Wybór poezji - Tadeusz Różewicz

Płaskorzeźba

(1991)

bez[1]

największym wydarzeniem

w życiu człowieka

są narodziny i śmierć

Boga

ojcze Ojcze nasz

czemu

jak zły ojciec

nocą

bez znaku bez śladu

bez słowa

czemuś mnie opuścił

czemu ja opuściłem

Ciebie

życie bez boga jest możliwe

życie bez boga jest niemożliwe

przecież jako dziecko karmiłem się

Tobą

jadłem ciało

piłem krew

może opuściłeś mnie

kiedy próbowałem otworzyć

ramiona

objąć życie

lekkomyślny

rozwarłem ramiona

i wypuściłem Ciebie

a może uciekłeś

nie mogąc słuchać

mojego śmiechu

Ty się nie śmiejesz

a może pokarałeś mnie

małego ciemnego za upór

za pychę

za to

że próbowałem stworzyć

nowego człowieka

nowy język

opuściłeś mnie bez szumu

skrzydeł bez błyskawic

jak polna myszka

jak woda co wsiąkła w piach

zajęty roztargniony

nie zauważyłem twojej ucieczki

twojej nieobecności

w moim życiu

życie bez boga jest możliwe

życie bez boga jest niemożliwe

marzec 1988 - marzec 1989

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Zob. M. Marynicz, Przodkowie pisarza z Reymonta 12, "More Maiorum" 2015, nr 4.

[2] Dodajmy, że w żadnym tekście żadnego z Różewiczów nie ma mowy o narodzinach ani istnieniu dwóch pierwszych braci. Janusz nazywany jest, także we wspomnieniu matki, synem pierworodnym.

[3] Bracia Różewiczowie wydawali domowe pisemko "Styr" (zaczęli w 1929 r. - zob. WS 37), w połowie lat trzydziestych Tadeusz napisał sztukę Krzywda, zainscenizowaną w domowych warunkach przez brata Stanisława, w gimnazjum był współredaktorem gazetki ściennej "Miotła".

[4] Zob. P. Kuncewicz, Agonia i nadzieja, t. 2: Literatura polska od 1939, Warszawa 1993, s. 156.

[5] Grupa Krakowska utworzona została w Krakowie w 1932 r. przez studentów ASP o radykalnych, w dużej części komunistycznych poglądach społecznych oraz o awangardowych (ekspresjonistycznych, kubistycznych lub surrealistycznych) przekonaniach artystycznych. Jej założycielami byli m.in. Maria Jarema i Jonasz Stern, luźniej związani z formacją pozostawali m.in. Leon Chwistek, a także Katarzyna Kobro i Władysław Strzemiński. Działalność Grupy Krakowskiej oficjalnie zakończyła się w 1937 r.; w 1957 r. oficjalnie ukonstytuowała się II Grupa Krakowska, należeli do niej m.in. Tadeusz Brzozowski, Maria Jarema, Tadeusz Kantor, Alfred Lenica, Jerzy Nowosielski, Erna Rosenstein, Henryk Stażewski, Jonasz Stern, Jerzy Tchórzewski. Tadeusz Różewicz przyjaźnił się z członkami tej formacji. Jednak tradycja Grupy Krakowskiej podjęta została już wcześniej, zaraz po wojnie, przez Grupę Młodych Plastyków, która po 1948 r. stała się częścią krakowskiego Klubu Artystów (KP). Oprócz plastyków, zrzeszonych dotąd w GMP, KP zespolił także twórców reprezentujących inne dziedziny sztuki. Znaleźli się w nim m.in. przyjaciele Różewicza: krytyk i znawca sztuki Mieczysław Porębski oraz pisarz Kornel Filipowicz.

[6] Scenariusze napisane razem z Filipowiczem: Trzy kobiety (1956), Miejsce na ziemi (1959), Głos z tamtego świata (1962), Piekło i niebo (1966); z bratem Stanisławem: Świadectwo urodzenia (1961), Echo (1964), Komedie pomyłek (1967), Samotność we dwoje (1968), Drzwi w murze (1973). Na podstawie tekstów Różewicza powstały filmy: Wzorowe małżeństwo (etiuda szkolna), reż. i scen. A. Pfau, 1956; Piwo (nowela filmowa), reż. i scen. S. Różewicz, 1965; Spowiedź (etiuda szkolna), reż. i scen. J. Zaorski, 1968; Opadły liście z drzew (film pełnometrażowy), reż. i scen. S. Różewicz, 1975; Białe małżeństwo (film pełnometrażowy), reż. M. Łazarkiewicz, scen. M. Łazarkiewicz, J. Różewicz, 1992; Grzech (film krótkometrażowy), reż. i scen. A. Taborska, 2000.

[7] Sztuka, ukończona w 1972 r., została zatrzymana przez cenzurę na siedem lat (pierwodruk: "Dialog" 1979, nr 2). Po raz pierwszy wystawił ją w Teatrze na Woli w Warszawie w 1979 r. Tadeusz Łomnicki (dzięki członkostwu w KC PZPR). Spektakl wywołał oburzenie - zob. R. Pawłowski, Zakopywanie "Do piachu", "Gazeta Wyborcza" 2004, http://wyborcza.pl/1,75410,2086705.html (dostęp: 15 czerwca 2016). Podobne reakcje wzbudziła realizacja telewizyjna sztuki Kazimierza Kutza z 1990 r. - zob. Nie "Do piachu" nam dziś potrzebne, lecz "Kamienie na szaniec", http://www.e-teatr.pl/pl/artykuly/101211,druk.html (dostęp: 15 czerwca 2016).

[8] Zob. J. Kisielowa, Teatr Tadeusza Różewicza. Materiały do bibliografii, w: Światy Tadeusza Różewicza, red. M. Kisiel, W. Wójcik, Katowice 2000. Ze szkicu wynika, że tylko do 1986 r. sztuki Różewicza wystawiano w Polsce i na świecie dwieście dwadzieścia osiem razy.

[9] Zob. też I. Burkot, M. Bieda, Utwory Różewicza w świecie. Bibliografia przekładów do 2007 roku, Warszawa 2007.

[10] Kolejno: Uniwersytetu Wrocławskiego (1991), Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach (1999), Uniwersytetu Opolskiego (2000), Uniwersytetu Jagiellońskiego (2000), Uniwersytetu Warszawskiego (2001), Uniwersytetu Gdańskiego (2006), Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu (2007), Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego w Kielcach (2009), Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi (2010).

[11] Zob. fotokopię na stronie: http://www.wroclaw.pl/tadeusz-rozewicz-testament (dostęp: 15 czerwca 2016).

WIERSZE I OBRAZY

[1] ŚWIADEK

Prwdr. "Kuźnica" 1950, nr 3.

ZIELONA RÓŻA

[10] DOMEK

Pierwodruku prasowego nie udało się ustalić.

PŁASKORZEŹBA

[1] BEZ

Prwdr. "Twórczość" 1990, nr 3.

Temat często przypisywanej Tadeuszowi Różewiczowi utraty wiary poruszony został we Wstępie do niniejszego wyboru wierszy - zob. s. XLVIII-LV.

WSTĘP

I. RYS BIOGRAFICZNY

Tadeusz Różewicz urodził się 9 października 1921 w Radomsku, zmarł 24 kwietnia 2014 we Wrocławiu. Ojciec Władysław (1886-1977), niższy urzędnik sądowy, był synem Stanisława Różewicza i Zofii z Sieradzkich, matka, Stefania Maria z Gelbardów (1895-1957), córką Arona Lejba i Florentyny Gelbard. Według najnowszych ustaleń przyszedł na świat jako czwarty z pięciu braci[1]. Najstarsi, Bogumił Józef oraz Eugeniusz, zmarli niedługo po urodzeniu. Trzeci syn Władysława i Stefanii, Janusz, uchodzący dotąd za pierworodnego, był utalentowanym młodym pisarzem, w okresie okupacji zaangażowanym w działalność konspiracyjną. Zginął w wieku dwudziestu sześciu lat, rozstrzelany przez gestapo w Łodzi 7 listopada 1944. Najmłodszy z braci, Stanisław (1924-2008), został znanym reżyserem i scenarzystą filmowym, współtwórcą polskiej szkoły filmowej[2].

Przyszły autor Niepokoju uczęszczał do Gimnazjum Społecznego im. Feliksa Fabiańskiego w Radomsku, gdzie uzyskał w 1938 roku małą maturę. Potem zdawał do Liceum Pedagogicznego w Piotrkowie Trybunalskim, jednak oblał egzaminy ze śpiewu oraz matematyki. Po roku wymuszonej przerwy zamierzał wznowić edukację, lecz jego plany udaremnił wybuch drugiej wojny światowej. Pisał i wykazywał zainteresowania literackie od wczesnego dzieciństwa[3]. Pierwsze publikacje pojawiły się jeszcze przed wojną, m.in. w "Czerwonych Tarczach", młodzieżowym piśmie lewicy piłsudczykowskiej, oraz w miesięczniku Sodalicji Mariańskich uczniów szkół średnich "Pod Znakiem Marii".

Rodzinne miasto pisarza liczyło w okresie międzywojennym około dwudziestu tysięcy mieszkańców, z czego jedną trzecią stanowili Żydzi. 20 grudnia 1939 zamknięto dzielnicę żydowską, w której zamieszkało około osiemnastu tysięcy osób zwiezionych z okolicznych miejscowości. Od października 1942 do początku 1943 roku trwał krwawy proces likwidacji getta. Większość Żydów wywieziono wprost do komór gazowych w Treblince, resztę rozstrzelano.

W pierwszych latach okupacji Różewicz pracuje w Zarządzie Miejskim w Radomsku jako goniec i magazynier (do jego obowiązków należy m.in. prowadzenie kartoteki dochodów z opłat za mienie pożydowskie), a następnie jako robotnik w stolarni Fabryki Mebli Giętych "Thonet". Starszy brat wciąga go do konspiracji. Po ukończeniu półrocznego kursu, jako kapral podchorąży "Satyr", zostaje członkiem oddziału partyzanckiego AK dowodzonego przez "Zbigniewa" (to legendarny "Warszyc", żołnierz kampanii wrześniowej, organizator partyzantki, po zakończeniu wojny kontynuujący walkę o wolną Polskę, skazany i stracony przez komunistyczne władze w 1947 roku). Tam poznaje swoją przyszłą żonę, łączniczkę Wiesławę Kozłowską. Pełni funkcję podoficera kulturalno-oświatowego, tworzy czasopismo "Głos z Krzaka", "publikowane" na tablicy wiszącej na drzewie. W roku 1944 ukazuje się pierwsza jego książka: wydane na powielaczu w nakładzie stu egzemplarzy Echa leśne (pod partyzanckim pseudonimem). Tom zostanie wznowiony w 1985 roku.

W roku 1945 zdaje maturę i zapisuje się na studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, wybierając historię sztuki. Studiów nie kończy. W Krakowie pozostaje do 1949 roku. W 1946 roku ukazuje się w Częstochowie zbiór satyrycznej prozy i poezji W łyżce wody (część tekstów z tego tomu wejdzie do Uśmiechów, 1955). Za właściwy debiut Różewicza uznaje się tomik Niepokój (1947). Publikacja zwraca uwagę publiczności na młodego autora (po latach krytyk literatury Piotr Kuncewicz porówna znaczenie tego tomu do Ballad i romansów Mickiewicza[4]), który w tym czasie mieszka w słynnej kamienicy literatów na Krupniczej 22. Zbliża się do grona malarzy i plastyków nazywanych drugą Grupą Krakowską[5]. Nawiązuje znajomość z wybitnym poetą awangardowym Julianem Przybosiem (1901-1970) oraz z Leopoldem Staffem (1878-1957), w roku 1948 poznaje Czesława Miłosza (1911-2004).

Rok później Różewicz przenosi się do Gliwic i bierze ślub. Wkrótce na świat przychodzą synowie Kamil (ur. 1950) i Jan (1953-2008). W okresie socrealizmu nie przestaje pisać, a stopień jego zaangażowania w nową doktrynę pozostaje przedmiotem sporu. Po latach twórca wielokrotnie podkreślał swoją niezależność wobec narzuconej politycznie koncepcji realizmu socjalistycznego, są jednak i tacy krytycy, którzy oskarżają go o udział w dziele stalinizacji polskiej kultury. Faktem jest, że sporo wierszy z tomików wydanych w latach 1949-1955 poeta pomijał w późniejszych edycjach. Zarazem jednak - w porównaniu z innymi autorami tworzącymi w tamtym czasie, np. Wisławą Szymborską - nieproporcjonalnie wiele zachował.

W roku 1956 wychodzi tom Poemat otwarty, uważany za ostateczne zerwanie z socrealizmem. Rok potem umiera matka pisarza. W tym samym czasie trzydziestosześcioletni Różewicz zostaje uhonorowany wydaniem Poezji zebranych. Nazywany bywa "najmłodszym klasykiem". Odbywa się premiera filmu Trzy kobiety (1956), pierwszego, którego scenariusz współtworzył (z Kornelem Filipowiczem). Do roku 1973, współpracując z Filipowiczem lub Stanisławem Różewiczem, napisze scenariusze do dziewięciu filmów - wszystkie wyreżyseruje młodszy brat[6]. W 1960 roku "Dialog" (nr 2) publikuje jego pierwszą sztukę pt. Kartoteka, w tym samym roku, 25 marca, ma miejsce jej prapremiera w Teatrze Dramatycznym w Warszawie (reż. Wanda Laskowska). Przyjęta początkowo z mieszanymi uczuciami, dziś uchodzi za jeden z klasycznych dramatów literatury XX wieku. W roku 1994 w "Dialogu" (nr 10) ukazuje się Kartoteka rozrzucona, a w 1997 łączne wydanie obu Kartotek. Data ta, pomijając drobniejsze teksty, zamyka działalność Różewicza jako dramaturga. W ciągu niemal trzydziestu lat dzielących obie Kartoteki pisarz tworzy wiele znakomitych sztuk, m.in. dwie osnute wokół biografii najważniejszego dlań twórcy z kręgu literatury powszechnej - Franza Kafki: Odejście Głodomora (1976) oraz Pułapkę (1982). Za arcydzieło uchodzi Do piachu (1979), sztuka oparta na motywach biograficznych z czasów partyzantki, bardzo źle odebrana przez środowiska kombatanckie[7]. Skandal wywoła również Białe małżeństwo (1974), dramat rozgrywający się w scenerii fin de si?cle'u, nasycony symbolami psychoanalitycznymi (spotka się z potępieniem samego prymasa Stefana Wyszyńskiego). Dzieje realizacji sztuk teatralnych Różewicza i jego współpraca z najwybitniejszymi polskimi reżyserami: Jarockim, Grzegorzewskim, Kajzarem, Swinarskim, Kieślowskim, Hanuszkiewiczem, Kutzem, Braunem, to materiał na osobną książkę[8].

W roku 1968 twórca przenosi się wraz z rodziną do Wrocławia. Dwa lata później wychodzi najważniejsza Różewiczowska proza, mikropowieść Śmierć w starych dekoracjach. W tym samym roku pisarz rozpoczyna współpracę z wrocławskim czasopismem kulturalno-społecznym "Odra", gdzie prowadzi stałą rubrykę Margines, ale... (1968-1976). Ósma dekada przynosi spowolnienie niezwykle intensywnej pracy twórczej, w dziewiątej Różewicz przeżywa wyraźny kryzys twórczy. Spowodowany był on - jak się zdaje - zarówno przez czynniki zewnętrzne, polityczne zwłaszcza (pisarz sytuował siebie poza oficjalną polityką kulturalną partii, a także rodzącym się opozycyjnym życiem literackim), jak i wewnętrzne: najważniejszym tematem Różewicza staje się milczenie poety pojęte jako konsekwencja przekonania o śmierci sztuki. Powraca tryumfalnie wraz z wydaniem Płaskorzeźby (1991). Od tego momentu aż do śmierci pisze i publikuje bardzo dużo, m.in. wyróżniony nagrodą Nike tom Matka odchodzi (1999). Staje się (na powrót) jedną z kluczowych postaci polskiej kultury, choć - jak zawsze - strzeże swej prywatności, nie lubi wystąpień publicznych, niechętnie komentuje własne utwory. Wśród krytyków i badaczy skokowo wzrasta zainteresowanie jego twórczością. Liczba książek, tomów zbiorowych, konferencji, recenzji, przyczynków sprawia, że konstytuuje się swego rodzaju odrębna dziedzina badań literackich, którą można by nazwać "różewiczologią". Mnożą się przekłady na obce języki: w XXI wieku według badań polskiego Instytutu Książki Różewicz to pisarz tłumaczony na największą liczbę języków (pięćdziesiąt) - w klasyfikacji tej wyprzedza noblistów Czesława Miłosza i Wisławę Szymborską[9]. Powstają ponadto filmy dokumentalne o poecie, m.in. Andrzeja Sapiji Tadeusz Różewicz (2000), Artura Burszty i Jolanty Kowalskiej Dorzecze Różewicza (2011; sam pisarz w nim nie występuje, o jego twórczości mówią wybitni poeci młodszych pokoleń), Piotra Lachmanna Tadeusz Różewicz: Twarze (2012). Różewicz otrzymuje kolejne doktoraty honoris causa polskich uczelni wyższych[10]. W roku 1996 zostaje odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi dla kultury narodowej, drugim pod względem precedencji polskim państwowym odznaczeniem cywilnym (po Orderze Orła Białego).

Pochowany zostaje w Karpaczu. Pozostawił krótki testament:

Moja ostatnia wola i prośba,

jest moim pragnieniem, aby urna z moimi prochami została pogrzebana na cmentarzu ewangelicko-augsburskim przy kościele Wang w Karpaczu Górnym. Proszę też miejscowego pastora, aby wspólnie z księdzem Kościoła rzymskokatolickiego (którego jestem członkiem przez chrzest św. i bierzmowanie) odmówił odpowiednie modlitwy. Pragnę być pochowany w ziemi, która stała się bliska mojemu sercu, tak jak ziemia, gdzie się urodziłem. Może przyczyni się to do dobrego współżycia tych dwóch - rozdzielonych wyznań i zbliży do siebie kultury i narody, które żyły i żyją na tych ziemiach. Może spełni się marzenie poety, który przepowiadał, że "Wszyscy ludzie będą braćmi". Amen[11].