Wychowanie dziecka w zdrowiu i harmonii - Ewa Białek

Kilka słów celem wstępu

Nie byłoby tej książki i wszystkich innych, (w tym poradników samoedukacji), programów edukacyjnych, mojego nieustannego uczenia grup i konsultowania indywidualnych osób, gdyby nie moje traumatyczne doświadczenia dzieciństwa, lata problemów zdrowotnych poddawanych nieskuteczym terapiom medycznym, (przekształcając się w choroby o nieznanej etiologii), trudnych relacji w dorosłym życiu, a przede wszystkim niskiego poczucia własnej wartości i godności oraz braku miłości otoczenia, z którymi zmagałam się przez lata, a które wyniosłam z dzieciństwa.

Ta książka jest hołdem dziecku we mnie, które przez lata przypominało mi, że wszystko co dotyczy mnie jest żywe, obecne, choć głęboko "zakopane" i wymaga uwagi, a przede wszystkim wyjścia naprzeciw fundamentalnej potrzebie bezwarunkowej miłości i akceptacji jego obecności (że jest takie jakie jest). Potrzebuje ono bowiem jako dziecko nieustannej troski o harmonijny (zrównoważony) rozwój i wspieranie zdrowia na wszystkich jego poziomach. Mała Ewunia dawała mi nieustannie znać o sobie, odzywała się w dorosłych relacjach, akcentując swe niezaspokojone potrzeby, krzycząc o miłość. To ona właśnie dawała mi genialne rady, pełne mądrości, spisane potem w Poradach małej Ewuni dużej Ewie, bezcenne w danej chwili mego życia, gdy nie wiedziałam, jaką podjąć decyzję lub doświadczałam "hustawki" emocjonalnej. To ona wreszcie odbijała się "czkawką" w dorosłych relacjach, które przynosiły mi chwile pełne bólu i cierpienia, związane z wzorcem odzuconego, niekochanego dziecka.

Przez lata docierania do korzeni mych problemów zdrowotnych, a szczególnie przyczyn chorób z autoimmunoagresji (nazywanych chorobami cywilizacyjnymi, czy psychosomatycznymi) uświadomiłam sobie możliwości uzdrowienia dzieciństwa, poprzez znalezienie mej małej dziewczynki i akceptację jej przeżyć, jako część mojej historii (problemów). Zrozumiałam, że mogę sama sobie pomóc, jak również innym ludziom (rodzicom, nauczycielom, także lekarzom) w zrozumieniu głębi oddziaływania traum z dzieciństwa na przyszłe problemy w różnych dziedzinach życia, jak i ich systematyczne odkodowywanie, podobnie jak edukację, aby potem nie było terapii. Dzięki temu pojęłam, że mała dziewczynka czy chłopiec są częścią naszej historii i aby spełniać się w życiu, trzeba tę historię "uwłaszczyć", a nie "zakopać". Trzeba nieustannie rozróżniać komunikaty dziecka w sobie i otoczyć je troską i miłością (miłość własna), aby odnaleźć w nim i odkopać spontaniczność, nieograniczoną wyobraźnię i kreatywność, będąc w kontakcie z nim, a potem realizować to wszystko we własnym, dorosłym życiu. Mamy bowiem stać się jak dzieci, żyć w świecie dziecka, aby móc spełniać marzenia, nieograniczone fantazje, które były jego światem, a przez system wychowania i edukacji zostały zatracone.

Oby starczyło nam wyobraźni i cierpliwości na ten nieustanny kontakt z fundamentalną częścią nas samych, jego korzeniami, dla budowania harmonii w sobie, rodzinie i świecie.

***

Niniejsza książka ukazała się pod koniec 2008 roku. Była na ten czas ewenementem w potraktowaniu wychowania jako wspierania harmonijnego rozwoju człowieka od najmłodszego wieku, zarówno w domu, jak i szkole w trakcie całożyciowej edukacji, traktując go jako część natury. Pojęcie zrównoważonego rozwoju zrobiło się popularne w latach 90. tych XX w., gdy wprowadzono je w ekologii dla zapobiegania dewastacji środowiska na skutek bezmyślnej działalności człowieka, wpływając na przyrodę, jego harmonię z naturą. Taka działalność prowadzi do degradacji otoczenia, niszczenia wielu gatunków świata roślinnego i zwierzęcego, a przede wszystkim do zmian klimatycznych na skalę globu.

Będąc pionierką psychosyntezy w Polsce, jako psychologii świadomości, a jednocześnie badaczką funkcjonowania człowieka, jego zdrowia i choroby, po długich latach pracy naukowej w medycynie, zrozumiałam, że człowiek jest częścią większego systemu, łączącego go z naturą i światem i to zarówno materialnym, jak i pozamaterialnym. Dlatego właśnie psychosynteza uświadomiła mi jak systemowe podejście do rzeczywistości pozwala na zrozumienie świata jako całości i możliwości pozytywnego wpływu na niego już od wczesnego etapu rozwoju, poprzez właściwą "edukację do zdrowia", aby potem nie trzeba było terapii.

Obserwując rynek księgarski przez kolejne lata, podobnie jak i tendencje w edukacji i wychowaniu, a przede wszystkim mój rozwój świadomości dla podążania do wspierania zdrowia (w szerokim jego rozumieniu), a nie choroby, postanowiłam zmienić tytuł kolejnego wydania na "WYCHOWANIE DZIECKA. W kierunku zdrowia i harmonii w sobie i świecie". Artykułuję tym samym wartość zdrowia i harmonijnego rozwoju jako fundamentalną nie tylko dla pojedynczej jednostki (mnie samej), ale i dla świata, widząc człowieka i środowisko jako jeden spójny system. Jakość wychowania decyduje bowiem o budowaniu zdrowego partnerstwa w rodzinie, społeczności, jak i zdrowego społeczeństwa oraz globu. Bez wspierania tej fundamentalnej dla wszystkich wartości, tworzymy (jak to widać na zewnątrz) świat pełen patologii, rozpoczynających się od indywidualnego człowieka, jego fizycznych, emocjonalnych, mentalnych, psychicznych i duchowych problemów, podobnie jak chore rodziny, przygotowujące do życia chore jednostki. Brak bowiem dotychczas odpowiedniej edukacji do świadomego rodzicielstwa, zgodnie z zasadą "Primum non nocere" - po pierwsze nie szkodzić, która jest moim zdaniem wyjątkowo spójna z efektami wychowania i edukacji, jak i w konsekwencji stanem rodzin, społeczeństwa i świata.

[1] D. Grossman, Dlaczego dzieci zabijają, "Życie", 20-21 marca 1999.

[2] E. Białek, B. Krygier, Jakość medialnego przekazu w podejściu psychosyntezy, "Studia Medioznawcze", nr 2(21), Warszawa 2005.

[3] Proces sądowy w Płd. Karolinie przytoczony przez D. Grossmana - (Zob. D. Grossman, Dlaczego dzieci zabijają, op. cit.).

[4] L. Berkowitz, Roots of aggression. A re-examination of the frustration - aggression hypothesis, Atherton Press, New York 1969.

[5] P. J. Palmer, To know as we are known. Education as a spiritual journal, Harper, San Francisco 1993.

[6] E. Białek, Nowa pedagogika - edukacja siebie samego. VII Ogólnopolska Konferencja Naukowa: Edukacja wobec wyzwań kulturowo-cywilizacyjnych, Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2002.

[7] E. Białek, O co chodzi w harmonijnym rozwoju dziecka? Edukacja w przedszkolu, Raabe, Warszawa, czerwiec 2000.

[8] R. Assagioli, Psychosynthesis. A collection of basic writings, Synthesis Center, Amherst 2000.

[9] P. J. Palmer, To know as we are known..., op. cit.

[10] Odwołania do publikacji E. Białek na przestrzeni lat 1998-2003 oraz do opracowanej przez nią misji Stowarzyszenia "Edukacja dla Przyszłości" (1997-2004).

[11] F. Capra, The web of life, Harper Collins Publishers, London 1996.

[12] W. Pasterniak, Głębia i pewność: o pedagogice teonomicznej u progu trzeciego tysiąclecia, Wyd. Naukowe PTP, Poznań 1999.

[13] P. W. Aleksiejew, Filosofy Rosiji XIX-XX stoleti, Moskwa 2002.

[14] B. Krygier, Holistyczne spojrzenie na rozwój i funkcjonowanie człowieka. Niekonwencjonalny człowiek XXI wieku [w:] C. Polewka (red.), Edukacja. Tradycje, rzeczywistość, przyszłość. Materiały pokongresowe I Zachodniopomorskiego Kongresu Edukacyjnego, CDiDN, Szczecin 2005; B. Krygier, The uniqueness and importance of slavic cosmism as part of the new renaissance. Conference [w:] D. Lorimer, L. Sosnowski (red.) Towards a new renaissance; human values, spirituality and the future, Wyd. UJ, Kraków 2007.

[15] W. Sedlak, Homo electronicus, Continuo, Wrocław 2005.

[16] D. Zohar, I. N. Marshall, The quantum self. Human nature and consciousness defined by the new physics, Quill, New York 1990

[17] D. Zohar, I. Marshall, SQ. Spiritual intelligence - the ultimate intelligence, Bloomsbury, London 2000.

[18] W. Sedlak, Homo electronicus, op. cit.

[19] R. Assagioli, Psychosynthesis. A collection of basic writings, op. cit.

[20] K. Wilber, The spectrum of consciousness, Wheaton, Quest 1977.

[21] J. C. Pearce, Magical child, A plume Book. Child psychology, Penguin Group, New York 1992.

[22] Hasła psychosyntezy znalazły się w I i IV tomie Encyklopedii Pedagogicznej XXI wieku, pod red. T. Pilcha, Żak, Warszawa 2003, 2005. Ponad 80 publikacji związanych tematycznie wydały uczelnie wyższe. Kilka poradników edukacji siebie samego opublikował CODN oraz Stowarzyszenie "Edukacja dla Przyszłości".

[1] J. Gnitecki, Supernauczanie. Perspektywy nowej edukacji, Wyd. Naukowe PTP, Poznań 1998.

[2] S. Sławiński, O wspólny kierunek wychowania [w:] Program "Edukacja dla Rozwoju" pt. Strategia wychowania młodzieży do odpowiedzialności za siebie i społeczeństwo: materiały z konferencji Rzecznika Praw Obywatelskich i Fundacji "Świat na Tak", Warszawa 14 IX 2004 r., Master, Warszawa - Łódź 2004, s. 11-16.

[3] D. Hay, R. Nye, The spirit of the child, Harper Collins, London 1998.

[4] E. Białek, Edukacja do zdrowia człowieka - jako edukacja do zdrowia/ochrony Ziemi/Planety - materiały konferencyjne EKOFORUM - Krajowe Forum Pozarządowych Organizacji Ekologicznych, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, Seria A, nr 24, Ciechocinek 24-25 września 1998.

[5] R. Assagioli, Psychosynthesis: A collection of basic writings, op. cit., s. 17. Tłumaczenia cytatów z pozycji obcojęzycznych - Ewa Białek.

[6] T. Moore, W trosce o duszę, tłum. T. Tarkowska, Wyd. J. Santorski, Warszawa 1992, s. 9.

[7] E. Białek, Nauczyciel przyszłości - zastosowanie psychosyntezy w nauczaniu nowej kadry [w:] Materiały Konferencyjne. Pedagogika we współczesnym dyskursie humanistycznym. V Ogólnopolski Zjazd Pedagogiczny, Wrocław 23-25 września 2004 r., Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji TWP, Wyd. Naukowe PTP, Wrocław 2004; E. Białek, Kształcenie kadry - wypracowywanie modelu edukacji "teraz", mającej pozytywne skutki globalne "jutro" [w:] J. Gnitecki (red.), Pedagogika jako formacja intelektualna refleksji we współczesnym dyskursie humanistycznym, Wyd. Naukowe PTP, Poznań 2005.

[8] Dane nieopublikowane z konferencji nt. duchowych podstaw edukacji, pochodzące z doniesień z różnych źródeł, m.in. UNESCO, rządowego telefonu zaufania dla nauczycieli w Wlk. Brytanii 2000. Zob. także: Ł. Antkiewicz, Nauczyciele boją się szkoły, "Metro" 3-5 marca 2006, nr 793.

[9] F. Mayor i in., Przyszłość świata, tłum. J. Wolf, A. Janik, W. Rabczuk, Fundacja Studiów i Badań Edukacyjnych, Warszawa 2001, s. 8.

[10] Z. B. Gaś, Szkolny program profilaktyki: istota, konstruowanie, ewaluacja. Poradnik metodyczny, MENiS, Warszawa 2003.

[11] A. Winiarczyk, Wiedza o człowieku jako podstawa pedagogiki waldorfskiej [w:] E. Białek (red.), Dokąd zmierzasz człowieku? Model edukacji dla przyszłości, Stowarzyszenie "Edukacja dla Przyszłości", Warszawa 2002.

[1] U. Krzyżanowska-Łagowska, Wartości duchowe w etosie pielęgniarskim, Ad-Vocem, Kraków 2005, s. 134.

[2] M. Dołęga, J. W. Czartoszewski (red.), Rodzina ludzka w nauce i kulturze, Wyd. Wszechnicy Mazurskiej, Olecko 2000, s. 104.

[3] E. Fromm, O sztuce słuchania. Terapeutyczne aspekty psychoanalizy, tłum. R. Sa- ciuk, PWN, Warszawa - Wrocław 2002, s. 60.

[4] Ibidem, s. 61.

[5] K. Wilber, Niepodzielone: wschodnie i zachodnie teorie rozwoju osobowości, tłum. T. Bieroń, Zysk i S-ka, Poznań 1996; idem, Psychologia integralna: świadomość, duch, psychologia, terapia, tłum. H. Smagacz, Wyd. J. Santorski, Warszawa 2000.

[6] E. Białek, Wychowanie do i dla wartości [w:] M. Adamkiewicz, S. Kostańczak (red.), Wokół filozofii wychowania: materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, Słupsk, 15-16 czerwca 2000 r., Katedra Filozofii PAP, Słupsk 2000; E. Białek (red.), Dokąd zmierzasz człowieku?, op. cit.

[7] T. Dajczer, Rozważania o wierze. Z zagadnień teologii duchowości, Edycja św. Pawła, Częstochowa 1993, s. 61.

[8] A. Winiarczyk, Wiedza o człowieku..., op. cit.

[9] D. L. Childre, Teaching children to love, 80 games & fun activities for raising balanced children in unbalanced times, HeartMath Institute, Boulder Creek 1996.

[10] R. Steiner, Education of the child in the light of anthroposophy, Adams G. & Adams M., London 1975.

[11] Making Connection, "Magazine about life", Spring 1996.

[12] D. L. Childre, Teaching children to love, op. cit.

[13] D. Zohar, I. Marshall, Inteligencja duchowa. Najwyższa z inteligencji, Rebis, Poznań 2001.

[14] Ibidem, s. 105.

[15] M. Cantin, J. Genest, The heart as an endocrine gland, "Clinical and Investigative Medicine" 1986, nr 9(4), s. 319-327.

[16] K. H. Pribram, Brain and perception: holonomy and structure in figural processing, Lawrence Erlbaum Associates Publishers, Hillsdale, New York 1991.

[17] H. Skolimowski, The theatre of the mind: evolution in the sensitive cosmos, A Quest Book, London 1984.

[18] A. Szyszko-Bohusz, W. Pasterniak, Nowa filozofia człowieka i nowa pedagogika [w:] E. Białek (red.), Dokąd zmierzasz człowieku?..., op. cit.

[19] L. Boggio-Gilot, Verso una educazione integrale, "Psicosintesi" 2000, XVII, nr 2.

[20] H. Romanowska-Łakomy, odniesienia do licznych jej publikacji: Prawda wewnętrzna, Eneteia, Warszawa 1996; Droga do człowieczeństwa. Usłysz wewnętrzny nakaz bycia człowiekiem, Wyd. A, Kraków 2001; Fenomenologia ludzkiej świętości, Eneteia, Wyd. Psychologii i Kultury, Warszawa 2003.

[21] Odwołania do moich publikacji, także W. Pasterniaka.

[22] Odwołania do licznych publikacji A. Szyszko-Bohusza.

[23] J. Krishnamurti, Samopoznanie. O medytacji, tłum. M. Uroczyński, Trickster, Sosnowiec 1995, s. 88.

[24] W. Pasterniak, O pedagogice wyższych stanów świadomości, Wyd. Naukowe PTP, Zielona Góra 2003, s. 25.

[25] Z. Bauman, Etyka ponowoczesna, cyt. za: W. Pasterniak, O pedagogice wyższych stanów świadomości, Wyd. Naukowe PTP, Zielona Góra 2003, s. 53.

[26] Ch. Gilmore, Building bridges, Creative philosophy, nieopublikowane materiały konferencyjne SEDP, 2000.

[27] K. Najder-Stefaniak, Pedagogika czasu przemian [w:] E. Białek (red.), Dokąd zmierzasz człowieku?..., op. cit., s. 119.

[28] P. Shephard, za: I. Baruss, Authentic knowing. The convergence of science and spiritual aspiration, Purdue Univerity Press, West Lafayette, Indiana 1996.

[29] W. Pasterniak, O pedagogice wyższych stanów świadomości, op. cit., s. 12; idem, Świadomość jako inteligentna energia duchowa [w:] A. Szyszko-Bohusz (red.), O naturze świadomości: materiały ogólnopolskiego interdyscyplinarnego seminarium, AWF, Kraków, 12-13 maja 1995, Wyd. Naukowe PTP, Kraków 1997, s. 72.

[30] A. Szyszko-Bohusz, Świadomość jako obecność substancji duchowej nie podlegającej lub podlegającej zmianom [w:] A. Szyszko-Bohusz, O naturze świadomości, op. cit., s. 194 i dalej.

[31] J. Gnitecki, W. Pasterniak, W czasoprzestrzeni i poza czasoprzestrzenią, Szkice z pedagogiki teonomicznej, Wyd. Naukowe PTP, Poznań 1996.

[32] B. Krygier, Wybór wartości w odniesieniu do akceptowanego obrazu świata [w:] E. Białek (red.), Dokąd zmierzasz człowieku?..., op. cit.

[33] M. Siwińska, E. Stawnicka, Wartość szczęścia w filozofii i edukacji [w:] W. Pasterniak, T. Frąckowiak (red.), Bliskie i nieznane: integracja treści a integracja osoby, Wyd. Naukowe PTP, Zielona Góra 2004.

[34] E. Białek, W stronę wizji edukacji jutra [w:] M. Fota, A. Konstańczak, R. Sitek (red.), Filozofia wychowania a wizje świata, Pomorska Akademia Pedagogiczna, Słupsk 2003.

[35] J. Salk, Man unfolding, Harper & Row, New York 1972, s. 51.

[36] Ibidem, s. 60.

[37] A. Karpiński, Edukacja dla przyszłości. Problemy i metody [w:] E. Białek (red.), Dokąd zmierzasz człowieku?, op. cit.

[38] J. Gnitecki, Globalistyka, Wyd. Naukowe PTP, Poznań 2002.

[39] U. Krzyżanowska-Łagowska, Wartości duchowe w etosie..., op. cit.

[40] A. Brühlmeier, Edukacja humanistyczna, tłum. I. Pańczakiewicz, Impuls, Kraków 1994, s. 122.

[41] W. Pasterniak, Głębia i pewność..., op. cit., s. 101.

[42] U. Krzyżanowska-Łagowska, Wartości duchowe w etosie..., op. cit., s. 28.

[43] H. Smith, The religions of man [w:] J. Hardy, A psychology with a soul, Arkana, Penguin Group, London 1987.

[44] J. Gnitecki, Edukacja zintegrowana w ciągle reformowanej szkole [w:] W. Pasterniak, T. Frąckowiak (red.), Bliskie i nieznane..., op. cit.

[1] Objawy napięcia mięśniowego - w języku angielskim TMS (tension myositis syndrome) [w:] J. E. Sarno, The mindbody prescription. Healing the body, healing the pain, Warner Book Group, New York 1999.

[2] C. Steiner, Des scenarios et des hommes, Editions Desclee de Brouwer, Paris 1990.

[3] ABC pomocy psychologicznej, antologia pod redakcją J. Santorskiego, J. Santorski & Co, Agencja Wydawnicza, Warszawa 1993.

[4] M. Mahler, Psychological birth of the human infant: symbiosis and individuation, Maris Field Library, London 1991.

[5] M. Rueffler, Our inner actors. The theory and application of subpersonality work in psychosynthesis, PsychoPolitical Peace Institute Press, Gehrenhof 1995.

[6] J. C. Pearce, The crack in the cosmic egg, Julian Press, New York 1971; idem, Magical child..., op. cit.

[7] C. Sagan, The dragons of Eden: speculation on the evolution of human intelligence, Ballantine Books, London, 1997.

[8] E. Laszlo, Evolution: the grand synthesis, New Science Library, Boston 1987, s. 21-22.

[9] C. Sagan, Cosmos, Ballantine Books, London, 1980, s. 227.

[10] Idem, The dragons of Eden..., op. cit., s. 59.

[11] J. C. Pearce, Magical child, op. cit., s. 144.

[12] A. Hardy, The living streem: a restatement of evolutionary theory and its relation to the spirit of man, Collins, London 1965.

[13] J. D. Caputo, Radical hermeneutics: repetition, deconstruction, and the hermeneutic project, Indiana University Press, Bloomington 1987.

[14] B. Carter-Haar, Identity and personal freedom, "Synthesis" 1983, nr 1.

[15] D. Hay, Why should we care about children's spirituality?, "Pastoral Care", Oxford, march 1998, s. 13.

[16] E. Gendlin, Focusing, Bantham Books, Toronto 1981.

[17] M. Donaldson, Children's minds, Croom Helm, London 1978.

[18] J. P. de Caussade, Powierzenie się Bożej Opatrzności, tłum. J. Gorecka-Kalita, WAM, Kraków 2003.

[19] L. Vygotskij, Though and language, MIT Press, Harvard University Press, Cambridge 1986.

[20] E. Białek, Całościowa wizja człowieka i świata z punktu widzenia psychosynezy [w:] W. Pasterniak (red. nacz.), Dydaktyka Literatury, t. XXV, UZ, Wyd. Naukowe PTP, Zielona Góra 2005.

[21] A. Mroczek, Duchowość dziecka. Przejawy relacyjnej świadomości w fantazjach dzieci na temat baśni braci Grimm, praca magisterska WSPS, Warszawa 2006; W. James, The varieties of religious experiences, Penguin Classics paperback, New York 1982.

[22] Koncepcja M. Bubera, zob. J. Firman, A. Gila, The primal wound: a transpersonal view of trauma, addiction, and growth, SUNY, New York 1997.

[23] E. Białek, Całościowa wizja osobowości człowieka..., op. cit., s. 72.

[24] D. Hay, R. Nye, Investigating children's spirituality. The need for a fruitful hypothesis, "International Journal of Children's Spirituality" 1996, s. 6-16.

[25] D. Hay, R. Nye, The spirit of the child, Harper Collins, London 1998; R. Nye, D. Hay, The spirit of the child, J. Kingsley Publishing, London 2006; R. Nye, D. Hay, R. Murphy, Thinking about childhood spirituality: review of research and current directions [w:] L. Frarcis, W. K. Kay, W. S. Campbell (eds.), Research in religous education, Cracewing Press, Leominster 1996, s. 47-71.

[26] A. Mroczek, Duchowość dziecka..., op. cit.

[27] D. Hay, The spirit of the child in a secularized culture [w:] W. Pasterniak (red.), Dydaktyka Literatury, t. XXVIII, Wyższa Szkoła Humanistyczna, Leszno 2008.

[28] A. Mroczek, Duchowość dziecka..., op. cit.

[29] B. Spilka, J. Addison, M. Rossensohn, Parents, self and God: a test of competing theories of individual-religion relationships, "Review of Religious Research" 1975, nr 6, s. 28-36.

[30] E. Białek, Psychoenergetyka słowa, Wyzwania edukacyjne. Sztuka życia w świecie, Stowarzyszenie "Edukacja dla Przyszłości", Warszawa 2003.

[31] Zob. [hasło: neurogeneza] www.wikipedia.pl.

[32] D. Zohar, The quantum self, op. cit.

[33] D. Zohar, I. Marshall, Inteligencja duchowa. Najwyższa z inteligencji, tłum. P. Turski, Rebis, Poznań 2001, s. 99.

[34] V. King, Becoming a star (Stawanie się gwiazdą - teatr wewnętrzny dla dzieci), materiały edukacyjne w języku polskim dostępne w Instytucie Psychosyntezy, Warszawa 2004; W. Pasterniak, Rozjaśnić egzystencję. O dylematach i rozdrożach edukacji, Wyd. Naukowe PTP, Poznań 2001.

[35] W. Pasterniak, Głębia i przestrzeń..., op. cit.; idem, Jan Paweł II jako filozof i teoretyk edukacji [w:] Jan Paweł II - nauczyciel, praca zbiorowa pod red. M. Piechowiaka, WSP, Zielona Góra 1997, s. 103.

[36] P. Jenkins, The joyful child. A sourcebook of activites and ideas for releasing children's natural joy, Aslan Publishing, Santa Rosa 1996.

[37] E. Erikson, dane zaczerpnięte z: J. Thompson i in., Natural childhood. The first practical and holistic quide for parents of the developing child, Fireside Book Simon & Shuster Inc, New York 1995, s. 15.