Wytrąceni z milczenia - Magdalena Grochowska

-
Proszę czekać

Maria i Stanisław Ossowscy

Bez mo­ral­no­ści oby­wa­tel­skiej spo­łe­czeń­stwa giną; bez mo­ral­no­ści oso­bi­stej nie są war­te prze­trwa­nia.

Ber­trand Rus­sell

 

Czy zda­rza Ci się kie­dy my­śleć o mnie nie jako o książ­ce, lecz jako o czło­wie­ku? - Sta­ni­sław py­tał w li­ście na­rze­czo­ną.

Nie bę­dzie­my roz­py­la­li mgły ró­żo­wej

Lato 1922 roku Sta­ni­sław Ossow­ski spę­dzał na fran­cu­skiej wy­spie Bel­le Île, uni­kał lu­dzi. No­ca­mi pa­trzył w Atlan­tyk. Drę­czy­ła go mi­łość do Ma­rii; drę­czy­ły go py­ta­nia. Po co żyją ryby i mewy? Czy świat jest tra­gicz­ną far­są? Kto stoi po­nad czło­wie­kiem?

Pi­sał do Ma­rii Niedź­wiec­kiej, któ­ra w tym cza­sie po­dró­żo­wa­ła po Niem­czech: "A je­śli ja sam świat bu­du­ję? Je­śli nie mam nic nad sobą? I co to zna­czy? [...] Mam wia­rę w wiel­ką do­nio­słość każ­de­go ludz­kie­go ży­cia".

Miał dwa­dzie­ścia pięć lat. Tam­te­go roku stu­dio­wał na Sor­bo­nie jako sty­pen­dy­sta rzą­du fran­cu­skie­go. Ma­ria, o rok star­sza i już po dok­to­ra­cie, pra­co­wa­ła w pa­ry­skim ban­ku i kon­ty­nu­owa­ła stu­dia fi­lo­zo­ficz­ne. Wstę­po­wał cza­sem po nią do bi­blio­te­ki albo po­sy­łał jej kar­tecz­kę na rue Châte­au­dun, do ban­ku. Mię­dzy pierw­szą a dru­gą ma za­miar spa­ce­ro­wać na Pont Neuf, do­no­sił. Je­że­li Ma­ria bę­dzie wów­czas w tych stro­nach, niech ze­chce przejść wła­śnie przez ten most, a nie przez inny.

Pro­rok i ary­sto­krat­ka

War­sza­wa, ko­niec lat czter­dzie­stych. Przy­cho­dził na uni­wer­sy­tet w san­da­łach na bo­sych sto­pach. Wy­so­ki, pa­ty­ko­wa­ty. Koł­nie­rzyk za­wsze roz­pię­ty. Stu­den­ci nie mo­gli ode­rwać od nie­go oczu. Cho­dził. Ru­mie­nił się. En­tu­zja­zmo­wał. Głos mu prze­cho­dził w fal­set.

W Mu­zeum Na­ro­do­wym, gdy wy­kła­dał so­cjo­lo­gię sztu­ki, spadł z po­dium. Stu­dent­kę z pierw­szej ław­ki wy­rżnął kij­kiem i bar­dzo prze­pra­szał. Wy­try­ski­wa­ła z nie­go rze­ka my­śli i sko­ja­rzeń, me­ta­for i pro­wo­ka­cji, i go po­ry­wa­ła. Od Kon­fu­cju­sza do ame­ry­kań­skich Mu­rzy­nów. Od fi­lo­zo­fii do mu­zy­ki i li­te­ra­tu­ry. Swo­bod­nie pły­nął po­przez hi­sto­rię kul­tu­ry świa­ta. Cza­sem zdań nie koń­czył. Wy­kład pra­wie nie nada­wał się do no­to­wa­nia.

Bar­dziej pro­rok niż pro­fe­sor so­cjo­lo­gii; guru roz­sie­wa­ją­cy po­my­sły, nie­chaj wzej­dą; tak mó­wią dziś ucznio­wie.

Pro­fe­sor Krzysz­tof Ki­ciń­ski, uczeń Ma­rii Ossow­skiej, In­sty­tut Sto­so­wa­nych Nauk Spo­łecz­nych UW; na prze­ło­mie lat pięć­dzie­sią­tych i sześć­dzie­sią­tych cho­dził na se­mi­na­rium Ossow­skie­go: - Była to wiel­ka bu­rza mó­zgów. Stu­den­ci mie­li po­czu­cie, że uczest­ni­czą w ja­kimś mi­ste­rium my­śle­nia. Mie­li­śmy cza­sem wra­że­nie cha­osu, nad­mia­ru sko­ja­rzeń, ale to był po­zór. Myśl Ossow­skie­go ukła­da­ła się w pre­cy­zyj­ny sche­mat.

Ma­ria była smu­kła i ary­sto­kra­tycz­na. Szła przez salę wy­pro­sto­wa­na, w ka­pe­lu­szu, rę­ka­wicz­kach i per­łach. W dys­kret­nym sza­rym. W li­sie na ra­mio­nach. Nikt wte­dy na uni­wer­sy­te­cie nie no­sił ka­pe­lu­sza. Mó­wi­ła: "au­to­mo­bil", nie sa­mo­chód, "wo­re­czek", nie to­reb­ka.

Na­ukę o mo­ral­no­ści wy­kła­da­ła spo­koj­nie i po­wścią­gli­wie, w spo­sób upo­rząd­ko­wa­ny, przej­rzy­sty i zwar­ty.

On, przez to pod­nie­ce­nie w nie­bie­skich oczach, do koń­ca za­cho­wa chło­pię­cość. Ona, w ostat­nim okre­sie ży­cia, zrzu­ci z sie­bie sztyw­ność.

Ani ce­sa­rzo­wi, ani Panu Bogu

Pani Wa­lic­ka omal nie wy­rzu­ci­ła czter­na­sto­let­niej Ma­rii z pen­sji - za "bez­boż­ne po­glą­dy". Ja­kie? - dziś nie wia­do­mo. Ma­ria prze­czy­ta­ła już cały księ­go­zbiór ojca. Ka­zi­mierz Niedź­wiec­ki stu­dio­wał na­uki ma­te­ma­tycz­no-przy­rod­ni­cze w Szko­le Głów­nej w War­sza­wie. Przy lek­tu­rze Za­ry­su fi­lo­zo­fii mo­ni­stycz­nej Ern­sta Ha­ec­kla po­sta­no­wi­ła: zo­sta­nę fi­lo­zo­fem przy­ro­dy. Ro­dzi­ce: - Ko­bie­ta nie po­trze­bu­je wyż­sze­go wy­kształ­ce­nia!

Jej dwóch bra­ci wy­sła­li na stu­dia do Eu­ro­py. Ma­rii za­pew­ni­li lek­cje śpie­wu, gry na for­te­pia­nie i fran­cu­skie­go. "Prze­zwy­cię­że­nie kom­plek­su niż­szo­ści po­chło­nę­ło mi w ży­ciu spo­ro wy­sił­ku - wspo­mi­na­ła w szki­cu au­to­bio­gra­ficz­nym. - Przy­pi­su­ję go ów­cze­sne­mu sto­sun­ko­wi do pra­cy ko­biet, może tak­że i struk­tu­rze ro­dzi­ny, w któ­rej przy­pa­dła mi, jako młod­szej dziew­czyn­ce, rola słu­żeb­na w sto­sun­ku do [...] bra­ci".

Kie­dy w 1915 roku nie­miec­kie wła­dze oku­pa­cyj­ne ze­zwo­li­ły na otwar­cie Uni­wer­sy­te­tu War­szaw­skie­go, wstą­pi­ła na Wy­dział Fi­lo­zo­ficz­ny; była jed­ną z nie­wie­lu dziew­cząt. W kole na­uko­wym po­zna­ła Sta­ni­sła­wa. Jego oj­ciec, Wła­dy­sław, był le­ka­rzem po­wia­to­wym w Mła­wie.

Na­uczy­cie­le Ossow­skich: Wła­dy­sław Ta­tar­kie­wicz, Jan Łu­ka­sie­wicz, Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski. Wy­bit­ni fi­lo­zo­fo­wie, przed­sta­wi­cie­le tzw. szko­ły lwow­sko-war­szaw­skiej.

- Pod­sta­wą my­śle­nia lu­dzi tej szko­ły - mówi Krzysz­tof Ki­ciń­ski - była wiel­ka rze­tel­ność in­te­lek­tu­al­na; od­po­wie­dzial­ność za sło­wo. Dla nich tra­dy­cyj­na fi­lo­zo­fia, z mó­wie­niem o trans­cen­den­cji, o czymś, cze­go nie moż­na zwe­ry­fi­ko­wać, się skoń­czy­ła. Dą­ży­li do pre­cy­zji; do for­mu­ło­wa­nia są­dów w spo­sób spraw­dzal­ny. Dys­cy­pli­na my­ślo­wa Ossow­skich wy­wo­dzi­ła się ze sty­lu tej szko­ły.

Ma­ria za­ma­wia­ła w bi­blio­te­ce książ­kę. I nie mo­gła się jej do­cze­kać. Uczu­cie jak przed mi­ło­sną schadz­ką, opo­wia­da­ła po la­tach.

W pra­cy dok­tor­skiej za­ję­ła się ety­ką sto­ic­ką. Ce­lem osta­tecz­nym jest cno­ta - pi­sa­ła - czy­li do­sko­na­łość. Szczę­ście to po­to­czy­sty bieg ży­cia, har­mo­nij­ny układ na­szych czy­nów.

W ze­tknię­ciu z na­uką prze­ży­ła dwa olśnie­nia. "Że moż­na o wszyst­ko py­tać, że z wszyst­kie­go moż­na so­bie zro­bić za­gad­nie­nie i że moż­na py­tać na­tar­czy­wie da­lej, cho­ciaż inni są już za­spo­ko­je­ni".

U schył­ku ży­cia wy­zna­ła, że pra­ca na­uko­wa była dla niej po­trze­bą rów­nie ele­men­tar­ną jak głód i pra­gnie­nie.

"Pra­cow­nik na­uko­wy to taki czło­wiek, do któ­re­go za­wo­do­wych obo­wiąz­ków na­le­ży brak po­słu­szeń­stwa w my­śle­niu - pi­sał Sta­ni­sław Ossow­ski w 1957 roku. - [...] Na tym po­le­ga jego służ­ba spo­łecz­na. [...] Nie wol­no mu być po­słusz­nym ani sy­no­do­wi, ani ko­mi­te­to­wi, ani mi­ni­stro­wi, ani ce­sa­rzo­wi, ani Panu Bogu".

Czy taką dro­gą moż­na iść we dwo­je?

Przed wy­jaz­dem do Pa­ry­ża w 1921 roku Ma­ria pi­sa­ła do Sta­ni­sła­wa: "Chcę sa­mot­nej włó­czę­gi po świe­cie [...] i po­wie­wu "wiel­kiej" fi­lo­zo­fii. [...] Sama wę­dru­ję w świat po swo­bo­dę".

On miesz­kał w Hôtel de la Jar­di­nie­re, ona - w Hôtel Cor­ne­il­le. Za­pro­sił ją na kon­cert: wo­la­ła­by Ber­lio­za czy De­bus­sy'ego? Po­pro­si­ła, żeby przy­niósł jej z Bi­blio­te­ki Sor­bo­ny Fau­sta w ory­gi­na­le.

"Bę­dzie Pani dziś w po­łu­dnie w bi­blio­te­ce? Praw­da? [...] Wczo­raj wie­czo­rem - po po­wro­cie do domu było mi do Niej tę­sk­no", maj 1922 roku.

W czerw­cu na­pi­sa­ła z No­rym­ber­gi, że nie chce, aby prze­su­nął się przez jej ży­cie jak epi­zod.

Wciąż uży­wa­li ofi­cjal­nej for­my, choć cza­sem on, chcąc się do niej zbli­żyć, pi­sał "ty", a po­tem znów wra­cał do "pani". "Wiesz, Ma­rych­no, po­do­ba mi się ży­cie, że jest ta­kie zło­żo­ne i ta­kie trud­ne. [...] Zda­rza mi się nie­kie­dy gło­śno po­wie­dzieć Two­je imię. Ale nie po­są­dzaj mnie o ro­man­tyzm. Je­stem zim­ny i po­waż­ny".

Parę dni póź­niej ona słu­cha­ła w Ber­li­nie wy­kła­dów - "nic nie dzia­ła na mnie tak uzdra­wia­ją­co, jak fi­lo­zo­fia". On oglą­dał z wy­brze­ża Bre­ta­nii za­chód słoń­ca nad Atlan­ty­kiem.

Tej nocy wy­znał: "Ko­cham Cię. I nie boję się ni­cze­go. [...] Strasz­no mi cza­sem, że nie Ty je­steś pierw­sza, do któ­rej mó­wi­łem "ko­cham". [...] Przyj­dę do Cie­bie dziś w nocy, je­że­li du­sze mogą cho­dzić po świe­cie". A dwa dni póź­niej: "Niech tyl­ko Pani nie są­dzi, że wsty­dzę się słów, któ­re na­pi­sa­łem".

Sza­la­ła w nim bu­rza; w jej li­stach pa­no­wał chłód. "O To­bie wiem jed­no - pi­sał - sto­su­nek mój do Cie­bie może być zwią­za­ny tyl­ko z po­sta­wą ak­tyw­ną. [...] Ja nie mogę w To­bie szu­kać od­po­czyn­ku. [...] Cza­sem przy­cho­dzi mi coś ta­kie­go, że chciał­bym Cię za­gar­nąć [...] i po­nieść ze sobą". Ona przy­zna­wa­ła: "Jest we mnie za­wsze ja­kaś re­zer­wa...".

Roz­my­ślał o oce­anie: że od sa­mot­ne­go ob­co­wa­nia z nim spły­wa na czło­wie­ka po­wa­ga i oczysz­cze­nie; że ta­kie chwi­le, w któ­rych od­czu­wa się "tchnie­nie Boże", po­win­ny wy­zna­czać ży­ciu kie­ru­nek. Jaki? Do­kąd zmie­rza czło­wiek? Wspi­na się po stop­niach ży­cia co­raz wy­żej. Lecz musi być przy­go­to­wa­ny, że sen­su ży­cia nig­dy nie od­naj­dzie. "Wiem, że Ci nie za­pew­nię spo­ko­ju, je­że­li pój­dziesz ze mną - pi­sał do Ma­rii. - Czy taką dro­gą moż­na iść we dwo­je? - Nie wiem. [...] Lecz wie­rzę w nie­ogra­ni­czo­ną moc czło­wie­ka, w nie­ogra­ni­czo­ny za­sób moż­li­wo­ści".

W lip­cu na­pi­sa­ła, że tę­sk­ni do roz­mów z nim. I do po­ca­łun­ków.

W An­glii był wy­klę­ty

- To po­ko­le­nie wie­rzy­ło w po­stęp w na­uce i po­stęp mo­ral­ny czło­wie­ka - mówi Ma­ria Ofier­ska, re­dak­tor Dzieł Ossow­skie­go (cho­dzi­ła na wy­kła­dy i se­mi­na­ria oboj­ga po 1956 roku). - Czy­ta­li książ­ki przy­rod­ni­cze, wie­rzy­li w ewo­lu­cję - sko­ro jest po­stęp w na­tu­rze, to jest po­stęp w kul­tu­rze.

W lip­cu 1922 roku znów w Pa­ry­żu, Ma­ria otrzy­ma­ła z Lon­dy­nu książ­kę Ber­tran­da Rus­sel­la Ana­ly­sis of Mind. Po­przed­nie­go roku Ossow­ski ko­re­spon­do­wał z an­giel­skim fi­lo­zo­fem na te­mat na­cjo­na­li­zmu. Po la­tach na­pi­sał w swym Dzien­ni­ku, że Rus­sell to­wa­rzy­szył ca­łe­mu ich ży­ciu.

- Dla tam­te­go po­ko­le­nia Rus­sell był naj­wy­bit­niej­szym re­pre­zen­tan­tem po­stę­po­wej men­tal­no­ści - mówi pro­fe­sor Je­rzy Szac­ki, hi­sto­ryk idei; w 1948 roku cho­dził na wy­kła­dy Ossow­skich. - Wy­po­wia­dał się w du­chu li­be­ra­li­zmu i so­cja­li­zmu na wszyst­kie te­ma­ty: wol­ne związ­ki, re­li­gia, so­cja­lizm, anar­chizm, Ro­sja, kon­tro­la uro­dzin, wy­cho­wa­nie dzie­ci.

Krzysz­tof Ki­ciń­ski: - Re­pre­zen­to­wał fi­lo­zo­fię ana­li­tycz­ną, któ­ra była zbież­na z pol­ską szko­łą lwow­sko-war­szaw­ską. Jego spoj­rze­nie na spra­wy etycz­ne było Ossow­skim bli­skie. Pi­sał, że do­brze urzą­dzo­ny świat po­trze­bu­je wie­dzy, do­bro­ci, śmia­łych po­glą­dów i swo­bod­nej in­te­li­gen­cji. W dzie­ciach na­le­ży wy­ra­biać od­wa­gę - w wal­ce z mi­ta­mi, któ­re czło­wiek wy­my­ślił so­bie z tchó­rzo­stwa. Wraż­li­wość - żeby mo­gły do­zna­wać współ­czu­cia. I po­dat­ność na przyj­mo­wa­nie no­wych prawd.

Jak­by się za­czerp­nę­ło w płu­ca świe­że­go po­wie­trza, mó­wi­ła Ma­ria o lek­tu­rze Rus­sel­la.

Je­sie­nią 1922 roku na­pi­sa­ła do nie­go list, w An­glii był wte­dy wy­klę­ty za gło­sze­nie pa­cy­fi­zmu. Za­pro­sił ją do Lon­dy­nu. Przy­jął ją w ha­fto­wa­nych kap­ciach z wiel­ki­mi pom­po­na­mi.

Ze świa­tła i z ciem­no­ści

Co się sta­ło z ich wia­rą w czło­wie­ka?

W grud­niu 1939 roku Ossow­ski do­tarł na fu­rze do Lwo­wa. Ka­ta­lo­go­wał książ­ki w Bi­blio­te­ce Osso­liń­skich.

Przy­szedł list z War­sza­wy od Ma­rii. "Nie wie­rzę w przy­szłość rodu ludz­kie­go". Od­pi­sał: "W mo­ich po­glą­dach na czło­wie­ka za­szły duże zmia­ny. [...] Od­po­wia­da­ła­by mi teo­ria ma­ni­chej­ska o dwo­isto­ści na­tu­ry ludz­kiej: ze świa­tła i z ciem­no­ści. [...] My­ślę, że ze wzglę­du na owe pier­wiast­ki "po­wsta­łe ze świa­tła" war­to żyć".

W War­sza­wie w 1943 roku na­pi­sał tekst Z na­stro­jów ma­ni­chej­skich, uwa­ża­ny za klucz do zro­zu­mie­nia jego po­sta­wy.

Woj­na roz­bi­ła do­szczęt­nie wia­rę w po­stęp do­ko­nu­ją­cy się sa­mo­rzut­nie pod dzia­ła­niem praw dzie­jo­wych, pi­sał. Może jesz­cze po­zo­sta­ła wia­ra w po­stęp tech­nicz­ny? Lecz wia­ra w cią­głe do­sko­na­le­nie się oby­cza­jów i su­mień wy­da­je się dziś na­iw­no­ścią. Woj­na po­ka­za­ła, że ten sam czło­wiek skłon­ny jest do he­ro­izmu i nędz­ne­go tchó­rzo­stwa.

Jak wy­do­być z tej po­li­mor­ficz­nej oso­bo­wo­ści ludz­kiej ukry­te moż­li­wo­ści, po­sta­wy wy­jąt­ko­we, w któ­rych czło­wiek osią­ga szczy­ty? - py­tał.

Nie wie­my, czy hi­sto­ria po­to­czy się ku ta­kim for­mom bytu spo­łecz­ne­go, w któ­rych chcia­ło­by się żyć. Ale prze­cież prze­kształ­ca­nie świa­ta za­le­ży od po­sta­wy każ­de­go czło­wie­ka. Ży­cie samo w so­bie nie jest czymś tak bar­dzo waż­nym. Jest waż­ne do­pie­ro jako oka­zja do prze­ży­wa­nia i do czy­nie­nia rze­czy, dla któ­rych war­to żyć.

Wia­ra w czło­wie­ka? "Pod tym wzglę­dem może nie ze wszyst­kie­go trze­ba bę­dzie re­zy­gno­wać w imię trzeź­wo­ści, gdy od­rzu­ci­my lę­kli­wą wia­rę w przy­ro­dzo­ną do­broć na­tu­ry ludz­kiej i nie bę­dzie­my roz­py­la­li żad­nej mgły ró­żo­wej, któ­ra by mia­ła prze­sło­nić rze­czy­wi­stość".

Krzysz­tof Ki­ciń­ski: - Te po­glą­dy to już nie były złu­dze­nia mło­do­ści. To była dok­try­na - świat jest na kra­wę­dzi ka­ta­stro­fy; i nikt nie wie, czy przy­pad­kiem nie od nie­go za­le­ży, w któ­rym kie­run­ku po­to­czą się losy świa­ta.

Mam krew w ży­łach

Ma­ria wio­dła roz­mo­wy z Rus­sel­lem i czy­ta­ła an­giel­skich fi­lo­zo­fów; Sta­ni­sław po­dró­żo­wał: Tu­nis, Pa­ler­mo, Ne­apol, Rzym, Flo­ren­cja. W bi­blio­te­ce Bri­tish Mu­seum prze­glą­da­ła sta­re rę­ko­pi­sy per­skie. W Oks­for­dzie chło­nę­ła at­mos­fe­rę "uwiel­bie­nia dla po­tę­gi na­uki"; go­dzi­na pra­cy w tam­tej­szej bi­blio­te­ce war­ta trzech go­dzin w każ­dej in­nej, do­no­si­ła Sta­ni­sła­wo­wi. Mar­z­ła w nie­ogrza­nym po­ko­ju; cier­pia­ła na bóle gło­wy i de­pre­sję.

On ma­rzył, by ogrzać ją sobą; wy­pić z niej całe przy­gnę­bie­nie.

Żył sztu­ką. W Ka­pli­cy Syk­styń­skiej roz­zło­ści­ła go "ohyd­na pru­de­ria pa­pie­ska", któ­ra ka­za­ła za­kryć brą­zo­wą za­sło­ną na­gie bio­dra Chry­stu­sa w dzie­le Mi­cha­ła Anio­ła. "Czu­je się w tym ja­kąś bur­żu­azyj­ną pod­łość".

Co po­wie­dzie­li so­bie do­tych­czas? Ma­ria: są ta­kie skar­by, któ­re moż­na po­sia­dać tyl­ko wte­dy, gdy się jest sa­mot­nym. Sta­ni­sław: owszem, czło­wiek jest naj­sil­niej­szy, kie­dy jest sam. Lecz jest coś bo­le­sne­go w gro­ma­dze­niu skar­bów tyl­ko dla sie­bie.

Cza­sem wy­da­je się Ma­rii, że mo­gła­by roz­stać się z nim z dnia na dzień, bez żalu. Sil­niej­sze są jej wzru­sze­nia abs­trak­cją niż kon­kret­nym ży­ciem. Za­tem jej wła­ści­we miej­sce jest w świe­cie teo­rii.

Sta­ni­sław: "Czy zda­rza Ci się kie­dy my­śleć o mnie nie jako o książ­ce, lecz jako o czło­wie­ku?". I znie­chę­co­ny: "Ma­ryl­ce wy­star­cza jej se­man­ty­ka. Łącz­ność uczu­cio­wa jest złu­dze­niem".

Cza­sem wy­da­je mu się, że ca­łu­je nie ją, lecz szkla­ny dzwon. "A wiem jed­no­cze­śnie, że je­steś czło­wie­kiem z cia­ła i krwi, że ży­jesz, że czu­jesz, że umiesz na­wet czuć pło­mien­nie".

"Po roz­sta­niu z Tobą prze­ży­łam sil­ny na­strój eks­pia­cyj­ny za unie­sie­nia cia­ła. [...] Nie wiem, czy jest w tym na­praw­dę coś złe­go, czy też tkwią we mnie prze­są­dy wy­cho­wa­nia i tra­dy­cje chrze­ści­jań­skie. [...] Dla­cze­go teo­re­tycz­nie złe mi się wy­da­je fi­zycz­ne zbli­że­nie bez mi­ło­ści, a To­bie daję się bez skru­pu­łu, i z naj­zu­peł­niej­szą wia­rą, że mnie to nie po­ni­ża".

On: "Ero­tycz­na stro­na na­sze­go sto­sun­ku daje mi bar­dzo wie­le. Mam zresz­tą krew w ży­łach i sto­su­nek bez­kr­wi­sty wy­da­je mi się smut­ny. [...] Ja­kież pra­wo po­zwa­la od­jąć do­stoj­ność jed­nej dzie­dzi­nie ży­cia - i to wła­śnie tej dzie­dzi­nie, w któ­rej może się re­ali­zo­wać taka głę­bo­ka łącz­ność mię­dzy dwoj­giem lu­dzi?".

Ma­ria: "Daw­no już nie pra­gnę­łam Two­ich piesz­czot tak jak wczo­raj. Czy to moż­na się do tego przy­zna­wać? [...] Może ko­bie­ta nie po­win­na ta­kich rze­czy mó­wić?".

Cie­szy mnie moja śmier­tel­ność

Nie­szczę­sna spra­wa ko­bie­ca - jak na­pi­sa­ła w jed­nym z li­stów - po­wra­ca­ła póź­niej w jej wy­po­wie­dziach.

Dys­ku­sja z pro­fe­so­rem Ka­zi­mie­rzem Aj­du­kie­wi­czem, lo­gi­kiem i fi­lo­zo­fem, lato 1927 roku. Ma­ria jest star­szym asy­sten­tem przy Se­mi­na­rium Fi­lo­zo­ficz­nym UW. Sta­no­wi­sko Aj­du­kie­wi­cza w re­la­cji Ma­rii: ko­bie­ty nie na­da­ją się do ni­cze­go, źle pra­cu­ją... Pro­fe­sor ma w tej spra­wie cia­sne po­glą­dy. "Mam nie­od­par­te prze­ko­na­nie, że gdy­by Pani Ajd. za­rob­ko­wa­ła lek­cja­mi gre­ki czy ła­ci­ny, by­ła­by trak­to­wa­na in­a­czej. [...] Uro­sło­by jej wła­sne po­czu­cie mocy [...], nie­za­leż­no­ści i Pro­fe­sor Ajd. mu­siał­by się z tym li­czyć".

W opu­bli­ko­wa­nej tuż po woj­nie bro­szur­ce Wzór oby­wa­te­la w ustro­ju de­mo­kra­tycz­nym pi­sa­ła: "Kształ­to­wa­nie wzo­rów oso­bo­wych krzyw­dzi­ło do­tąd ko­bie­ty. [...] Nie­win­ność przed ślu­bem, wier­ność po ślu­bie - cno­ty wy­star­cza­ją­ce dla ko­goś, kto miał żyć ci­chym ży­ciem do­mo­wym". Ubo­le­wa­ła, że za­in­te­re­so­wa­nia ko­biet rzad­ko wy­kra­cza­ją poza ży­cie ro­dzin­ne.

Ży­cie płcio­we, układ sto­sun­ków ro­dzin­nych to te­ren wiel­kich wpły­wów chrze­ści­jań­stwa, pi­sa­ła w 1958 roku w ese­ju Czy mo­ral­ność za­le­ży od re­li­gii. We­dług chrze­ści­jań­stwa ero­ty­ka jest czymś nie­czy­stym. Lecz jed­no­cze­śnie - szcze­gól­nie waż­nym, "sko­ro pro­wa­dze­nie się ko­bie­ty de­cy­do­wa­ło cał­ko­wi­cie przez tyle stu­le­ci o jej mo­ral­nym pre­sti­żu". Bli­sko dzie­sięć lat póź­niej kon­sta­to­wa­ła, że czy­stość płcio­wa nie sta­no­wi już głów­nej ozdo­by ko­bie­ty; może ona mieć inne wa­lo­ry, jak choć­by do­sko­na­łość w pra­cy za­wo­do­wej.

Tam­tej zimy, kie­dy Sta­ni­sław stu­dio­wał sztu­kę w po­dró­żach, a Ma­ria - po po­wro­cie z Lon­dy­nu - ob­ję­ła asy­sten­tu­rę na Uni­wer­sy­te­cie War­szaw­skim, na­pi­sa­ła: "Nie chcę mieć dzie­ci, Sta­chu. Cie­szy mnie moja śmier­tel­ność i chcę ją prze­pro­wa­dzić na ca­łej li­nii".

Od­cho­dzą nie­po­wrot­nie, z nie­za­wod­ną pew­no­ścią, na­uczy­cie­le na­sze­go po­ko­le­nia, a wraz z nimi - cała for­ma­cja in­te­lek­tu­al­na i mo­ral­na, któ­rej cią­głość prze­cho­wać nam trze­ba pod gro­zą ru­iny pol­skiej kul­tu­ry.

Tymi sło­wa­mi w 1974 roku koń­czył Le­szek Ko­ła­kow­ski wspo­mnie­nie o pro­fe­sor Ma­rii Ossow­skiej1.

Książ­ka Mag­da­le­ny Gro­chow­skiej jest nie­ja­ko wy­peł­nie­niem tego za­le­ce­nia: opo­wia­da o na­uczy­cie­lach kil­ku po­ko­leń pol­skiej in­te­li­gen­cji. To jest pięt­na­ście ese­jów-re­por­ta­ży. Bo­ha­te­ra­mi są: Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski, Ma­ria i Sta­ni­sław Ossow­scy, Kle­mens Sza­niaw­ski, Nina As­so­ro­do­braj i Wi­told Kula, Jan Jó­zef Lip­ski, ksiądz Adam Bo­niec­ki, Jó­ze­fa Hen­ne­lo­wa, Leon Schil­ler, Ste­fan Ja­racz i Ja­nusz War­miń­ski, Boh­dan Ko­rze­niew­ski, Gu­staw Ho­lo­ubek, Ta­de­usz Łom­nic­ki, Ka­zi­mierz Dej­mek, Ha­li­na Mi­ko­łaj­ska, Kon­rad Swi­nar­ski. Tak więc otrzy­mu­je­my por­tret zbio­ro­wy lu­dzi, któ­rzy byli - a cza­sem wciąż po­zo­sta­ją - prze­wod­ni­ka­mi pol­skiej in­te­li­gen­cji, tej "gi­ną­cej kla­sy", gi­ną­cej od stu lat, a wciąż od­ra­dza­ją­cej się na krę­tych ścież­kach pol­skiej hi­sto­rii.

Zgon in­te­li­gen­cji pol­skiej ogła­sza­ny jest co kil­ka lat przez re­ali­stycz­nych mi­ło­śni­ków na­ro­do­wej krze­py, przez pryn­cy­pial­nych kry­ty­ków "sa­lo­nów" i "ka­wiar­ni" w War­sza­wie i Kra­ko­wie, przez za­du­fa­nych dzier­ży­cie­li wła­dzy, któ­rym ci lu­dzie prze­szka­dza­ją. Tych in­te­li­gen­tów nie moż­na ku­pić, a i prze­stra­szyć ich nie­ła­two. Je­śli błą­dzą, to zwy­kle na wła­sny ra­chu­nek; je­śli grze­szą, to z nad­mia­ru py­chy lub po­ko­ry, lecz rzad­ko ze stra­chu czy kon­for­mi­zmu. Naj­kró­cej mó­wiąc: bo­ha­te­ro­wie książ­ki Mag­dy Gro­chow­skiej ob­cu­ją z war­to­ścia­mi, wie­rzą w do­bro, pięk­no i praw­dę, sprze­ci­wia­ją się kłam­stwu, po­gar­dzie i prze­mo­cy.

Zma­ga­ją się ze swo­im cza­sem; pły­ną pod prąd; są wciąż "mię­dzy". Mię­dzy za­an­ga­żo­wa­niem a roz­cza­ro­wa­niem, mię­dzy fa­scy­na­cją a re­zy­gna­cją, mię­dzy oj­czy­zną a re­wo­lu­cją, mię­dzy ugo­dą a kon­spi­ra­cją, mię­dzy he­ro­izmem a be­stial­stwem, mię­dzy homo so­vie­ti­cus a ani­ma na­tu­ra­li­ter en­de­cia­na. Tkwią prze­to - po­wtórz­my za Mi­ło­szem - mię­dzy mil­czą­cą ścia­ną Wscho­du a mu­ra­mi Ciem­no­gro­du.

Ra­cjo­na­li­ści i ka­to­li­cy, agno­sty­cy i mi­sty­cy, lu­dzie sa­lo­nu i lu­dzie pod­zie­mia, na­uczy­cie­le aka­de­mic­cy i cza­ro­dzie­je te­atru - jacy oni byli? Co ich łą­czy­ło? Byli nie­po­kor­ni wo­bec sy­tu­acji i po­kor­ni wo­bec war­to­ści. Łą­czy­ło ich umi­ło­wa­nie wol­no­ści i praw­dy. Czy byli ro­man­tycz­ny­mi, na­iw­ny­mi prag­ma­ty­ka­mi? Czy też ra­czej chłod­ny­mi, prag­ma­tycz­ny­mi ro­man­ty­ka­mi? Jed­no jest pew­ne - to oni za­szcze­pia­li nam upar­cie etos wol­no­ści. Uczy­li, co jest przy­zwo­ito­ścią, a co świń­stwem, nie po­zwa­la­li tych rze­czy mie­szać. Mag­da Gro­chow­ska pi­sze wspa­nia­le o tych nie­zwy­kłych lu­dziach: mą­drze, z em­pa­tią, uczci­wie, nie­raz bez­li­to­śnie, a prze­cież ro­zum­nie i czu­le. To jest pięk­na książ­ka o pięk­nych lu­dziach.

Adam Mich­nik

Tadeusz Kotarbiński

 

Na wy­so­kich ko­lum­nach w no­wej Bi­blio­te­ce Uni­wer­sy­tec­kiej w War­­sza­wie sto­ją rzeź­by fi­lo­zo­fów. Za­bra­kło wśród nich Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go. Zbyt gło­śno kry­ty­ko­wał przed woj­ną Ko­ściół, zbyt otwar­cie od­rzu­cał wia­rę w Boga.

Nie­chby scho­wa­li roz­ju­szo­ne żą­dła

War­to ist­nieć. Żeby po­zna­wać świat, ko­chać ko­goś, być czy­imś przy­ja­cie­lem lub po pro­stu ko­muś po­moc­nym.

"Rze­czy­wi­stość nig­dy nie gwa­ran­tu­je po­wo­dze­nia, stwa­rza tyl­ko bez­miar moż­li­wo­ści, któ­re w oczach lu­dzi dziel­nych za­słu­gu­ją na to, by je wy­pró­bo­wać, za­nim­by się mia­ło udzie­lić od­po­wie­dzi ka­pi­tu­lanc­kiej na Ham­le­to­we py­ta­nie: "Być albo nie być?"".

Tak pi­sał w po­ło­wie ubie­głe­go wie­ku Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski, któ­re­go ucznio­wie na­zy­wa­ją mę­dr­cem.

My­śli zry­wa­ją się do bie­gu

No­sił dwa ka­len­da­rzy­ki: w jed­nym za­pi­sy­wał swo­je pla­ny, w dru­gim - cie­ka­we zda­rze­nia. Da­wał ka­len­da­rze współ­pra­cow­ni­kom, by pod­kre­ślić war­tość cza­su.

Gdy w prze­rwie sym­po­zjum inni zwie­dza­li mia­sto, on wra­cał do ho­te­lu do pra­cy. Trak­tat o do­brej ro­bo­cie pi­sał tuż po woj­nie w po­cią­gu Łódź-War­sza­wa przy świecz­ce (nie było świa­tła w po­cią­gach).

W tek­stach, któ­re oce­niał, po­pra­wiał na­wet prze­cin­ki, źle po­sta­wio­ny ak­cent w cy­ta­tach ob­co­ję­zycz­nych trak­to­wał jako po­waż­ny błąd.

Na ze­bra­niach Pol­skie­go To­wa­rzy­stwa Fi­lo­zo­ficz­ne­go sie­dział, lek­ko się ko­ły­sząc i - po­zor­nie - le­d­wo słu­cha­jąc, a czu­ło się, że samą swą obec­no­ścią prze­no­si ob­ra­dy na ja­kiś wyż­szy po­ziom.

Ku­pił ma­gne­to­fon. Na­gry­wał ra­dio­we lek­cje an­giel­skie­go. Ten ję­zyk po woj­nie za­czy­nał do­mi­no­wać w na­uce, pro­fe­sor go nie znał. Po dwóch la­tach za­brał głos płyn­ną an­gielsz­czy­zną. Był po sie­dem­dzie­siąt­ce.

Jest 25 kwiet­nia 1918 roku, Uni­wer­sy­tet War­szaw­ski. Stoi za ka­te­drą mło­dy, z wą­sa­mi, pe­łen skrom­no­ści. - Za­nie­chaj­my bu­do­wa­nia wiel­kich sys­te­mów - mówi w swym pierw­szym, pro­gra­mo­wym wy­kła­dzie - upra­wiaj­my małą fi­lo­zo­fię...

Je­sień 1942 roku, taj­ne kom­ple­ty w miesz­ka­niu na Smol­nej w War­sza­wie. Przy­siadł na brze­gu fo­te­la, srebr­ny ze­ga­rek po­ło­żył na pod­ło­dze. Zbyt luź­ny koł­nie­rzyk ko­szu­li pod­kre­śla chu­dość szyi. - Będę dziś mó­wił o tym, co to zna­czy "wy­ra­żać bez­po­śred­nio", "po­śred­nio", "wy­po­wia­dać"...

Rok 1953, pierw­sze pię­tro Pa­ła­cu Po­toc­kich przy Kra­kow­skim Przed­mie­ściu. W jego grzecz­no­ści, ga­lan­te­rii i ciem­nym ubra­niu jest coś sta­ro­świec­kie­go. - Na­zy­wam się Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski, moż­na to spraw­dzić w do­wo­dzie oso­bi­stym...

Wy­kła­da lo­gi­kę bez wstę­pów, po­wo­li, mo­no­ton­nie, jak­by roz­ma­wiał z wła­sny­mi my­śla­mi, oczy ma przy­mknię­te. Gdy coś go bawi, tu­pie za ka­te­drą. Koń­czy do­kład­nie w czter­dzie­stej pią­tej mi­nu­cie. I wte­dy my­śli słu­cha­czy, po­bu­dzo­ne i na­pię­te, zry­wa­ją się do bie­gu.

Mój mistrz

Adam Szpa­der­ski, młod­szy od pro­fe­so­ra o pra­wie sto lat, prze­czy­tał zbiór jego roz­praw o spraw­nym dzia­ła­niu. Był 1998 rok, Adam za­czy­nał stu­dia fi­lo­zo­ficz­ne na Uni­wer­sy­te­cie Ma­rii Cu­rie-Skło­dow­skiej w Lu­bli­nie. Więk­szość prac Ko­tar­biń­skie­go prze­pi­sał i umie­ścił na pły­cie kom­pak­to­wej dla uła­twie­nia so­bie stu­diów. Na dru­gim roku prze­tłu­ma­czył na an­giel­ski książ­kę pro­fe­so­ra Abe­ca­dło prak­tycz­no­ści, au­tor­ski skrót Trak­ta­tu o do­brej ro­bo­cie. Tekst uka­zał się w rocz­ni­ku "Pra­xio­lo­gy and Prag­ma­tism" w USA. Na trze­cim roku, pod­czas kon­fe­ren­cji w Cam­brid­ge po­świę­co­nej ety­ce biz­ne­su, od­wo­ły­wał się w re­fe­ra­cie do Ko­tar­biń­skie­go. Dok­to­rat pi­sze z za­kre­su prak­se­olo­gii - na­uki o spraw­nym dzia­ła­niu, któ­rą stwo­rzył pro­fe­sor.

- Prze­mie­nił moje ży­cie, jest moim ar­cy­mi­strzem - mówi. - Mia­łem okres mło­do­pol­ski - no­stal­gia, pi­sa­nie wier­szy... Aż zja­wił się Ko­tar­biń­ski - ze swo­ją prak­se­olo­gią i sta­no­wi­skiem re­ali­sty prak­tycz­ne­go: nie bądź uto­pi­stą, nie rzu­caj się z mo­ty­ką na słoń­ce, opie­raj się na sta­nie fak­tycz­nym... Jako re­ali­sta prak­tycz­ny li­czę sam na sie­bie, ro­bię, co mogę, w ob­rę­bie ogra­ni­czo­ne­go cza­su, ja­kim jest ży­cie, dzień pra­cy sta­ram się wy­ko­rzy­stać mak­sy­mal­nie. Przy­swo­iłem so­bie od Ko­tar­biń­skie­go dy­rek­ty­wę bra­nia sta­nu ak­tu­al­ne­go za punkt wyj­ścia. Je­śli jest zno­śny, bu­duj­my na nim, a gdy okrzep­nie­my, zmie­niaj­my go. Z lek­tu­ry pism Ko­tar­biń­skie­go wy­nio­słem na­kaz świa­do­me­go i ak­tyw­ne­go kształ­to­wa­nia wła­sne­go ży­cia.

La­tem 2003 roku przy Wy­dzia­le Fi­lo­zo­fii i So­cjo­lo­gii UMCS po­wsta­ło Cen­trum Ba­dań Prak­se­olo­gicz­nych im. Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go. Do Rady Na­uko­wej pla­ców­ki we­szli - prócz in­nych uczo­nych - ucznio­wie Ko­tar­biń­skie­go: Je­rzy Pelc i Ja­ro­sław Rud­niań­ski, oraz syn i wnuk pro­fe­so­ra. Cen­trum chce roz­wi­jać prak­se­olo­gię; kie­ru­je nim dwu­dzie­sto­pię­cio­let­ni Adam Szpa­der­ski.

Każ­dy me­dal ma od­wrot­ną stro­nę

Dwór w Chrzę­snem koło Tłusz­cza na­le­żał do Win­cen­ty­ny Kar­skiej, ciot­ki Ta­de­usza. Spa­ce­ro­wa­ło się to­po­lo­wy­mi ale­ja­mi. Da­lej był las i do­mek z ogro­dem, tu­taj na prze­ło­mie XIX i XX wie­ku spę­dza­li let­nie mie­sią­ce Mi­łosz i Ewa Ko­tar­biń­scy z sy­na­mi.

Wy­bie­ga­ło się ran­kiem do ogro­du, brzę­cza­ły psz­czo­ły w fuk­sjach. Do­ro­śli od­da­wa­li się ło­wom, to­wa­rzy­skim grom i sztu­ce.

Mi­łosz, oj­ciec Ta­de­usza, stu­dio­wał ma­lar­stwo w Pe­ters­bur­gu. W War­sza­wie przy uli­cy Wi­dok za­ło­żył pry­wat­ną szko­łę ma­lar­stwa dla ko­biet. Zo­stał pro­fe­so­rem Aka­de­mii Sztuk Pięk­nych. Dow­cip­ny i po­god­ny; pi­sał baj­ki, kom­po­no­wał utwo­ry na for­te­pian i pięk­nie śpie­wał. Wy­gna­ny z War­sza­wy w 1944 roku, umarł w Mi­la­nów­ku. Przed śmier­cią po­wie­dział: - Jed­no, co się Panu Bogu nie uda­ło, to to, że każ­dy me­dal ma od­wrot­ną stro­nę...

Mat­ka, Ewa z Ko­skow­skich, o lek­ko cy­gań­skiej uro­dzie, była pia­nist­ką. Sied­mio­let­nie­go Ta­de­usza za­wio­zła do Czę­sto­cho­wy, by przed cu­dow­nym ob­ra­zem przy­stą­pił do Pierw­szej Ko­mu­nii. Po­tem nie oka­zy­wa­ła re­li­gij­no­ści. Na łożu śmier­ci w 1932 roku czy­ta­ła Obro­nę So­kra­te­sa Pla­to­na.

Ta­de­usz, uro­dzo­ny w 1886 roku, miał trzech bra­ci. Ka­zi­mierz jako mło­dzie­niec zgi­nął od kul w obro­nie Lwo­wa. Mie­czy­sław, pro­fe­sor Aka­de­mii Sztuk Pięk­nych, roz­strze­la­ny przez Niem­ców w cza­sie woj­ny. Ja­nusz, dy­rek­tor wie­luń­skiej cu­krow­ni, za­bi­ty tuż po woj­nie przez So­wie­tów.

To­po­le wy­rą­ba­no, dwór prze­trwał woj­nę. Ode­bra­ny ro­dzi­nie, słu­żył jako za­kład dla trud­nej mło­dzie­ży. Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski uwa­żał, że prze­zna­cze­nie dwo­ru na cele spo­łecz­ne było ak­tem mo­ral­nie słusz­nym.

Nie­do­tknię­ty skrzy­dłem

"Pięk­no przy­ro­dy i ży­cie w do­stat­ku stwa­rza po­zór do­bro­tli­wej har­mo­nii we wszech­by­cie" - pi­sał po woj­nie w ese­ju Przy­kład in­dy­wi­du­al­ny kształ­to­wa­nia się po­sta­wy wol­no­my­śli­ciel­skiej. To szczę­ście wie­rzyć w Boga, w usta­no­wio­ny prze­zeń ład mo­ral­ny, w spo­tka­nie z uko­cha­ny­mi po śmier­ci. Dwu­na­sto­let­ni Ta­de­usz roz­my­ślał w Chrzę­snem o tym, jak bar­dzo nie­szczę­śli­wi są lu­dzie nie­wie­rzą­cy. "I wkrót­ce po­tem po­pa­dłem sam w ge­hen­nę ta­kie­go nie­szczę­ścia". Jako pięt­na­sto­la­tek już wie, że lu­dzie - jak wszyst­kie two­ry przy­ro­dy - po­zo­sta­wie­ni są sami so­bie. Ka­te­chizm, w któ­ry zwąt­pił, nie prze­wi­dy­wał nie­śmier­tel­no­ści psa-przy­ja­cie­la. Te­raz chło­piec nie prze­wi­du­je nie­śmier­tel­no­ści wła­snej. "...Prze­pa­dła szczę­śli­wość dzie­cię­ca". Czu­je się ska­za­ny na śmierć.

Dla­cze­go wów­czas, gdy za­bra­kło Bo­żych przy­ka­zań, nie po­padł w cy­nizm, amo­ra­lizm? - py­tał sam sie­bie po woj­nie. Bo ota­cza­li go lu­dzie szla­chet­ni; aura sprze­ci­wu wo­bec za­bor­cy wy­czu­wa­na jako obo­wią­zek etycz­ny; pięk­no przy­ro­dy i mu­zy­ki. W tej at­mos­fe­rze ro­dzi­ło się w nim la­ic­kie uza­sad­nie­nie mo­ral­no­ści. Nie trze­ba od­wo­ły­wać się do Opatrz­no­ści, by kie­ro­wać się w ży­ciu do­bro­cią ser­ca i po­stę­po­wać w spo­sób pra­wy.

Pro­fe­sor Je­rzy Pelc, lo­gik, uwa­ża, że Ko­tar­biń­ski wy­rzekł się wia­ry nie z po­trze­by ser­ca, lecz w imię uczci­wo­ści in­te­lek­tu­al­nej wo­bec sie­bie.

Na­uka nie może ko­rzyć się przed dok­try­ną - pi­sał w 1930 roku - "we­dle któ­rej pew­na por­cja soku wi­no­gro­no­we­go, pod­da­ne­go fer­men­ta­cji al­ko­ho­lo­wej, po wy­ko­na­niu [...] nad nią pew­nych za­bie­gów psy­cho­fi­zycz­nych - sta­je się krwią czło­wie­ka, zmar­łe­go przed kil­ku­na­stu wie­ka­mi". Czło­wiek uro­bił so­bie po­ję­cie Boga na wła­sne po­do­bień­stwo. Praw­dzi­wy ka­to­lik - sko­ro ta­kie na­iw­no­ści bie­rze se­rio - nie może być czło­wie­kiem doj­rza­łym in­te­lek­tu­al­nie.

"Ra­cjo­na­lizm, unau­ko­wie­nie ży­cia, pro­wa­dzi do ja­skra­we­go kon­flik­tu in­te­lek­tu z re­li­gią - pi­sał w 1973 roku. - Ja­kież są bo­wiem skład­ni­ki re­li­gii? [...] Kult, mit, oby­czaj. In­te­lekt nie go­dzi się z po­ucze­nia­mi mitu, dok­try­ny jaw­nie i ja­skra­wo ir­ra­cjo­nal­nej po­da­wa­nej jako praw­da..."

- W Boga nie wie­rzy! - mówi ktoś po taj­nym wy­kła­dzie pro­fe­so­ra w cza­sie woj­ny. W gło­sie zgor­sze­nie. Na se­mi­na­rium, gdy go za­py­ta­no, Ko­tar­biń­ski wy­ja­śnia: - Nie są­dzę, żeby ist­nia­ło coś ta­kie­go jak Bóg oso­bo­wy.

Pro­fe­sor An­drzej Grze­gor­czyk, lo­gik i etyk, wspo­mi­na roz­mo­wę z lat sześć­dzie­sią­tych. Ko­tar­biń­ski po­wie­dział: - Nie do­tknę­ło mnie nig­dy skrzy­dło nad­przy­ro­dzo­no­ści.

Do­ma­gam się wy­kre­śle­nia

Ka­te­dra Me­ta­fi­zy­ki Ka­to­lic­kie­go Uni­wer­sy­te­tu Lu­bel­skie­go wy­da­je od 2000 roku ko­lej­ne tomy Po­wszech­nej En­cy­klo­pe­dii Fi­lo­zo­fii. Prze­wod­ni­czą­cym ko­mi­te­tu na­uko­we­go en­cy­klo­pe­dii jest pro­fe­sor Mie­czy­sław Al­bert Krą­piec, do­mi­ni­ka­nin, wie­lo­let­ni rek­tor KUL. Re­dak­to­rem na­czel­nym - ksiądz pro­fe­sor An­drzej Ma­ry­niar­czyk, kie­row­nik ka­te­dry. Ze­spół re­dak­cyj­ny de­dy­ko­wał en­cy­klo­pe­dię na­ro­do­wi pol­skie­mu, je­den z to­mów zaś wrę­czył pa­pie­żo­wi Ja­no­wi Paw­ło­wi II pod­czas jego piel­grzym­ki do Pol­ski.

W 2003 roku re­dak­cja zwró­ci­ła się do Ada­ma Szpa­der­skie­go z pro­po­zy­cją, by opra­co­wał ha­sło - bio­gram Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go. Je­sie­nią Szpa­der­ski prze­sy­ła go­to­wy tekst; wkrót­ce otrzy­mu­je do ak­cep­ta­cji ha­sło po opra­co­wa­niach re­dak­cyj­nych.

- Czy­tam i wło­sy mi dęba sta­ją - opo­wia­da. - W ostat­nim aka­pi­cie znaj­du­ję do­pi­sa­ne zda­nie: "Mimo że de­kla­ro­wał się jako nie­wie­rzą­cy, umarł po­jed­na­ny z Bo­giem".

List Ada­ma Szpa­der­skie­go do księ­dza Ma­ry­niar­czy­ka z 10 li­sto­pa­da 2003 roku: "...W osłu­pie­nie wpra­wi­ła mnie Pań­stwa in­ge­ren­cja [...]. W żad­nym z tek­stów Ko­tar­biń­skie­go ani w in­nych jego wy­po­wie­dziach nie ma śla­du "po­jed­na­nia z Bo­giem". Do­ma­gam się za­tem wy­kre­śle­nia tego zda­nia".

Aby wy­szła z opłot­ków

Miał zda­wać ma­tu­rę w car­skim Rzą­do­wym Gim­na­zjum Fi­lo­lo­gicz­nym, róg Pięk­nej i Mar­szał­kow­skiej, lecz go re­le­go­wa­no z po­wo­du udzia­łu w straj­ku szkol­nym 1905 roku. Na Uni­wer­sy­te­cie Ja­giel­loń­skim jest wol­nym słu­cha­czem na ma­te­ma­ty­ce i fi­zy­ce. W Darm­stad­cie stu­diu­je ar­chi­tek­tu­rę. W 1907 roku zda­je ma­tu­rę i roz­po­czy­na stu­dia fi­lo­zo­ficz­ne na Uni­wer­sy­te­cie Jana Ka­zi­mie­rza we Lwo­wie. Jaki jest te­raz jego po­gląd na świat? W domu oj­ciec re­cy­to­wał po­ezję ro­man­tycz­ną, mat­ka gra­ła ro­man­tycz­ny re­per­tu­ar. Na kół­kach sa­mo­kształ­ce­nio­wych w cza­sach uczniow­skich mó­wi­ło się o dar­wi­ni­zmie i so­cja­li­zmie, pach­nia­ło re­wo­lu­cją. W tym sa­mym cza­sie stryj Jó­zef wy­sta­wiał w te­atrze w Kra­ko­wie wiel­ki pol­ski re­per­tu­ar ro­man­tycz­ny i Wy­spiań­skie­go. A Ta­de­usz spo­ty­kał na uli­cy pięk­ne­go star­ca, Alek­san­dra Świę­to­chow­skie­go, po­zy­ty­wi­stę. Jego pi­sma, ­we­zwa­nie do kon­kret­nej, co­dzien­nej pra­cy, urze­ka­ły mło­dzień­ca.

Gdy je­dzie do Lwo­wa, mod­ny jest pe­sy­mizm, mi­sty­cyzm, ar­ty­stycz­na poza. On się trzy­ma re­ali­zmu, ra­cjo­na­li­zmu i wia­ry w czyn.

Stu­diu­je pod kie­run­kiem Ka­zi­mie­rza Twar­dow­skie­go, twór­cy szko­ły fi­lo­zo­ficz­nej, na­zwa­nej póź­niej lwow­sko-war­szaw­ską.

Kie­dy w czar­nym ka­pe­lu­szu, z dłu­gą bro­dą, Twar­dow­ski kro­czy uli­cą Świę­tej Zo­fii w stro­nę uni­wer­sy­te­tu, bu­dzi re­spekt. Wład­czy. Onie­śmie­la­ją­cy. Wy­cho­wa­ny w nie­miec­kiej so­lid­no­ści. Ry­go­ry­sta na­wet w dro­bia­zgach - usu­nął stu­den­ta ze swe­go se­mi­na­rium za to, że wbrew re­gu­la­mi­no­wi za­brał na noc książ­kę z bi­blio­te­ki. Po­wie­dział, że nie chce mieć do czy­nie­nia ze stu­den­ta­mi nie­etycz­ny­mi. Pro­wa­dzi kar­to­te­kę z cha­rak­te­ry­sty­ką za­in­te­re­so­wań swo­ich uczniów.

Opo­wia­da pro­fe­sor Ste­fan Swie­żaw­ski, hi­sto­ryk fi­lo­zo­fii śre­dnio­wiecz­nej, uczest­nik se­mi­na­riów Twar­dow­skie­go: - Wpro­wa­dził sys­tem stresz­cza­nia lek­tur. Czy­ta­ło się au­to­ra w jego ję­zy­ku. Wła­sny­mi sło­wa­mi mie­li­śmy wy­ra­zić to, co przed­sta­wił w tek­ście. Na­sze wy­pra­co­wa­nia Twar­dow­ski oma­wiał i oce­niał. Pa­mię­tam na­strój bo­jaź­ni, ja chy­ba nig­dy nie za­bra­łem gło­su z oba­wy, że po­wiem głup­stwo...

Twar­dow­ski zwal­cza su­biek­tyw­ne fan­ta­zjo­wa­nie, męt­ny, ro­man­tycz­ny styl pol­skiej fi­lo­zo­fii. Gło­si mi­ni­ma­lizm fi­lo­zo­ficz­ny - na­ucz się przede wszyst­kim kry­tycz­ne­go spo­so­bu my­śle­nia, przej­rzy­ste­go ję­zy­ka, po­praw­no­ści lo­gicz­nej, od­po­wie­dzial­no­ści za sło­wo.

W ar­ty­ku­le O ja­snym i nie­ja­snym sty­lu fi­lo­zo­ficz­nym pi­sze: "...Ura­bia i utrwa­la się [...] prze­ko­na­nie, że nie­ja­sność sty­lu po­zo­sta­je w pro­stym sto­sun­ku do głę­bo­ko­ści tre­ści dzieł fi­lo­zo­ficz­nych. [...] Mo­że­my spo­koj­nie przy­jąć, że au­tor nie­umie­ją­cy my­śli swych wy­ra­zić ja­sno, nie umie też my­śleć ja­sno, że więc my­śli jego nie za­słu­gu­ją na to, by się si­lić na ich od­ga­dy­wa­nie".

- Wy­móg my­ślo­wej ja­sno­ści to nie była tyl­ko spra­wa lo­gicz­na, lecz tak­że etycz­na - mówi fi­lo­zof i hi­sto­ryk, pro­fe­sor Krzysz­tof Po­mian, słu­chacz wy­kła­dów Ko­tar­biń­skie­go na po­cząt­ku lat pięć­dzie­sią­tych. - Nie mów do in­nych tego, cze­go sam nie ro­zu­miesz. Przy­kła­da­nie do wy­po­wie­dzi na­wet znacz­nie ła­god­niej­szych kry­te­riów sen­sow­no­ści niż te, któ­ry­mi ope­ro­wa­ła szko­ła lwow­sko-war­szaw­ska, jest nie­sły­cha­nie po­ży­tecz­nym za­bie­giem. Spo­sób, w jaki się wy­sła­wiasz, rzu­tu­je na two­ją po­sta­wę wo­bec zja­wisk.

Twar­dow­ski nie na­rzu­ca okre­ślo­nej dok­try­ny ide­olo­gicz­nej. Jego uczniów łą­czy nie treść, lecz wspól­na po­sta­wa in­te­lek­tu­al­na, po­dob­na me­to­da fi­lo­zo­fo­wa­nia. Jan Łu­ka­sie­wicz, Wła­dy­sław Wi­twic­ki, Ka­zi­mierz Aj­du­kie­wicz, Sta­ni­sław Le­śniew­ski, Wła­dy­sław Ta­tar­kie­wicz, Jó­zef Ma­ria Bo­cheń­ski, Ste­fan Swie­żaw­ski... Są wśród nich i ma­te­ria­li­ści, i lu­dzie wie­rzą­cy. Twar­dow­ski ma­rzy, by pol­ska fi­lo­zo­fia wy­szła z opłot­ków. I tak się sta­nie, gdy w la­tach trzy­dzie­stych szko­ła zy­ska mię­dzy­na­ro­do­wą re­no­mę dzię­ki lo­gi­ce.

Mówi pro­fe­sor Bar­ba­ra Sta­nosz, lo­gik i fi­lo­zof ję­zy­ka, słu­chacz­ka wy­kła­dów Ko­tar­biń­skie­go na po­cząt­ku lat pięć­dzie­sią­tych: - Szko­ła lwow­sko-war­szaw­ska zaj­mu­je do­tąd cen­tral­ną po­zy­cję w hi­sto­rii fi­lo­zo­fii pol­skiej. Ko­tar­biń­ski re­pre­zen­to­wał ją w naj­bar­dziej ca­ło­ścio­wym sen­sie: i w spo­so­bie upra­wia­nia fi­lo­zo­fii, i w spo­so­bie jej na­ucza­nia, i w ro­dza­ju współ­pra­cy na­uko­wej, jaką ini­cjo­wał. Pod tymi wzglę­da­mi jest naj­więk­szą po­sta­cią tej szko­ły.

Na­ród pol­ski cier­pi na in­fan­ty­lizm

Mistrz Twar­dow­ski zry­wa się o świ­cie; pra­cu­je we­dług pla­nu; na li­sty od­po­wia­da w ści­słej ko­lej­no­ści; brzy­dzi go za­wod­ność w umo­wach, nie­sys­te­ma­tycz­ność, nie­punk­tu­al­ność. (Stu­dent­ka wcho­dzi spóź­nio­na na wy­kład w sali kina Apol­lo, drzwi wa­ha­dło­we trzesz­czą... Twar­dow­ski: - Ko­bie­ty i psy nie za­my­ka­ją drzwi za sobą!).

Uczeń Ko­tar­biń­ski bę­dzie pi­sał co­dzien­nie jed­ną stro­nę Trak­ta­tu o do­brej ro­bo­cie, bez wzglę­du na za­ję­cia czy po­dró­że.

Mistrz na spo­tka­niach to­wa­rzy­skich pro­po­nu­je za­gad­nie­nia do dys­ku­sji: "Co ro­bić, aby czło­wie­ko­wi do­brze było na świe­cie?", "Róż­ne spo­so­by ćwi­cze­nia woli"... Uczeń ma za­wsze przy­go­to­wa­ny te­mat do wy­mia­ny my­śli z przy­ja­ciół­mi. Bo czło­wiek po­wi­nien sta­le wy­si­lać się in­te­lek­tu­al­nie.

Krą­ży po Lwo­wie aneg­do­ta o mi­strzu: ustą­pił ko­bie­cie miej­sca w tram­wa­ju, po chwi­li krzy­czy: - Pro­szę wstać! Pani nie po­wie­dzia­ła mi "dzię­ku­ję"!

Uczeń ma do­bro­tli­wość w twa­rzy. Gdy stu­dent mówi męt­nie, Ko­tar­biń­ski na­po­mi­na de­li­kat­nie: - Cóż, po­ru­szył pan ta­kie bo­gac­two wąt­ków, że trud­no tu coś wy­brać do dys­ku­sji...

Dzien­ni­ki mi­strza są su­che - la­ko­nicz­ny opis wy­da­rzeń - jak­by au­to­ra ce­cho­wa­ła oschłość. (Po śmier­ci mat­ki po­zwa­la so­bie na wy­zna­nie: "Smu­tek trwa"). Uczeń prze­le­wa bo­gac­two my­śli w krót­kie for­my li­te­rac­kie - bły­sko­tli­we i żar­to­bli­we wier­sze i afo­ry­zmy.

Łą­czy ich po­dob­ny sto­su­nek do pol­sko­ści. Ko­tar­biń­ski do Twar­dow­skie­go, list z 1932 roku: "Po­la­kom bra­ku­je roz­sąd­ne­go umia­ru, to na­ród hi­ste­rycz­ny". Od­po­wiedź Twar­dow­skie­go: "Na­ród pol­ski cier­pi na in­fan­ty­lizm [...], brak po­czu­cia rze­czy­wi­sto­ści, brak za­sta­na­wia­nia się nad wła­sny­mi czy­na­mi i prze­wi­dy­wa­nia ich na­stępstw, po­wierz­chow­ność i nie­sta­łość [...], sła­be uspo­łecz­nie­nie...". Ko­tar­biń­ski wska­zu­je na pa­ra­doks, że do naj­bar­dziej kształ­cą­cych cha­rak­ter lek­tur na­le­żą opi­sy po­wstań. "Zmu­sze­ni je­ste­śmy cią­gle kształ­cić uczu­cia oby­wa­tel­skie przez... wska­zy­wa­nie mo­ral­ne­go pięk­na nie­po­słu­szeń­stwa, nie­le­gal­no­ści, czy­nów wo­bec pra­wa wy­stęp­nych, je­śli do­ko­na­ne zo­sta­ły z wyż­szych po­bu­dek. Za­iste, pra­wo musi za­słu­żyć so­bie na to, by być sza­no­wa­ne".

Pi­szą do sie­bie przez dwa­dzie­ścia czte­ry lata. W po­ko­ju mi­strza wisi fo­to­gra­fia ucznia. Na po­grze­bie Twar­dow­skie­go w 1937 roku mowę wy­gło­si Ko­tar­biń­ski. A gdy krót­ko po woj­nie Hen­ryk Hol­land za­ata­ku­je bru­tal­nie twór­cę szko­ły lwow­sko-war­szaw­skiej, uczeń bę­dzie go bro­nił.

Po­sze­dłem inną dro­gą

Ste­fan Swie­żaw­ski: - Ja za­rzu­ca­łem szko­le lwow­skiej pew­ną ogra­ni­czo­ność ka­no­nów fi­lo­zo­fii. Twar­dow­ski, au­tor ma­łej pra­cy o fi­lo­zo­fii śre­dnio­wiecz­nej, po­wie­dział, że ta fi­lo­zo­fia nic nie może przy­nieść współ­cze­sne­mu czło­wie­ko­wi i na­uce. To mnie ra­ni­ło, bo mnie po­cią­ga­ła wiel­ka me­ta­fi­zy­ka sta­ro­żyt­na i śre­dnio­wiecz­na. Była pew­na pod­skór­na kry­ty­ka wo­bec lu­dzi wie­rzą­cych, jak ja. Ana­li­zo­wa­li­śmy na ćwi­cze­niach Da­vi­da Hume'a, któ­ry roz­pra­wia się z my­śle­niem wy­cho­dzą­cym poza czy­stą em­pi­rię. Dla mnie to było coś przy­kre­go, cho­dzi­łem jak nie­przy­tom­ny. Za­bra­łem się do Uczty Pla­to­na i zo­ba­czy­łem zu­peł­nie inny świat. Po­my­śla­łem: "Jest inna dro­ga". I ja nią po­sze­dłem. Twar­dow­ski chciał, żeby w Pol­sce wresz­cie upra­wia­no fi­lo­zo­fię na­uko­wą, i bał się, że kon­tak­ty z re­li­gią mogą z fi­lo­zo­fii uczy­nić coś w ro­dza­ju po­ezji, mi­sty­cy­zmu. A jed­nak na tyle był otwar­ty, że gdy przed dok­to­ra­tem je­cha­łem do Fran­cji, by ze­tknąć się z fi­lo­zo­fią śre­dnio­wiecz­ną u au­ten­tycz­nych me­die­wi­stów, przy po­że­gna­niu przy­jął mnie ser­decz­nie, roz­pro­mie­nił się i po­wie­dział: "Dla pań­skich za­in­te­re­so­wań to wy­ma­rzo­ny kraj". Jego szko­ła na­uczy­ła mnie pa­trzeć wni­kli­wie na po­glą­dy dru­gie­go czło­wie­ka. Mia­łem w niej do czy­nie­nia ze śro­do­wi­skiem lu­dzi w więk­szo­ści nie­wie­rzą­cych, to było rzad­kie w Pol­sce. Wi­dzia­łem, że ci lu­dzie są etycz­nie na wy­so­kim po­zio­mie. Twar­dow­ski i Ko­tar­biń­ski od­rzu­ci­li re­li­gij­ność kon­fe­syj­ną, kry­ty­ko­wa­li in­sty­tu­cję ko­ściel­ną, ale uwa­żam, że w ja­kimś sen­sie byli głę­bo­ko re­li­gij­ni. Twar­dow­ski był uczniem Fran­cisz­ka Bren­ta­na, do­mi­ni­ka­ni­na, któ­ry zrzu­cił ha­bit po ogło­sze­niu do­gma­tu o nie­omyl­no­ści pa­pie­ża, ale nig­dy nie zo­stał ate­istą. Bren­ta­no miał za sobą wiel­ką do­mi­ni­kań­ską szko­łę fi­lo­zo­ficz­no-teo­lo­gicz­ną, któ­rą miał rów­nież Twar­dow­ski... Obaj z Ko­tar­biń­skim byli wro­ga­mi wszel­kiej ide­olo­gi­za­cji re­li­gii, lecz nie sa­mej re­li­gii. Gdy­by żyli, kie­dy So­bór Wa­ty­kań­ski II wy­da­wał swo­je owo­ce, ich my­śle­nie by­ło­by inne.

Gdy Twar­dow­ski spo­ty­ka na uli­cy księ­dza z Naj­święt­szym Sa­kra­men­tem i lu­dzie klę­ka­ją, on sta­je na bacz­ność, zdej­mu­je ka­pe­lusz i skła­nia gło­wę.

Stan fa­lu­ją­cy

List księ­dza An­drze­ja Ma­ry­niar­czy­ka do Ada­ma Szpa­der­skie­go, 13 li­sto­pa­da 2003 roku: "...Co do frag­men­tu "[...] umarł po­jed­na­ny z Bo­giem". Otóż do­łą­czy­li­śmy to zda­nie (ja i oj­ciec Krą­piec) [...] po au­dy­cji ra­dio­wej, w któ­rej była mowa o Ko­tar­biń­skim, i za­te­le­fo­no­wał ksiądz z La­sek (po­sta­ra­my się usta­lić jego na­zwi­sko i miej­sce pra­cy), któ­ry oświad­czył, że sam oso­bi­ście zo­stał we­zwa­ny do umie­ra­ją­ce­go Ko­tar­biń­skie­go z po­słu­gą sa­kra­men­tu spo­wie­dzi".

Od­po­wiedź Ada­ma Szpa­der­skie­go, 17 li­sto­pa­da 2003 roku: "Jako na­uko­wiec mogę opie­rać się tyl­ko i wy­łącz­nie na spraw­dzo­nych ma­te­ria­łach źró­dło­wych [...]. Nie wol­no mi sta­wiać tez opar­tych je­dy­nie na za­sły­sza­nych opi­niach in­nych lu­dzi, w tym przy­pad­ku na pod­sta­wie au­dy­cji ra­dio­wej [...].

Naj­bar­dziej wia­ry­god­nym źró­dłem na te­mat ostat­nich dni Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go jest obec­nie jego syn Adam Ko­tar­biń­ski. [...] Jest on prze­ko­na­ny, że "fakt" "po­jed­na­nia się z Bo­giem" nie mógł mieć miej­sca cho­ciaż­by ze wzglę­du na stan, w ja­kim znaj­do­wał się wów­czas Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski".

Umie­rał, prze­kro­czyw­szy dzie­więć­dzie­siąt pięć lat. Mówi Adam Ko­tar­biń­ski, urba­ni­sta: - Przez pięć ostat­nich lat był w bar­dzo złym sta­nie. Je­stem u nie­go w kli­ni­ce, czy­tam mu coś. Sły­szę, jak mówi do sie­bie: "Wan­da mia­ła dwóch sy­nów, je­den mło­do zmarł, ale co się dzie­je z dru­gim?". A ten dru­gi to ja, sie­dzę obok ojca. To był stan umy­słu fa­lu­ją­cy... Ta­kie­go do­pi­sku zro­bić nie wol­no. Był­by sprzecz­ny z ca­łym ży­ciem ojca.

W oknie peł­no pta­ków

Mło­dziut­ka Wan­da Baum (z ro­dzi­ny o nie­miec­kich lub szwaj­car­skich ko­rze­niach) wy­naj­mu­je la­tem w Urlach po­kój w pen­sjo­na­cie. Noc spę­dza na sto­le, tłu­kąc pan­to­flem plu­skwy.

Prze­no­si się do pen­sjo­na­tu Ewy Ko­tar­biń­skiej, mat­ki Ta­de­usza. Wyj­dzie za nie­go. Syn Adam ro­dzi się w 1914 roku, Ka­zi­mierz - czte­ry lata póź­niej.

Wan­da skoń­czy­ła kur­sy ogól­no­kształ­cą­ce, upra­wia ama­tor­sko ma­lar­stwo, dzia­ła spo­łecz­nie. Opie­kuń­cza i re­flek­syj­na. "Lu­dzi stu­pro­cen­to­wo po­waż­nych, a więc i po­nu­rych, żona na­zy­wa po­gar­dli­wie ka­ra­wa­nia­rza­mi - do­no­sił Ko­tar­biń­ski Twar­dow­skie­mu - i bar­dzo mi się po­do­ba ta re­flek­sja".

Miesz­ka­ją w domu pro­fe­sor­skim na Brzo­zo­wej, w czte­rech po­ko­jach z wi­do­kiem na Wi­słę.

Ta­de­usz uczył ję­zy­ków kla­sycz­nych w gim­na­zjum, od 1918 roku wy­kła­da lo­gi­kę na uni­wer­sy­te­cie.

Obo­jęt­ni re­li­gij­nie, po­zwa­la­ją, by sy­no­wie cho­dzi­li w gim­na­zjum na re­li­gię i prze­szli kurs mi­ni­stran­tu­ry. Ta­de­usz za­pi­su­je uwa­gi wy­cho­waw­cze o chłop­cach, rzad­ko in­ter­we­niu­je, nig­dy nie oka­zu­je gnie­wu.

Słu­żą­ca Mar­ty­na uży­ła sło­wa "gó­wien­ko". Pro­fe­sor ru­sza wą­sa­mi, to ob­jaw zde­ner­wo­wa­nia. Ła­god­nie, ale sta­now­czo zwra­ca Mar­ty­nie uwa­gę, że ta­kich słów uży­wać nie wol­no.

W po­rze obia­do­wej wpa­da Sta­ni­sław Le­śniew­ski, lo­gik; za­do­mo­wio­ny, roz­kła­da skrzy­necz­kę na rogu sto­łu, skrę­ca pa­pie­ro­sy. "Cała moja myśl prze­sy­co­na jest do głę­bi wpły­wa­mi tego nie­zwy­kłe­go umy­słu" - na­pi­sze Ko­tar­biń­ski we wstę­pie do książ­ki Ele­men­ty teo­rii po­zna­nia, lo­gi­ki for­mal­nej i me­to­do­lo­gii nauk, któ­rą uwa­żał za dzie­ło swe­go ży­cia. Przy­cho­dzi Al­fred Tar­ski (uzy­ska w dzie­dzi­nie lo­gi­ki świa­to­wy roz­głos, bę­dzie pod­kre­ślał, że jest uczniem Ko­tar­biń­skie­go). By­wa­ją so­cjo­lo­go­wie Ma­ria i Sta­ni­sław Ossow­scy, ucznio­wie pro­fe­so­ra.

W czerw­cu 1937 roku syn Ka­zi­mierz, któ­ry chciał być ko­mi­kiem fil­mo­wym, do­sta­je za­pa­le­nia płuc. Okno jego po­ko­ju peł­ne jest roz­śpie­wa­nych pta­ków. - Niech już ze­mrze, ale niech się nie mę­czy! - przez ści­śnię­te gar­dło mówi Adam. Pro­fe­sor sie­dzi w ga­bi­ne­cie. Gdy do­no­szą mu, że syn umarł, pła­cze.

"Znam ten ból, kie­dy się czło­wie­ko­wi zda­je, że dal­szy ciąg ist­nie­nia jest non­sen­sem - pi­sał w 1958 roku do przy­ja­cie­la, gdy tam­ten stra­cił bli­skie­go - kie­dy tak bar­dzo brak ko­goś mi­nio­ne­go, że nie wia­do­mo, co ze sobą zro­bić".

Miał za­pew­ne na my­śli ich dwo­je - syna i żonę. Zmar­ła po cięż­kiej cho­ro­bie w 1946 roku w Ło­dzi.

Aber­ra­cja pre­kur­so­rów bol­sze­wi­zmu

War­szaw­skie Koło In­te­lek­tu­ali­stów Pol­skie­go Związ­ku My­śli Wol­nej po­wsta­je la­tem 1930 roku, pre­ze­sem jest Ko­tar­biń­ski. W "Ra­cjo­na­li­ście", or­ga­nie Związ­ku re­da­go­wa­nym przez Jó­ze­fa Lan­daua, za­miesz­cza­ją de­kla­ra­cję: "Ko­ścią w gar­dle nam stoi wy­zna­nio­wość z przy­mu­su. Chce­my, by oby­wa­te­lom Rze­czy­po­spo­li­tej wol­no było nie na­le­żeć do gmin wy­zna­nio­wych i oby­wać się bez ka­pła­nów, mo­dlitw i ob­rzę­dów przy na­ro­dzi­nach, ślu­bach i po­grze­bach [...]. Do­ma­ga­my się od­dzie­le­nia Ko­ścio­ła od Pań­stwa".

"Nie był­bym przy­stał do or­ga­ni­za­cji wol­no­my­śli­ciel­skiej - tłu­ma­czył Ko­tar­biń­ski w li­ście do Twar­dow­skie­go - [...] gdy­by nie były mnie wy­trą­ci­ły ze sta­nu mil­cze­nia wy­pad­ki wła­śnie uni­wer­sy­tec­kie: an­ga­żo­wa­nie się pro­fe­so­rów [...] w pro­pa­gan­dę do­gma­tu wnie­bo­wstą­pie­nia NMP [...] oraz ha­nieb­ne wy­stę­py bo­jo­wych an­ty­se­mi­tów".

Tego lata w sa­lach wy­kła­do­wych Uni­wer­sy­te­tu Jana Ka­zi­mie­rza we Lwo­wie za­wie­szo­no krzy­że. W cza­sie wa­ka­cji - za­uwa­ża Twar­dow­ski w swym dzien­ni­ku - "jak gdy­by ci, któ­rym na tym za­le­ża­ło, nie mie­li od­wa­gi wy­stą­pić otwar­cie". Do­ma­ga się od rek­to­ra wy­ja­śnie­nia spra­wy. Uni­wer­sy­tet jest in­sty­tu­cją po­świę­co­ną na­uce; sfe­ry kle­ry­kal­ne pró­bu­ją nią za­wład­nąć, stwier­dza.

W te­atrze lwow­skim zdję­to Kor­dia­na - po in­ter­wen­cji ar­cy­bi­sku­pa, któ­ry za­żą­dał wy­kre­śle­nia sce­ny z pa­pie­żem. "Ład­ne sto­sun­ki w wie­ku dwu­dzie­stym" - obu­rza się Twar­dow­ski.

W "Ra­cjo­na­li­ście" Ko­tar­biń­ski pi­sze ostro: "Uni­wer­sy­tet ma być przy­byt­kiem wol­nej my­śli. Tym­cza­sem wstęp nań mają tyl­ko po­sia­da­cze stop­nia z re­li­gii na ma­tu­rze. W sa­lach po­wie­szo­no krzy­że, rok aka­de­mic­ki za­czy­na się od na­bo­żeństw, Se­nat aka­de­mic­ki kro­czy w pro­ce­sjach. Pro­fe­so­rów ka­pła­nów obo­wią­zu­je zło­żo­na pa­pie­żo­wi przy­się­ga an­ty­mo­der­ni­stycz­na, a prze­cież na­uko­wiec może się zo­bo­wią­zać je­dy­nie do mó­wie­nia praw­dy. Do szkół wdzie­ra się przy­mu­so­we kłam­stwo. Na­uczy­ciel po­wi­nien być an­ty­re­li­gij­ny w ta­kim stop­niu, w ja­kim re­li­gia jest an­ty­nau­ko­wa. Moż­na za­cho­wy­wać przy­zwo­itość z mo­ty­wów po­za­re­li­gij­nych, nie ze stra­chu przed pie­kłem".

Tek­sty wy­wo­łu­ją wście­kłość. Dzien­nik "Pol­ska" pi­sze, że to aber­ra­cja umy­sło­wa pre­kur­so­rów bol­sze­wi­zmu. Dla "Prze­glą­du Ka­to­lic­kie­go" to pro­stac­kie ar­gu­men­ty, nie­god­ne czło­wie­ka no­szą­ce­go bi­ret pro­fe­sor­ski. "Lwow­ski Ku­rier Po­ran­ny" żąda, by Se­nat aka­de­mic­ki i mi­ni­ster­stwo za­ję­ły się oso­bą pro­fe­so­ra, któ­ry wy­rzą­dza szko­dę uczel­ni. Pol­ska Mło­dzież Aka­de­mic­ka w li­ście do rek­to­ra UW obu­rza się na "bluź­nier­stwa" - na­uka bez re­li­gii uczy­ni w du­szy mło­dzie­ży wiel­kie spu­sto­sze­nie, otwo­rzy bra­my bar­ba­rzyń­stwu i ko­mu­ni­zmo­wi! Ko­tar­biń­skie­go bro­ni w "Ku­rie­rze Po­ran­nym" Koło Fi­lo­zo­ficz­ne Stu­den­tów UW oraz kil­ku­dzie­się­ciu ab­sol­wen­tów. Otrzy­mu­je też de­kla­ra­cje ­so­li­dar­no­ści od pro­fe­so­rów - nie­licz­ne i wy­łącz­nie pry­wat­ne.

"W sta­no­wi­sku więk­szo­ści ko­le­gów uni­wer­sy­tec­kich wzglę­dem Ko­cha­ne­go Pana Ko­le­gi - pi­sze Twar­dow­ski - wi­dzę jesz­cze je­den do­wód ob­ni­że­nia się po­zio­mu na­sze­go ży­cia uni­wer­sy­tec­kie­go".

Nie­po­kój Twar­dow­skie­go wzbu­dza re­for­ma szkół aka­de­mic­kich, jaką na po­cząt­ku lat trzy­dzie­stych prze­pro­wa­dza Mi­ni­ster­stwo Wy­znań Re­li­gij­nych i Oświe­ce­nia Pu­blicz­ne­go. Przy każ­dej szko­le wyż­szej usta­na­wia "ku­ra­to­ra per­so­nal­ne­go". Dla Twar­dow­skie­go to coś w ro­dza­ju ochra­ny car­skiej, zni­we­cze­nie swo­bód, po­grą­że­nie praw­dzi­wej na­uki. "Za­pa­da­ją się ide­ały i ma­rze­nia! [...] Ku cze­mu Pol­ska idzie?" - tak emo­cjo­nal­nie nig­dy do­tąd w dzien­ni­ku nie pi­sał.

Ko­tar­biń­ski w li­ście do mi­strza oce­nia sy­tu­ację na uczel­niach: rzą­dzą ko­te­rie, pra­wa stu­den­tów są lek­ce­wa­żo­ne, dzia­ła taj­ny nu­me­rus clau­sus. Po­trzeb­na jest re­for­ma - ale ro­zum­na. "Za­wód na­uczy­ciel­ski jest dzi­siaj pod wo­zem. Na wo­zie je­dzie u nas dzi­siaj kon­fe­de­ra­cja ofi­ce­rów. Ci rzą­dzą [...]. Idą na po­stro­nek po­sło­wie, sto­wa­rzy­sze­nia, sa­mo­rzą­dy, sę­dzio­wie, na­uczy­ciel­stwo, pro­fe­su­ra".

W lu­strze

"Ra­cjo­na­li­sta" wy­cho­dził przez trzy lata. Pra­wie w każ­dym nu­me­rze tekst Ko­tar­biń­skie­go - jak lu­stro pod­sta­wio­ne pod nos ka­to­lic­kiej Pol­sce.

W spra­wach abor­cji to­czy się "ka­wal­ka­da fał­szów" (nie wol­no zli­kwi­do­wać pło­du obar­czo­ne­go dzie­dzicz­nym sy­fi­li­sem - iry­to­wał się). Dziec­ko nie­ślub­ne jest przed­mio­tem po­gar­dy. Ce­li­bat zdro­wych i doj­rza­łych męż­czyzn pro­wa­dzi do per­wer­sji i ob­łu­dy. Ety­kę sek­su­al­ną Ko­ścio­ła two­rzy kon­gre­ga­cja ka­wa­le­rów. Obrzy­dza się mło­dzie­ży ob­co­wa­nie cie­le­sne jako "kon­ce­sję du­cha na rzecz "grzesz­ne­go cia­ła"". Sta­no­wi­sko w spra­wie re­gu­la­cji uro­dzin jest nie­ro­zum­ne - Ko­ściół sta­je się współ­win­ny nę­dzy ro­dzin ro­bot­ni­czych. "Naj­lep­si i naj­głęb­si mu­szą ucie­kać [...] - pi­sał w hoł­dzie zło­żo­nym Fran­cisz­ko­wi Bren­ta­no­wi. - W Ko­ście­le zo­sta­li lu­dzie po­słusz­ni aż do bez­myśl­no­ści".

Gdy Pol­ski Zwią­zek My­śli Wol­nej zwró­ci się do MSW o po­zwo­le­nie na zor­ga­ni­zo­wa­nie w War­sza­wie w 1931 roku Mię­dzy­na­ro­do­we­go Kon­gre­su Wol­no­my­śli­cie­li, mi­ni­ster­stwo od­mó­wi.

Pro­fe­sor Ja­ro­sław Rud­niań­ski, prak­se­olog i psy­cho­log, współ­pra­cow­nik Ko­tar­biń­skie­go w la­tach sześć­dzie­sią­tych: - Pięt­no­wał Ko­ściół trium­fu­ją­cy. Po woj­nie nie wy­ra­żał się o nim kry­tycz­nie. Jed­nak Ko­ściół nie mógł mu da­ro­wać jego wro­go­ści z okre­su mię­dzy­wo­jen­ne­go i pa­mię­ta mu ją do dziś. To do­pi­sa­ne zda­nie o "po­jed­na­niu z Bo­giem" ma pod­kre­ślać: oto nasz wróg do nas przy­szedł... A ja uwa­żam, że on się nie mu­siał jed­nać, bo nig­dy nie był wro­giem Pana Boga.

W 1990 roku gru­pa miesz­kań­ców Bu­dzy­nia w Wiel­ko­pol­sce za­żą­da­ła pod pre­sją ko­ściel­ną zmia­ny pa­tro­na miej­sco­wej szko­ły - w PRL na­zwa­nej imie­niem Ko­tar­biń­skie­go. Dziś dy­rek­tor nie­chęt­nie wra­ca do spra­wy. - To nie prze­szka­dza, że był ate­istą... - Imię utrzy­ma­no.

Opo­wia­da pro­fe­sor Je­rzy Pelc, od 1951 roku pra­co­wał w Za­kła­dzie Lo­gi­ki pod kie­run­kiem Ko­tar­biń­skie­go: - Kie­dy kil­ka lat temu Se­nat UW po­sta­no­wił wy­sta­wić w no­wej Bi­blio­te­ce Uni­wer­sy­tec­kiej rzeź­by fi­lo­zo­fów - mę­dr­ców waż­nych dla wszyst­kich lu­dzi na­uki - oso­ba, któ­ra do­ra­dza­ła w tej spra­wie Ko­le­gium Dzie­kań­skie­mu Wy­dzia­łu Fi­lo­zo­fii i So­cjo­lo­gii, spra­wi­ła, że usu­nię­to po­stać Ko­tar­biń­skie­go. W ten spo­sób "uka­ra­ła" Ko­tar­biń­skie­go za ate­izm. Za­stą­pio­no go fi­gu­rą Twar­dow­skie­go, któ­ry nig­dy w War­sza­wie nie pra­co­wał, ale za to nie gło­sił po­glą­dów ate­istycz­nych.

So­cjo­log, pro­fe­sor Je­rzy Wiatr, prze­wod­ni­czą­cy To­wa­rzy­stwa Kul­tu­ry Świec­kiej im. Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go, słu­chał jego wy­kła­dów w la­tach pięć­dzie­sią­tych: - Kil­ka lat temu To­wa­rzy­stwo, z któ­rym nie by­łem wte­dy zwią­za­ny, zwró­ci­ło się do mi­ni­stra edu­ka­cji o bar­dzo skrom­ną do­ta­cję czte­rech ty­się­cy zło­tych na do­fi­nan­so­wa­nie kon­kur­su o Ko­tar­biń­skim dla mło­dzie­ży szkol­nej. Mi­ni­ster Hand­ke od­mó­wił. Dla mnie było oczy­wi­ste, że nie cho­dzi­ło o pie­nią­dze - wiem, ja­ki­mi kwo­ta­mi dys­po­nu­je mi­ni­ster­stwo - tyl­ko o Ko­tar­biń­skie­go. Z punk­tu wi­dze­nia fun­da­men­ta­li­stów ka­to­lic­kich pod­wa­ża­nie tezy, że źró­dłem ety­ki jest re­li­gia, jest wiel­ką he­re­zją. Ko­tar­biń­ski, gdy twier­dzi, że moż­na być czło­wie­kiem po­rząd­nym, nie wie­rząc, przy­najm­niej w war­stwie etycz­nej osła­bia mo­no­pol re­li­gij­no-ko­ściel­ny.

Mówi lo­gik, pro­fe­sor Ewa Żar­nec­ka-Bia­ły, se­mi­na­rzyst­ka uczo­ne­go w po­ło­wie lat pięć­dzie­sią­tych: - Ko­ściół nie wy­ka­zu­je do­sta­tecz­ne­go roz­sąd­ku i da­le­ko­wzrocz­no­ści, żeby w ety­ce, któ­rą Ko­tar­biń­ski okre­ślił jako nie­za­leż­ną, wi­dzieć sprzy­mie­rzeń­ca. Prze­cież jego idea spo­le­gli­we­go opie­ku­na jest w swej isto­cie bar­dzo chrze­ści­jań­ska... Ko­tar­biń­ski za mało jest dziś obec­ny w spo­łecz­nej świa­do­mo­ści.

Jak w przy­zwo­itym tram­wa­ju

Czło­wiek po­stę­pu­je za­cnie albo ha­nieb­nie; jest god­ny czci albo po­gar­dy. Jak żyć, żeby być po­rząd­nym czło­wie­kiem? Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski two­rzy ety­kę nie­za­leż­ną. Od re­li­gii, dok­tryn so­cjo­lo­gicz­nych i po­li­tycz­nych - pre­cy­zu­je - od ma­te­ria­li­stycz­nych czy ide­ali­stycz­nych po­glą­dów, od cu­dze­go su­mie­nia.

Miej od­wa­gę - mówi - do­bre ser­ce, pra­wość, wy­trwa­łość, dys­cy­pli­nę we­wnętrz­ną. Bądź wraż­li­wy na cu­dze cier­pie­nie. Umiej się na­ra­zić, bro­niąc dru­gie­go, umiej dać świa­dec­two praw­dzie. Nie nad­uży­waj za­ufa­nia, to jest isto­tą uczci­wo­ści. Bądź w zgo­dzie z wła­snym su­mie­niem, tym "sę­dzią nad sę­dzia­mi". Bo kon­flikt z su­mie­niem to "nie­szczę­ście nie­po­rów­ny­wal­ne z żad­ną inną stra­tą".

Kto tak żyje - "ten nie od­czu­wa po­trze­by za­świa­to­wych uza­sad­nień, by po­rwać się do obro­ny słab­sze­go, by zwró­cić po­ży­czo­ne pie­nią­dze, by nie po­zwo­lić so­bie na zdra­dę wier­no­ści mał­żeń­skiej". Po­tra­fi być dla dru­gie­go opie­ku­nem spo­le­gli­wym, czy­li ta­kim, na któ­rym moż­na po­le­gać. Nie ocze­kuj jed­nak od sie­bie etycz­nych re­kor­dów - tłu­ma­czył - su­mie­nie nie jest aż tak wy­ma­ga­ją­ce, po pro­stu bądź so­lid­ny. Wiesz, co ro­bić, je­że­li wiesz, cze­go nie ro­bić.

Mo­żesz od­rzu­cić dok­try­nę re­li­gij­ną, me­ta­fi­zy­kę, lecz nie bądź bez­boż­ni­kiem - aro­gan­tem i szy­der­cą wo­bec ide­ałów re­li­gij­nych. Wol­no ci wal­czyć, na­wet krwa­wo, ale nie wol­no ci być okrut­nym.

Nie­chby lu­dzie scho­wa­li swe ję­zy­ki - roz­ju­szo­ne żą­dła, nie ho­do­wa­li w ser­cu zło­śli­we­go ro­bac­twa, wy­zby­li się "kul­ty­wo­wa­nia w so­bie nie­na­wi­ści do współ­czło­wie­ka, jak się od­zwy­cza­ili w cy­wi­li­zo­wa­nych śro­do­wi­skach pluć na pod­ło­gę". Nie­chby za­cho­wy­wa­li się - nie jak we wzo­ro­wej ro­dzi­nie - lecz cho­ciaż tak jak w przy­zwo­itym tram­wa­ju... "Za­nim ludz­kość na­uczy się nie­biań­skie­go uśmie­chu, musi się wprzó­dy od­uczyć szcze­rze­nia zę­bów".

Pro­fe­sor Je­rzy Pelc: - Za­sa­dy etycz­ne ewan­ge­lii, któ­re były mu bli­skie, uwa­żał za słusz­ne, ale uto­pij­ne. Nie moż­na ko­chać każ­de­go bliź­nie­go jak sie­bie sa­me­go; nie moż­na mi­ło­ści czyn­nie wszyst­kim oka­zy­wać. Na­le­ży więc ogra­ni­czyć się do gro­na tych lu­dzi, któ­rzy są pod­da­ni na­szej opie­ce.

Ro­zum pro­wa­dzi do Pierw­szej Przy­czy­ny

"Szla­chet­na po­stać, ale mę­drzec to nie był" - kwi­to­wał po­glą­dy etycz­ne pro­fe­so­ra w swym Abe­ca­dle Ki­sie­la Ste­fan Ki­sie­lew­ski, pu­bli­cy­sta, w PRL po­seł na Sejm z gru­py ka­to­lic­kiej Znak. "Wie­lo­krot­nie go wy­śmie­wa­łem po woj­nie [...]. Ko­tar­biń­ski za­wsze pi­sał, że ser­ce mu dyk­tu­je... więc ja py­ta­łem: "Co to jest ser­ce? To jest taki mię­sień, któ­ry tło­czy krew. Dla­cze­go ma dyk­to­wać... ma­te­ria­li­ście?"".

W "Ty­go­dni­ku Po­wszech­nym" w 1958 roku Ki­siel pi­sze, że świec­ka i na­uko­wa ety­ka Ko­tar­biń­skie­go sta­no­wi wy­raz jego bez­rad­no­ści spo­łecz­nej. "Bo na czym mia­ła­by się opie­rać? Na kry­te­rium do­bra spo­łecz­ne­go? Kry­te­rium ta­kie nie jest jed­no­znacz­ne [...]. Na al­tru­izmie, na za­sa­dzie czy­nie­nia do­brze in­nym? Ale co jest do­bre dla jed­ne­go, może być jed­no­cze­śnie złe dla in­ne­go [...]. Tym­cza­sem re­li­gij­ne "uro­je­nie" po­tra­fi­ło wy­pra­co­wać so­bie ja­sny, trzy­ma­ją­cy się kupy i spo­łecz­nie sku­tecz­ny sys­tem etycz­ny".

Po Paź­dzier­ni­ku ksiądz Ka­rol Woj­ty­ła dru­ku­je w "Ty­go­dni­ku Po­wszech­nym" od­cin­ki swe­go Ele­men­ta­rza etycz­ne­go; w jed­nym z nich roz­wa­ża ety­kę nie­za­leż­ną Ko­tar­biń­skie­go.

"[...] Mia­ła za­peł­nić do­raź­nie brak pro­gra­mu mo­ral­no­ści po­trzeb­ne­go tym lu­dziom, któ­rzy stra­ci­li wia­rę w Boga [...]. Za­war­te w niej za­sa­dy [...] - to po pro­stu za­sa­dy oraz ide­ały ety­ki chrze­ści­jań­skiej mi­nus to wszyst­ko, co w niej od­no­si się do Boga [...].

Ludz­kość nie po­trze­bo­wa­ła ko­niecz­nie Ob­ja­wie­nia, aże­by być w ja­kiś spo­sób re­li­gij­ną, tak jak nie po­trze­bo­wa­ła go, aby okre­ślić so­bie zrę­by na­tu­ral­nej mo­ral­no­ści. Sama ro­zum­na na­tu­ra ludz­ka sta­no­wi pod­sta­wę nie tyl­ko ety­ki, ale rów­nież re­li­gii. Sam ro­zum pro­wa­dzi czło­wie­ka do wnio­sku o ist­nie­niu Pierw­szej Przy­czy­ny, któ­ra jest Pierw­szym By­tem, czy­li Bo­giem [...].

Chrze­ści­ja­nin na­wet przy ca­łym sza­cun­ku dla czy­ich­kol­wiek prze­ko­nań wy­czu­wa ja­kąś lukę w kon­cep­cji ety­ki nie­za­leż­nej, i to wła­śnie za­raz na jej po­cząt­ku. Aże­by sen­sow­nie mó­wić o ety­ce nie­za­leż­nej [...], na­le­ża­ło­by na­przód wy­ka­zać, udo­wod­nić nie­zbi­cie, że czło­wiek jest by­tem nie­za­leż­nym. Tyl­ko taki bo­wiem byt miał­by pra­wo do mo­ral­no­ści, któ­rej za­sa­dy okre­śli mu ety­ka nie­za­leż­na [...].

Za­leż­ność w ist­nie­niu od Przy­czy­ny Pierw­szej, któ­rej do­wo­dzi fi­lo­zo­fia bytu, nie ujaw­nia się co praw­da w po­wierz­chow­nym oglą­dzie świa­ta zja­wi­sko­we­go, ale też nie znaj­du­je się by­najm­niej poza po­lem ro­zu­mu [...]. Czło­wiek musi się za­wsze w ja­kiś spo­sób wy­si­lić, aże­by ją od­kryć i usta­lić. Kie­dy zaś jej nie do­strze­ga, nie może czło­wiek nie sta­wiać py­ta­nia: czy nie je­stem jed­nak nie­spra­wie­dli­wy wzglę­dem Isto­ty, o któ­rej ist­nie­niu tylu lu­dzi jest głę­bo­ko prze­ko­na­nych?"

W 1962 roku na ła­mach ka­to­lic­kie­go mie­sięcz­ni­ka "Znak" ksiądz Sta­ni­sław Olej­nik wni­kli­wie ana­li­zu­je ety­kę nie­za­leż­ną. To za­le­d­wie za­rys sys­te­mu - stwier­dza - bra­ku­je w nim od­nie­sie­nia do ży­cia spo­łecz­ne­go; po­ję­cia obo­wiąz­ku mo­ral­ne­go; to ety­ka bez po­win­no­ści i bez sank­cji, i bez wska­za­nia jed­ne­go, okre­ślo­ne­go celu ży­cia. Ab­so­lu­ty­zo­wa­nie dyk­ta­tu su­mie­nia "gro­zi zej­ściem na po­zy­cje skraj­nie in­dy­wi­du­ali­stycz­ne". Na­le­ży wąt­pić w od­por­ność tych po­glą­dów na "pod­szep­ty in­dy­fe­ren­ty­zmu i amo­ra­li­zmu", w siłę ich od­dzia­ły­wa­nia. "Wą­ska i kru­cha jest kład­ka, któ­rą wy­zna­cza­ją te po­glą­dy na miej­sce spo­tka­nia etycz­ne­go lu­dzi po­nad ich róż­ni­ca­mi ide­olo­gicz­ny­mi. Wy­da­je się, że [...] gro­zi ob­su­nię­ciem się w prze­paść amo­ra­li­zmu i ni­hi­li­zmu".

Pro­fe­sor Je­rzy Wiatr: - Ety­ka nie­za­leż­na za­kła­da wyż­sze wy­ma­ga­nia mo­ral­ne niż ety­ka za­leż­na od ja­kiejś fi­lo­zo­fii czy re­li­gii, bo nie ma w niej wi­zji ani kary, ani na­gro­dy. Są­dzę, że swo­isty kli­mat, jaki pa­nu­je na Uni­wer­sy­te­cie War­szaw­skim, jest w ogrom­nej mie­rze ukształ­to­wa­ny przez Ko­tar­biń­skie­go i jego ety­kę nie­za­leż­ną. Pierw­sze py­ta­nie - nie­ko­niecz­nie wy­po­wie­dzia­ne wprost - ja­kie pada tu­taj przy oce­nie lu­dzi, brzmi: czy to jest czło­wiek po­rząd­ny?

Po śmier­ci fi­lo­zo­fa Le­szek Ko­ła­kow­ski, asy­stent Ko­tar­biń­skie­go tuż po woj­nie, pi­sał o ety­ce nie­za­leż­nej: "[...] po­zwa­la na wię­cej kom­pro­mi­sów ani­że­li Kan­tow­ska, i o tyle do na­sze­go świa­ta le­piej przy­sta­je, ale nie po­zwa­la na świń­stwo; a co jest świń­stwem, niech nikt nie uda­je, że nie wie".

Po­wsta­nie na Sta­rym Mie­ście do­go­ry­wa, Niem­cy wkra­cza­ją na Brzo­zo­wą. Wrzu­ci­li gra­nat do klat­ki scho­do­wej. Gdy dymy opa­dły, Ko­tar­biń­ski wy­cho­dzi na scho­dy, roz­ma­wia z nie­miec­kim żoł­nie­rzem. Wszy­scy mają na­tych­miast opu­ścić dom! Jest wśród miesz­kań­ców sta­rusz­ka, któ­ra nie może cho­dzić. Kru­chy, bli­sko sześć­dzie­się­cio­let­ni Ko­tar­biń­ski bie­rze ją na ple­cy i nie­sie uli­cą pod górę.

Nie­obec­ność

Fi­lo­zof Boh­dan Chwe­deń­czuk: - Dla­cze­go wy­bit­ny my­śli­ciel, czło­wiek, któ­re­mu w dzie­jach kul­tu­ry pol­skiej mało kto do­rów­nu­je, jest nie­obec­ny w ży­ciu umy­sło­wym dzi­siej­szej Pol­ski? Oto przy­czy­na do­raź­na: od cza­su re­stau­ra­cji ka­pi­ta­li­zmu w roku 1989 mamy mo­no­pol na sce­nie ży­cia umy­sło­we­go. Nie ma więc na niej wspól­ne­go miej­sca dla Jana Paw­ła II i za­ra­zem dla Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go, któ­rych po­glą­dy są so­bie prze­ciw­staw­ne. Ko­tar­biń­ski mówi lu­dziom, że mo­ral­ność jest ich dzie­łem, że jest na­rzę­dziem słu­żą­cym ich opty­mal­ne­mu współ­ży­ciu, jej pod­sta­wą zaś są na­sze ludz­kie in­tu­icje i do­świad­cze­nia mo­ral­ne; mówi, że sam masz być so­bie prze­wod­ni­kiem mo­ral­nym, a bu­so­lą jest ci zgod­ność two­ich ocen mo­ral­nych i czy­nów z oce­na­mi i czy­na­mi lu­dzi god­nych sza­cun­ku. Jan Pa­weł II gło­si, że nie ma mo­ral­no­ści bez opar­cia w Bogu. Je­śli więc wy­stę­pu­je ja­kaś zbież­ność ety­ki Ko­tar­biń­skie­go z ety­ką chrze­ści­jań­ską, to taka, jak mię­dzy ludź­mi idą­cy­mi każ­dy swo­im to­rem, któ­rych tory gdzieś się przy­god­nie sty­ka­ją, jak mię­dzy sza­ma­nem a na­ukow­cem, któ­rzy mogą za­le­cać ten sam lek, ale dzie­li ich dia­me­tral­na róż­ni­ca po­sta­wy umy­sło­wej. Po­gląd, iż myśl mo­ral­na Ko­tar­biń­skie­go jest w grun­cie rze­czy chrze­ści­jań­ska, że wszy­scy je­ste­śmy chrze­ści­ja­na­mi, to nie­po­ro­zu­mie­nie - wię­cej, mam to za prze­jaw im­pe­rial­ne­go, za­własz­cza­ją­ce­go my­śle­nia. Jest też głęb­sza przy­czy­na nie­obec­no­ści Ko­tar­biń­skie­go - ra­cjo­na­lizm nig­dy w Pol­sce nie był w ce­nie. W źle wy­kształ­co­nym, do nie­daw­na chłop­skim w znacz­nej mie­rze spo­łe­czeń­stwie zna­ko­mi­cie wio­dło się wszel­kim ir­ra­cjo­na­li­zmom, a ra­cjo­na­li­ści byli w ma­łym po­wa­ża­niu. Po­zy­ty­wizm fi­lo­zo­ficz­ny i li­te­rac­ki, któ­ry w Eu­ro­pie Za­chod­niej prze­nik­nął głę­bo­ko w ży­cie umy­sło­we, w Pol­sce się­gnął płyt­ko. Pol­ski ro­man­tyzm na­to­miast - o tak, to wbi­ja­no po­ko­le­niom do głów. Ko­tar­biń­ski wy­po­wia­dał się tym­cza­sem o wiesz­czach oględ­nie, ale z wy­czu­wal­nym dy­stan­sem. Ra­cjo­na­li­zmo­wi sprzy­jał czas po­wo­jen­ny - cięż­kie prze­ży­cia otrzeź­wia­ją, a i ko­mu­ni­stom by­wa­ło z ra­cjo­na­li­sta­mi po dro­dze.

Krzysz­tof Po­mian: - Ta nie­obec­ność wpi­su­je się w pew­ną ogól­ną ko­niunk­tu­rę fi­lo­zo­ficz­ną w ska­li świa­to­wej. Nurt em­pi­ry­zmu lo­gicz­ne­go - to, co na­zy­wa­no też lo­gicz­nym po­zy­ty­wi­zmem i cze­go szko­ła lwow­sko-war­szaw­ska była w Pol­sce uoso­bie­niem - jest dzi­siaj zmar­gi­na­li­zo­wa­ny. Ta istot­na zmia­na w fi­lo­zo­fii świa­to­wej do­ko­na­ła się w la­tach pięć­dzie­sią­tych i łą­czy­ła z pro­mo­cją He­ideg­ge­ra, a na­stęp­nie z post­mo­der­ni­stycz­ną ofen­sy­wą in­te­lek­tu­al­ną - scep­tycz­ną i ni­hi­li­stycz­ną. Na to zja­wi­sko na­kła­da się od lat sie­dem­dzie­sią­tych w Pol­sce zwięk­szo­na atrak­cyj­ność i bar­dzo sil­na pre­sja od­świe­żo­nej przez fe­no­me­no­lo­gię my­śli ka­to­lic­kiej. Ta myśl jako ca­łość zmie­ni­ła swo­ją po­zy­cję nie tyl­ko w sto­sun­ku do okre­su po­wo­jen­ne­go, w któ­rym była au­ten­tycz­nie prze­śla­do­wa­na, ale tak­że w sto­sun­ku do okre­su przed­wo­jen­ne­go. Zaj­mo­wa­ła wte­dy po­sta­wę obron­ną wo­bec ofen­sy­wy lo­gi­ki; dziś jest w na­tar­ciu.

Z per­spek­ty­wy księ­ży­ca

Dzie­dzi­niec Uni­wer­sy­te­tu War­szaw­skie­go, li­sto­pad 1932 roku. Tłum w bia­łych czap­kach bije stu­den­ta Żyda. "Ze­spo­le­nie ban­dy­ty­zmu z czap­ka­mi Brat­niej Po­mo­cy - pi­sze Ko­tar­biń­ski do Ka­zi­mie­rza Twar­dow­skie­go - stwa­rza­ły ja­kiś spe­cjal­nie wstręt­ny kom­pleks". Na za­ję­ciach sły­szy się: - Tu­taj śmier­dzi Ży­da­mi... - W kla­pach ma­ry­na­rek i ża­kie­tów wpię­te zie­lo­ne wstą­żecz­ki - sym­bol boj­ko­tu Ży­dów.

We Lwo­wie Twar­dow­ski wda­je się w roz­mo­wę z bo­jów­ką stu­den­tów uzbro­jo­nych w pał­ki. "Prze­ko­na­łem tyl­ko sie­bie o ich ogrom­nym za­śle­pie­niu".

Wiec ONR w gma­chu Po­li­tech­ni­ki War­szaw­skiej. Stu­dent ar­chi­tek­tu­ry Adam Ko­tar­biń­ski, syn pro­fe­so­ra, zwią­za­ny z mło­dzie­żą le­wi­co­wą, idzie z ko­le­gą, sym­pa­ty­kiem ko­mu­ni­zmu. Bo­jów­ka­rze biją ko­le­gę rur­ką, zła­ma­li mu pa­lec.

"Nie­na­wiść na­ro­do­wa od­nio­sła sta­now­cze zwy­cię­stwo w mu­rach uni­wer­sy­te­tów - pi­sze Ko­tar­biń­ski w "Ra­cjo­na­li­ście". - For­ma tej wa­śni nosi pięt­no bru­tal­no­ści [...] tym wstręt­niej­szej, że sca­lo­nej [...] z osten­ta­cją rze­ko­me­go chrze­ści­jań­stwa".

Po­boż­ni szo­wi­ni­ści wzy­wa­ją do eli­mi­na­cji Ży­dów jako "plu­ga­we­go na­lo­tu"; Ko­ściół re­agu­je nie wte­dy, gdy biją lu­dzi - za­uwa­ża - tyl­ko wte­dy, gdy po­bi­to szy­by w świą­ty­ni.

"I my, i Ży­dzi z per­spek­ty­wy księ­ży­ca je­ste­śmy jak mrów­ki, któ­re los po­mie­szał w wor­ku i wy­sy­pał na do­li­nę Wi­sły. [...] Po­zo­sta­je się za­go­spo­da­ro­wać ra­zem [...]. Nu­me­rus nul­lus - dla pa­łek i ka­ste­tów".

W mar­cu 1934 roku gru­pa na­ro­dow­ców po­bi­ła na dzie­dziń­cu uni­wer­sy­te­tu pro­fe­so­ra Mar­ce­le­go Han­del­sma­na, dzie­ka­na Wy­dzia­łu Hu­ma­ni­stycz­ne­go. Ko­tar­biń­ski jest jego za­stęp­cą. Pod­pi­su­je ko­mu­ni­kat - wraz z wie­lo­ma oso­bi­sto­ścia­mi ze świa­ta na­uki i kul­tu­ry - pięt­nu­ją­cy spraw­ców na­pa­du. W na­stęp­nym roku aka­de­mic­kim, po ko­lej­nych awan­tu­rach an­ty­ży­dow­skich, oskar­ża wła­dze uczel­ni o bez­wład i do­ma­ga się po­ste­run­ku po­li­cji na uni­wer­sy­te­cie. "Aka­de­mik Pol­ski", or­gan ONR-Fa­lan­gi, któ­ry u dołu stron dru­ku­je ha­sło "Na­uka w Pol­sce tyl­ko dla Po­la­ków", za­miesz­cza ko­men­tarz na te­mat Ko­tar­biń­skie­go. Ten pro­fe­sor w mło­dzie­ży na­ro­do­wej wzbu­dza je­dy­nie "śmiech li­to­ści i po­gar­dy".

Na­ro­dow­cy zmu­sza­ją stu­den­tów Ży­dów do zaj­mo­wa­nia miejsc po le­wej stro­nie sal wy­kła­do­wych. Na znak pro­te­stu wo­bec get­ta ław­ko­we­go Ko­tar­biń­ski wy­kła­da, sto­jąc po "nie­aryj­skiej" stro­nie. W "Ku­rie­rze Po­ran­nym" ze stycz­nia 1937 roku prze­wi­du­je z gorz­ką iro­nią ko­lej­ne re­stryk­cje an­ty­ży­dow­skie: każą im wcho­dzić in­ny­mi drzwia­mi, spa­ce­ro­wać inną stro­ną ko­ry­ta­rza, no­sić wresz­cie wi­docz­ne od­zna­ki roz­po­znaw­cze... "Po­dzi­wiam de­ter­mi­na­cję Ży­dów przy­cho­dzą­cych na wy­kła­dy".

Po­szar­pa­li go w sza­mo­ta­ni­nie na dzie­dziń­cu. Gro­żą mu ży­let­ka­mi. (Na te­re­nie uni­wer­sy­te­tu chro­ni go te­raz kil­ku stu­den­tów). Na­ro­dow­cy na­wo­łu­ją do boj­ko­tu wy­kła­dów tego "pro­fe­so­ra żydo­fila". Gdy żąda le­gi­ty­ma­cji stu­denc­kiej od pro­wo­dy­ra gru­py, któ­ra wtar­gnę­ła na jego wy­kład, spy­cha­ją go z ka­te­dry i rzu­ca­ją nim jak pił­ką.

W grud­niu 1937 roku pod­pi­su­je pro­test in­te­lek­tu­ali­stów prze­ciw­ko an­ty­ży­dow­skim wy­stą­pie­niom. "Stan ten uwa­ża­my za cięż­ką krzyw­dę dla kul­tu­ry pol­skiej..." Na­ro­do­wo-ra­dy­kal­ne pi­smo "Alma Ma­ter" umiesz­cza go - obok Ma­rii i Sta­ni­sła­wa Ossow­skich, Jó­ze­fa Cha­ła­siń­skie­go, Ste­fa­na Czar­now­skie­go i in­nych le­wi­cu­ją­cych pro­fe­so­rów - na czar­nej li­ście "sza­bes­go­jów".

W 1943 roku skraj­nie pra­wi­co­we i skraj­nie na­cjo­na­li­stycz­ne odła­my pod­zie­mia spo­rzą­dzą li­stę osób o po­sta­wach pro­le­wi­co­wych, "wro­gów na­ro­du pol­skie­go". Ostrze­żo­ny, że gro­zi mu wy­rok śmier­ci, pro­fe­sor wy­je­dzie na parę mie­się­cy pod Lu­blin.

W cie­niu

Za­stą­pi­ła go wte­dy na kom­ple­tach jego uczen­ni­ca.

Dina Ste­in­berg, w okre­sie mię­dzy­wo­jen­nym uży­wa­ła na­zwi­ska Sztejn­barg; od 1925 roku do wy­bu­chu woj­ny asy­stent­ka w Se­mi­na­rium Fi­lo­zo­ficz­nym UW kie­ro­wa­nym przez Ko­tar­biń­skie­go. Młod­sza od nie­go o pięt­na­ście lat. Nie­wy­so­ka, o me­lan­cho­lij­nych oczach i nie­śmia­łym uśmie­chu. Wy­pro­wa­dzo­na wraz z mat­ką z get­ta, pod­ję­ła taj­ne na­ucza­nie jako Ja­ni­na Ka­miń­ska. W 1947 roku zo­sta­nie żoną Ko­tar­biń­skie­go.

We wstę­pie do pierw­sze­go wy­da­nia Ele­men­tów teo­rii po­zna­nia, lo­gi­ki for­mal­nej i me­to­do­lo­gii nauk z 1929 roku na­zwał ją nie­stru­dzo­ną po­moc­ni­cą, książ­ka jest wspól­nym dzie­łem, pod­kre­ślił.

Gdy mi­ni­ster­stwo za­twier­dzi­ło jej do­cen­tu­rę w 1934 roku, do­no­sił Twar­dow­skie­mu: "Ra­dość moja jest wiel­ka [...]. Trud­no­ści były na­stę­pu­ją­ce: przede wszyst­kim na­le­że­nie do na­ro­du ży­dow­skie­go [...]. W niej wi­dzę głów­ną pra­cow­ni­cę i w niej spe­cjal­nie ce­nię tę ci­chą dziel­ność w wa­run­kach, któ­re by dzie­się­ciu in­nych zgnio­tły".

Mie­li po­tem iden­tycz­ny cha­rak­ter pi­sma.

W 1943 roku aresz­to­wa­na (po­dob­no za­nie­po­ko­jo­na nie­obec­no­ścią stu­dent­ki na kom­ple­tach po­szła ją od­wie­dzić, w miesz­ka­niu był "ko­cioł"). Prze­szła Pa­wiak, Au­schwitz, Ra­vens­brück, le­cze­nie w Szwe­cji. (On Po­wsta­nie War­szaw­skie prze­trwał z ro­dzi­ną na Brzo­zo­wej, zimę 1944/1945 roku - w Ra­do­miu, pro­wa­dząc taj­ne wy­kła­dy).

Swój pierw­szy po­wo­jen­ny wy­kład w Uni­wer­sy­te­cie Łódz­kim roz­po­czę­ła sło­wa­mi: - Okres, któ­ry mam za sobą, nie sprzy­jał in­te­lek­tu­al­ne­mu roz­wo­jo­wi... W la­tach sześć­dzie­sią­tych kie­ro­wa­ła Ka­te­drą Lo­gi­ki UW.

Opo­wia­da Ewa Żar­nec­ka-Bia­ły: - Była bar­dziej od pro­fe­so­ra su­ro­wa, cza­sem mo­gła na­wet ro­bić wra­że­nie oschłej... Pa­mię­tam sce­nę pod­czas ja­kiejś kon­fe­ren­cji: on w fo­te­lu, ona sie­dzi u jego stóp na po­de­ście ko­min­ka, tro­chę w cie­niu męża, bar­dzo z nim skom­po­no­wa­na... I kli­mat: sil­ne­go i obu­stron­ne­go za­uro­cze­nia... Mu­sia­ły w niej tkwić do­świad­cze­nia oku­pa­cyj­ne, przy nim za­pew­ne czu­ła się bez­piecz­na.

Na fo­to­gra­fiach - za­uwa­ża je­den z jej uczniów - od­gra­dza się od świa­ta pod­nie­sio­nym koł­nie­rzem płasz­cza, wy­so­ko za­wią­za­nym sza­li­kiem, unie­sio­ną ręką.

Od oce­anu do oce­anu - cela

Na pla­cu Czer­wo­nym, w czerw­cu 1945 roku, Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski oglą­da pa­ra­dę zwy­cię­stwa. Przy­je­chał do Mo­skwy z gru­pą pol­skich uczo­nych na za­pro­sze­nie Aka­de­mii Nauk ZSRR. Co zwia­stu­je Pol­sce ten błysk sza­bel, kłus jeźdź­ców na si­wych ara­bach, trium­fal­ny huk wy­strza­łów?

Pi­sał w la­tach trzy­dzie­stych, że nie ufa no­wej for­mie ka­pi­ta­li­zmu pań­stwo­we­go, jaka ro­dzi się w Ro­sji. Mark­sizm na­bie­ra cech no­wej re­li­gii - ma swo­ją bi­blię, swo­ich oj­ców ko­ścio­ła. "Czym są ko­mu­ni­ści, do­brze wia­do­mo. [...] Na­wo­łu­ją za­zwy­czaj do bez­względ­nej wal­ki klas i ra­dzi by zbu­rzyć wszyst­ko w Pol­sce, na czym się trzy­ma moc obec­ne­go pań­stwa. Na gru­zach do­pie­ro obie­cu­ją ra­do­sne bu­dow­nic­two".

Wy­kła­dał w "Ra­cjo­na­li­ście" swo­je cre­do: wie­rzy w li­be­ral­ny in­dy­wi­du­alizm i ra­cjo­na­li­stycz­ny in­te­lek­tu­alizm. Pań­stwo ma chro­nić czło­wie­ka przed uci­skiem eko­no­micz­nym, po­li­tycz­nym, za­pew­nić wol­ność su­mie­nia, nie na­ka­zy­wać i nie za­ka­zy­wać prak­tyk re­li­gij­nych, nie krę­po­wać swo­bo­dy do­cie­kań my­śli­cie­la.

W Mo­skwie pro­fe­sor chce roz­ma­wiać o fi­lo­zo­fii, ale wszy­scy wo­ko­ło prze­żu­wa­ją tyl­ko Mark­sa. Na py­ta­nie, dla­cze­go boją się swo­bod­nej dys­ku­sji, od­po­wia­da­ją: "Je­ste­śmy zbyt mło­dym pań­stwem". Szczy­tem uczci­wo­ści jest tu mó­wić pół­praw­dy i zna­czą­co chrzą­kać. Zza to­a­stów do­bie­ga­ją Po­la­ków spra­woz­da­nia z mo­skiew­skie­go pro­ce­su szes­na­stu przy­wód­ców Pol­ski Pod­ziem­nej. "Pło­nę­li­śmy ze wsty­du, że tu tkwi­my - no­tu­je na go­rą­co Ko­tar­biń­ski - ły­ka­li­śmy łzy wście­kło­ści". Osiem­na­ście stron jego uwag o Związ­ku Ra­dziec­kim uka­że się dru­kiem do­pie­ro w 1989 roku.

Pi­sał: "Ol­brzy­mie to wię­zie­nie - ta Ro­sja obec­na. Wiel­ka cela, któ­rej pod­ło­ga roz­po­ście­ra się od oce­anu do oce­anu [...]. Co da­lej? Ko­niecz­ność dzie­jo­wa wią­że się z nimi. Mu­si­my pró­bo­wać iść ra­zem. Ale czy to bę­dzie zno­śne, zwłasz­cza dla mi­ło­śni­ków swo­bo­dy du­cho­wej i praw in­dy­wi­du­al­nych czło­wie­ka?".

Czy myśl Ko­tar­biń­skie­go była zbież­na z fi­lo­zo­fią no­wej wła­dzy, z mark­si­zmem? Swą głów­ną dok­try­nę fi­lo­zo­ficz­ną - re­izm, na­zwa­ny póź­niej kon­kre­ty­zmem - za­pre­zen­to­wał przed woj­ną w Ele­men­tach... Wszel­ki przed­miot jest rze­czą. Ża­den przed­miot nie jest ce­chą. Wy­łącz­nie rze­czy sta­no­wią przed­miot na­sze­go po­zna­nia. Ob­ser­wa­tor - jest rze­czą, tyle że oży­wio­ną bio­lo­gicz­nie... Kon­cep­cja Ko­tar­biń­skie­go jest ma­te­ria­li­stycz­na.

Wła­dy­sław Ta­tar­kie­wicz w Hi­sto­rii fi­lo­zo­fii: "Za­prze­czał ist­nie­niu nie tyl­ko przed­mio­tów psy­chicz­nych, ale tak­że "zda­rzeń", "sta­nów rze­czy", "sto­sun­ków", "wła­sno­ści", a więc tego wszyst­kie­go, co zaj­mu­je naj­wię­cej miej­sca w roz­wa­ża­niach fi­lo­zo­fów. [...] Nie ma świa­do­mo­ści, są tyl­ko cia­ła świa­do­me; nie ma desz­czu, są tyl­ko spa­da­ją­ce kro­ple [...]. Fik­cję bie­rze­my za rze­czy­wi­stość. A tym­cza­sem na­praw­dę ist­nie­ją tyl­ko rze­czy". Sam Ko­tar­biń­ski krót­ko przed śmier­cią po­wie: "Nig­dy nie sta­ra­łem się o to, by być mark­si­stą, ale po­nie­waż sta­le sta­ra­łem się po pro­stu o praw­dę w my­śle­niu, to do­pro­wa­dzi­ło jed­nak do prze­świad­czeń bli­skich mark­si­zmo­wi".

Gdy wra­ca z Mo­skwy, wła­dze po­wie­rza­ją mu za­da­nie or­ga­ni­za­cji Uni­wer­sy­te­tu Łódz­kie­go i funk­cję rek­to­ra. Jest bez­par­tyj­nym po­słem do Kra­jo­wej Rady Na­ro­do­wej. Swych uczniów Ma­ria­na Prze­łęc­kie­go i Kle­men­sa Sza­niaw­skie­go (póź­niej lo­gi­cy) prze­ko­nu­je w dys­ku­sjach, by w re­fe­ren­dum 1946 roku gło­so­wa­li "trzy razy tak".

Wóz wy­ru­szył w dro­gę

- Uwa­żał, że jego obo­wiąz­kiem jest przy­czy­nić się do od­bu­do­wy Pol­ski li­be­ral­nej i la­ic­kiej - mówi ma­te­ma­tyk Ry­szard Her­czyń­ski, tuż po woj­nie uczest­nik se­mi­na­rium Ko­tar­biń­skie­go w Ło­dzi. - Wła­dza nig­dy nie po­strze­ga­ła go jako swo­je­go, co naj­wy­żej - po­put­czi­ka - "to­wa­rzy­sza po­dró­ży". Nie speł­nił jej ocze­ki­wań.

Na in­au­gu­ra­cji uni­wer­sy­te­tu w stycz­niu 1946 roku pro­rek­tor Jó­zef Cha­ła­siń­ski, so­cjo­log, ape­lu­je o ura­bia­nie no­wej in­te­li­gen­cji z warstw lu­do­wych. Ko­tar­biń­ski de­kla­ru­je, że uczel­nia bę­dzie do­stęp­na głów­nie dla dzie­ci ze sfer pra­cu­ją­cych, szcze­rze po­stę­po­wa, z ha­słem "Praw­da i Wol­ność" na sztan­da­rze.

Sześć i pół ty­sią­ca mło­dzie­ży głod­nej wie­dzy bie­ga z wy­kła­du na wy­kład. Na­ru­to­wi­cza, Uni­wer­sy­tec­ka, Lin­dleya... Bio­lo­gia, ma­te­ma­ty­ka, fi­lo­zo­fia... Go­rącz­ka, en­tu­zjazm, spo­ry. I nie­spo­ty­ka­na ko­le­żeń­skość pro­fe­so­rów wo­bec stu­den­tów, może z po­wo­du wspól­ne­go wo­jen­ne­go gar­bu. Dys­ku­sje z mło­dzie­żą to­czą się w miesz­ka­niach Ossow­skich, Ko­tar­biń­skie­go, na se­mi­na­rium Ste­fa­na Żół­kiew­skie­go, na­czel­ne­go re­dak­to­ra mark­si­stow­skiej "Kuź­ni­cy". "Jest to tak, jak gdy­by wóz ru­szył w dro­gę - no­to­wał Ko­tar­biń­ski - i jak gdy­by do­pie­ro pod­czas jaz­dy na­kła­da­no koła na osie".

W sali po tanc­bu­dzie przy Piotr­kow­skiej spo­ty­ka się Aka­de­mic­ki Zwią­zek Wal­ki Mło­dych "Ży­cie". Le­szek Ko­ła­kow­ski, Ry­szard Her­czyń­ski, Wik­tor Wo­ro­szyl­ski, Ja­kub Li­twin... Sześć­dzie­siąt mło­dych osób, któ­re ki­pią chę­cią bu­do­wa­nia ko­mu­ni­zmu.

Ra­dziec­cy żoł­nie­rze zgwał­ci­li w par­ku i za­mor­do­wa­li stu­dent­kę, jej po­grzeb prze­ro­dził się w ma­ni­fe­sta­cję. "Ży­ciow­cy" sto­ją grup­ką na Piotr­kow­skiej. - Uwa­ża­li­śmy, że to plot­ki - opo­wia­da Ry­szard Her­czyń­ski. - Uli­cą cią­gnął po­chód stu­den­tów, było dla nas ja­sne, że to de­mon­stra­cja an­ty­pań­stwo­wa. Wte­dy po raz pierw­szy Ko­tar­biń­ski oparł się na­ci­skom i nie zgo­dził na sank­cje wo­bec stu­den­tów.

W świę­to Kon­sty­tu­cji 3 maja w 1946 roku na Piotr­kow­skiej wy­bu­cha­ją za­miesz­ki stu­denc­kie. "Precz z PPR!" Pa­da­ją strza­ły. Sto osób aresz­to­wa­no.

Ga­ze­ty o de­mon­stran­tach: mą­ci­wo­dy re­ak­cyj­ne, ob­szar­ni­czo-sza­brow­ni­czy syn­ko­wie... niech or­ga­ny uni­wer­sy­tec­kie cof­ną awan­tur­ni­kom pra­wo za­miesz­ki­wa­nia w Ło­dzi, "zaj­mą się oczysz­cze­niem wyż­szych za­kła­dów z ele­men­tów fa­szy­stow­skich". Rek­tor znów nie ule­ga pre­sji.

Wła­dza po­spiesz­nie pi­sze pro­jekt de­kre­tu o Ra­dzie Szkół Aka­de­mic­kich, któ­ra ma ogra­ni­czyć au­to­no­mię uczel­ni. W po­ło­wie maja od­by­wa się na Uni­wer­sy­te­cie War­szaw­skim kon­fe­ren­cja pięt­na­stu rek­to­rów. Oświad­czy­li: de­kret spra­wia, że o na­uce de­cy­du­ją czyn­ni­ki nie­nau­ko­we; zgro­zą przej­mu­je po­mysł kie­ro­wa­nia stu­den­tów do kar­nych obo­zów pra­cy! Na­za­jutrz Ko­tar­biń­ski uczest­ni­czy w ob­ra­dach ko­mi­sji oświa­ty KRN; wnio­sku­je, by ujaw­nić treść pro­jek­tu (był przy­go­to­wy­wa­ny nie­mal w kon­spi­ra­cji).

Osta­tecz­nie de­kret uchwa­lo­no w zła­go­dzo­nej for­mie. Na ko­lej­nej in­au­gu­ra­cji je­sie­nią 1946 roku Ko­tar­biń­ski pod­kre­ślił, że praw­dę na­uko­wą moż­na pie­lę­gno­wać tyl­ko w wa­run­kach swo­bo­dy ba­dań. Nowy mi­ni­ster oświa­ty zaś parę mie­się­cy póź­niej za­po­wie­dział: - Mu­si­my usu­nąć naj­bar­dziej re­ak­cyj­ną głów­kę każ­de­go uni­wer­sy­te­tu.

Mówi pro­fe­sor Le­szek Ko­ła­kow­ski: - Dą­żył do kom­pro­mi­su, ale kie­dy do­cho­dzi­ło do roz­strzy­ga­nia waż­nych spraw, upie­rał się przy swo­im. Taką po­sta­wę za­cho­wy­wał jako rek­tor i po­tem tak­że. Wie­lo­krot­nie bro­nił au­to­no­mii na­uki. Pa­mię­tam, że gdy od­szedł z rek­to­ra­tu w 1949 roku, jego na­stęp­ca Jó­zef Cha­ła­siń­ski wy­gło­sił od­czyt Li­be­ral­na i so­cja­li­stycz­na kon­cep­cja uni­wer­sy­te­tu. To był od­czyt prze­ciw­ko Ko­tar­biń­skie­mu, cho­ciaż jego na­zwi­sko nie zo­sta­ło wy­mie­nio­ne.

Dok­try­na ho­do­wa­na

Pro­fe­sor Adam Schaff, któ­ry prze­sta­wiał pol­ską fi­lo­zo­fię na mark­sizm, twier­dzi, że trzy­mał w Pol­sce Lu­do­wej pa­ra­sol ochron­ny nad Ko­tar­biń­skim.

Po przy­jeź­dzie z Mo­skwy na Uni­wer­sy­tet Łódz­ki Schaff obej­mu­je Ka­te­drę Współ­cze­snych Dok­tryn Spo­łecz­nych, uczy mark­si­zmu z bro­szur. Za­kła­da "Myśl Współ­cze­sną" - or­gan po­stę­po­wej in­te­li­gen­cji pol­skiej, jak gło­si ar­ty­kuł wstęp­ny. W ra­dzie re­dak­cyj­nej są Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski, Ka­zi­mierz Aj­du­kie­wicz, Sta­ni­sław Ossow­ski, Ro­man In­gar­den...

- Po­cząt­ko­wo pi­smo było wspa­nia­łym fo­rum dys­ku­syj­nym - wspo­mi­na Ry­szard Her­czyń­ski - usi­ło­wa­nia wła­dzy, by prze­ka­ba­cić in­te­li­gen­cję, nie były jesz­cze or­dy­nar­ne.

Nowe pra­wo wpro­wa­dza na uni­wer­sy­tet "czyn­ni­ki spo­łecz­ne", ogra­ni­cza swo­bo­dę kół na­uko­wych, umoż­li­wia wła­dzy nad­zór nad pro­fe­su­rą. Pod ko­niec 1947 roku w tek­ście O ura­bia­niu po­glą­dów na świat i ży­cie Ko­tar­biń­ski po­now­nie upo­mi­na się o nie­skrę­po­wa­ną dys­ku­sję świa­to­po­glą­do­wą. Dok­try­ny ho­do­wa­ne pod ochro­ną przy­wi­le­jów więd­ną - pi­sze. "W opa­rach sa­mo­chwal­stwa mar­nie­je ja­kość idei".

Nie­ba­wem dys­ku­sje na­uko­we zo­sta­ną stłu­mio­ne, re­kru­ta­cja na stu­dia fi­lo­zo­ficz­ne wstrzy­ma­na (1950 rok), a "bur­żu­azyj­na" pro­fe­su­ra od­su­nię­ta od dy­dak­ty­ki. Ko­tar­biń­ski za­cho­wu­je na Uni­wer­sy­te­cie War­szaw­skim Ka­te­drę Lo­gi­ki.

- W ra­dziec­kim cza­so­pi­śmie fi­lo­zo­ficz­nym to­czy­ła się nie­co wcze­śniej dys­ku­sja - opo­wia­da pro­fe­sor Bar­ba­ra Sta­nosz - na te­mat sto­sun­ku mię­dzy dia­lek­ty­ką mark­si­stow­ską a lo­gi­ką for­mal­ną. Skoń­czy­ła się roz­sąd­nie - tezą, że nie ma mię­dzy nimi ko­li­zji. Dzię­ki temu jako przed­miot aide­olo­gicz­ny lo­gi­ka zo­sta­ła w pro­gra­mach na­ucza­nia. Była wła­ści­wie je­dy­nym wtrę­tem z in­ne­go świa­ta, poza ję­zy­ka­mi ob­cy­mi, w pro­gra­mie stu­diów fi­lo­zo­ficz­nych do­sto­so­wa­nym do ów­cze­snej wi­zji mark­si­zmu jako je­dy­nej praw­dzi­wej fi­lo­zo­fii.

Mówi hi­sto­ryk, pro­fe­sor An­drzej Wer­blan, od po­ło­wy lat pięć­dzie­sią­tych w apa­ra­cie KC PZPR: - Były za­mia­ry, żeby po­zba­wić Ko­tar­biń­skie­go pra­wa wy­kła­da­nia lo­gi­ki. Nie do­szło do tego dzię­ki Schaf­fo­wi.

Pro­fe­sor Le­szek Ko­ła­kow­ski: - Schaff ro­bił czyst­ki, ale trze­ba przy­znać, że nie ro­bił ni­ko­mu świństw. Sta­rał się, żeby pro­fe­so­ro­wie pra­co­wa­li w ra­mach swo­ich dzie­dzin i kom­pe­ten­cji - tłu­ma­czy­li i re­da­go­wa­li tek­sty kla­sy­ków fi­lo­zo­fii - i nie zo­sta­li za­mia­ta­cza­mi ulic, jak to było w Cze­cho­sło­wa­cji.

Jest rok aka­de­mic­ki 1954/1955, część stu­den­tów od­ma­wia zda­wa­nia eg­za­mi­nu z dzie­jów lo­gi­ki pod po­zo­rem, że nie był prze­wi­dzia­ny. Tyl­ko mała gru­pa sta­wia się na eg­za­min. Ko­tar­biń­ski po wpi­sa­niu oce­ny po­da­je każ­de­mu rękę, mó­wiąc: - Jest pan czło­wie­kiem ho­no­ru... Był w tej gru­pie Krzysz­tof Po­mian. - Nie chcę tego wy­da­rze­nia dra­ma­ty­zo­wać - mówi - ale sto­su­nek do Ko­tar­biń­skie­go i lo­gi­ki był wte­dy pew­nym wy­znacz­ni­kiem po­staw.

Moch­nac­cy czy Śnia­dec­cy

Mil­czał na Świa­to­wym Kon­gre­sie In­te­lek­tu­ali­stów we Wro­cła­wiu w 1948 roku, gdy twór­czość Sar­tre'a i Elio­ta po­rów­ny­wa­no do twór­czo­ści hie­ny. La­tem 1951 roku Ko­tar­biń­ski mil­czy na I Kon­gre­sie Na­uki Pol­skiej w War­sza­wie, gdy żą­da­ją upar­tyj­nie­nia każ­dej dys­cy­pli­ny na­uko­wej.

Je­rzy Pelc uczest­ni­czył w ob­ra­dach: - Na­zwi­sko Twar­dow­skie­go pa­da­ło w związ­ku z przy­pi­sy­wa­niem wszyst­kim jego uczniom tzw. bur­żu­azyj­nych i ide­ali­stycz­nych po­glą­dów. Ko­tar­biń­ski od cza­su do cza­su ja­kimś ge­stem da­wał do zro­zu­mie­nia, że się nie zga­dza.

Ata­ko­wa­ny Ka­zi­mierz Aj­du­kie­wicz od­po­wia­da: - Ko­le­ga po­rów­nu­je mnie do Kan­ta... Róż­ni­ca jest taka, że Kant był ka­wa­le­rem, a ja mam dzie­ci.

Wkrót­ce po kon­gre­sie re­dak­cja "My­śli Fi­lo­zo­ficz­nej", no­we­go pi­sma Schaf­fa, po­tę­pia Ko­tar­biń­skie­go za mil­cze­nie: uchy­lił się od kry­ty­ki "ob­sku­ranc­kich po­glą­dów za­ło­ży­cie­la szko­ły".

- Mil­czeć... to za mało - stwier­dza dziś pro­fe­sor An­drzej Grze­gor­czyk.

- Mil­czeć wte­dy to było bar­dzo dużo - mówi pro­fe­sor Ja­ro­sław Rud­niań­ski. - Gdy­by pro­te­sto­wał, zo­stał­by od­su­nię­ty, bez wpły­wu na wy­cho­wa­nie mło­dzie­ży i losy na­uki, a to było jego głów­nym ce­lem.

Dwa lata wcze­śniej wy­ło­żył w "My­śli Współ­cze­snej" swą kon­cep­cję re­ali­zmu prak­tycz­ne­go. To pro­gram ży­cio­wy trzeź­we­go li­cze­nia się z rze­czy­wi­sto­ścią. Nie bądź na­iw­nym ma­rzy­cie­lem; re­spek­tuj wa­run­ki, w ja­kich dzia­łasz; bierz pod uwa­gę stra­ty. Ustal, co jest waż­niej­sze; co za­po­bie­ga więk­sze­mu złu i we­dług tej hie­rar­chii dzia­łaj.

Kil­ka­na­ście lat wcze­śniej ana­li­zo­wał po­sta­wy Po­la­ków: "Z jed­nej stro­ny en­tu­zjazm wiesz­czych i bo­ha­ter­skich wi­zjo­ne­rów, z dru­giej - co­dzien­na dziel­ność kry­tycz­nej [...] pla­no­wo­ści. Z jed­nej stro­ny Moch­nac­cy, z dru­giej Śnia­dec­cy". Wy­bie­rał tych dru­gich.

Tym wy­bo­rem - i re­ali­zmem prak­tycz­nym, i ety­ką nie­za­leż­ną - bę­dzie draż­nił za ży­cia i po śmier­ci; bę­dzie ob­wi­nia­ny i w PRL, i w de­mo­kra­tycz­nej Pol­sce.

Par­tia: on nie bie­rze udzia­łu w sta­li­now­skiej li­tur­gii, po­li­tycz­nie nie moż­na na nie­go li­czyć. (Do ży­cia pu­blicz­ne­go przy­wró­ci Ko­tar­biń­skie­go do­pie­ro Paź­dzier­nik).

Część śro­do­wi­ska na­uko­we­go: on na­iw­nie wie­rzy w do­brą wolę wła­dzy; sym­bol po­sta­wy ugo­do­wej. An­drzej Grze­gor­czyk: - Wie­le osób mo­gło po nim ocze­ki­wać wię­cej pryn­cy­pial­ne­go bo­ha­ter­stwa...

Ja­nusz Szpo­tań­ski w ku­ple­cie z ope­ry Cisi i gę­ga­cze krą­żą­cej po War­sza­wie w po­ło­wie lat sześć­dzie­sią­tych szy­dził, że Ko­tar­biń­ski dał się wznieść na fo­tel pre­ze­sa (był pre­ze­sem Pol­skiej Aka­de­mii Nauk w la­tach 1957-1962). Wik­tor Osia­tyń­ski w ese­ju tuż po śmier­ci pro­fe­so­ra: w swo­jej ra­cjo­na­li­stycz­nej na­iw­no­ści wie­rzył, że praw­da zwy­cię­ży w dys­ku­sji; nie ro­zu­miał, że do praw­dy nie wy­star­czy wzy­wać, o nią trze­ba wal­czyć...

Ewa Żar­nec­ka-Bia­ły: - To jest pol­ska pa­to­lo­gia, że się pre­fe­ru­je zryw bo­ha­ter­ski, a nie do­ce­nia war­to­ści pra­cy or­ga­nicz­nej, za nie­sto­sow­ność zaś - je­śli nie hań­bę zgo­ła - uwa­ża się zdol­ność do kom­pro­mi­sów. W Pol­sce po­wo­jen­nej spra­wo­wa­nie ja­kie­go­kol­wiek waż­niej­sze­go urzę­du było w pew­nym sen­sie kom­pro­mi­sem wo­bec wła­dzy, ale źle by było, gdy­by bra­kło w tam­tym cza­sie lu­dzi uczci­wych i kom­pe­tent­nych, któ­rzy go­to­wi byli urzę­dy spra­wo­wać. Dla mnie po­sta­wa Ko­tar­biń­skie­go jest wy­ra­zem wy­so­kiej pró­by po­czu­cia spo­łecz­nej od­po­wie­dzial­no­ści. Są róż­ne ro­dza­je od­wa­gi. W mo­ich oczach po­czu­cie od­po­wie­dzial­no­ści Ko­tar­biń­skie­go świad­czy­ło wła­śnie o jego od­wa­dze.

Cią­głość

Jako kie­row­nik Wy­dzia­łu Na­uki i Oświa­ty KC w la­tach sześć­dzie­sią­tych An­drzej Wer­blan miał kon­tak­ty z Pol­ską Aka­de­mią Nauk i Ko­tar­biń­skim. Opo­wia­da: - Jego po­przed­nik, pierw­szy pre­zes Aka­de­mii, mia­no­wa­ny był de­kre­tem Bie­ru­ta; ustą­pił na fali kry­ty­ki sta­li­now­skie­go okre­su. Ko­tar­biń­ski zo­stał pre­ze­sem w 1957 roku w wy­bo­rach, do­stał przy­tła­cza­ją­cą więk­szość gło­sów. Żad­ne po­le­ce­nia wła­dzy wo­bec nie­go nie wcho­dzi­ły w grę. Mnie by do gło­wy nie przy­szło, żeby prze­ka­zy­wać mu ja­kieś in­struk­cje, bo wia­do­mo było, że jest oso­bo­wo­ścią nie­za­leż­ną. Jako pre­zes miał zresz­tą wła­dzę ra­czej mo­ral­ną, tę fak­tycz­ną spra­wo­wał se­kre­tarz na­uko­wy PAN. Par­tia oka­zy­wa­ła mu kur­tu­azyj­ny sza­cu­nek ze wzglę­du na jego dro­gę ży­cio­wą, związ­ki z le­wi­cą. Ro­zu­mia­ła, że nie jest jej bez­wa­run­ko­wym zwo­len­ni­kiem, ale ist­nie­je mię­dzy nim a wła­dzą wie­le punk­tów stycz­nych i zry­wać ich nie ma sen­su. Wte­dy do­mi­no­wał kurs prag­ma­tycz­ny - w ce­nie byli lu­dzie, któ­rzy kie­ro­wa­li się re­ali­zmem po­li­tycz­nym. Są­dzę, że wie­le z tego, cze­go w Pol­sce - zwłasz­cza po Paź­dzier­ni­ku - do­ko­na­no, Ko­tar­biń­skie­mu od­po­wia­da­ło.

Je­rzy Wiatr: - Kie­dy do­sta­wał Or­der Bu­dow­ni­czych Pol­ski Lu­do­wej w 1959 roku, dzię­ko­wał w imie­niu od­zna­czo­nych prze­wod­ni­czą­ce­mu Rady Pań­stwa. Po­wie­dział, że spra­wia mu szcze­gól­ną sa­tys­fak­cję, iż od­bie­ra ten or­der ra­zem z tak za­słu­żo­nym Po­la­kiem jak Wła­dy­sław Go­muł­ka. Te sło­wa po­ka­zu­ją sto­su­nek Ko­tar­biń­skie­go do PRL. Go­muł­ka był dla nie­go - w moim prze­ko­na­niu - sym­bo­lem lep­szej stro­ny PRL.

Pro­fe­sor Je­rzy Szac­ki, so­cjo­log i hi­sto­ryk idei: - Nie­któ­re spo­śród obiet­nic wła­dzy i jej do­ko­nań były w ja­kimś stop­niu zgod­ne z przed­wo­jen­ny­mi ma­rze­nia­mi le­wi­cy la­ic­kiej. Jego oce­na moż­li­wo­ści, ja­kie Pol­ska Lu­do­wa stwa­rza, była nie­wąt­pli­wie fał­szy­wa. Za­cho­wał te po­wo­jen­ne złu­dze­nia dłu­żej niż więk­szość śro­do­wi­ska. Sprzy­ja­ło im to, że był przez wła­dzę piesz­czo­ny - to był ten czło­wiek, któ­re­go z ma­ni­fe­sta­cyj­nym sza­cun­kiem za­pra­sza­ło się do róż­nych pre­zy­diów... Wła­dza po­trze­bo­wa­ła de­ko­ra­cji, na­zwisk, któ­ry­mi mo­gła­by się po­chwa­lić. Jed­nak był w tam­tych cza­sach dla pew­ne­go śro­do­wi­ska mo­ral­nym au­to­ry­te­tem, czło­wie­kiem po­strze­ga­nym jako nie­za­leż­ny.

Krzysz­tof Po­mian: - Ko­tar­biń­scy, Ossow­scy, Aj­du­kie­wicz, Sta­ni­sław Pi­goń, In­gar­den i inni mo­gli po woj­nie wy­je­chać. Wy­bra­li ży­cie o wie­le trud­niej­sze niż to, któ­re mo­gli mieć na ame­ry­kań­skich uni­wer­sy­te­tach. Trze­ba umieć od­dać tym lu­dziom nie tyl­ko spra­wie­dli­wość, ale zło­żyć im hołd. Je­że­li pol­ska in­te­li­gen­cja nie do­świad­czy­ła ka­ta­stro­fy ze­rwa­nia cią­gło­ści - jaką prze­ży­ła in­te­li­gen­cja ro­syj­ska - to im wła­śnie to za­wdzię­cza! Je­że­li my je­ste­śmy sobą - Ko­ła­kow­ski, Sza­niaw­ski, Ja­nion... mógł­bym tę li­stę prze­dłu­żać - to dla­te­go, że mie­li­śmy ta­kich pro­fe­so­rów. W tym po­trza­ska­nym woj­ną kra­ju ode­gra­li rolę nie­praw­do­po­dob­ną. Nikt z nich nie wie­dział po woj­nie, jak sy­tu­acja w Pol­sce bę­dzie ewo­lu­ować, ale mo­gli prze­wi­dy­wać naj­gor­sze - cień wiel­kiej czyst­ki 1937 roku wi­siał nad nimi. Je­śli wte­dy de­cy­do­wa­li się mil­czeć na sce­nie pu­blicz­nej, po­dej­mo­wa­li ry­zy­ko nie do osza­co­wa­nia. Kom­pro­mi­sy, ja­kie za­wie­ra­li, trze­ba oce­niać nie z per­spek­ty­wy mo­ral­nej czy­sto­ści dnia dzi­siej­sze­go, lecz z ów­cze­snej. Ra­dy­ka­lizm dzi­siej­szych ocen re­tro­spek­tyw­nych po­cho­dzi zwy­kle od osób, któ­re wte­dy błysz­cza­ły opor­tu­ni­zmem. Ist­nie­je pe­wien typ po­sta­wy mo­ra­li­stycz­nej, któ­ra jest po­sta­wą zbrod­ni­czą. Nie mó­wił­bym o tym z iry­ta­cją, gdy­by nie to, że ta po­sta­wa cią­gle w Pol­sce wy­stę­pu­je.

Dwa że­la­zne łóż­ka

Opo­wia­dał pro­fe­sor Kle­mens Sza­niaw­ski, od 1972 roku kie­row­nik Za­kła­du Lo­gi­ki UW i - po Ko­tar­biń­skim - prze­wod­ni­czą­cy Pol­skie­go To­wa­rzy­stwa Fi­lo­zo­ficz­ne­go, o wi­zy­cie Ada­ma Schaf­fa w miesz­ka­niu Ko­tar­biń­skich. Był ko­niec lat pięć­dzie­sią­tych, Schaff chciał uprze­dzić pre­ze­sa Pol­skiej Aka­de­mii Nauk, że od­wie­dzi go nie­ba­wem w domu za­gra­nicz­ny do­stoj­nik. Ro­zej­rzał się - cia­sny po­ko­ik, dwa że­la­zne łóż­ka. Ka­zał przy­dzie­lić Ko­tar­biń­skim duże miesz­ka­nie na Ka­ro­wej, nie­opo­dal uni­wer­sy­te­tu.

Ka­ta­stro­fa przy­rod­ni­cza musi na­stą­pić

Ar­ty­kuł Ada­ma Schaf­fa w pierw­szym nu­me­rze "My­śli Fi­lo­zo­ficz­nej" z koń­ca 1951 roku zwia­stu­je roz­pra­wę ze szko­łą lwow­sko-war­szaw­ską. Trze­ba "śmia­ło wy­do­być na jaw ide­alizm tej szko­ły, czę­sto dość głę­bo­ko ukry­ty", wy­ka­zać ko­smo­po­li­tycz­ny wpływ Fran­cisz­ka Bren­ta­na na re­pre­zen­tan­tów szko­ły, pod­dać do­kład­nej ana­li­zie ich po­glą­dy.

Je­rzy Szac­ki: - Skąd ta kon­cen­tra­cja ognia na tym jed­nym celu, szko­le lwow­sko-war­szaw­skiej? Może stąd, że mia­ła to być wal­ka o du­sze in­te­li­gen­cji, a w każ­dym ra­zie o du­sze pol­skich fi­lo­zo­fów, w wy­so­kim stop­niu "za­in­fe­ko­wa­nych" spo­so­bem my­śle­nia, któ­ry z tej szko­ły wziął po­czą­tek.

Bro­ni­sław Bacz­ko pu­bli­ku­je w "My­śli Fi­lo­zo­ficz­nej" ob­szer­ny tekst O po­glą­dach fi­lo­zo­ficz­nych i spo­łecz­no-po­li­tycz­nych Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go. Jego ma­te­ria­li­stycz­ne tezy "no­szą bar­dzo czę­sto cha­rak­ter me­ta­fi­zycz­ny, an­ty­dia­lek­tycz­ny" - stwier­dza. Jego ate­izm nie wy­kra­czał nig­dy poza li­be­ral­no-bur­żu­azyj­ne wol­no­my­śli­ciel­stwo. Jego re­izm jest nie­kon­se­kwent­ny, eklek­tycz­ny, usi­łu­je po­go­dzić ma­te­ria­lizm z ide­ali­zmem. Pod­sta­wo­we źró­dło sła­bo­ści fi­lo­zo­fii Ko­tar­biń­skie­go to jej ode­rwa­nie od "prak­ty­ki lu­dzi zmie­nia­ją­cych [...] rze­czy­wi­stość".

Je­śli przed woj­ną zaj­mo­wał po­sta­wę po­stę­po­wą, to z po­zy­cji po­nad­kla­so­wych i eli­tar­nych - ra­cjo­na­li­sty, hu­ma­ni­sty, in­dy­wi­du­ali­sty. Bał się ko­lek­tyw­nych form po­sia­da­nia, po­tę­piał wal­kę klas i dyk­ta­tu­rę pro­le­ta­ria­tu. Nie ro­zu­miał pro­ce­su spo­łecz­ne­go epo­ki - wal­ki z gni­ją­cym ustro­jem. A te­raz pro­fe­sor do­ma­ga się wol­no­ści dys­ku­sji. Ha­sło wol­no­ści otwie­ra furt­kę wro­go­wi. "Czy na­le­ży dać wol­ność pod­wa­ża­nia świa­to­po­glą­du so­cja­li­stycz­ne­go tym sa­mym pa­ni­czy­kom fa­szy­stow­skim, któ­rzy przed woj­ną [...] rzu­ca­li ka­ła­ma­rza­mi w pro­fe­so­ra Ko­tar­biń­skie­go?" Wnio­ski: jego fi­lo­zo­fia nie ewo­lu­uje w kie­run­ku mark­si­zmu. Jego po­glą­dy nie ule­gły w Pol­sce Lu­do­wej istot­nym zmia­nom. Cią­gną pro­fe­so­ra wstecz.

Pro­fe­sor An­drzej Wa­lic­ki, hi­sto­ryk idei i po­li­to­log, wspo­mi­na dziś, że ar­ty­kuł Bacz­ki wy­dał mu się wów­czas ła­god­ny w po­rów­na­niu z tek­sta­mi, ja­kie czy­tał w ra­dziec­kich "Wo­pro­sach Fi­ło­so­fii", oraz z ata­kiem mark­si­stów na Wła­dy­sła­wa Ta­tar­kie­wi­cza. Bacz­ko po­wta­rzał ry­tu­al­ne sfor­mu­ło­wa­nia bez oso­bi­stej za­ja­dło­ści, bez zwro­tów w ro­dza­ju "dy­plo­mo­wa­ny lo­kaj bur­żu­azji", z któ­ry­mi Wa­lic­ki - wte­dy stu­dent ru­sy­cy­sty­ki (i obiekt na­go­nek dra­pież­nych mark­si­stów) - spo­ty­kał się w li­te­ra­tu­rze na­uko­wej na co dzień. Atak na szko­łę lwow­sko-war­szaw­ską ja­wił mu się jako ro­dzaj ka­ta­stro­fy "przy­rod­ni­czej", któ­ra musi na­stą­pić.

Jak ku­fer po po­dró­ży

Ko­tar­biń­ski do Bacz­ki w tek­ście Od­po­wiedź: "Do­wie­dzia­łem się z tej lek­tu­ry, że moje po­glą­dy [...] są w grun­cie rze­czy zgo­ła inne, niż so­bie do­tych­czas wy­obra­ża­łem". Jego sys­tem fi­lo­zo­ficz­ny ozdo­bio­no róż­ny­mi na­lep­ka­mi i te­raz jest "jak sta­ry ku­fer po po­wro­cie z po­dró­ży na­oko­ło świa­ta". Te "dy­na­micz­ne prze­zwi­ska" oskar­ża­ją o nie­po­peł­nio­ne winy.

"Za­rzut za­sto­ju [...]. Śmiał­by się ol­brzy­mi i ta­jem­ni­czy wszech­świat, gdy­by usły­szał, że mamy jego po­do­bi­znę przy­sto­so­wy­wać do kło­po­tów i swa­rów mró­wek ludz­kich. [...] So­cja­lizm nie może sza­no­wać lu­dzi zwa­nych cho­rą­giew­ka­mi. [...] Moż­na się za­cho­wy­wać na wzór wska­zów­ki ba­ro­me­tru zmie­nia­ją­cej po­ło­że­nie w mia­rę zmian ci­śnie­nia, a moż­na też za­cho­wy­wać się na wzór igły ma­gne­so­wej wska­zu­ją­cej sta­ły kie­ru­nek nie­za­leż­nie od oko­licz­no­ści".

Ko­men­tarz re­dak­cji "My­śli Fi­lo­zo­ficz­nej": brak sa­mo­kry­ty­ki; tekst Ko­tar­biń­skie­go po­twier­dza tyl­ko bur­żu­azyj­no-li­be­ral­ny cha­rak­ter jego po­glą­dów.

Wspo­mi­na pro­fe­sor Je­rzy Szac­ki: - By­łem nie­jed­no­krot­nie świad­kiem, jak Bro­ni­sław Bacz­ko sa­mo­kry­tycz­nie na te­mat swe­go tek­stu się wy­po­wia­dał, a tak­że jak Ko­tar­biń­ski da­wał do zro­zu­mie­nia, że Bacz­ki nie wini.

Je­sie­nią 2003 roku na ła­mach fran­cu­skie­go mie­sięcz­ni­ka "Esprit" uka­zał się wy­wiad z pro­fe­so­rem Bro­ni­sła­wem Bacz­ką, hi­sto­ry­kiem fi­lo­zo­fii i my­śli spo­łecz­nej. Wy­znał, że atak na Ko­tar­biń­skie­go nie­ustan­nie cią­ży mu na su­mie­niu. "To była moja pra­ca ma­gi­ster­ska, mark­si­stow­sko-le­ni­now­ski pam­flet ide­olo­gicz­ny, w któ­rym za­ata­ko­wa­łem Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go, [...] oso­bo­wość o wiel­kiej re­no­mie mo­ral­nej. Po­mi­mo wiel­kie­go sza­cun­ku, ja­kim go da­rzy­łem, na­pi­sa­łem tę pra­cę w ra­mach kam­pa­nii pro­wa­dzo­nej przez nowe, mark­si­stow­skie ka­dry prze­ciw­ko sta­re­mu po­ko­le­niu... Do­szczęt­nie skry­ty­ko­wa­łem jego dzie­ło. A był to wiel­ki czło­wiek, na­praw­dę god­ny wiel­kie­go sza­cun­ku, któ­ry póź­niej wspa­nia­ło­myśl­nie przy­jął moje prze­pro­si­ny i z któ­rym po 1956 roku dużo i w przy­ja­ciel­skich re­la­cjach pra­co­wa­łem. Oto i do­ko­na­łem sa­mo­kry­ty­ki..."

Na po­cząt­ku 1952 roku uka­zu­je się ar­ty­kuł Hen­ry­ka Hol­lan­da Le­gen­da o Ka­zi­mie­rzu Twar­dow­skim. Au­tor wy­ka­zu­je - głów­nie za po­mo­cą epi­te­tów - po­wią­za­nia fi­lo­zo­fii Twar­dow­skie­go z "kle­cho­stwem". Fi­de­ista za­la­tu­ją­cy za­kry­stią. Ob­sku­rant. Dzie­dzic Bren­ta­na wy­uczo­ny na śre­dnio­wiecz­nej scho­la­sty­ce. Fi­lo­zo­fia Twar­dow­skie­go to że­bra­cza zup­ka eklek­ty­zmu; jego szko­ła to pod­trzy­my­wa­ny przez Ko­tar­biń­skie­go i Aj­du­kie­wi­cza mit, frak­cja fi­lo­zo­fii ide­ali­stycz­nej, to­wa­rzy­stwo wza­jem­nej ad­o­ra­cji.

- Współ­pra­co­wa­łem wte­dy z re­dak­cją "My­śli Fi­lo­zo­ficz­nej" - opo­wia­da pro­fe­sor Je­rzy Wiatr. - Pa­mię­tam, że Schaff ocen­zu­ro­wał tekst Hol­lan­da z naj­bar­dziej ob­raź­li­wych okre­śleń.

W li­ście do re­dak­cji Ko­tar­biń­ski stwier­dził ostro: przy­zwo­itej wy­mia­nie zdań stoi na prze­szko­dzie obe­lży­wy cha­rak­ter ar­ty­ku­łu.

Hen­ryk Hol­land w Paź­dzier­ni­ku był jed­nym z naj­ostrzej­szych kry­ty­ków sys­te­mu. Przez Go­muł­kę uzna­ny za re­wi­zjo­ni­stę. Aresz­to­wa­ny w grud­niu 1961 roku, pod­da­ny wie­lo­go­dzin­nym prze­słu­cha­niom, zgi­nął w nie­wy­ja­śnio­nych do dziś oko­licz­no­ściach. Ist­nie­ją dwie hi­po­te­zy - wy­rzu­ci­ła go z okna Służ­ba Bez­pie­czeń­stwa albo po­peł­nił sa­mo­bój­stwo. Jego śmier­cią zaj­mo­wa­ło się Biu­ro Po­li­tycz­ne KC PZPR, uczest­ni­ków po­grze­bu prze­słu­chi­wa­ła par­tyj­na ko­mi­sja. Nie po­zwo­lo­no ogło­sić ne­kro­lo­gu.

Cno­ta i be­ze­ceń­stwo

Przy­szedł do Ko­tar­biń­skie­go pe­wien pro­fe­sor i po­pro­sił o pod­pis pod li­stem w spra­wie Ju­liu­sza i Ethel Ro­sen­ber­gów. To ame­ry­kań­scy ko­mu­ni­ści, w 1951 roku ska­za­ni na karę śmier­ci za szpie­go­stwo na rzecz ZSRR. Mo­skwa uru­cho­mi­ła chór in­te­lek­tu­ali­stów, by pro­te­sto­wa­li prze­ciw­ko stra­ce­niu mał­żeń­stwa.

Ko­tar­biń­ski: - Chęt­nie pod­pi­szę, ale pod wa­run­kiem, że wol­no mi bę­dzie ogło­sić w pra­sie ana­lo­gicz­ny pro­test prze­ciw­ko sfin­go­wa­nym pro­ce­som i ska­zy­wa­niu na śmierć przez na­sze sądy...

- Nie mogę po­dać panu ręki - po­wie­dział przy­bysz i wy­szedł bez po­że­gna­nia.

Pre­lek­cje Ko­tar­biń­skie­go w Klu­bie Krzy­we­go Koła, nie­za­leż­nym fo­rum dys­ku­syj­nym in­te­li­gen­cji po­wsta­łym jesz­cze przed Paź­dzier­ni­kiem, przy­cią­ga­ją tłu­my. Mówi o ka­rze śmier­ci (jest jej prze­ciw­ni­kiem; a je­śli już wy­ko­ny­wać eg­ze­ku­cje - za­uwa­ża - to pod nar­ko­zą). O eu­ta­na­zji (lu­dziom, któ­rzy pra­gną śmier­ci, na­le­ży udo­stęp­nić środ­ki do bez­bo­le­sne­go sa­mo­bój­stwa; jego sło­wa wy­wo­łu­ją bu­rzę). W at­mos­fe­rze spo­dzie­wa­nej li­kwi­da­cji Klu­bu w stycz­niu 1962 roku pod­su­mo­wu­je dys­ku­sję o wol­no­ści sło­wa (na­le­ży przy­wró­cić zdo­by­cze od­wil­ży). Do nie­wiel­kiej sali wci­snę­ło się pięć­set osób. Pra­sa za­chod­nia od­no­tu­je, że ten od­czyt to ma­ni­fe­sta­cja sprze­ci­wu in­te­lek­tu­ali­stów pol­skich wo­bec zwie­ra­ją­cych się klesz­czy cen­zu­ry.

Adam Mich­nik: - Mia­łem pięt­na­ście lat, kie­dy usły­sza­łem go w Klu­bie Krzy­we­go Koła. Dla mnie to był sym­bol mę­dr­ca. To, co mi po nim po­zo­sta­ło, to rada prak­tycz­na z jego tek­stu Idea wol­no­ści. Ani jed­ne­go cio­su po­nad nie­zbęd­ną po­trze­bę... Gdy­by cho­ciaż to jed­no zda­nie z jego my­śli zo­sta­ło za­adop­to­wa­ne przez pol­ską kul­tu­rę po­li­tycz­ną, ży­li­by­śmy w lep­szym kra­ju.

Był obec­ny na pro­ce­sie Han­ny Rew­skiej aresz­to­wa­nej w 1958 roku za kol­por­taż pa­ry­skiej "Kul­tu­ry". I na pro­ce­sie Han­ny Ru­dziń­skiej aresz­to­wa­nej w 1961 roku za pod­pi­sa­nie z Je­rzym Gie­droy­ciem umo­wy na prze­kład książ­ki. Trwał od­wrót od Paź­dzier­ni­ka; eli­ta in­te­lek­tu­al­na War­sza­wy ma­ni­fe­sto­wa­ła so­li­dar­ność z oskar­żo­ny­mi.

W pu­bli­cy­sty­ce, prze­mó­wie­niach, au­dy­cjach wie­le razy w cią­gu swe­go dłu­gie­go ży­cia wzy­wał do od­no­wy mo­ral­nej spo­łe­czeń­stwa.

Be­ze­ceń­stwa świa­ta do­ro­słych zde­mo­ra­li­zo­wa­ły mło­dzież. Za­trium­fo­wał fałsz, at­mos­fe­ra wy­stęp­ku. Cno­ta praw­do­mów­no­ści za­ni­kła. Roz­pa­no­szy­ła się fu­szer­ka, fa­sa­do­wość, zło­dziej­stwo, za­chłan­ność, nie­chluj­stwo, pi­jań­stwo. Przy­po­mi­nał ele­men­tar­ne pra­wa czło­wie­ka - do kie­ro­wa­nia się wła­snym su­mie­niem, wy­po­wia­da­nia wła­snych są­dów. Wciąż ostrze­gał przed de­gren­go­la­dą w szkol­nic­twie, za­stę­po­wa­niem wa­lo­rów umy­słu "cno­tą" dys­po­zy­cyj­no­ści. Za­wsze pa­mię­tał o na­uczy­cie­lach, tej war­stwie spo­łecz­nej, któ­ra po­trze­bu­je "praw­dzi­we­go świe­że­go po­wie­trza".

W mar­cu 1964 roku pod­pi­sał List 34, pierw­szy zbio­ro­wy pro­test śro­do­wisk twór­czych prze­ciw­ko ogra­ni­cze­niom ży­cia kul­tu­ral­ne­go i cen­zu­rze. Pod pre­sją władz dzie­się­ciu uczo­nych wy­co­fa­ło swo­je na­zwi­ska i prze­sła­ło do "Ti­me­sa" wy­ra­zy ubo­le­wa­nia, że dali się wy­ko­rzy­stać w an­ty­pol­skiej kam­pa­nii.

- Ko­tar­biń­ski od­mó­wił pod­pi­su pod li­stem do "Ti­me­sa", gdyż - jak po­wie­dział - nie za­wie­ra on ca­łej praw­dy - wspo­mi­na pro­fe­sor An­drzej Wer­blan.

La­tem 1965 roku to­czy się pro­ces Jac­ka Ku­ro­nia i Ka­ro­la Mo­dze­lew­skie­go aresz­to­wa­nych za ich List otwar­ty do człon­ków PZPR (za­ła­ma­ła się de­mo­kra­cja ro­bot­ni­cza, pań­stwem rzą­dzi ko­mu­ni­stycz­na biu­ro­kra­cja, żą­da­li sa­mo­rząd­no­ści i wie­lo­par­tyj­no­ści). Jed­nym z mę­żów za­ufa­nia oskar­żo­nych jest Le­szek Ko­ła­kow­ski. Pi­sze eks­per­ty­zę dla po­trzeb obro­ny: oskar­że­ni nie roz­po­wszech­nia­li fał­szy­wych wia­do­mo­ści, gdyż ich me­mo­riał za­wie­ra wy­łącz­nie oce­ny, a nie fak­ty. Oce­na może być wpraw­dzie fał­szy­wa, ale nie sta­no­wi in­for­ma­cji. Opi­nię pod­pi­su­ją rów­nież Ossow­ska i Ko­tar­biń­ski; ad­wo­kat cy­tu­je ją na pro­ce­sie.

Pro­fe­sor Bar­ba­ra Sta­nosz: - Roz­ma­wia­łam w tam­tym cza­sie z Ja­ni­ną Ko­tar­biń­ską. Zdy­stan­so­wa­ła się od idei li­stu - to ja­kaś nowa wer­sja dyk­ta­tu­ry pro­le­ta­ria­tu, z mę­żem byli w tym po­glą­dzie jed­no­myśl­ni. Lecz uwa­ża­li, że na­le­ży bro­nić lu­dzi re­pre­sjo­no­wa­nych za po­glą­dy.

Pod ko­niec ży­cia pro­fe­sor po­wie­dział: - Uro­dzi­łem się w nie­wo­li, ale nig­dy nie przy­pusz­cza­łem, że umrę w nie­wo­li. Gdy umie­rał w so­bo­tę 3 paź­dzier­ni­ka 1981 roku, w hali Oli­via w Gdań­sku ob­ra­do­wał I Kra­jo­wy Zjazd So­li­dar­no­ści.

W lewy i pra­wy po­li­czek

Mark­sizm a jed­nost­ka ludz­ka - książ­ka Schaf­fa opu­bli­ko­wa­na w 1965 roku - wy­wo­łu­je w par­tii za­mie­sza­nie. W tej pra­cy po­dej­mu­ją­cej pro­ble­ma­ty­kę alie­na­cji w teo­rii mark­si­stow­skiej au­tor zba­czał z mark­si­stow­sko-le­ni­now­skiej or­to­dok­sji. Książ­kę kry­ty­ku­je or­gan teo­re­tycz­ny KC PZPR "Nowe Dro­gi".

- Wy­róż­nia­ła się re­cen­zja Jó­ze­fa Cha­ła­siń­skie­go, któ­ry jako je­dy­ny ude­rzył w ton an­ty­ży­dow­ski - opo­wia­da pro­fe­sor Je­rzy Wiatr. - Brzmia­ło to mniej wię­cej tak: nie dzi­wi, że o alie­na­cji pi­szą tacy lu­dzie, jak Mar­tin Bu­ber i Adam Schaff. Tacy jak ja, któ­rzy w dzie­ciń­stwie pa­sa­li kozy na pol­skich po­lach - pi­sał - nie czu­ją się alie­no­wa­ni. Nie pa­dło tam sło­wo Żyd, ale in­te­li­gent­ny czy­tel­nik do­sko­na­le wie­dział, co łą­czy Mar­ti­na Bu­be­ra z Schaf­fem, i co ich obu róż­ni od Cha­ła­siń­skie­go... Wła­śnie to, że jako in­te­lek­tu­ali­ści ży­dow­skie­go po­cho­dze­nia kóz na pol­skich po­lach nie pa­sa­li. Po tym in­cy­den­cie Ko­tar­biń­ski, prze­wod­ni­czą­cy Rady Na­uko­wej In­sty­tu­tu Fi­lo­zo­fii i So­cjo­lo­gii PAN, któ­re­go Schaff był dy­rek­to­rem, oka­zy­wał mu w spo­sób osten­ta­cyj­ny życz­li­wość i osten­ta­cyj­nie od­że­gny­wał się od Cha­ła­siń­skie­go.

Rów­nież Ko­tar­biń­ski za­bie­ra głos w dys­ku­sji. "Mu­szę wy­znać, że czy­ta­łem książ­kę ze wzru­sze­niem - pi­sał w "Stu­diach Fi­lo­zo­ficz­nych". - Mia­łem bo­wiem przy lek­tu­rze do­mi­nu­ją­ce po­czu­cie so­li­dar­no­ści z tre­ścią dzie­ła".

- W Mar­cu Ko­tar­biń­ski nie­zwy­kle ser­decz­nie pro­wa­dził po­sie­dze­nie, na któ­rym od­by­wa­ło się po­że­gna­nie Schaf­fa - wspo­mi­na Je­rzy Wiatr. - For­mal­nie Schaff po­dał się do dy­mi­sji, ale wszy­scy wie­dzie­li, jaki jest tego kon­tekst. Kil­ka mie­się­cy póź­niej nowo mia­no­wa­ny re­dak­tor na­czel­ny "Stu­diów Fi­lo­zo­ficz­nych" skła­da spra­woz­da­nie, któ­re­go sens spro­wa­dza się do tego, jak zna­ko­mi­cie roz­wi­ja się to pi­smo pod nową re­dak­cją. Do­tych­cza­so­wą re­dak­tor wy­rzu­co­no ze wzglę­du na po­cho­dze­nie. Gdy skoń­czył, za­pa­dło głu­che mil­cze­nie. W tej ci­szy za­czy­na mó­wić Ko­tar­biń­ski. Do­bro­tli­wym gło­sem po­chwa­lił re­dak­cję, że ma ta­kie wspa­nia­łe pla­ny po nie­for­tun­nym odej­ściu re­dak­tor He­le­ny Eil­ste­in, któ­ra po­ło­ży­ła tak wiel­kie za­słu­gi. Cie­szy się, że re­dak­cja po­zy­sku­je no­wych au­to­rów, bo wie­lu zna­ko­mi­tych, nie­ste­ty, już nie ma w na­szym kra­ju, a nie­któ­rzy nie mogą pi­sać... Wszyst­ko to mó­wił bar­dzo życz­li­wie, ale w isto­cie - dla tych nie­licz­nych uczest­ni­ków po­sie­dze­nia z orien­ta­cji ­mo­cza­row­skiej - jego sło­wa były jak ude­rze­nie w lewy i pra­wy ­po­li­czek.

Ustą­pił z prze­wod­nic­twa Bi­blio­te­ki Kla­sy­ków Fi­lo­zo­fii PWN, gdy w mar­co­wych czyst­kach usu­nię­to se­kre­ta­rza BKF Ire­nę Kroń­ską. Od­pro­wa­dzał na Dwo­rzec Gdań­ski zna­jo­mych, któ­rzy wy­jeż­dża­li na "ży­dow­skich pa­pie­rach".

W po­sło­wiu do pierw­sze­go tomu pra­cy Ma­rzec 1968. Trzy­dzie­ści lat póź­niej pro­fe­sor Mar­cin Kula pi­sze: "Ba­da­cze zbyt mło­dzi, by znać Ma­rzec z au­top­sji, nie za­wsze po­tra­fią za­sto­so­wać mia­rę wła­ści­wą dla cza­su i miej­sca. [...] Czy są w sta­nie do­ce­nić na­pi­sa­nie przez pro­fe­sor Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go do pro­fe­sor Bro­ni­sła­wa Bacz­ki li­stu, w któ­rym sta­ry fi­lo­zof stwier­dzał, iż nie ma i nie chce mieć nic wspól­ne­go z tymi, któ­rzy ata­ku­jąc Bacz­kę, po­słu­ży­li się tek­stem na­pi­sa­nym przez Bacz­kę prze­ciw Ko­tar­biń­skie­mu w la­tach sta­li­now­skich?".

Ma­so­wy eks­port kom­pe­ten­cji

Krót­ko po Mar­cu, od­po­wia­da­jąc na an­kie­tę re­dak­cji "Stu­den­ta" o wy­cho­wa­niu mło­dzie­ży, przy­po­mniał, czym są praw­da i pa­trio­tyzm. "Zwierzch­ność or­ga­ni­za­cyj­na żąda, byś uczest­ni­czył w jaw­nej nie­spra­wie­dli­wo­ści. Mu­sisz od­mó­wić i ba­sta". Pa­trio­tyzm to dą­że­nie do po­myśl­no­ści wła­sne­go spo­łe­czeń­stwa. W in­nym ro­zu­mie­niu - "tego uwa­ża się za pa­trio­tę, kto się w ży­ciu pu­blicz­nym kie­ru­je głów­nie tro­ską o trwa­nie i roz­kwit od­ręb­no­ści kul­tu­ro­wych ob­li­cza wła­sne­go na­ro­du. [...] To pa­trio­tyzm na­cjo­na­li­stycz­ny - pro­wa­dzi do eks­klu­zy­wi­zmu, do eli­mi­na­cji ze spo­łe­czeń­stwa wie­lu sił współ­twór­czych". A prze­cież glob ziem­ski jest wspól­ną oj­czy­zną lu­dzi - pi­sał.

Je­sie­nią 1968 roku "Po­li­ty­ka" ogło­si­ła an­kie­tę "Prze­mia­ny Po­la­ków". Ko­tar­biń­ski na­pi­sał: "Po­lak, jako taki, stał się uczu­leń­cem tra­dy­cyj­nej a za­cie­śnio­nej swoj­sko­ści, re­agu­je aler­gicz­nie na wszel­ką in­ność. Groź­ne to. [...] Pol­skość - to nie sar­mac­kość, to nie wy­łącz­ność po­cho­dze­nia od kmie­ci i wo­jow­ni­ków pra­le­chic­kich. [...] To ra­czej wie­lo­źró­dło­wy amal­ga­mat spraw­niej­szy od jed­no­li­tej rdzen­no­ści, tak jak stal, amal­ga­mat wła­śnie, spraw­niej­sza jest od czy­ste­go że­la­za. Wchła­nia­ło się dro­gą mał­żeństw i dro­gą ak­cep­to­wa­nej asy­mi­la­cji - za­wsze czę­ścio­wo wza­jem­nej - sub­stan­cję mniej­szo­ści na­ro­do­wych z nami współ­ży­ją­cych. Były po­śród tych wkła­dów wkła­dy na­der cen­ne. [...] Te tra­dy­cje - wbrew ciem­nym od­ru­chom wstecz­nej prar­dzen­no­ści - na­le­ży w na­szym kra­ju kul­ty­wo­wać".

Do po­wo­jen­ne­go an­ty­se­mi­ty­zmu w Pol­sce od­niósł się - z po­dob­nym ża­rem jak nie­gdyś w "Ra­cjo­na­li­ście" - już w 1956 roku w ar­ty­ku­le Kwe­stia draż­li­wa. "My, oni; rdzen­ni, obcy... to pol­skie my­śle­nie. Tłu­cze się po gło­wach, że Ży­dzi ukrzy­żo­wa­li Pana Je­zu­sa, któ­ry oczy­wi­ście nie był Ży­dem; że Hi­tler uwol­nił nas od Ży­dów. Kler to to­le­ru­je. To praw­da, że in­te­li­gen­cja po­cho­dze­nia ży­dow­skie­go sta­ła się po woj­nie uczest­ni­kiem re­żi­mu, był on bo­wiem wy­ra­zi­cie­lem je­dy­ne­go zor­ga­ni­zo­wa­ne­go prą­du szcze­rze i sta­now­czo ob­ce­go an­ty­se­mi­ty­zmo­wi. [...] W ma­glu wy­ja­śnio­no to so­bie jako spi­sek ma­fii ży­dow­skiej prze­ciw­ko Po­la­kom i chrze­ści­ja­nom. [...] Znaj­dzie się dość czar­nych sot­ni, by pójść z ło­ma­mi na kru­cja­tę..."

Do­stał li­sty, w któ­rych za­rzu­ca­no mu stron­ni­czość. Od­po­wie­dział ape­lem, by się opa­mię­tać. "Dziś za­czął się run wy­jaz­do­wy. Jak tak da­lej pój­dzie, zo­sta­nie­my bez in­te­li­gen­cji ży­dow­skie­go po­cho­dze­nia. Kto źle ży­czy Pol­sce, nie­chaj się cie­szy z maso­wego eks­por­tu kom­pe­ten­cji". Pi­sał tak je­de­na­ście lat przed Mar­cem.

Na te­mat póź­ne­go Hus­ser­la

Na­pi­sał list do Edwar­da Gier­ka z proś­bą o in­ter­wen­cję u Gu­sta­va Hu­sa­ka, by Cze­si po­zwo­li­li na przy­jazd do Pol­ski Jana Pa­to­čki, wiel­kie­go cze­skie­go fi­lo­zo­fa. Pa­to­čka był prze­śla­do­wa­ny, nie wol­no mu było opusz­czać kra­ju. List po­mógł, w 1971 roku uczo­ny wy­gła­sza w Pol­skim To­wa­rzy­stwie Fi­lo­zo­ficz­nym od­czyt na te­mat póź­ne­go Hus­ser­la. Po­tem głos za­bie­ra Ko­tar­biń­ski: - To było bar­dzo cie­ka­we... Ze­tkną­łem się oczy­wi­ście z my­ślą Hus­ser­la oko­ło roku 1902, ale po­tem stra­ci­łem z nią kon­takt i nie wie­dzia­łem, co się z nim dzia­ło.

- Trze­ba nie­zwy­kłej kla­sy, żeby coś ta­kie­go po­wie­dzieć w krę­gu osób, dla któ­rych Hus­serl był na­zwi­skiem czę­sto od­mie­nia­nym - mówi pro­fe­sor Krzysz­tof Po­mian, któ­ry był na od­czy­cie. - Był kimś o bez­gra­nicz­nej uczci­wo­ści wo­bec sie­bie.

Al­fred Tar­ski, lo­gik świa­to­wej sła­wy, któ­ry pod­kre­ślał, że jest uczniem Ko­tar­biń­skie­go - choć nim nie był w do­słow­nym sen­sie - za­de­dy­ko­wał po woj­nie pro­fe­so­ro­wi swą książ­kę. Na py­ta­nie dla­cze­go, od­po­wie­dział: - On był praw­dzi­wym czło­wie­kiem.

Niech opu­ści mu­zeum

Boh­dan Chwe­deń­czuk: - W jego po­dej­ściu do ży­cia pu­blicz­ne­go było coś głę­bo­ko an­giel­skie­go - ra­cjo­na­lizm, em­pi­ryzm, pro­po­zy­cja: sprząt­nij naj­pierw swo­je oto­cze­nie, za­nim się za­bie­rzesz do zba­wia­nia świa­ta... Kil­ka pro­stych idei bez szum­nych ide­olo­gii i bez eg­zal­ta­cji, a w to miej­sce po­chwa­ła spraw­dzal­no­ści tego, co mó­wi­my i co ro­bi­my, oraz pro­gram do­brej ro­bo­ty. Ce­nię też jego spo­sób obec­no­ści w ży­ciu pu­blicz­nym - uwa­żał, że uczo­ny nie może sie­dzieć w czte­rech ścia­nach, ma uczest­ni­czyć w ży­ciu pu­blicz­nym, i tak po­stę­po­wał: pięt­no­wał idio­ty­zmy re­al­ne­go so­cja­li­zmu, ale też od­ra­ża­ją­ce po­sta­wy i za­cho­wa­nia spo­łecz­ne, np. w sto­sun­ku do zwie­rząt. Wie­rzę, że Ko­tar­biń­ski opu­ści mu­zeum, gdzie ni­ko­go nie ob­cho­dzi, i znów po­ja­wi się w krwio­bie­gu kul­tu­ry pol­skiej. Ocze­ku­ję, że z wej­ściem do Unii Eu­ro­pej­skiej po­ja­wią się wa­run­ki do rze­czy­wi­stej de­ba­ty nad spra­wa­mi, któ­re go tak ob­cho­dzi­ły - w tym nad eu­ta­na­zją, abor­cją - a w de­ba­cie doj­dą do gło­su pol­scy ra­cjo­na­li­ści.

Je­rzy Szac­ki: - Prze­szka­dza mi w nim to, że we wszyst­kim jest czło­wie­kiem XIX wie­ku, co ozna­cza i cno­ty, i sta­ro­świec­kość. Ten po­zy­ty­wizm war­szaw­ski, prze­nie­sio­ny w inne cza­sy i za­sto­so­wa­ny wo­bec in­nych pro­ble­mów, sta­je się pro­sto­dusz­ny i na­iw­ny. Idea ety­ki nie­za­leż­nej czy idea do­brej ro­bo­ty to są rze­czy słusz­ne (choć Trak­tat o do­brej ro­bo­cie skła­da się głów­nie z ba­na­łów), po­dob­nie jak słusz­ny jest de­ka­log, lecz jak one się mają do py­tań naj­bar­dziej dzi­siaj pa­lą­cych? Żeby wska­za­nie Ko­tar­biń­skie­go, jak żyć przy­zwo­icie, rze­czy­wi­ście prze­ma­wia­ło do współ­cze­sne­go czło­wie­ka, nie­zbęd­ne jest ist­nie­nie ja­kichś łącz­ni­ków mię­dzy mo­ral­ny­mi po­stu­la­ta­mi a kon­kret­nym ży­ciem, z któ­rym się ten czło­wiek mo­cu­je. Uto­pie są oczy­wi­ście po­trzeb­ne, bo cza­sem prze­ma­wia­ją do czy­jejś wy­obraź­ni, ale nie są chle­bem po­wsze­dnim dla prze­cięt­nych lu­dzi.

Zda­niem An­drze­ja Wa­lic­kie­go wła­śnie dziś, gdy w pań­stwie po­stę­pu­je de­mon­taż in­sty­tu­cji opie­kuń­czych, szcze­gól­nie po­trze­bu­je­my ety­ki spo­le­gli­we­go opie­ku­na. Czło­wiek ma obo­wią­zek bro­nić pew­nych war­to­ści nie­za­leż­nie od tego, jaka jest rze­czy­wi­stość, wbrew re­gre­so­wi mo­ral­no­ści i wbrew ety­ce bru­tal­nej kon­ku­ren­cji.

Tram­po­li­na

Kpio­no cza­sa­mi z jego prak­se­olo­gii, ogól­nej teo­rii spraw­ne­go dzia­ła­nia, że w mo­wie za­wi­łej udo­wad­nia, iż nie na­le­ży wbi­jać gwoź­dzia w ścia­nę ze­gar­kiem... Le­szek Ko­ła­kow­ski pi­sał w pa­ry­skiej "Kul­tu­rze", że to dwo­ro­wa­nie jest wy­bit­nie krzyw­dzą­ce.

Pod­jął tę te­ma­ty­kę jesz­cze we Lwo­wie. Na­uczał prak­se­olo­gii po raz pierw­szy po po­wsta­niu, gdy w Ra­do­miu pro­wa­dził taj­ne kom­ple­ty. Do­jeż­dża­jąc z Ło­dzi na za­ję­cia do War­sza­wy, pi­sał Trak­tat o do­brej ro­bo­cie, któ­ry uka­że się w 1955 roku. Uwa­żał tę książ­kę za naj­waż­niej­szą w swo­im do­rob­ku obok Ele­men­tów...

Je­rzy Pelc: - Zbu­do­wał pio­nier­skie pod­sta­wy tego, co póź­niej na­zwa­no teo­rią or­ga­ni­za­cji. Opie­ra się ona na apa­ra­tu­rze po­ję­cio­wej opra­co­wa­nej w Trak­ta­cie o do­brej ro­bo­cie.

W 1958 roku two­rzy w PAN Pra­cow­nię Ogól­nych Pro­ble­mów Or­ga­ni­za­cji Pra­cy, pierw­szą pla­ców­kę prak­se­olo­gicz­ną na świe­cie; kie­ru­je jej Radą Na­uko­wą. W 1967 roku Pra­cow­nia zo­sta­nie prze­kształ­co­na w Za­kład Prak­se­olo­gii PAN.

Pro­fe­sor Ja­ro­sław Rud­niań­ski był se­kre­ta­rzem se­mi­na­rium Ko­tar­biń­skie­go z prak­se­olo­gii: - Przez dwie i pół go­dzi­ny oma­wia­no jed­no sło­wo, naj­czę­ściej za­czerp­nię­te z Trak­ta­tu... Dziel­ność. Sku­tecz­ność. Oce­na. De­cy­zja... Uwa­ża­łem, że to ja­kiś non­sens. Po la­tach zro­zu­mia­łem, że to była do­sko­na­ła me­to­da - uczy­li­śmy się, jaką wagę ma sło­wo, ja­kie za­wie­ra ła­dun­ki emo­cjo­nal­ne, pola zna­cze­nio­we, jak funk­cjo­nu­je w róż­nych dys­cy­pli­nach... Cza­sem Ko­tar­biń­ski za­pra­szał dy­rek­to­rów zjed­no­czeń prze­my­sło­wych, kon­fron­to­wał swo­ją teo­rię z ich do­świad­cze­nia­mi. Na swo­ich osiem­dzie­sią­tych pią­tych uro­dzi­nach po­wie­dział: "Zaj­mo­wa­łem się ogól­ny­mi za­sa­da­mi spraw­ne­go dzia­ła­nia, ale w tej chwi­li już nie wiem, czy to były ogól­ne za­sa­dy, czy może ogól­ni­ki...". Miał bar­dzo kry­tycz­ne spoj­rze­nie na swój do­ro­bek. Ży­czy­li­śmy mu dłu­gich lat ży­cia. On mó­wił: "Nie bar­dzo wiem po co". Był roz­go­ry­czo­ny tym, co pod ko­niec jego ży­cia sta­ło się z prak­se­olo­gią. Nie zna­lazł kon­ty­nu­ato­rów. Ja za­ją­łem się teo­rią wal­ki, pro­fe­sor Ta­de­usz Psz­czo­łow­ski, rów­nież jego uczeń, za­czął two­rzyć wła­sną prak­se­olo­gię, nie­co róż­ną, bar­dziej otwar­tą niż prak­se­olo­gia Ko­tar­biń­skie­go. Ta dzie­dzi­na zo­sta­ła za­nie­dba­na.

W 1993 roku sło­wo "prak­se­olo­gia" znik­nę­ło z na­zwy za­kła­du.

Adam Szpa­der­ski, ko­or­dy­na­tor po­wsta­łe­go na UMCS Cen­trum Ba­dań Prak­se­olo­gicz­nych im. Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go, uwa­ża, że prak­se­olo­gia - po od­ku­rze­niu - bę­dzie tram­po­li­ną, od któ­rej pol­skie na­uki or­ga­ni­za­cji i za­rzą­dza­nia mogą się od­bić, wy­ru­sza­jąc do Unii Eu­ro­pej­skiej. Mówi: - Gdy wszedł do nas ka­pi­ta­lizm, na­uki or­ga­ni­za­cji i za­rzą­dza­nia zy­ska­ły na ak­tu­al­no­ści. Nie­ste­ty, ich "na­uko­wość" po­zo­sta­wia czę­sto wie­le do ży­cze­nia. Tu po­ja­wia się waż­na rola dla prak­se­olo­gii. Może ona wnieść do prze­strze­ni ba­daw­czej Unii prak­se­olo­gicz­ne uję­cie tych nauk: zwię­złe, kon­se­kwent­ne, po­rząd­ku­ją­ce. Ży­cie wy­ma­ga od nas dzi­siaj spraw­ne­go dzia­ła­nia. Rów­nież w tej dzie­dzi­nie Ko­tar­biń­ski, ze swo­ją prak­se­olo­gią i re­ali­zmem prak­tycz­nym, ofe­ru­je nam spo­ro. Nie jest na­szym ce­lem sta­wia­nie ka­plicz­ki Ko­tar­biń­skie­mu, lecz twór­cze roz­wi­ja­nie jego my­śli na­uko­wej. Chce­my po­przez cen­trum wy­ge­ne­ro­wać mło­dą ka­drę prak­se­olo­gicz­ną, na­wią­zać kon­tak­ty z za­chod­ni­mi ośrod­ka­mi, pro­wa­dzić se­mi­na­ria z za­kre­su prak­se­olo­gii.

W imię praw­dy

List księ­dza An­drze­ja Ma­ry­niar­czy­ka do Ada­ma Szpa­der­skie­go, 21 li­sto­pa­da 2003 roku: "Po­wra­cam do na­szej roz­mo­wy na te­mat [...] na­sze­go do­pi­sku o "po­jed­na­niu się z Bo­giem" [Ko­tar­biń­skie­go - M. G.]. [...] Stra­ci­łem, nie ukry­wam, dość dużo cza­su, gdyż cię­żar do­ku­men­ta­cji tego fak­tu leży po na­szej stro­nie. Do­tar­łem do oso­by, któ­ra była świad­kiem i spraw­cą tego wy­da­rze­nia. [...] Po Pań­skiej roz­mo­wie ze wska­za­nym księ­dzem bę­dzie­my po­dej­mo­wać de­cy­zję o za­miesz­cze­niu tej in­for­ma­cji w tek­ście Pań­skie­go ha­sła (lub poza tek­stem jako in­for­ma­cja od re­dak­cji). [...] My­ślę, że w przy­pad­ku Ko­tar­biń­skie­go win­ni­śmy tę wia­do­mość za­mie­ścić dla hi­sto­rii i dla od­da­nia praw­dy".

Od­po­wiedź Szpa­der­skie­go po jego spo­tka­niu z księ­dzem, któ­ry 2 paź­dzier­ni­ka 1981 roku od­wie­dził umie­ra­ją­ce­go pro­fe­so­ra: "Jako au­tor ha­sła nie będę mógł zgo­dzić się na jego pu­bli­ka­cję z wpi­sa­nym przez Pa­nów zda­niem [...] ani z do­pi­ska­mi od­re­dak­cyj­ny­mi o po­dob­nej wy­mo­wie pod moim ha­słem".

Pro­roc­two

W sta­ro­ści wi­dział ten man­ka­ment, że co­raz wię­cej wy­sił­ku czło­wiek po­świę­ca na "pod­trzy­my­wa­nie ma­szy­ne­rii wła­snej oso­by" za­miast na czy­ny ze­wnętrz­nie wy­twór­cze. Sta­rość ma też i do­bre stro­ny - czło­wiek za­do­wa­la się krót­szym snem i zy­sku­je wię­cej cza­su na pra­cę.

Od­czyt; dys­ku­sja w gro­nie na­ukow­ców. Tyl­ko je­den no­tu­je - osiem­dzie­się­cio­pię­cio­let­ni Ko­tar­biń­ski. Ma nad­miar za­jęć. Jest jak koń w cią­głym bie­gu. Gdy go na­wie­dza gor­szy na­strój, bie­rze się do ro­bo­ty, by "po­ko­nać we­wnętrz­ny bez­wład", jak wy­znał kie­dyś w li­ście. Wciąż prze­nik­nię­ty po­zy­ty­wi­stycz­nym ra­cjo­na­li­zmem i wier­ny swe­mu mi­strzo­wi. Tyl­ko jego po­ezja i cza­sem ja­kieś wa­ha­nie w gło­sie wy­bie­ga­ją poza ten ry­gor. Oto ktoś oma­wia bli­ski Ko­tar­biń­skie­mu po­gląd de­ter­mi­ni­zmu. - Słusz­nie pan to zre­fe­ro­wał... - mówi pro­fe­sor. - Ale cza­sem coś ta­kie­go się zda­rza, co prze­czy ca­łej tej teo­rii... sam tego nie ro­zu­miem.

Na swych osiem­dzie­sią­tych pią­tych uro­dzi­nach opo­wia­da: - Kie­dy tu sze­dłem, zo­ba­czy­łem na uli­cy czło­wie­ka, któ­re­go wi­du­ję tyl­ko wte­dy, gdy w moim ży­ciu ma się coś waż­ne­go zda­rzyć... - zro­bił pau­zę - a ten czło­wiek już daw­no nie żyje.

- Nie było w jego sło­wach cie­nia żar­tu - wspo­mi­na pro­fe­sor Ja­ro­sław Rud­niań­ski.

Nie chciał już pod­pi­sy­wać żad­nych pe­ty­cji; stra­cił orien­ta­cję w sy­tu­acji po­li­tycz­nej kra­ju. Za­sta­na­wiał się nad przy­szło­ścią ludz­ko­ści. Świat, jego zda­niem, zmie­rza do jed­no­ści. Wiek XXI bę­dzie pierw­szą epo­ką zjed­no­czo­nej ludz­ko­ści. Ten pro­ces jest nie­uchron­ny z po­wo­du za­wrot­nie szyb­kie­go roz­wo­ju tech­ni­ki i trans­por­tu in­for­ma­cji. "To, co dzie­je się w ja­kimś jed­nym punk­cie glo­bu, w co­raz wy­raź­niej­szej mie­rze za­le­ży od tego, co dzie­je się gdzie­kol­wiek in­dziej. Wcze­śniej czy póź­niej musi po­wstać rząd ogól­no­świa­to­wy, któ­ry bę­dzie kie­ro­wał wszyst­ki­mi istot­ny­mi spra­wa­mi. To jest je­dy­na al­ter­na­ty­wa, je­śli glob nie chce się prze­kształ­cić w wę­żo­wi­sko swa­rów i pa­dół klę­ski".

Nie wziął udzia­łu w ob­cho­dach swych dzie­więć­dzie­sią­tych pią­tych uro­dzin. Był przy­ku­ty do fo­te­la, pra­wie nie mó­wił. Przy­szedł Je­rzy Pelc, opo­wie­dział o uro­czy­sto­ści. Pro­fe­sor chciał usły­szeć re­fe­rat Pel­ca. Uczeń czy­tał przez go­dzi­nę. Gdy skoń­czył, pro­fe­sor za­czął kla­skać, a po­tem z wiel­kim wy­sił­kiem wy­mie­nił frag­men­ty, któ­re jego zda­niem na­le­ży prze­nieść do anek­su.

Po­słu­ga

Je­sie­nią 2003 roku Ra­dio Ma­ry­ja nada­wa­ło au­dy­cję o upra­wia­niu fi­lo­zo­fii we współ­cze­snym świe­cie. Za­dzwo­nił ksiądz Ja­cek Ba­zar­nik, ka­pe­lan Cen­trum Zdro­wia Dziec­ka w Mię­dzy­le­siu. Po­wie­dział na an­te­nie, że wo­bec umie­ra­ją­ce­go Ko­tar­biń­skie­go speł­nił po­słu­gę jako ka­płan.

Był ka­pe­la­nem w In­sty­tu­cie Kar­dio­lo­gii w Ani­nie. Sta­nął u łóż­ka pro­fe­so­ra w przed­dzień jego śmier­ci. Roz­po­znał uczo­ne­go. Jako kle­ryk wi­dy­wał go na Kra­kow­skim Przed­mie­ściu. Ze­tknął się z jego fi­lo­zo­fią w se­mi­na­rium, był nią za­fa­scy­no­wa­ny. Tam­te­go dnia za­cy­to­wał kil­ka zdań o mi­ło­ści i przy­jaź­ni z książ­ki Ko­tar­biń­skie­go Me­dy­ta­cje o ży­ciu go­dzi­wym. Pro­fe­sor był po­ru­szo­ny, ści­skał księ­dza za ręce.

Z oświad­cze­nia księ­dza Ba­zar­ni­ka na­pi­sa­ne­go 3 grud­nia 2003 roku dla Ada­ma Szpa­der­skie­go i dla re­dak­cji Po­wszech­nej En­cy­klo­pe­dii Fi­lo­zo­fii: "Po­nie­waż mia­łem pew­ność, że jest ochrzczo­ny [...] za­pro­po­no­wa­łem mu wa­run­ko­we roz­grze­sze­nie i Sa­kra­ment Cho­rych. Wy­cią­gnął do mnie swe dło­nie i ja na­ma­ści­łem je Ole­jem Cho­rych, udzie­la­jąc Bło­go­sła­wień­stwa Pa­pie­skie­go z Od­pu­stem Zu­peł­nym".

Czter­dzie­ści czte­ry lata wcze­śniej umie­rał Ka­zi­mierz Twar­dow­ski. Od­wie­dził go brat stry­jecz­ny, ar­cy­bi­skup lwow­ski. Za­pro­po­no­wał mu po­jed­na­nie z Bo­giem. Mistrz od­po­wie­dział: - Spra­wy mię­dzy Bo­giem a mną zo­staw Bogu i mnie.

Mówi ksiądz Ja­cek Ba­zar­nik: - Nie po­wi­nie­nem był tych fak­tów ujaw­niać, bo to jest wy­da­rze­nie z ka­te­go­rii ta­jem­ni­cy spo­wie­dzi oraz... żeby nie było ta­kie­go prze­ko­na­nia, że Ko­ściół chce za­własz­czyć Ko­tar­biń­skie­go. Wów­czas nie opo­wie­dzia­łem o tym na­wet jego ro­dzi­nie. Nie mo­że­my mieć gwa­ran­cji jego na­wró­ce­nia, stan pro­fe­so­ra był bar­dzo cięż­ki, jego świa­do­mość mo­gła być zmą­co­na. Ale ja wte­dy nie bra­łem tego pod uwa­gę. Speł­ni­łem tę po­słu­gę, żeby mieć czy­ste su­mie­nie wo­bec Boga. Uwa­żam, że do­pi­sa­ne zda­nie o "po­jed­na­niu z Bo­giem" jest nad­uży­ciem. Nie chciał­bym, żeby ono się uka­za­ło w bio­gra­mie Ko­tar­biń­skie­go.

List Ada­ma Szpa­der­skie­go do księ­dza An­drze­ja Ma­ry­niar­czy­ka z 15 lu­te­go 2004 roku: "Wy­co­fu­ję moje ha­sło".

Buty

Syn przez pe­wien czas no­sił buty po ojcu.

Po śmier­ci Ja­ni­ny Ko­tar­biń­skiej w 1997 roku księ­go­zbiór i li­sty ojca Adam Ko­tar­biń­ski prze­ka­zał bi­blio­te­ce In­sty­tu­tu Fi­lo­zo­fii. Cen­trum Ba­dań Prak­se­olo­gicz­nych ofia­ro­wał rę­ko­pi­sy, dy­plo­my, dok­to­ra­ty i na­gra­nia.

Prze­cho­wu­je w ser­cu ob­ra­zy. Ostat­nie lato przed woj­ną spę­dza­ją w Mur­za­si­ch­lu. On jest w na­stro­ju mło­dzień­cze­go bun­tu. Ma­lu­je, na­gle ci­ska pa­le­tą o pod­ło­gę. Oj­ciec, spo­koj­nie: - Prze­cież nie cho­dzi o ma­lar­stwo?

Wra­ca z ro­bót w Pru­sach Wschod­nich, otwie­ra drzwi miesz­ka­nia ciot­ki na uli­cy Gro­chow­skiej, a tam ro­dzi­ce. Płacz. W tle mu­zy­ka Mo­zar­ta.

Oj­ciec czysz­czą­cy z pre­cy­zją ma­szyn­kę do go­le­nia... pa­pier­ka­mi.

W miesz­ka­niu syna wisi ob­raz le­śni­czów­ki w Chrzę­snem. Chło­piec w ka­pe­lu­szu - Ta­de­usz Ko­tar­biń­ski - pod­le­wa ko­new­ką buj­ną ro­ślin­ność pod pło­tem.

Lam­pa na­praw­dę świe­ci

Le­szek Ko­ła­kow­ski: - Był zna­ko­mi­cie obe­zna­ny z lo­gi­ką współ­cze­sną i uczył nas sto­so­wać re­gu­ły lo­gicz­ne w ro­zu­mo­wa­niu i dys­ku­sjach.

Bar­ba­ra Sta­nosz: - Re­izm był in­te­re­su­ją­cą ideą, któ­ra jed­nak ma już tyl­ko war­tość hi­sto­rycz­ną. Ko­tar­biń­ski w koń­cu sam uznał, że nie jest w sta­nie prze­tłu­ma­czyć pew­nych abs­trak­cyj­nych po­jęć ma­te­ma­ty­ki na swój re­istycz­ny ję­zyk.

Je­rzy Pelc: - Jego za­le­ce­nie, w jaki spo­sób bu­do­wać ję­zyk na­uki, jest nadal w mocy. Sta­raj się naj­waż­niej­sze twier­dze­nia, zwłasz­cza wnio­ski, wy­po­wie­dzieć, po­słu­gu­jąc się na­zwa­mi kon­kret­nych przed­mio­tów, a prze­no­śnie za­stę­pu­jąc wy­po­wie­dzia­mi li­te­ral­ny­mi. Je­śli twier­dzisz, że taki ade­kwat­ny prze­kład jest teo­re­tycz­nie nie­moż­li­wy, to wi­docz­nie w two­im sfor­mu­ło­wa­niu kry­je się non­sens.

Adam Szpa­der­ski: - Dziś Ele­men­ty... czy­ta się cięż­ko. Ale ta książ­ka dała mi... skrzyn­kę z na­rzę­dzia­mi do po­rząd­ko­wa­nia nauk we­dług pew­nej kla­sy­fi­ka­cji.

Ja­ro­sław Rud­niań­ski: - Po­ka­zał mi pięk­no my­śle­nia.

Nie stwo­rzył szko­ły.

Pi­sał w li­ście w 1953 roku: "Cóż bo­wiem z tego, że na­sze dzie­ła prze­mi­ną, sko­ro na­sze od­dzia­ły­wa­nie na isto­tę do­zna­ją­cą jest nie­wąt­pli­wym fak­tem, a każ­de uro­bie­nie, choć­by na chwi­lę, ko­goś w kie­run­ku od­psu­cia, od­brzy­dze­nia, od­niesz­czę­śli­wie­nia ma war­tość nie­za­leż­ną od wszyst­kie­go poza tem... Lam­pa na­praw­dę świe­ci, cho­ciaż świe­ci tyl­ko przez czas pe­wien...".

Świa­do­mie i do­bro­wol­nie

Bio­gram Ta­de­usza Ko­tar­biń­skie­go uka­zał się w pią­tym to­mie Po­wszech­nej En­cy­klo­pe­dii Fi­lo­zo­fii w 2004 roku. Po wy­co­fa­niu ha­sła przez Ada­ma Szpa­der­skie­go na­pi­sał je inny au­tor. Re­dak­cja zaś opa­trzy­ła notą: "...w ostat­nich dniach swe­go ży­cia świa­do­mie i do­bro­wol­nie przy­jął sa­kra­ment na­masz­cze­nia cho­rych wraz z pa­pie­skim bło­go­sła­wień­stwem na go­dzi­nę śmier­ci".

Świa­do­mie? Do­bro­wol­nie? "...jego świa­do­mość mo­gła być zmą­­cona" - mó­wił mi ka­pe­lan, któ­ry udzie­lił sa­kra­men­tu. Z ko­lei re­dak­cja in­for­mu­je, że ma po­twier­dzo­ną no­ta­rial­nie ko­pię jego oświad­cze­nia w tej spra­wie.

Mie­czy­sław Al­bert Krą­piec zmarł w 2008 roku. W ostat­nich la­tach ży­cia był nie­ustan­nie obec­ny w me­diach ojca Ta­de­usza Ry­dzy­ka, peł­nił funk­cję ho­no­ro­we­go prze­wod­ni­czą­ce­go Rady Pro­gra­mo­wej Ra­dia Ma­ry­ja. Lu­bel­ski plac i gim­na­zjum no­szą jego imię.

Adam Ko­tar­biń­ski, syn fi­lo­zo­fa, zmarł w swym let­nim domu nad Du­naj­cem w 2010 roku, w wie­ku dzie­więć­dzie­się­ciu sze­ściu lat, był do koń­ca ak­tyw­ny.

Cen­trum Ba­dań Prak­se­olo­gicz­nych przy UMCS roz­ro­sło się w Ze­spół Ba­daw­czy Prak­se­olo­gii im. T. Ko­tar­biń­skie­go, do 2009 roku pod kie­run­kiem Szpa­der­skie­go.

Adam Szpa­der­ski w 2013 roku zło­żył roz­pra­wę ha­bi­li­ta­cyj­ną, w któ­rej bada wpływ prak­se­olo­gii na roz­wój teo­rii i prak­ty­ki za­rzą­dza­nia. Wy­kła­da w Wyż­szej Szko­le Me­ne­dżer­skiej w War­sza­wie.