konieczne okazało się uzupełnienie jej już na etapie prac redakcyjnych. Szczególnie istotne znaczenie miało tu ujawnienie rozkazów i zarządzeń personalnych wywiadu z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, które nastąpiło dopiero w kwietniu 2017 r. Ze względu na to, że przenoszenie niedostępnej wcześniej dokumentacji do zbioru jawnego IPN było procesem czasochłonnym, do chwili złożenia pierwszego wydania książki do druku udało mi się zapoznać tylko z jej częścią.

Luki w materiałach archiwalnych sprawiły, że w celu zdobycia i zweryfikowania niektórych informacji byłem zmuszony posługiwać się fragmentarycznymi danymi, które dopiero w zestawieniu ze sobą pozwalały na uchwycenie szerszego obrazu danego problemu. Niekiedy mimo podejmowanych starań ustalenie niektórych faktów okazało się praktycznie niemożliwe. Przykładowo kompetencje poszczególnych sekcji i zespołów trzeba było odtwarzać i weryfikować na podstawie akt osobowych ich pracowników lub spraw operacyjnych, które dana komórka prowadziła. Z wymienionych powodów przeprowadzoną przeze mnie kwerendę mógłbym określić mianem żmudnej archeologii źródłowej.

Spośród zachowanej dokumentacji na szczególną uwagę zasługiwał przede wszystkim Zespół Dokumentacji Historycznej Departamentu I MSW, składający się m.in. z pierwszej i najobszerniejszej wewnątrzresortowej monografii dziejów wywiadu autorstwa płk. Mariana Chabrosa, wyboru dokumentów archiwalnych, niezwykle ciekawego zbioru relacji funkcjonariuszy zebranych w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych oraz wielu innych przydatnych materiałów, które niejednokrotnie nie przetrwały w żadnym innym egzemplarzu8. Sporo istotnych dokumentów związanych z działalnością wywiadu MBP w latach czterdziestych, w tym niezwykle cenne dokumenty sprawozdawcze, zachowało się w aktach Oddziału II i Zarządu II Sztabu Generalnego, czyli wywiadu wojskowego. Ważnym i jak się wydaje niedocenianym dotąd przez badaczy źródłem były dla mnie teczki osobowe funkcjonariuszy. Dzięki nim byłem w stanie zweryfikować wiele danych pojawiających się w innych dokumentach, a także przyjrzeć się szerokiemu spektrum ludzi zatrudnionych w komunistycznym aparacie represji.

Oprócz materiałów uzyskanych w wyniku kwerendy w Archiwum IPN korzystałem również z dokumentacji przechowywanej w innych placówkach archiwalnych. W Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych zapoznałem się m.in. z aktami znajdującymi się w zespołach: Gabinet Ministra, Biuro Konsularne/Departament Konsularny, Departament Polityczny, Departamenty I-V oraz Protokół Dyplomatyczny. Korzystałem również z akt osobowych pracowników MSZ. W Archiwum Akt Nowych szczególnie cenna okazała się dokumentacja Wydziału Zagranicznego i Wydziału Ekonomicznego KC PPR/PZPR oraz Kolekcja Akt Różnej Proweniencji, obejmująca m.in. materiały z archiwum Bolesława Bieruta. Wykorzystałem również akta osobowe członków partii znajdujące się w zespołach Centralnej Kartoteki i Wydziału Kadr KC PZPR.

W celu ustalenia niektórych danych biograficznych przeprowadziłem kwerendę w Archiwum Ministerstwa Rozwoju (wcześniej było to Archiwum Ministerstwa Gospodarki, a obecnie Ministerstwo Rozwoju i Technologii), Archiwum Państwowym w Warszawie, Archiwum Polskiej Agencji Prasowej S.A. w Warszawie, a także Centralnym Archiwum Wojskowym Wojskowego Biura Historycznego. Charakter uzupełniający miały pojedyncze materiały z Kolekcji Jerzego Poksińskiego znajdującej się w Archiwum Ośrodka Karta w Warszawie, a także dokumenty z zasobów Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Władysława Sikorskiego, Studium Polski Podziemnej i The National Archives w Londynie. Przydatne okazały się ponadto źródła i publikacje internetowe. Zamieszczone ilustracje pochodzą przede wszystkim ze zbiorów Archiwum IPN, Archiwum Akt Nowych, Archiwum MSZ, Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz zbiorów własnych autora.

Sporo wartościowych informacji uzyskałem również w trakcie spotkań z byłymi oficerami wywiadu, którym chciałbym w tym miejscu serdecznie podziękować. Moimi rozmówcami byli Jerzy Bajor, który pracował w sekcji kadrowej Departamentu VII i Departamentu I, a później był m.in. szyfrantem na placówce w Bernie, oraz Jan Bisztyga, który zaczął swoją służbę w wydziale wywiadu naukowo-technicznego, a później został m.in. ambasadorem w Atenach i Londynie9.

Podczas przygotowywania książki korzystałem z publikacji o charakterze monograficznym, źródłowym, zbiorów studiów, informatorów, artykułów naukowych i prasowych, a także wspomnień i relacji. Najstarsze opracowania poświęcone dziejom wywiadu cywilnego PRL zostały napisane przez samych funkcjonariuszy MSW i do momentu przekazania ich do zasobu IPN oraz zdjęcia z nich klauzul tajności nie były szerzej znane. Pierwszym i najpełniejszym z nich jest wspomniane opracowanie płk. Mariana Chabrosa pt. Przyczynek do historii Departamentu I MSW, przygotowane w związku z jubileuszem 25-lecia wywiadu10. Opracowanie to ma bardzo dużą wartość poznawczą, ponieważ jego autor miał dostęp do wielu dokumentów, które nie zachowały się do dzisiaj w ani jednym egzemplarzu. Jego konsultantami byli m.in. niektórzy oficerowie bezpośrednio uczestniczący w przedstawionych wydarzeniach. Równocześnie należy stwierdzić, że autor nie ustrzegł się wielu błędów rzeczowych i nieścisłości, z których najistotniejszą jest datowanie momentu utworzenia wywiadu cywilnego na rok 1946. Na jego usprawiedliwienie trzeba jednak dodać, że ze względu na ograniczony stan wiedzy na temat historii organów bezpieczeństwa w tamtym czasie badania, które przeprowadził, miały charakter pionierski.

Kolejne wewnętrzne opracowania MSW powstały w latach osiemdziesiątych. Ich autorami byli płk Stefan Słomka, kpt. Wiesław Andrzejewski, ppłk Stefan Piwowar i chor. Lidia Winiarska11. Co prawda zarówno Słomka, jak i Andrzejewski skorygowali część ustaleń Chabrosa, jednak równocześnie sami popełnili pewne błędy, które niestety były później powtarzane. Niektóre podstawowe dane na temat chronologii dziejów wywiadu zawarte są również w opracowaniu MSW pt. Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978. Centrala (Warszawa 1978), przedrukowanego po latach przez Mirosława Piotrowskiego12.

Liczba współczesnych publikacji na temat wywiadu cywilnego w omawianym okresie nie jest zbyt duża. Większość badaczy koncentrowała się na jego działalności w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Wśród opracowań i artykułów dominują tzw. studia przypadków, czyli opisy wybranych spraw operacyjnych bądź działalności jednostki wobec poszczególnych osób. Zdecydowanie rzadziej podejmowano próby bardziej syntetycznego i przekrojowego ujęcia tematu. Wynikało to przede wszystkim z trudności w dostępie do dokumentów i wstępnego etapu rozpoznawania dokumentacji pozostałej po organach bezpieczeństwa Polski Ludowej.

W jedynej jak dotąd monografii cywilnego wywiadu, autorstwa Zbigniewa Siemiątkowskiego, działalność tej instytucji w latach czterdziestych i pięćdziesiątych została omówiona na bardzo ogólnym poziomie. Niemniej badaczowi udało się zebrać kilka relacji od funkcjonariuszy, którzy służyli wówczas w wywiadzie. Część swoich ustaleń dotyczących omawianego okresu przedstawił także w dwóch artykułach naukowych13. Autorem największej liczby publikacji na temat wywiadu cywilnego, które powstały już po upadku komunizmu, jest Andrzej Paczkowski14. Oprócz artykułów na ten temat wydał również dwie edycje źródłowe zawierające sprawozdania wywiadu z lat czterdziestych15. Współautorem drugiej z nich jest Sławomir Łukasiewicz, podejmujący ten temat także samodzielnie16. Na uwagę zasługują też publikacje Władysława Bułhaka, w tym artykuł napisany wraz z Andrzejem Paczkowskim oraz książka popularnonaukowa dotycząca wywiadu, przygotowana we współpracy z Patrykiem Pleskotem17. Spośród pozostałych autorów, którzy poruszali ten temat, w pierwszej kolejności należy wymienić Sławomira Cenckiewicza18, Leszka Pawlikowicza19, Krzysztofa Tarkę20 i Pawła Ziętarę21. Uzupełniające informacje można znaleźć ponadto w publikacjach Gerharda Gnaucka22, Piotra Gontarczyka23, Pawła Libery24, Pawła Machcewicza25, Henryka Piecucha26, Macieja Sobieraja27, Piotra Stanka28 i Roberta Witalca29. Sam również jestem autorem publikacji poświęconych tej problematyce30. Warto też wspomnieć o opracowaniach Adama Nogaja na temat wywiadu wojskowego Polski Ludowej w najwcześniejszym okresie jego istnienia31.

Stosunkowo niewielu byłych funkcjonariuszy wywiadu pozostawiło po sobie wspomnienia i relacje, które zostały wydane drukiem, a dotyczą omawianego okresu. Za najciekawsze z nich należy uznać publikacje autorstwa Jerzego Gryta, Janusza Kochańskiego, Marcela Ranickiego, Mieczysława Rysińskiego, Krzysztofa Starzyńskiego i Tadeusza Szadkowskiego. Podczas przygotowywania książki uwzględniłem również wspomnienia funkcjonariuszy z innych jednostek organów bezpieczeństwa32.

Spośród dodatkowych źródeł szczególny charakter ma rozprawa doktorska Zbigniewa Mikołajewskiego przedstawiająca ewolucję stosunku polskiej emigracji politycznej do PRL, która została przez niego obroniona w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych33. Autor ten był funkcjonariuszem Wydziału Emigracyjnego wywiadu i pracownikiem rezydentury w Londynie. Ze względu na jego bezpośrednie uczestnictwo w operacjach przeciwko uchodźstwu można stwierdzić, że jego publikacja ma drugie dno i należy ją czytać między wierszami. Dość zabawnie brzmi w tym kontekście fragment wstępu, w którym autor stwierdził, że "podczas ponad 4-letniego pobytu w W[ielkiej] Brytanii obok zajęć służbowych miał okazję rozwinięcia i ześrodkowania zainteresowań historycznych nad problemem [polskiego uchodźstwa - W.B.]. Rozpoczęło je poznanie, nawiązanie dialogów politycznych z działaczami emigracji polskiej, często szczebla kierowniczego, ludźmi pióra, z pokaźną liczbą reprezentantów środowiska robotniczego, inteligencji, b[yłymi] wojskowymi PSZ, młodym i średnim pokoleniem emigracji. Dało to możność dotarcia także do źródeł pisanych, druków organizacyjnych. Zgodnie z gentleman's agreement podanie szczegółów rozmów, ich pełnych rezultatów, aczkolwiek wzbogaciłoby pracę, warunkuje jeszcze okres czasu. Otwarta postawa autora, afirmująca rzeczywistość krajową, wywoływała najczęściej szczerość rozmówców, nawet przy istotnych czy zasadniczych różnicach politycznych, u wielu zrozumienie potrzeby historycznych dociekań"34.

Problematyka związana z wywiadem cywilnym była również sygnalizowana w różnorodnych opracowaniach dotyczących historii organów bezpieczeństwa Polski Ludowej oraz różnych szczegółowych aspektów ich funkcjonowania. W zdecydowanej większości wypadków ich autorzy poprzestawali jednak na wykorzystaniu istniejących już publikacji i opracowań MSW, nie podejmując próby głębszego zweryfikowania zawartych w nich informacji. Trudno ich zresztą o to winić, ponieważ ze względu na wieloletni brak otwartego dostępu do materiałów źródłowych pozostałych po aparacie represji PRL w pewnym stopniu byli na nie skazani. Mimo utworzenia IPN i stopniowego udostępniania tych dokumentów, zasób aktowy po organach bezpieczeństwa nie został do dzisiaj w pełni rozpoznany. Z tego powodu badacze, którzy podejmowali pionierskie próby zmierzenia się z opisaniem historii organów bezpieczeństwa Polski Ludowej, mieli ograniczone możliwości zweryfikowania informacji podawanych przez resortowych dziejopisarzy. Jak się wydaje, niekiedy zbyt mocno oparli się na tych ustaleniach, przez co powtórzyli zawarte w nich błędy, a za nimi uczynili tak kolejni autorzy. Świadomość tego stanu rzeczy może stanowić zachętę do podejmowania dalszych studiów nad organizacją i dziejami komunistycznej bezpieki.

* * *

Niniejsza publikacja jest rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej pod takim samym tytułem, która została obroniona w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk w październiku 2014 r. Za wszelkie uwagi i pomoc dziękuję promotorowi prof. Tadeuszowi Wolszy oraz recenzentom prof. Andrzejowi Paczkowskiemu i prof. Włodzimierzowi Sulei.

Za okazane wsparcie i inspirację chciałbym w pierwszej kolejności podziękować dr. hab. Sławomirowi Cenckiewiczowi i dr. hab. Bogdanowi Musiałowi. Wyrazy wdzięczności kieruję również do: Katarzyny Adamów, Beaty Bińko, dr. Władysława Bułhaka, Agnieszki Chrzanowskiej, dr. Franciszka Dąbrowskiego, prok. Marcina Gołębiewicza, dr. Piotra Gontarczyka, Szymona Hermańskiego, Katarzyny Kominek, Marzeny Kruk, Wojciecha Kujawy, dr. Rafała Leśkiewicza, dr. Pawła Libery, dr. Marcina Majewskiego, dr. Jolanty Mysiakowskiej-Muszyńskiej, dr. Anety Nisiobęckiej, Anny Kłosowskiej, Anny Karoliny Piekarskiej, Artura Piekarza, dr. Magdaleny Semczyszyn, Magdaleny Sułkowskiej, Anny Szybickiej-Purchalak, Izabeli Szufy, Pawła Tomasika, dr. Cypriana Wilanowskiego, dr. Roberta Witalca, Grzegorza Wołka, płk. Piotra Wrońskiego, Tomasza Wróblewskiego i Marcina Żukowskiego, a także moich koleżanek i kolegów z IPN. Mam na myśli zwłaszcza osoby z pionu archiwalnego, które przez minione lata udostępniały, opracowywały i skanowały teczki oraz mikrofilmy zamawiane przeze mnie w sporych ilościach. Dziękuję również Henrykowi Bubuli i Antoniemu Wrędze oraz pozostałym pracownikom Archiwum MSZ, którzy uczestniczyli w udostępnianiu dokumentów, z których przez wiele tygodni korzystałem.

Szczególną wdzięczność jestem winien Michałowi Barcikowskiemu, Annie Maciąg i śp. prof. Pawłowi Piotrowi Wieczorkiewiczowi, bez których rad i wsparcia być może nigdy nie zdecydowałbym się zająć pracą naukową na polu historycznym.

Niniejszą publikację chciałbym zadedykować rodzicom Ewie i Włodzimierzowi, dzięki którym zainteresowałem się historią Polski, oraz siostrze Iwonie.

* * *

W wydaniu drugim poprawione zostały drobne błędy odnalezione w pierwszym wydaniu. Niektóre fragmenty zostały skorygowane lub uzupełnione o dodatkowe informacje i dane. Indeks geograficzny został zastąpiony obszerniejszym, bardziej uniwersalnym indeksem rzeczowym.