1 System polityczny i jego klasyfikacje
1.1. Pojęcie systemu politycznego
System polityczny jest jedną z podstawowych kategorii politologicznych oznaczającą zasadniczą strukturę, w ramach której toczy się życie polityczne. Istnieje wiele definicji pojęcia systemu politycznego. Amerykańscy socjolodzy zdefiniują system polityczny jako ogół struktur, procedur i instytucji, które działają wspólnie, aby znaleźć rozstrzygnięcie problemów. We francuskim słowniku terminów politologicznych system polityczny jest definiowany jako całokształt wzajemnych politycznych powiązań istniejących w globalnym systemie, jakim jest społeczeństwo.
Jedną z klasycznych definicji przedstawił Jerzy Kowalski, którego zdaniem system polityczny to aparat państwowy, partie polityczne oraz organizacje i grupy społeczne formalne i nieformalne, uczestniczące w działaniach politycznych w obrębie danego państwa oraz ogół zasad i norm prawnych regulujących ich wzajemne stosunki. Przedstawicielami podobnego ujmowania systemu politycznego w naszej literaturze naukowej są ponadto: A. Andrusiewicz, S. Ehrlich, Z. Jarosz i S. Zawadzki, H. Lisicka, J. Hauser i T. Klementowicz, W. Skrzydło, W. Waśniewski, K.A. Wojtaszczyk, M. Żmigrodzki.
Na temat istoty systemu politycznego funkcjonują różne poglądy. Większość z nich mieści się w trzech stanowiskach metodologicznych: instytucjonalnym, strukturalno-funkcjonalnym i systemowym.
W ujęciu instytucjonalnym, charakterystycznym zwłaszcza dla prawoznawstwa, system polityczny oznacza ogół instytucji, za pośrednictwem których podejmowane są decyzje polityczne. W tym sensie, wywodzącym się z tradycji zapoczątkowanej przez G. Jelinka i kontynuowanej przez M. Webera, system polityczny można utożsamiać z ustrojem państwowym. Możemy zdefiniować pojęcie systemu politycznego w ujęciu instytucjonalnym jako ogół osób, grup i organizacji - w ich wzajemnych powiązaniach i współdziałaniu - podmiotów posiadających dominujący wpływ na wypracowanie, wprowadzenie w życie i interakcje norm reglamentujących życie wewnętrzne danego społeczeństwa.
Podejście strukturalno-funkcjonalne określa system polityczny jako dynamiczny proces polityczny zachodzący w obrębie poszczególnych wspólnot, tj. państwo, partia polityczna, związek zawodowy, zrzeszenie przedsiębiorców itp. Strukturalne elementy systemu politycznego to zapełniające go role działania, wzajemne relacje, sposoby i "wzorce" zachowania jednostek i innych podmiotów stosunków społecznych.
Według koncepcji systemowej rozpatruje się w niej relacje między systemem, a jego otoczeniem, sprowadzając je do trzech etapów: wejścia, przetworzenia i wyjścia. Wejścia i wyjścia są relacjami między systemem a otoczeniem, przetworzenie zaś jest wewnętrznym procesem systemu. Poparcia i żądania wchodzą do systemu z otoczenia. Wpływają one na decyzje i programy podejmowane przez system polityczny, dostarczają zasobów, które umożliwiają systemowi politycznemu realizację decyzji i programów. Wejścia mogą pochodzić z trzech źródeł: społeczeństwa, elit politycznych (np. głowy państwa, ministrów, deputowanych) lub otoczenia międzynarodowego (groźby, inwazje, kontrola czy pomoc z innych systemów politycznych). Wyjścia w postaci ekstrakcji, regulacji, dystrybucji i symboli mogą wywołać zmiany w otoczeniu, które z kolei wpływają na system polityczny. Proces ten określany jest jako sprzężenie zwrotne.
Możemy zdefiniować system polityczny jako ogół organów państwowych, partii politycznych oraz organizacji i grup społecznych - formalnych i nieformalnych - uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa oraz ogół generalnych zasad i norm, regulujących wzajemne stosunki między nimi.
Na system polityczny danego państwa składają się trzy grupy elementów:
- idee i wartości polityczne, np. idea suwerenności narodu, pluralizmu politycznego, trójpodziału władzy, własności prywatnej;
- organizacje i instytucje uczestniczące w życiu politycznym kraju i organizujące to życie, np. aparat państwowy, partie polityczne, związki zawodowe, stowarzyszenia, samorządy;
- normy regulujące i organizujące wcielanie w życie idei i wartości politycznych oraz regulujące strukturę i funkcjonowanie organizacji i instytucji politycznych, np. normy prawne, moralne, kulturowe, organizacyjne.
W systemie politycznym wyróżnić można cztery podsystemy: instytucjonalny, funkcjonalny, regulacyjny i komunikacyjny.
W podsystemie instytucjonalnym występują partie polityczne, organizacje społeczne, organy władzy państwowej, grupy interesu, organy administracji rządowej, instytucje samorządowe itd. Podsystem instytucjonalny spełnia funkcję inicjującą w stosunku do pozostałych podsystemów i całego systemu politycznego. Określa treść systemu politycznego, podstawowe kierunki działalności, charakter obowiązujących norm.
Podsystem funkcjonalny składa się z ogółu funkcji i ról wypełnianych przez poszczególne elementy podsystemu instytucjonalnego oraz przez system polityczny w całości.
Podsystem regulacyjny (normatywny) obejmuje ogół norm, za pośrednictwem których są regulowane stosunki społeczno-polityczne. Jest on wewnętrznie złożony i obejmuje: normy prawne, normy pozaprawne, reguły nienormatywne.
Podsystem komunikacyjny obejmuje ogół związków i stosunków istniejących między różnymi strukturalnymi elementami podsystemu instytucjonalnego, np. między partiami politycznymi, między parlamentem a rządem.
Funkcja systemu politycznego to każde działanie, które przyczynia się do zachowania systemu w długotrwałym okresie, tzn. zmierzające zarówno do podtrzymania istniejącego stanu, jak i do dalszego jego rozwoju.
Możemy wyróżnić następujące funkcje systemu politycznego:
- regulacyjną - oznacza sterowanie procesami według reguł przyjętych w danym systemie politycznym;
- mediacyjną - polega na rozwiązywaniu konfliktów i mediacji w przypadkach sprzecznych interesów grupowych;
- adaptacyjną - przejawia się m.in. w usprawnianiu działania instytucji i w poszerzaniu bazy funkcjonowania systemu;
- innowacyjną - polega na wprowadzaniu do otoczenia reguł i mechanizmów działania.
Współczesne społeczeństwo jest organizmem złożonym i wewnętrznie zróżnicowanym. Jego istnienie i funkcjonowanie jest określane wzajemnym oddziaływaniem ściśle powiązanych ze sobą różnorodnych systemów. Istota i zadania systemu politycznego są więc uwarunkowane jego związkami z innymi sferami działania społeczeństwa. Otoczenie systemu politycznego obejmuje sferę wewnętrzną i zewnętrzną.
Sfera wewnętrzna to ekonomiczne, społeczne i kulturowe przejawy funkcjonowania społeczeństwa. System ekonomiczny jest określony przez typ własności środków produkcji i charakter gospodarowania. System społeczny to struktura socjalna społeczeństwa zróżnicowana według wielu kryteriów podziału, np. płci, wieku. Na elementy kulturowe składają się idee i poglądy, które funkcjonują i konkurują ze sobą w społeczeństwie.
Sfera zewnętrzna, czyli otoczenie danego kraju, określane jest charakterem stosunków międzynarodowych, a w szczególności wzajemnymi relacjami danego systemu politycznego z innymi systemami politycznymi.
Istota powiązań między otoczeniem a systemem politycznym polega na tym, że otoczenie zasila system polityczny, ale też pozostaje pod jego oddziaływaniem. Występowanie tych dwustronnych powiązań pozwala systemowi politycznemu przystosować się do zmieniających się warunków w jego otoczeniu.
System stale oddziałuje na swoje otoczenie. Oddziaływanie to wymaga pogodzenia warunków centralnego kierowania z dążeniem do autonomii innych systemów politycznych. W tych obszarach spotykają się konflikty, sprzeczności, są one niespójne. W takiej sytuacji system polityczny zmuszony jest do nieustannego poszukiwania nowych rozwiązań, które mogą doprowadzić do integracji z otoczeniem i do zapobiegania niebezpieczeństwu destabilizacji.
Ważną przesłanką efektywności funkcjonowania systemu politycznego jest występowanie legitymizowanej władzy politycznej.
System polityczny możemy traktować także jako typ przestrzeni społecznej, charakteryzujący się swoistą strukturą. Wyróżnia się w niej areny polityczne (wyborczą, parlamentarną, rządową, administracyjną oraz korporacyjną) i poziomy (centralny, regionalny, lokalny). Wiele sporów budzi typologia systemu politycznego. Brane są tutaj pod uwagę różne kryteria. Zaliczymy do nich formę rządów (Arystoteles), osiągnięty poziom rozwoju gospodarczego (podział na systemy agrarne i industrialne - T. Sutton), stopień osiągniętej socjalizacji ról politycznych (podział na systemy prymitywne, tradycyjne, nowoczesne i penetracyjne - G. Almond), typ reżimu politycznego (A. Lijphart), typ legitymizacji władzy (M. Weber) oraz propozycje oparte na zespole kryteriów (R. Dahl).
Niezależnie od różnic w definiowaniu i klasyfikowaniu systemu politycznego większość autorów jest zgodna co do kilku kwestii. Należy do nich założenie, że system polityczny jest strukturą złożoną, spełnia wiele funkcji, nadaje życiu politycznemu zorganizowany wyraz i obejmuje wszystkie zachowania (role) związane z władzą (dystrybucja dóbr). Jego składnikami są formalne i nieformalne instytucje polityczne oraz specyficzne zachowania wiążące się z kreacją ośrodków władzy publicznej, podejmowaniem przez nie wiążących decyzji oraz egzekwowaniem odpowiedzialności rządzących. Tak rozumiane pojęcie systemu politycznego jest szersze w stosunku do terminu państwo, ustrój polityczny oraz reżim polityczny.
1.2. Klasyfikacja systemów politycznych
Istnieje wiele kryteriów, według których możemy charakteryzować poszczególne systemy polityczne. Do najważniejszych możemy zaliczyć takie zmienne jak: reżim polityczny, zasady organizacji aparatu państwowego, struktura terytorialna państwa.
1.2.1. Podział ze względu na typ reżimu politycznego
Reżim polityczny jest to układ formalnych (prawnych), jak i nieformalnych zasad i mechanizmów regulujących funkcjonowanie centrum władzy politycznej oraz sposób jego powiązania ze społeczeństwem. Z charakteru reżimu politycznego można wnioskować, kto ma dostęp do centrów decyzyjnych, i przy wykorzystaniu jakich procedur, oraz w jaki sposób decydenci polityczni starają się ułożyć stosunki z resztą wspólnoty politycznej. Reżim polityczny jest więc specyficzną formą organizacji politycznej, która odgrywa szczególna rolę w procesie stabilizacji systemu politycznego (w tym również i stabilizacji demokratycznej). Generalnie można podzielić reżimy polityczne na demokratyczne oraz niedemokratyczne..
Możemy założyć, że demokratyczny system polityczny charakteryzują następujące cechy:
- stabilny i jasno zdefiniowany zespół instytucji oraz podział ról w zarządzaniu nimi;
- dążenie poszczególnych obywateli i grup społecznych do realizowania własnych interesów albo bezpośrednio poprzez system polityczny, albo wykorzystując organizacje pośredniczące: partie polityczne i grupy interesu;
- decyzje podejmowane w strukturach systemu politycznego mają rozstrzygający wpływ na dystrybucję środków ekonomicznych oraz na charakter zachowań społecznych i politycznych;
- permanentny, wzajemny związek między otoczeniem systemu politycznego a podejmowanymi w procesach decyzyjnych rozstrzygnięciami.
Wśród reżimów demokratycznych wyodrębniamy następujące systemy rządów: parlamentarno-gabinetowe, parlamentarno-komitetowe. System rządów to wzajemne relacje między władzą ustawodawczą a sądowniczą.
System parlamentarno-gabinetowy to typ reżimu politycznego, w którym władza egzekutywy (utożsamianej z gabinetem) pochodzi od parlamentu, a gabinet jest jednocześnie odpowiedzialny przed nim za podejmowane decyzje. Cechy reżimu parlamentarno-gabinetowego:
- istnienie parlamentu (a przynajmniej jednej z izb w przypadku struktury bikameralnej) wyłonionego w wyborach powszechnych;
- układ sił w parlamencie ma decydujący wpływ na proces tworzenia rządu, przy czym premier powinien mieć poparcie "wygodnej" większości w parlamencie umożliwiającej mu prowadzenie polityki;
- gabinet (a także poszczególni członkowie rządu) ponosi odpowiedzialność polityczną przed parlamentem w drodze instytucji wotum nieufności;
- głowa państwa oraz członkowie gabinetu ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną za tzw. delikt konstytucyjny;
- premierowi przysługuje prawo żądania rozwiązania parlamentu przed upływem kadencji, z czym wiąże się konieczność rozpisania przedterminowych wyborów;
- głowa państwa posiada ograniczone kompetencje, spełnia jedynie funkcje reprezentacyjne i ceremonialne oraz organizacyjne;
- nie występuje zasada separacji władz i np. ministrowie mogą i często są deputowanymi.
Ten typ reżimu politycznego dominuje w Europie (np. Wielka Brytania, Niemcy, Włochy, Szwecja, Polska, Hiszpania), a pierwowzorem dla kontynentalnych rozstrzygnięć stały się rozwiązania i doświadczenia brytyjskie.
System prezydencki w klasycznej formie występuje w Stanach Zjednoczonych. Opiera się na zasadzie separacji władz. Podstawowe cechy systemu:
- prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem rządu;
- prezydent i parlament (Kongres) są wybierani w drodze wyborów powszechnych;
- prezydent nie ponosi odpowiedzialności politycznej przed Kongresem;
- prezydent i ministrowie (sekretarze) ponoszą odpowiedzialność konstytucyjną za tzw. delikt konstytucyjny i przestępstwo pospolite w drodze procedury impeachmentu;
- istnieje zakaz łączenia funkcji deputowanego i członka gabinetu;
- prezydent nie ma prawa skrócenia kadencji parlamentu.
System semiprezydencki (półprezydencki) ma charakter mieszany i występują w jego ramach zarówno "modelowe" elementy systemu parlamentarno-gabinetowego, jak i prezydenckiego. Do jego zasadniczych cech możemy zaliczyć:
- z reguły bezpośredni sposób powołania prezydenta przez naród w drodze wyborów powszechnych;
- występuje tzw. dualizm egzekutywy, czyli władza wykonawcza należy do prezydenta i rządu, prezydent jest głową państwa, a premier - szefem rządu;
- odpowiedzialność konstytucyjna prezydenta przy jednoczesnym braku odpowiedzialności politycznej;
- szeroki zakres kompetencji głowy państwa;
- prezydent powołuje premiera, a na jego wniosek ministrów;
- istnieje zasada niepołączalności mandatu deputowanego ze stanowiskiem w rządzie;
- możliwość przedterminowego skrócenia kadencji parlamentu.
Reżim ten występuje w Europie w takich państwach jak Francja, Finlandia, Islandia, Portugalia.
System parlamentarno-komitetowy (rządy Zgromadzenia) określa w szczególny sposób stosunki między trzema naczelnymi organami państwowymi tj. parlamentem, głową państwa i rządem. System ten opiera się na zasadzie jednolitości władzy państwowej, supremacji władzy wykonawczej. Parlament jest organem najwyższym, reprezentującym suwerenne prawa narodu, któremu podporządkowane są wszystkie inne organy. Odrzucona zostaje więc zasada podziału władzy między równorzędne i wzajemnie hamujące się organy naczelne. System parlamentarno-komitetowy występował w konstytucji jakobińskiej z 1793 r., w Komunie Paryskiej, w ustroju europejskich, a także niektórych azjatyckich państw realnego socjalizmu.
Podstawowe cechy tego systemu:
- parlament jest najwyższym organem państwowym, który bezpośrednio powołuje i kontroluje zarówno głowę państwa, jak i rząd, który jest niejako komitetem wykonawczym parlamentu;
- parlament jest także najwyższym organem reprezentującym suwerenne prawa narodu i wykonującym w jego imieniu władzę na zasadzie wyłączności;
- głowa państwa nie może rozwiązać parlamentu przed końcem jego kadencji.
System ten występuje w Szwajcarii.
Przykładem reżimów niedemokratycznych są reżimy totalitarne iautorytarne.. Reżim totalitarny charakteryzuje się wszechobecną i organizującą życie społeczne jedną oficjalną ideologią. Staje się ona czymś na wzór religii, z gorliwością "wyznawanej" przez społeczeństwo. W państwie totalitarnym system władzy oparty jest na nieograniczonych kompetencjach otoczonego faktycznym kultem wodza, który sprawuje władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Totalitaryzm wiąże się również z permanentną cenzurą. Totalna władza w państwie przejawia się w istnieniu jednej, oficjalnie uznawanej partii politycznej, której członkowie obejmują wszystkie najistotniejsze stanowiska państwowe. Gospodarka w systemie totalitarnym podlega całkowitej kontroli państwa.
Za egzemplifikację totalitaryzmu uważa się reżim hitlerowskich Niemiec (nazizm), stalinizm w ZSRR i państwach Europy Wschodniej (przynajmniej do 1956 r.) oraz państwo Czerwonych Khmerów w Kambodży. Cechami państwa totalitarnego są:
- współistnienie dwóch źródeł władzy (partii i państwa) prowadzące do ukonstytuowania się dwóch rządów: pozornego i rzeczywistego;
- dublowanie stanowisk;
- bezkształtność systemu;
- posługiwanie się terrorem jako codzienną metodą rządzenia;
- rola tajnej policji oraz szczególny sposób funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości posługującego się kategorią "wroga obiektywnego" i "przestępstwa potencjalnego";
- ideologia, dążąca do przekształcenia samej natury człowieka.
Wspólną cechą większości koncepcji wyjaśniających istotę reżimu totalitarnego jest to, że charakteryzują go jako całkowite przeciwieństwo demokracji.
Autorytaryzm jest ideologią opierającą się na potępieniu liberalizmu, demokratycznej formy rządów i parlamentaryzmu. Głosi potrzebę stworzenia silnej władzy wykonawczej wspartej autorytetem politycznym jej piastuna oraz konieczność bezwzględnego podporządkowania się obywateli decyzjom organów państwowych. Autorytaryzm wyrasta z nurtu tradycjonalistycznego oraz elitaryzmu, rozumianego jako pochwała rządów jednostek wybijających się ponad przeciętność. Odrzuca takie wartości jak wolność, pluralizm, tolerancja.
Autorytaryzm neguje potrzebę szczególnego, proceduralnego legitymizowania władzy konkretnej jednostki czy grupy (np. w wyborach powszechnych). Prawomocność władzy wynika z samego faktu jej posiadania i zdolności wymuszania posłuchu, a jest dodatkowo wzmacniana szczególnymi cechami osobowościowymi władcy (przywódcy). Celem władzy w ideologii autorytaryzmu jest przede wszystkim zapewnienie porządku społecznego i ograniczenie możliwości jego zakwestionowania przez jakąkolwiek grupę społeczną. Stąd też zdolność wymuszenia posłuchu i niedopuszczenia do ukształtowania opozycji stanowi podstawowe kryterium oceny efektywności działań instytucji władzy.
Reżimem autorytarnym określa się więc system polityczny, w którym władza naczelna znalazła się w innych rękach niż parlament. Tym samym samowola sprawującego władzę i niepodleganie żadnej rzeczywistej kontroli innych organów władzy państwowej stały się ważkimi cechami systemu autorytarnego. W zależności od państwa wódz sprawuje władzę samodzielnie bądź przy pomocy najbardziej zaufanego, ścisłego grona ludzi. Jednakże to on posiada legitymację do podejmowania większości decyzji państwowych.
W państwach autorytarnych (podobnie jak w totalitarnych) zasadniczo odrzuca się koncepcję demokratycznych i regularnych wyborów. Wszystkie stanowiska państwowe pochodzą zazwyczaj z nominacji partyjnych. Obywatele są praktycznie pozbawieni instrumentów nadzoru i kontroli nad działalnością aparatu państwowego. Autorytarne dyktatury charakteryzują się również tym, że decyzje polityczne są często podejmowane bez podstaw prawnych.
Systemy autorytarne dysponują rozbudowanym aparatem terroru. Nie jest on tak represyjny wobec obywateli jak w przypadku reżimów totalitarnych, spełnia jednak podobne funkcje, czyli m.in. sprawuje nadzór nad wszelkimi przejawami aktywności społecznej, inwigiluje ewentualnie istniejącą opozycję, pilnuje porządku i stabilizacji w państwie.
Reżim autorytarny jest zaprzeczeniem liberalnej demokracji przez odrzucenie jej podstawowych instytucji i procedur (parlament, rywalizacyjne wybory, partie polityczne, istnienie opozycji, autonomia polityczna). Stąd tak ważną rolę odgrywa w nim cenzura oraz aparat represji wymuszających posłuch. Z drugiej strony poprzez brak zdyscyplinowania partii politycznych, nieobecność znaczących wysiłków mobilizacyjnych, a przede wszystkim nieobecność szczególnej ideologii "traktowanej jako religia", autorytaryzm różni się od systemu totalitarnego.
1.2.2. Podział ze względu na zasady organizacji aparatu państwowego
Zasady organizacji aparatu państwowego dotyczą wzajemnych stosunków między naczelnymi organami państwowymi, a także charakteru instytucji głowy państwa. Zależności między głową państwa a szefem rządu pozwalają opisywać systemy parlamentarne i prezydialne. Charakter instytucji głowy państwa leży u podstaw wyróżnienia republiki i monarchii.
System parlamentarnyopiera się na tzw. podwójnej egzekutywie, tzn. na rozdzieleniu funkcji głowy państwa i szefa rządu. W systemie tym łączenie funkcji w rządzie i w parlamencie jest dozwolone. Rząd ustępuje po otrzymaniu wotum nieufności w parlamencie. Głowa państwa ma prawo skrócenia kadencji parlamentu. Parlamentarne systemy rządów występują obecnie w formie monarchicznej i republikańskiej.
W formie monarchistycznej występuje dominacja premiera nad monarchą, np. kraje skandynawskie. W formie republikańskiej zaś mamy do czynienia z następującymi modelami:
- egzekutywa kooperująca, np. III i IV Republika Francuska, Austria, Włochy;
- dominacja lub hegemonia kanclerza, np. RFN;
- dominacja lub hegemonia prezydenta, np. V Republika Francuska, Republika Weimarska, Finlandia, Grecja;
- dominacja parlamentu kosztem osłabionej egzekutywy, np. model konstytucji jakobińskiej z 1793 r. i formalnie również system rad.
System prezydialny opiera się na tzw. zamkniętej egzekutywie, co oznacza, że funkcje głowy państwa i szefa rządu wykonuje ta sama osoba. W systemie tym obowiązuje zasada niepołączalności stanowiska w rządzie i piastowania mandatu deputowanego. Funkcjonowanie rządu nie jest uzależnione od większości parlamentarnej. Głowa państwa nie ma prawa skrócenia kadencji parlamentu. Prezydialne systemy rządów mogą występować w formie monarchicznej (np. Niemcy cesarskie od 1871 r.) i republikańskiej. W formie republikańskiej występują trzy modele:
- prezydent posiada wszystkie kompetencje wykonawcze, jak np. w USA;
- systemy prezydenckie w Ameryce Łacińskiej, w których prezydent jest głową państwa i szefem rządu wytyczającym główne kierunki jego polityki, ale w swojej działalności jest ograniczony przez gabinet;
- system kolegialny w Szwajcarii, gdzie funkcję głowy państwa pełni organ kolektywny, 7-osobowa Rada Związkowa, będąca jednocześnie rządem.
Republika jest formą państwa, w której głową państwa jest osoba lub grupa osób wybierana na określony czas lub/oraz na czele państwa stoi kadencyjny organ wyłoniony w drodze wyborów powszechnych. Republika powstała w opozycji do monarchii, której istnieniu sprzeciwiała się zdecydowanie i kategorycznie. Do najbardziej charakterystycznych wyznaczników republiki zaliczamy następujące cechy:
- władza w państwie pochodzi wprost z demokratycznych wyborów;
- organy władzy publicznej wybierane są na określony czas (kadencję);
- głowa państwa ponosi polityczną i prawną odpowiedzialność za swoją działalność;
- legislatywa, egzekutywa i wymiar sprawiedliwości są od siebie niezależne, ale wzajemnie się uzupełniają;
- poszczególne akty rządzenia wykonywane są w imieniu republiki.
Do końca XVIII w. republika była rzadką formą, występującą tylko w starożytności (demokracja ateńska i Republika Rzymska do 27 w. p.n.e.) i w ustroju miast średniowiecznych oraz renesansowych (Republika Wenecka). Pierwszą nowoczesną republiką czasów nowożytnych były Stany Zjednoczone od 1787 r., których forma ustroju będzie naśladowana przez republiki Ameryki Łacińskiej, a później Republikę Francuską. Republika upowszechniła się dopiero po I wojnie światowej.
Monarchia jest formą państwa, w której funkcję głowy państwa sprawuje dożywotni i zazwyczaj dziedziczny monarcha (król, cesarz, sułtan, wielki książę). W procesie ewolucji federalizmu pojawiły się dwa rodzaje monarchii: patrymonialne, w których monarchowie dysponowali królestwem tak jak majątkiem prywatnym i nie postrzegali swej władzy jako funkcji publicznej oraz monarchie absolutne, w których cała władza skupiona jest w rękach jednego podmiotu. W obu król był źródłem prawa i stał ponad nim.
Współcześnie istnieją monarchie konstytucyjne (parlamentarne), w których obowiązuje zasada, iż król panuje z woli ludu, a jego władza jest ograniczona prawem. Monarcha sprawuje funkcję ceremonialno-reprezentacyjną, integracyjną jako symbol jedności narodu, a niekiedy również arbitralną. Monarcha może uzyskać władzę w wyniku dziedziczenia (monarchia dziedziczna) lub wyboru (monarchia elekcyjna).
1.2.3. Podział ze względu na strukturę terytorialną państwa
Struktura terytorialna państwa, określająca relacje między centralnymi i lokalnymi organami państwowymi jest przesłanką, na podstawie której dzielimy państwa na unitarne i złożone oraz autonomie.
Tabela 1.1. Monarchie europejskie
Tytuł
Władca(rok urodzenia)
Dynastia
Narodowość
Wyznanie
Rok objęcia
tronu
Następca tronu
książę Andory
biskup z Urgel i prezydent Francji
Monarchia elekcyjna
król Belgów
Albert II (*1934)
Wettin linia ernestyńska
niemiecka
katolockie
1993
syn Filip ks. Brabantu (*1960)
król Danii
Małgorzata II (*1940)
Oldenburg gałąź Schleswig-Holstein
niemiecka
luterańskie
1972
syn Fryderyk hr. Montpezat de la Brode (*1968)
król Hiszpanii
Juan Carlos I (*1938)
Kapetyng gałąź Bourbon-Espange
francuska
katolickie
1975
syn Filip ks. Asturii (*1968)
król Holandii
Beatrycze (*1938)
Lippe
niemiecka
1980
syn Wilhelm Alex Jonkherr von Amsberg(*1967)
książę Liechtenstein
Hans Adam II (*1945)
Liechtenstein
niemiecka
katolickie
1989
syn Alojzy (*1968)
wielki książę Luxemburga
Henryk (*1955)
Kapetyng gałąź Bourbon-Parma
francuska
katolickie
2000
syn Wilhelm (*1981)
książę Monako
Albert markiz de Baux (*1958)
Polignac
francuska
katolickie
2005
Siostra Karolina Luiza Małgorzata von Hannover z domu Grimaldi (*1957)
król Norwegii
Harald V (*1937)
Oldenburg gałąź Schleswig-Holstein
niemiecka
luterańskie
1991
syn Haakon (*1973)
król Szwecji
Karol XVI Gustaw (*1946)
Bernardotte
niemiecka
1973
córka Wiktoria ks. Vastergotland (*1977)
papież
Benedykt XVI Joseph Ratzinger (*1927)
Monarchia elekcyjna
niemiecka
katolickie
2005
król W. Brytanii i Irlandii Płn.
Elżbieta II (*1926)
Wettin linia ernestyńska
niemiecka
anglikańskie
1952
syn Karol ks. Walii (*1948)
Źródło: www.akson.sgh.waw.pl
Państwo unitarne charakteryzuje jedność struktury organizacyjnej i brak podziałów na części składowe, które miałyby cechy "państwowości". W tego typu państwach niższe struktury władzy zawsze podlegają władzom centralnym.
Współcześnie jest to najbardziej rozpowszechniona forma państwa. Jej charakterystyczne cechy to:
- jednolity system prawa materialnego i formalnego;
- jednolite obywatelstwo;
- jednorodny system organów sądowych oraz organów prawodawczych i wykonawczych co najmniej na szczeblu centralnym;
- podział kraju na jednostki administracyjno-terytorialne z równoczesnym podporządkowaniem organów lokalnych organom centralnym.
Między krajami unitarnymi występują znaczne różnice. Są one następstwem prawnego charakteru stosunków między centralnymi i regionalnymi organami państwa. Możemy wyróżnić państwa:
- zdecentralizowane, w których organy regionalne są formowane niezależnie od organów centralnych (np. Japonia, Nowa Zelandia, Wielka Brytania);
- scentralizowane, w których występuje podporządkowanie organów regionalnych centrum przez wyznaczonych przez władze centralne urzędników (np. w Finlandii, Holandii).
W państwach złożonych ich części składowe zachowują pełny lub ograniczony zakres suwerenności. Każda z nich ma określone kompetencje i swój własny system organów prawodawczych, wykonawczych i sądowniczych. Możemy wyróżnić następujące postacie państwa złożonego:
- unia personalna - jest związkiem dwóch lub więcej państw poprzez osobę wspólnej głowy państwa z zachowaniem odrębnego systemu instytucji państwowych;
- unia realna - jest związkiem dwóch lub więcej państw, będących podmiotami prawa międzynarodowego. W ramach unii realnej sprawy zagraniczne, wojskowe, finansowe są rozwiązywane wspólnie dla wszystkich państw;
- konfederacja - jest to luźny związek kilku suwerennych państw, które decydują się na bliska współpracę, jednak pragną zachować bardzo wysoki poziom autonomii. Wiąże się to ze zjawiskiem ograniczenia przez każde z tych państw sygnatariuszy porozumienia związkowego swojej suwerenności, gdyż tylko w ten sposób pojawia się możliwość uzgodnienia polityki i osiągnięcia pewnych wspólnych celów. Państwa stanowiące części składowe konfederacji zachowują kompetencje kompetencji, tzn. prawo do ustalania własnej kompetencji, jak i kompetencji wszystkich jednostek polityczno-prawnych we własnym obrębie. Pozostają państwami suwerennymi i utrzymują swoją osobowość międzynarodową. Stosunki między członkami konfederacji są stosunkami prawno-międzynarodowymi. Konieczność realizowania wspólnych celów wymusza powołanie wspólnego organu - zgromadzenia parlamentarnego, w którym części składowe są równouprawnione w głosowaniu, tzn. mają po jednym głosie niezależnie od wielkości państwa, liczby ludności, bogactw naturalnych. Tego typu rozwiązania polityczno-instytucjonalne znane były w przeszłości, np. konfederacja kantonów Szwajcarii w latach 1815-1848, Związek Północnoniemiecki w latach 1867-1871, Konfederacja Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Obecnie pewne cechy konfederacji ma Wspólnota Europejska.
- federacja - jest państwem związkowym, którego części składowe mają samodzielność prawną i określony zakres samodzielności politycznej. Części składowe (stany, kantony, landy, państwa, prowincje) są podmiotami federacji i mają własny podział administracyjno-terytorialny. Podmioty federacji, chociaż nie są odrębnymi państwami, mają własne konstytucje, systemy prawne, instytucje władzy politycznej i sądowniczej, budżety, hymny, flagi, godła, symbole. Do najważniejszych czynników wpływających na powstanie i kształtowanie się państwa federacyjnego zaliczymy czynniki: narodowościowe, etniczne, historyczne, geograficzne, językowe, kulturowe, religijne, polityczne i pragmatyczne. Najbardziej charakterystycznym wyznacznikiem federacji jest podział uprawnień władczych. W państwie federalnym władza jest rozdzielna między parlament i rząd federalny oraz parlamenty i rządy państw-członków federacji. Podział władzy zakłada, że tylko pewne obszary polityki (np. polityka zagraniczna, obronna) zastrzeżone są dla władz federalnych. Większość spraw związanych z polityką wewnętrzną pozostaje w gestii państw członkowskich, które w tym zakresie dysponują autonomią polityczną. Federacja zapewnia więc decentralizację i dekoncentrację władzy, co odróżnia ją od państwa unitarnego, w którym uprawnienia władcze skupiają się na poziomie centralnym. Oprócz podziału władzy federacja charakteryzuje się istnieniem swoistych instytucji zabezpieczających suwerenność państw członkowskich. Należą do nich przede wszystkim wyższe izby parlamentów, w których reprezentowane są interesy poszczególnych części składowych oraz sądy konstytucyjne, rozstrzygające ewentualne spory kompetencyjne. W niektórych federacjach przyjmuje się specjalną procedurę decyzyjną mającą na celu zapobiegnięcie dominacji państw członkowskich o większej liczbie mieszkańców, i tym samym o większej liczbie przedstawicieli w parlamencie. Współcześnie państwami federacyjnymi są: Argentyna, Australia, Austria, Belgia, Brazylia, Indie, Kanada, Meksyk, Malezja, Niemcy, Pakistan, Rosja, Szwajcaria, Stany Zjednoczone.
Przez autonomię rozumie się wewnętrzne samozarządzanie części terytorium państwa na podstawie kompetencji ustawodawczych dotyczących spraw o lokalnym znaczeniu. Autonomia oznacza ograniczoną tylko suwerenność. Statut autonomii, czyli akt normatywny będący prawną podstawą działalności organów autonomicznych, jest ustanawiany lub zatwierdzany przez organ ogólnopaństwowy, najczęściej przez parlament. Prawa regionalne mogą zmieniać organy centralne, jeśli zostały naruszone ogólnopaństwowe interesy. Autonomiczne parlamenty i autonomiczne rządy prowadzą działalność pod nadzorem organów centralnych, które wyznaczają swojego specjalnego pełnomocnika.
2 Zasady konstytucyjno-prawne państw demokratycznych
2.1. Konstytucja i jej cechy szczególne
Konstytucja (łac. constitutio - ustanowienie) to akt prawny o najwyższej mocy prawnej, określający podstawy ustroju politycznego i gospodarczego państwa oraz status prawny jednostki.
Ustawa zasadnicza zawiera zbiór praw i procedur odnoszących się do reżimu politycznego, które regulują związek między podmiotami władzy publicznej i indywidualnymi jednostkami. Określa przede wszystkim zasady organizacji i funkcjonowania aparatu państwa oraz podstawowe prawa i wolności obywatelskie. W systemie źródeł prawa każdego państwa konstytucja zajmuje pozycję najważniejszą. Cały porządek prawny danego państwa musi wynikać z konstytucji. Warto wspomnieć w tym miejscu o organach stojących na straży nadrzędności ustawy zasadniczej. Współcześnie taką rolę pełnią instytucje sądownictwa konstytucyjnego (sądy, trybunały), które badają zgodność z konstytucją innych aktów prawnych.
Konstytucje pisane (formalne), jakie posiada większość państw mają postać ustawy uchwalanej i zmienianej w specjalnym trybie, co odróżnia ją od ustaw zwykłych.
Od strony formalnej można wyróżnić następujące cechy konstytucji:
- szczególna treść;
- najwyższa moc prawna w systemie źródeł prawa;
- trwałość (utrudniony system dokonywania zmian).
Z powyższych cech wynika obowiązek prawodawcy zapewnienia zgodności uchwalanych aktów prawnych z konstytucją, a także szczególny tryb zmiany ustawy zasadniczej, który może obejmować wymóg uzyskania kwalifikowanej większości podczas głosowania lub poddanie decyzji dotyczącej zmiany konstytucji pod głosowanie powszechne w referendum. W niektórych państwach istnieje nawet zakaz dokonywania zmian niektórych norm konstytucyjnych (np. zakaz zmiany zapisu o federalnej formie państwa w Niemczech). Najstarszą obowiązującą konstytucją jest ustawa zasadnicza Stanów Zjednoczonych z 1787 r. W Europie najstarsze są konstytucje Norwegii (1914) i Szwajcarii (1874).
Klasyfikacja konstytucji może być dokonywana na podstawie różnych kryteriów. Z uwagi na sposób uchwalenia możemy wyróżnić:
- konstytucje oktrojowane, czyli nadawane społeczeństwom przez panujących, władców (konstytucja Księstwa Warszawskiego nadana przez Napoleona Bonaparte);
- konstytucje obywatelskie, tj. uchwalane albo przez demokratycznie wyłonione zgromadzenia przedstawicielskie, albo w drodze referendum.
Możliwa jest również kombinacja obu tych trybów.
Ze względu na treść dzielimy konstytucje naniepełne (pochodzące z ubiegłego stulecia i zawierające jedynie zasady podziału władzy między głową państwa a parlamentem) i pełne (określają suwerena, podstawy ustroju politycznego i gospodarczego, strukturę i kompetencje organów państwowych, status prawny jednostki oraz tryb zmiany konstytucji - ujmują zatem relacje między organami władzy bardziej szczegółowo, a poza tym kompleksowo opisują kształt ustroju politycznego, w szczególności zwracając uwagę na zagadnienie praw i wolności obywatelskich, pozycję partii politycznych w życiu publicznym itp.). Akty, które nie zawierają wszystkich charakterystycznych dla konstytucji pełnych elementów często określane sąjako konstytucje małe.
Kolejne kryterium podziału ustaw zasadniczych to kryterium formy. Z uwagi na formę wyróżniamy konstytucje pisane i niepisane. Pierwsze obejmują jeden lub kilka aktów prawnych zawierających treści charakterystyczne dla konstytucji i odznaczających się wspomnianymi wyżej formalnymi cechami ustaw zasadniczych. Z kolei kilka lub kilkanaście aktów prawnych (zawierających materię konstytucyjną) o mocy prawnej równej ustawom zwykłym stanowi konstytucję niepisaną (Wielka Brytania).
Ostatnim kryterium podziału konstytucji jest trwałość. Możemy tu wyodrębnić konstytucje sztywne (zmiany są trudne do przeprowadzenia, bo konstytucja jest zmieniana w szczególnym trybie, np. decyzją podejmowaną większością kwalifikowaną lub w drodze referendum) i giętkie (łatwiejszy sposób modyfikowania zapisów ustawy zasadniczej, np. zwykłą większością głosów).
Konstytucja jest aktem prawnym o fundamentalnym znaczeniu. Określa podstawowe zasady funkcjonowania państwa. Jest też dokumentem, którego treść odzwierciedla układ sił politycznych i społecznych panujących w państwie. W związku z tym pełni różne funkcje. Najważniejsze z nich to:
- funkcja normatywna;
- funkcja integracyjna;
- funkcja socjalizacyjna.
Funkcja normatywna konstytucji wiąże się z określeniem przez nią podstawowych zasad gry politycznej, które obowiązują wszystkie podmioty życia publicznego. Ich nieprzestrzeganie grozi natomiast zastosowaniem określonych sankcji politycznych. Konstytucja kształtuje i umacnia wspólnotę polityczną w danym państwie, tworzoną właśnie na gruncie uznania zapisanych w konstytucji zasad polityki.
Funkcja socjalizacyjna sprowadza się do uznania konstytucji za trwały element dorobku kulturowego, który jest częścią edukacji politycznej i promuje najważniejsze wartości polityczne.
Czasami wśród funkcji konstytucji wymienia się także funkcję programową, jednak zaliczanie jej do wyżej wymienionych funkcji to kwestia sporna wśród badaczy. Funkcja ta mówi, iż konstytucja określa główne cele i kierunki polityki państwa. Trzeba jednak zauważyć, że są one zmienne i zależą od tego, kto w danym momencie sprawuje władzę. Zdaniem większości badaczy cele i kierunki polityki państwa nie należą do materii konstytucyjnej i stanowią niezależne czynniki.
2.2. Zasada suwerenności narodu
Jednym z najważniejszych atrybutów państwa jest suwerenność. Określa ona charakter władzy państwowej, zresztą termin ten bywa często stosowany zamiennie na określenie władzy. Spotkać można również pojęcie władzy suwerennej.
Suwerenność oznacza niezależność władzy państwowej od jakichkolwiek czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Na poziomie zewnętrznym chodzi o niezależność od władzy innych państw i organizacji międzynarodowych, zaś na płaszczyźnie wewnętrznej suwerenność oznacza zwierzchnią, uprzywilejowaną pozycję wobec wszystkich podmiotów politycznych działających w danym państwie. Na pojęcie suwerenności składają się następujące określenia: władza pierwotna, prawnie nieograniczona, ciągła, niezbywalna, najwyższa i władza uprawniona do stanowienia, decydowania. Nad władzą suwerenną nie ma już nikogo, kto mógłby w jakikolwiek sposób ją ograniczyć. Podmiot, któremu przysługuje władza suwerenna, to suweren.
Początkowo teoretycy suwerenności przyznawali władzę najwyższą monarchom. Autor pierwszej całościowej koncepcji suwerenności - Jean Bodin - uważał, iż władca stoi ponad prawem, ma wyłączność uprawnień prawodawczych i monopol na stosowanie przymusu, a wszystkie pochodzące z innych źródeł akty (np. ze strony papieża) dla swej ważności wymagają zgody monarchy.
Krytyka monarchii absolutnej doprowadziła do powstania teorii suwerenności narodu. Z czasem upowszechnienie prawa wyborczego i rozwój masowych ruchów politycznych umożliwiły przejmowanie władzy w ramach demokratycznych procedur. W demokracji władza należy do narodu, a powszechne prawo wyborcze przyznaje każdemu obywatelowi udział w tej władzy. Demokratyczne prawo wyborcze jest nierozerwalnie związane z pojęciem suwerenności narodu. Stanowi środek wyrażania preferencji obywateli, tak w stosunku do programów, jak i osób powoływanych do sprawowania władzy. W związku z tym można wyodrębnić trzy aspekty udziału obywateli w sprawowaniu władzy, które jednocześnie stanowią kryteria suwerenności narodu. Są to:
- dobro powszechne (władza suwerenna to taka, która ma na celu dobro ogółu, zasada suwerenności narodu determinuje przedstawicieli do powoływania się w swoich działaniach na dobro i interesy wszystkich obywateli);
- referendum (dzięki referendum obywatele bezpośrednio uczestniczą w sprawowaniu władzy, zyskują prawo do współdecydowania wraz z organami państwa w ramach procesu rządzenia);
- wybór przedstawicieli sprawujących władzę (to po pierwsze sposób tworzenia organów władzy, po drugie, wyrażania preferencji politycznych obywateli i po trzecie, ukierunkowanie polityki państwa).
2.3. Zasada przedstawicielstwa
Zasada przedstawicielstwa wynika z zasady suwerenności. Współcześnie suwerenem jest z reguły naród, a zatem podmiot zbiorowy. Z uwagi na to, że państwo to organizacja polityczna rozciągająca się na znacznym terytorium i obejmująca dużą grupę ludzi, cały naród nie może sprawować pełni władzy bezpośrednio. W związku z tym przyjmuje się tak zwaną fikcję prawną reprezentacji, która przypisuje wolę reprezentantów samemu narodowi. Polega ona na uznaniu, że naród udziela swoim przedstawicielom mandatu do reprezentowania swojej woli, a wola wyrażana przez przedstawicieli jest przypisywana narodowi. Przez takie założenie wola suwerena znajduje swój wyraz w decyzjach podejmowanych przez organy przedstawicielskie.
Można więc przyjąć, że zasada przedstawicielstwa określa pozycję i obowiązki wybieranych przez naród reprezentantów oraz relacje między nimi a obywatelami.
W ujęciu formalnym wiąże się to z funkcjonowaniem systemu, w którym społeczeństwo wybiera swoich przedstawicieli, a ci w jego imieniu sprawują władzę, reprezentują na szerszym forum interesy ogółu i dążą do ich realizacji.
W ujęciu normatywnym zasada przedstawicielstwa pozwala na pogodzenie zasady suwerenności narodu z faktem, że w praktyce nie może on sprawować władzy bezpośrednio, poza wyjątkowymi sytuacjami. W efekcie regułą stało się wyłanianie w wyborach przedstawicieli, którzy reprezentują wolę i interesy suwerena. O ustrojach współczesnych państw demokratycznych mówi się nawet, że noszą piętno reprezentacji, ponieważ standardem stało się, iż najważniejsze decyzje w państwie podejmowane są przez niewielką grupę przedstawicieli pochodzących z wyborów powszechnych.
Zasada przedstawicielstwa może być także interpretowana jako przesłanka ku temu, że w procesie decyzyjnym państwa powinni uczestniczyć reprezentanci najważniejszych segmentów społeczeństwa oraz przedstawiciele grup nacisku. Taki aspekt nazywamy funkcjonalnym.
2.4. Zasada państwa prawa
Początki idei państwa prawa sięgają czasów demokracji antycznych. Wiele państw z zastrzeżeniem ówczesnych warunków miało taki charakter. Współcześnie problematyka ta powróciła w okresie tworzenia się systemów demokratycznych. Wtedy miało to związek z dążeniem do stworzenia takiej formy organizacji politycznej, w której prawo odgrywałoby rolę władczą, a władza polityczna, oprócz tego, że uznawałaby je, to także byłaby nim ograniczona i uzasadniona. Sam termin "państwo prawa" został wprowadzony w latach 30. XIX w. przez R. Mohla, a koncepcja rozwinięta w ramach niemieckiej myśli ustrojowej. Zasada państwa prawa w wielu krajach zyskała rangę zasady konstytucyjnej.
Państwo prawa to oparta na prawie forma organizacji i działania władzy, określająca jej wzajemne stosunki z jednostkami jako podmiotami prawa. To państwo rządzone przez prawo, które ma pierwszeństwo wobec innych norm postępowania. Jest to zatem związanie państwa i jego organów w działaniu wobec obywateli przepisami prawa, prymat norm prawnych oraz ograniczenie prawem władzy państwowej i jej działań. W myśl tej koncepcji każde działanie organu państwowego powinno mieć odniesienie w obowiązujących przepisach prawa.
Demokratyczne państwo prawa to takie, w którym prawo odzwierciedla akceptowany społecznie system wartości, oparty na prawie naturalnym i standardach prawa międzynarodowego.
Wśród podstawowych cech charakteryzujących państwo prawa wyróżnia się:
(1) Hierarchiczność systemu źródeł prawa - najważniejszym aktem prawnym w państwie musi być konstytucja, która jako ustawa zasadnicza reguluje ustrój władz oraz pozycję jednostki w państwie. Aktem niższego rzędu jest ustawa, która może ograniczać prawa i wolności jednostek na zasadzie wyłączności. Wiąże się to z zasadą prymatu ustawy, według której ustawa jest najczęściej stosowaną formą regulacji stosunków społecznych, a w wielu przypadkach stosowana jest na zasadzie wyłączności. Akty podstawowe stosuje się jedynie na podstawie delegacji ustawowej i nie mogą one zastępować ani uzupełniać ustaw.
(2) Adekwatność ingerencji prawnej w życie społeczne - ingerencja państwa w sferę społeczną (dotyczy to zwłaszcza sfery praw i wolności obywateli) powinna być zawsze uwarunkowana ochroną interesów państwa lub akceptowanych społecznie wartości (zdrowie, bezpieczeństwo, środowisko naturalne itp.), a jej zakres nie może być przekraczany. Taka ingerencja powinna być wystarczająca dla zabezpieczenia chronionej wartości, a jednocześnie nie powinna ograniczać swobody jednostki.
(3) Pewność prawa - system prawny państwa prawa musi być stabilny. Wszyscy obywatele i wszystkie organy państwa muszą postępować zgodnie z prawem. System prawny państwa prawa musi opierać się na zasadzie lex retro non agit.
(4) Legalizm - każdy organ musi mieć legitymację prawną do sprawowania władzy państwowej, a działalność organów władzy musi być zgodna z prawem i prawem ograniczona. To samo dotyczy procesu zdobywania władzy. Musi on być oparty na prawie, bez względu na to czy chodzi o dochodzenie do władzy czy jej przejmowanie. Zarówno legalizm, jak i system aktów prawnych podlegają w państwie prawa kontroli. Zajmują się nią specjalnie powoływane do tego celu instytucje, które funkcjonują w ramach władzy sądowniczej.
(5) Gwarancję praw i wolności jednostki - państwo prawa musi gwarantować szeroki zakres praw i wolności obywateli. Muszą być one zapisane w prawie i respektowane przez państwo. Jakakolwiek ingerencja w sferę wolności obywatelskich musi być zgodna z prawem i adekwatna do przyczyny, dla której została podjęta. Gwarancja praw i wolności pociąga za sobą zapewnienie jednostkom prawnych podstaw dochodzenia roszczeń, a jednocześnie nakłada na organy państwa obowiązek zaspokajania tych roszczeń.
(6) Organizację ustroju opartą na zasadzie podziału władz - w państwie musi istnieć suwerenna władza zorganizowana na zasadzie podziału władz na: ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Wykonują je odrębne, niezależne od siebie organy władzy. Ich relacje sprowadzają się do oddziaływania na siebie i hamowania w razie potrzeby.
Idea demokratycznego państwa prawa spełnia się także przez:
- zasadę suwerenności;
- zasadę pluralizmu politycznego;
- demokratyzm oparty na kreowaniu władz przez okresowo odbywane wolne wybory powszechne;
- zapewnienie udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji państwowych;
- ideę państwa socjalnego opartą na realizacji zasad sprawiedliwości społecznej;
- niezależny i niezawisły sądowy wymiar sprawiedliwości, który kontroluje władzę ustawodawczą i wykonawczą oraz zasadę samorządu.
Za przeciwieństwo państwa prawa można uznać państwo oparte na mechanizmach niedemokratycznych, niedopuszczających do stosowania norm prawnych, które je ograniczają. To tak zwane państwo prerogatywne.
2.5. Zasada podziału władzy
Klasyczna, historycznie ukształtowana zasada podziału władzy, której konkretne formy stosowane w praktyce politycznej inspirowane były w szczególności myślą polityczną Johna Locke'a i dziełem Charlesa de Montesquieu O duchu praw, wychodziła z założenia, iż wszelką władzę państwową cechuje skłonność do nadużyć, do stwarzania zagrożeń dla wolności jednostki. Idea podziału władzy miała być zabezpieczeniem przed degenerującą koncentracją władzy w jednym organie państwowym; chodziło w rezultacie o osłabienie władzy państwowej w celu zagwarantowania jednostce "koniecznej" sfery wolności.
Podział władzy między organy państwowe opierał się na rozróżnieniu trzech podstawowych funkcji państwa: stanowienie ustaw (funkcja ustawodawcza, legislacyjna), stosowanie ustaw (funkcja egzekutywna) oraz rozstrzyganie na ich podstawie sporów (funkcja jurysdykcyjna). Każda z tych funkcji wykonywana jest przez inny organ państwowy. Z punktu widzenia normatywnego wszystkie trzy władze mają uprawnienia pochodzące od suwerena. Określenia: władza ustawodawcza, władza wykonawcza i władza sądownicza wskazują tylko główny kierunek działania danego organu i nie oznaczają absolutnej organizacyjnej separacji.
Należy zaznaczyć, że ścisłe konsekwentne realizowanie zasady podziału władzy jest niezwykle trudne, zwłaszcza rozgraniczenie działalności w tych dziedzinach organów państwowych. Stąd też w działalności organów władzy ustawodawczej spotykamy przejawy wykonawstwa, podobnie organy władzy wykonawczej realizują określone zadania w zakresie należącym do władzy ustawodawczej (np. zwoływanie sesji parlamentu przez głowę państwa, prawo rozwiązania parlamentu i zarządzenie przedterminowych wyborów przez głowę państwa, stanowienie aktów prawnych z mocą ustawy).
W praktyce ustrojowej często dochodzi do traktowania tej zasady jako modelu idealnego, do którego określone rozwiązania prawne mogą się zbliżać, ponieważ absolutna separacja władz nie jest możliwa z organizacyjnego i funkcjonalnego punktu widzenia. Każda z tych trzech władz oddziałuje na pozostałe władze.
Podobnie wygląda teza stanowiąca o równorzędności trzech władz. W praktyce politycznej spotykamy się z dominacją parlamentu bądź rządu nad pozostałymi władzami. Dominację władzy wykonawczej obserwujemy w V Republice Francuskiej, zaś dominację władzy ustawodawczej w Polsce w okresie obowiązywania konstytucji z 1921 r. oraz w III i IV Republice Francuskiej.
Obecnie zasada trójpodziału straciła znaczenie polityczne. Współczesnych systemów politycznych nie można w pełni scharakteryzować za pomocą kryterium podziału władzy. W przeważającej liczbie przypadków bowiem parlamentarna większość i rząd tworzą jedność. Linia podziału nie przebiega między rządem i parlamentem, lecz między wyłonionym z parlamentu rządem i parlamentarną większością z jednej strony, a parlamentarną opozycją z drugiej.
Tradycyjny podział władz jest urzeczywistniany w większym stopniu w systemie prezydenckim.
2.6. Zasada gwarancji praw i wolności obywatelskich
Zasada ta oznacza, że państwo ma obowiązek zapewnienia wolności i praw człowieka i obywatela oraz że bezpieczeństwo obywateli zostało podniesione do rangi głównego zadania państwa. Źródłem tak rozumianych praw człowieka nie jest państwo i tworzony przez nie określony system prawny, lecz prawo naturalne, zgodnie z którym podstawą większości praw jednostki jest przyrodzona godność jednostki ludzkiej. To dzięki niej prawa człowieka mają charakter ponadpaństwowy (pierwotny), niezbywalny i nienaruszalny.
Status prawny jednostki w państwie zmieniał się. W XIX w. był on ograniczony do wolności, własności i równości. Dotychczasowy rozwój pozwala mówić o prawach trzech generacji. Prawa pierwszej generacji to prawa i wolności osobiste oraz polityczne, tj. nietykalność osobista, tajemnica korespondencji, prawa wyborcze. Prawa drugiej generacji to prawa i wolności ekonomiczne, tj. prawo do pracy, do strajku, ochrona bezrobotnych. Prawa człowieka trzeciej generacji to prawa ekologiczne oraz prawa do korzystania z osiągnięć współczesnej cywilizacji.
W każdym państwie istnieje określony zakres gwarancji praw podstawowych, czyli całokształt środków służących zapewnieniu ich realizacji. Są to gwarancje materialne i formalne.
Gwarancje materialne to ogół środków, które służą państwu do zagwarantowania realizacji praw podstawowych. Należą do nich m.in. tradycje polityczne, kultura polityczna, stan oświaty. Gwarancje formalne (prawne, instytucjonalne) to całokształt środków o charakterze instytucjonalnym, które państwo stworzyło i stosuje w celu zapewnienia realizacji podstawowych praw człowieka. Są to środki stwarzające możliwości oddziaływania jednostek na państwo, np. prawa polityczne. Do środków służących pełnej realizacji praw podstawowych należą m.in. kontrola konstytucyjności ustaw, instytucja ombudsmana.
We współczesnych państwach prawa i wolności człowieka i obywatela powinny być zgodne z międzynarodowymi standardami. Współczesny katalog praw człowieka: Powszechna Deklaracja Prawa Człowieka uchwalona 10 grudnia 1948 r. wyróżnia następujące kategorie prawa człowieka:
- prawa fundamentalne, tj. prawo do życia, wolności, bezpieczeństwa, równości wobec prawa, bezstronnego sądu;
- prawa obywatelskie, tj. prawo do swobodnego poruszania się, wyboru miejsca zamieszkania, azylu, zakładania rodziny, wolności myśli, sumienia, wyznania;
- prawa polityczne, tj. prawo do wolności opinii, zgromadzeń, stowarzyszeń, uczestnictwa w życiu politycznym kraju;
- prawa społeczne i ekonomiczne, tj. prawo do ubezpieczeń społecznych, do pracy, godziwego wynagrodzenia, tworzenia związków zawodowych, bezpłatnej i powszechnej nauki.
Konkretyzację praw człowieka ujętych w Deklaracji zawierają Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych uchwalony 16 grudnia 1966 r. oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych uchwalony 16 grudnia 1966 r.
Międzynarodowa ochrona praw jest realizowana zarówno w systemie Narodów Zjednoczonych, jak i w systemach regionalnych: europejskim, międzyamerykańskim i afrykańskim. We wszystkich tych systemach istnieją normy oraz procedury stojące na straży przestrzegania tych praw i umożliwiające dochodzenie tych praw na arenie międzynarodowej.
2.7. Zasada pluralizmu politycznego
Zasada ta oznacza dopuszczenie do legalnej walki o zdobycie lub utrzymanie władzy państwowej ugrupowań zróżnicowanych pod względem ideologiczno-programowym. Jako zasada ustrojowa w prawie konstytucyjnym pluralizm publiczny polega na:
- uznaniu wielości partii;
- uznaniu równości partii;
- określeniu demokratycznej roli partii politycznych.
Znaczenie prawne tej zasady jest dwojakie. Po pierwsze, determinuje system wielopartyjny, co oznacza wykluczenie jakiejkolwiek jednopartyjności. Po drugie, w systemie wielopartyjnym jest to punkt wyjścia kreowania wymogów dotyczących jakości systemu partii. Istnieje zakaz powstawania i działania partii antydemokratycznych.
Przeciwieństwem pluralizmu rozumianego jako zasada czy mechanizm polityczny jest zasada koncentracji i monopolizacji władzy. W celu urzeczywistnienia pluralistycznej zasady, zakładającej równorzędną rywalizację różnych sił politycznych, wysuwane są dwie propozycje. Jedna z nich zakłada, że należy w większym stopniu niż dotychczas otworzyć systemy partyjne na zróżnicowane interesy społeczne i w ten sposób przeciwstawić się procesom monopolizacji władzy politycznej.
Druga koncepcja postuluje przyznanie szerokich prerogatyw organizacjom społecznym oraz dopuszczenie do rywalizacji różnych grup społecznych, których liczba miałaby przeciwdziałać zmonopolizowaniu władzy przez różnego typu oligarchie.
Grupy społeczne uczestniczą nie tylko w wyborach, ale za pośrednictwem swoich reprezentantów biorą udział w procesach podejmowania decyzji. Formują się struktury instytucjonalne z udziałem przedstawicielstw społecznych, opartych nie na tradycyjnej reprezentacji terytorialnej, ale na organizacjach o charakterze funkcjonalnym, np. związkach zawodowych, związkach pracodawców czy innych grupach interesu.
Od strony formalnej czynnikiem ograniczającym zasadę pluralizmu politycznego jest system prawa konstytucyjnego. W życiu politycznym państwa demokratycznego mogą uczestniczyć jedynie te ugrupowania, które akceptują podstawowe założenia ustrojowe państwa.
Za najistotniejszy przejaw pluralizmu uznaje się legalność i swobodę działania opozycji.
2.8. Zasada większości
Celem każdej demokracji jest zasada większości. Oznacza to, że władzę należy przekazać tym, którzy dysponują większym poparciem niż każda z konkurencyjnych grup i jednostek.
W państwach demokratycznych zasada większości zapewnia równouprawnienie większości i mniejszości. Demokracja to władza ludu, a ściślej to władza aktualnej większości wyborczej. Zasada większości wyklucza dyktaturę większości nad mniejszością już z tego względu, że ograniczenie praw mniejszości eliminuje możliwość współpracy. Poza tym, pozbawienie mniejszości wpływu politycznego jest równoznaczne z odmową jej udziału w parlamencie, a tym samym większość traci podstawy swej egzystencji.
W społeczeństwie demokratycznym, w którym ma być wyeliminowane niebezpieczeństwo tyranii większości, musi istnieć upowszechnienie poczucia wspólnoty zasadniczych interesów państwowych. Istotą demokracji jest swobodne konkurowanie grup o wpływ na decyzje państwa, tak iż żadna z władz, sił politycznych lub gospodarczych nie posiada monopolu na rządzenie i decyzje. Demokracja charakteryzuje się swobodą zrzeszania i opinii. Chronione są podstawowe wolności obywatelskie. Demokracje można pojmować jako system polityczny oparty na idei suwerenności społeczeństwa (społeczności), będącego źródłem wyłanianej w nim na zasadzie większości władzy na płaszczyźnie konkurencji różnych podmiotów, rywalizujących ze sobą w walce o władzę na formalnie równych prawach, poprzez uzyskanie poparcia społecznego. W zasadę większości wpisana jest równość szans zdobycia władzy (w tym prawo do zmiany poglądów politycznych). Innymi słowy zasada ta otwiera przed mniejszością możność stania się większością. Aktualna mniejszość może stać się większością, co daje tzw. efekt pocieszenia.
