Wschodni front. Historia pierwszej wojny światowej - Nick Lloyd


Reflow text when sidebars are open.
"To nic"
Śmiertelnie ranni austro-węgierski arcyksiążę Franciszek Ferdynand i jego małżonka Zofia osunęli się na tylną kanapę swojego samochodu - kabrioletu marki Gräf & Stift z 1911 roku - pędzącego z powrotem do Konaku, gubernatorskiej rezydencji w Sarajewie. Była niedziela 28 czerwca 1914 roku, wizyta austriackiego następcy tronu w Bośni właśnie zakończyła się absolutną katastrofą. Franciszek Ferdynand został postrzelony z bliskiej odległości w szyję, a jego krew bryznęła prosto w twarz kierowcy. Druga kula trafiła księżnę Zofię w podbrzusze. Gdy tylko przeniesiono ich w bezpieczne miejsce, parą arcyksiążęcą natychmiast zajął się major von Hüttenbrenner, naczelny lekarz wchodzący w skład oficjalnej świty. Zofia już nie żyła; jej ciało było bezwładne, a na białej jedwabnej sukni wykwitła ciemna, przesiąkająca plama krwi. Arcyksiążę wciąż pozostawał nieprzytomny, oddychał płytko, a z jego szyi i ust sączyła się krwawa strużka. Hrabia Morsey, jego wieloletni szambelan, rozciął błękitną kurtkę mundurową Franciszka Ferdynanda, by ułatwić mu zaczerpnięcie tchu, lecz na próżno. Zaledwie kilka minut później, krótko po godzinie 11 przed południem, arcyksiążę zmarł.
Zabójcą okazał się 19-letni bośniacki Serb Gawriło Princip. Ten chorowity młodzieniec o pociągłej twarzy należał do tajnej organizacji paramilitarnej Ujedinjenje ili Smrt (Zjednoczenie albo Śmierć), znanej powszechnie jako Czarna Ręka, której członkowie przysięgali zbrojnie walczyć o Wielką Serbię. Przemycono go przez granicę wraz z sześcioma innymi konspiratorami, potem wręczono pistolet oraz bombę, rozkazano zająć dogodną pozycję na trasie przejazdu arcyksięcia i uderzyć, gdy tylko nadarzy się okazja. Spiskiem kierował z Belgradu szef serbskiego wywiadu wojskowego pułkownik Dragutin Dimitrijević. Kiedy dowiedział się o planowanej wizycie Franciszka Ferdynanda w Bośni, kategorycznie zażądał jego śmierci. Arcyksiążę był bowiem nie tylko dziedzicem cesarskiej korony, ale także człowiekiem o umiarkowanych poglądach i reformatorem. Jego otwarte dążenie do przekształcenia wielonarodowej monarchii w twór państwowy o charakterze federalnym sprawiłoby, że szanse na urzeczywistnienie wizji Wielkiej Serbii spadłyby niemal do zera. Franciszek Ferdynand uważał, że rosnące napięcia polityczne w rozległym imperium rządzonym z Wiednia można załagodzić wyłącznie przez kolejne reformy i daleko idącą decentralizację. Oznaczało to konieczność rewizji postanowień ugody (tzw. Ausgleich) z 1867 roku, na mocy której powstała dualistyczna monarchia austro-węgierska, i przekształcenia jej w strukturę "trialistyczną" przez włączenie do niej królestwa południowych Słowian. Taki krok mógł bezpowrotnie osłabić atrakcyjność idei poszerzonej Serbii. Jak wyznał później sam Princip: "Jako przyszły władca zapobiegłby naszemu zjednoczeniu poprzez wprowadzenie w życie pewnych reform ewidentnie sprzecznych z naszymi interesami". Właśnie dlatego Franciszek Ferdynand musiał zginąć1.
Po dwóch dniach spędzonych na manewrach wojskowych pośród okolicznych sarajewskich wzgórz Franciszek Ferdynand udawał się właśnie na przyjęcie z udziałem lokalnych oficjeli w tamtejszym ratuszu. Do pierwszego ataku doszło, gdy jego samochód mijał Most Ćumurija, położony przy Bulwarze Appela - urokliwej ulicy biegnącej wzdłuż rzeki Miljacki przez samo serce miasta, niespełna 600 metrów od celu podróży arcyksięcia. "Wysoki młody człowiek w długim czarnym płaszczu" - bośniacki Serb Nedeljko Čabrinović - na widok auta odbezpieczył swoją bombę i cisnął nią w kierunku pojazdu. Kierowca arcyksięcia, dostrzegłszy zamachowca, w ostatniej chwili wcisnął pedał gazu. Dzięki temu ładunek odbił się od złożonego płóciennego dachu auta, upadł na bruk i potoczył się wprost pod jadący z tyłu pojazd, po czym eksplodował z przerażającym hukiem. Choć arcyksiążęca para wyszła z zamachu bez szwanku, dwaj oficerowie ze świty odnieśli rany od odłamków, a ich samochód uległ zniszczeniu. Čabrinović przeskoczył przez murek do rzeki, która w miesiącach letnich zamieniała się w wąską strugę. W pościg za nim rzucili się policjanci, którzy wkrótce go ujęli. Niedoszły zabójca krztusił się i dławił po połknięciu cyjanku; trucizna jedynie poparzyła mu gardło, ale nie pozbawiła go życia2.
Zaledwie kilka minut później kolumna pojazdów dotarła do ratusza, gdzie dostojnych gości czym prędzej wprowadzono do środka. Ściskając w ręku poplamione krwią notatki, Franciszek Ferdynand wygłosił krótkie przemówienie, po czym spotkał się z urzędnikami, w tym z gubernatorem Bośni, generałem Oskarem Potiorkiem, na którym spoczywała odpowiedzialność za bezpieczeństwo arcyksięcia. Ponieważ następca tronu zapragnął odwiedzić rannych oficerów ze swojej świty, którzy zostali już przewiezieni do szpitala garnizonowego, ustalono, że droga powrotna powiedzie nową, szybszą trasą - prosto Bulwarem Appela. Zrezygnowano tym samym z pierwotnego planu, według którego kolumna miała skręcić w prawo przy Moście Łacińskim w wąską ulicę Franciszka Józefa. Niestety, najwyraźniej nikt nie poinformował o tych zmianach kierowcy arcyksięcia. Zamiast udać się dalej główną arterią, pojechał starą trasą - zwolnił, a następnie skręcił w prawo tuż za delikatesami Moritza Schillera. W tym momencie Potiorek zorientował się w pomyłce i krzyknął do niego:
- Co to ma znaczyć? Stój! Jedziesz w złą stronę! Mamy jechać Bulwarem Appela.
Samochód arcyksięcia pozostawał w bezruchu zaledwie przez kilka chwil, lecz to w zupełności wystarczyło, by Princip zapewnił sobie miejsce w panteonie serbskich bohaterów narodowych. Po ataku bombowym Čabrinovicia Princip błąkał się w tłumie przekonany, że zamach zakończył się fiaskiem, aż w końcu trafił na ulicę Franciszka Józefa. Gdy nagle zorientował się, że jego cel znajduje się tuż przed nim, zadziałał pod wpływem impulsu. Uniósł pistolet i oddał dwa strzały z minimalnej odległości. Przez ułamek sekundy panowała tylko pełna osłupienia cisza, którą po chwili rozdarł huk wystrzałów odbijających się echem od ścian kamienic. Chwilę później Princip został pochwycony przez ochronę arcyksięcia i brutalnie powalony na bruk. Hrabia Franz von Harrach, który stał na stopniu po lewej stronie auta, dostrzegł, jak Zofia osuwa się na kanapę, a Franciszek Ferdynand pochyla się do przodu. Zaniepokojony hrabia zapytał natychmiast, czy Jego Cesarska i Królewska Wysokość bardzo cierpi. "Twarz miał lekko wykrzywioną" - relacjonował. "Sześć czy siedem razy, z każdą chwilą coraz bardziej tracąc przytomność, słabnącym głosem powtórzył: "To nic"". Następnie arcyksiążę umilkł, a jedynym dźwiękiem, jaki z siebie wydawał, było "konwulsyjne charczenie w gardle" wywołane utratą krwi. "Ustało ono z chwilą przybycia do rezydencji gubernatora. Nieprzytomną parę arcyksiążęcą wniesiono do budynku, gdzie wkrótce stwierdzono zgon obojga"3.
Austro-Węgry musiały zareagować, lecz w jaki dokładnie sposób, wciąż pozostawało kwestią otwartą. Podczas gdy w całym imperium wybuchały spontaniczne antyserbskie rozruchy, w Wiedniu w trybie pilnym zwołano posiedzenie rządu. Premier Austrii hrabia Karl Stürgkh, szef Sztabu Generalnego Franz Conrad von Hötzendorf, minister spraw zagranicznych hrabia Leopold von Berchtold oraz jego zastępca hrabia Alexander Hoyos - wszyscy oni byli głęboko przekonani, że naddunajska monarchia musi zająć nieprzejednane stanowisko i wykorzystać nadarzającą się okazję do rozprawienia się ze swoim głównym przeciwnikiem na Bałkanach. Jedyny głos przestrogi popłynął ze strony premiera Węgier, hrabiego Istvána Tiszy. "Nie dysponujemy wystarczającymi dowodami, by obarczyć Serbię odpowiedzialnością" - oświadczył cesarzowi Franciszkowi Józefowi w kilka dni po zamachu. Przekonywał, że siłowe forsowanie tej kwestii "byłoby fatalnym w skutkach błędem", albowiem "stanęlibyśmy przed światem jako burzyciele pokoju i rozniecilibyśmy pożogę wielkiej wojny w najmniej sprzyjających temu okolicznościach"4.
Kluczowe znaczenie dla rozwoju wypadków miało mieć stanowisko Niemiec. Mimo że w 1866 roku cesarstwa austriackie i pruskie (obecnie niemieckie) starły się ze sobą na polu bitwy, w kolejnych dekadach oba państwa znacznie się do siebie zbliżyły. Teraz łączyło je trójprzymierze - sojusz zawarty w maju 1882 roku, obejmujący Austrię, Niemcy i Włochy. Ten "w swej istocie konserwatywny i defensywny" pakt zobowiązywał sygnatariuszy do wzajemnego zachowania "pokoju i przyjaźni" oraz gwarantował, że żadne z tych państw nie przystąpi do "sojuszu ani porozumienia skierowanego przeciwko któremukolwiek z nich". Co więcej, na wypadek gdyby Francja zaatakowała Włochy, Niemcy i Austria miały "obowiązek udzielenia im pomocy i wsparcia wszelkimi dostępnymi siłami"5. Choć strona włoska zdecydowanie obawiała się udziału w wojnie w obronie habsburskich interesów na Bałkanach (i ostatecznie zachowała neutralność w lipcu 1914 roku), Niemcy w kuluarach zadeklarowały pełne poparcie dla działań Wiednia. Niemiecki cesarz Wilhelm II uznał zamach w Sarajewie za zbrodnię, która nie może ujść płazem, i oświadczył swojemu otoczeniu, że "najwyższy czas zrobić w końcu porządek z Serbami". Mało tego, gdy 5 lipca wysłannik Wiednia, hrabia Hoyos, przybył do Berlina, usłyszał zapewnienie, że Niemcy poprą Austrię nawet w razie wybuchu wojny z Rosją. Ten ostatni scenariusz nie wydawał się zresztą cesarzowi jakoś szczególnie prawdopodobny6.
Deklaracja bezwarunkowego poparcia ze strony Niemiec usztywniła stanowisko tej frakcji wiedeńskich decydentów, którzy parli do decydującej konfrontacji z Belgradem. Mimo iż kajzer odniósł wrażenie, że Austria przygotowuje się do natychmiastowego uderzenia, zanim faktycznie do niego doszło, minęły całe tygodnie. Zgodnie z tradycją obowiązującą w cesarsko-królewskiej armii żołnierzy z terenów wiejskich tradycyjnie zwalniano w miesiącach letnich do domów na czas żniw. Biorąc pod uwagę, że potężne kontyngenty wojska miały powrócić do koszar najwcześniej 25 lipca, podjęcie jakichkolwiek poważniejszych działań militarnych przed tą datą było fizycznie niemożliwe. 7 lipca zwołano naradę wojenną, podczas której ministrowie monarchii habsburskiej ponowili wezwanie do zajęcia stanowczej postawy wobec Serbii. Ustalono, że wszelkie posunięcia dyplomatyczne "winny być podejmowane z twardym zamiarem rozstrzygnięcia całej sprawy w drodze wojny". Ponadto uzgodniono, że "należy wysunąć wobec Serbii tak daleko idące żądania, aby ich przyjęcie było absolutnie wykluczone, co otworzy drogę do radykalnego rozwiązania w postaci interwencji zbrojnej". Tisza po raz kolejny przedstawił swoje zastrzeżenia, stanowczo sprzeciwiając się takiemu postawieniu sprawy. Nalegał, by Serbom pozostawiono furtkę umożliwiającą uniknięcie konfliktu zbrojnego. Nazajutrz wciąż głęboko zaniepokojony tempem rozwoju wypadków węgierski premier napisał do Franciszka Józefa, ostrzegając sędziwego monarchę, że wojna z Serbią "z całą pewnością sprowokuje rosyjską interwencję, a tym samym doprowadzi do wybuchu wojny światowej"7.
Sprzeciw Tiszy wobec dążeń do wywołania zbrojnego konfliktu na Bałkanach stanowił teraz główną przeszkodę na drodze do austriackiej interwencji. Hrabia Berchtold, gorący orędownik rozwiązania siłowego, przez cały następny tydzień nieustannie wywierał presję na węgierskiego premiera. Zapewniał go o niemieckim poparciu i przebąkiwał o katastrofalnych konsekwencjach, jakie pociągnęłoby za sobą rozczarowanie kajzera. Tydzień później, 14 lipca, odbyło się kolejne posiedzenie rady, podczas którego Tisza ostatecznie skapitulował. Zgodził się na wysłanie ultimatum do Belgradu, gdy tylko przedstawiono mu "trudności natury wojskowej", jakie mogłoby wywołać dalsze zwlekanie z podjęciem działań. Tisza z ociąganiem wycofał swoje obiekcje, postawił jednak twardy warunek: poza pewnymi "drobnymi korektami" granic Austria nie dokona aneksji terytorium Serbii. Chciał w ten sposób uniknąć włączenia do imperium kolejnych rzesz niezadowolonych Słowian. "Wymowa noty, która ma zostać wysłana do Belgradu, w kształcie ustalonym w dniu dzisiejszym - raportował Berchtold Franciszkowi Józefowi - jest taka, iż musimy liczyć się z prawdopodobieństwem wybuchu wojny". Na udzielenie odpowiedzi dano Serbom zaledwie 48 godzin8.
23 lipca gotowe ultimatum, po wielokrotnych przeredagowaniach i poprawkach, doręczył baron Wladimir von Giesl, cesarsko-królewski poseł w Serbii. Wstępne śledztwo wykazało bowiem, że zamach na Franciszka Ferdynanda zaplanowano w Belgradzie, a broń i materiały wybuchowe dostarczyli spiskowcom serbscy oficerowie należący do Narodnej Odbrany (Obrony Narodowej) - nacjonalistycznej organizacji powiązanej z ruchem Ujedinjenje ili Smrt. W związku z tym Wiedeń zażądał od Serbii oficjalnej deklaracji potępiającej "propagandę wymierzoną w Austro-Węgry" i wyrażenia ubolewania z powodu udziału serbskich "oficerów i urzędników" w owym procederze. Rząd w Belgradzie miał również stanowczo zapowiedzieć, że "wystąpi z całą surowością przeciwko osobom winnym podobnych machinacji". Sformułowano ponadto dziesięć kolejnych żądań, w tym: konfiskatę wszelkich publikacji podsycających "nienawiść i pogardę" wobec monarchii austro-węgierskiej, natychmiastowe rozwiązanie Narodnej Odbrany, a także wyrażenie zgody na udział austriackich przedstawicieli na terytorium Serbii w tłumieniu "ruchu wywrotowego wymierzonego w integralność terytorialną Monarchii"9.
Początkową reakcją Serbów była głęboka konsternacja. Premiera Nikoli Pašicia nie było w Belgradzie; przebywał na południu, w Niszu, prowadząc kampanię przed zbliżającymi się wyborami, a ster rządów pozostawił w rękach jednego ze swoich ministrów, doktora Lazara Paču. Kiedy wreszcie udało się odnaleźć Pašicia, ten natychmiast wrócił do stolicy i zwołał posiedzenie gabinetu. W ocenie Paču żądania były takie, "że żaden serbski rząd nie mógłby na nie przystać", jako że godziły w suwerenność i honor kraju. Pogląd ten podzielał faktycznie sprawujący władzę w państwie następca tronu, książę Aleksander, który wystosował pilną depeszę do rosyjskiego cara Mikołaja II. Austriackie żądania uznał on za "niepotrzebnie upokarzające" i "nie do pogodzenia z godnością [Serbii] jako niepodległego państwa". Na zaledwie kilka godzin przed upływem terminu ultimatum Aleksander błagał cara o ratunek. "Wielce doceniana życzliwość, jaką Wasza Cesarska Mość tak często nam okazywał, napełnia nas głęboką wiarą, że i tym razem nasz apel do Twojego szlachetnego słowiańskiego serca nie pozostanie bez echa"10.
Wraz z upływem kolejnych godzin nastroje w Belgradzie stawały się coraz bardziej nerwowe. W serbskim rządzie z pewnością nie brakowało polityków sympatyzujących z panslawistyczną ideologią Dimitrijevicia, jednak rozkaz zgładzenia Franciszka Ferdynanda w żadnym razie nie wyszedł od władz cywilnych ani od naczelnego dowództwa armii. Co więcej, Serbia absolutnie nie była gotowa do wojny. Jej armia wciąż lizała rany po wyczerpujących wojnach bałkańskich (w wyniku których rozszerzyła wprawdzie swoje terytorium na południe, o ziemie Macedonii), a brakowało dosłownie wszystkiego - od mundurów i amunicji, przez tabor kolejowy, aż po ciężką artylerię. Łudząc się, że pozostałym mocarstwom uda się wywrzeć na Wiedeń presję i zmusić go do ustępstw, Serbowie przystąpili do redagowania odpowiedzi. Pomimo początkowych buńczucznych nastrojów Pašić doskonale rozumiał, że należy spełnić możliwie jak najwięcej żądań (lub przynajmniej nie odrzucać ich wprost). W związku z tym wydano rozkaz aresztowania kilku spiskowców, a sam dokument, pełen skreśleń i nanoszonych w pośpiechu poprawek, ostatecznie włożono do dyplomatycznej koperty i wręczono premierowi, który miał go osobiście zanieść do siedziby poselstwa austro-węgierskiego.
Pašić dotarł tam tuż przed upływem wyznaczonego terminu - 25 lipca przed godziną 6 po południu - i przekazał formalną odpowiedź swojego rządu. Akceptowała ona wszystkie - z wyjątkiem zaledwie jednego - żądania Wiednia. Królewski Rząd Serbii wyrażał gotowość "oddania pod sąd każdego serbskiego poddanego", wobec którego przedstawiono by dowody współudziału w zamachu. Zobowiązywał się również potępić wszelką propagandę wymierzoną w dualistyczną monarchię, rozwiązać Narodną Odbranę, a także wydać publiczne oświadczenie formalnie potępiające jakiekolwiek próby ingerowania w "przeznaczenie" narodów Austro-Węgier. Jedyną kością niezgody pozostawało austriackie żądanie dopuszczenia własnych przedstawicieli do udziału w oficjalnym serbskim dochodzeniu. Włączenie zagranicznych urzędników do takiego śledztwa stanowiłoby bowiem "naruszenie Konstytucji oraz przepisów kodeksu postępowania karnego", aczkolwiek Belgrad zadeklarował, że w razie potrzeby będzie na bieżąco przekazywał austriackim organom informacje o poczynionych postępach11.
Serbia poszła na ustępstwa tak daleko, jak to tylko było możliwe - prawdopodobnie najdalej, jak mogło się posunąć jakiekolwiek suwerenne państwo. Szybko stało się jednak jasne, że dla Wiednia wszystko, co nie nosiło znamion całkowitej, bezwarunkowej kapitulacji, oznaczało wojnę. W niespełna kwadrans po przybyciu Pašicia baron von Giesl poinformował swoich serbskich gości o całkowitym zerwaniu stosunków dyplomatycznych przez Austro-Węgry. Następnie opuścił gmach poselstwa i udał się na dworzec, gdzie wsiadł do ostatniego pociągu wyjeżdżającego z Serbii. "Na ulicach zgromadził się kilkutysięczny tłum; nie brakowało wrogości pod naszym adresem, ale obyło się bez żadnych poważnych incydentów" - wspominał po latach poseł. "Dworzec został otoczony kordonem wojska; pociąg był już gotów do odjazdu. Wszystko odbywało się w ogromnym pośpiechu. Na peronie zebrała się spora część korpusu dyplomatycznego, o ile mnie pamięć nie myli, zabrakło przedstawicieli Rosji, Francji i Rumunii (...). Ponaglano nas do zajęcia miejsc. Rozległ się przeciągły gwizd parowozu i pociąg powoli wytoczył się ze stacji". Wybuch wojny był już tylko kwestią godzin12.
W latach dwudziestych XX wieku Winston Churchill wyraził przekonanie, że I wojna światowa na froncie wschodnim była "bezapelacyjnie największą wojną w dziejach. Pod względem skali, rozmiaru rzezi, wysiłku zbrojnego walczących stron, a także militarnego kalejdoskopu, pod względem rozmachu i intensywności dalece przewyższa ona wszystkie podobne epizody w historii świata". Jak skonstatował, było to "najstraszliwsze nieszczęście", jakie spadło na ludzkość "od czasu upadku Cesarstwa Rzymskiego pod naporem barbarzyńców".
Ów konflikt - starcie państw centralnych (Niemiec i Austro-Węgier) z Imperium Rosyjskim - stanowi samo sedno Wielkiej Wojny; był jej kołem zamachowym i rdzeniem, na zawsze zmieniając porządek polityczny Europy Środkowo-Wschodniej oraz Bałkanów.
Niniejsza książka, będąca drugim tomem trylogii, opowiada historię tej "drugiej" I wojny światowej - tej, w której, jak ujął to Churchill, "odgłosy odległej kanonady we Francji dobiegają uszu jedynie urywanym echem"1.
Mimo ogromu owego "najstraszliwszego nieszczęścia", o którym pisał Churchill, front wschodni pozostaje dla czytelników anglojęzycznych o wiele mniej znany niż działania zbrojne na Zachodzie. Powszechnie rozpoznawalnych jest zaledwie kilka bitew, w szczególności rosyjska klęska pod Tannenbergiem w sierpniu 1914 roku. Większość pozostałych wielkich starć (a także wiele kluczowych postaci) nigdy nie doczekała się tak bacznej uwagi, z jaką potraktowano wojnę we Francji czy kampanie na Bliskim Wschodzie, które zresztą po dziś dzień budzą kontrowersje. Przez całe dziesięciolecia jedynym godnym uwagi opracowaniem na ten temat pozostawała pionierska praca Normana Stone'a The Eastern Front, wydana po raz pierwszy w 1975 roku. Choć od tamtego czasu pojawiło się mnóstwo materiałów historycznych, spora ich część pozostaje znana wyłącznie wąskiemu gronu specjalistów, przez co nasza pamięć o froncie wschodnim wciąż tkwi w czymś, co historyk Sean McMeekin określił mianem "głębokiego zamrożenia"2. Na szczęście w ostatnich latach badacze zaczęli na nowo odkrywać historię militarną wojny na wschodzie, diametralnie zmieniając nasze postrzeganie I wojny światowej i pomagając wydobyć ów "zapomniany front" z lodowatych objęć niepamięci.
Ponowne spojrzenie na front wschodni stanowi ożywczą przeciwwagę dla narracji o Wielkiej Wojnie, w których niemal bez reszty dominuje zachodni teatr działań. O ile walki we Francji i w Belgii okryły się mroczną sławą ze względu na krwawy impas wojny pozycyjnej, o tyle zmagania na wschodzie miały znacznie bardziej tradycyjny charakter, o wiele bliższy wizji wojny, jakiej spodziewali się ludzie tamtej epoki. Ponieważ linia frontu była tu co najmniej dwukrotnie dłuższa niż we Francji - rozciągając się niekiedy na ponad 1400 kilometrów - niemożliwe stało się osiągnięcie na niej tej samej, duszącej wręcz koncentracji wojsk co na zachodzie. Oznaczało to, że przełamanie pozycji wroga zawsze pozostawało w sferze możliwości, a przez cały okres trwania konfliktu wciąż stawiano na szarże kawalerii i wielkie bitwy manewrowe. Nie oznacza to bynajmniej, że walki były choćby odrobinę mniej krwawe. W daremnych zmaganiach z państwami centralnymi poległo przeszło 2,3 miliona rosyjskich żołnierzy. Ich przeciwnik, Austro-Węgry, stracił od 1,1 do 1,2 miliona ludzi, by w 1918 roku ostatecznie lec w gruzach. Rozpad obu tych imperiów pociągnął za sobą katastrofę humanitarną o wręcz niewyobrażalnych rozmiarach3.
Choć na polach bitew frontu wschodniego nie było klaustrofobicznej atmosfery typowej dla rzezi we Francji, przeszły one równie intensywny proces przemian i rozwoju w dziedzinie sztuki wojennej oraz techniki wojskowej. Przerażająca siła rażenia nowoczesnych karabinów powtarzalnych, cekaemów i szybkostrzelnej artylerii sprawiła, że tradycyjna taktyka, ataki na bagnety i natarcia w zwartym szyku stały się niemalże samobójstwem. Armie wszystkich stron konfliktu nie miały wyboru - musiały przejść radykalną transformację. Wymagała ona zwielokrotnienia siły ognia, o wiele większego nacisku na stosowanie luźniejszych tyralier w natarciu i zmuszała do gorączkowego poszukiwania nowych rodzajów broni, skądkolwiek tylko dało się je pozyskać. Po raz pierwszy w tej wojnie użyto bojowych środków trujących właśnie tutaj - w styczniu 1915 roku, kiedy to na wieś Bolimów w ówczesnym Królestwie Polskim spadły tysiące pocisków wypełnionych gazem łzawiącym. Miało to miejsce okrągłe trzy miesiące przed słynnym atakiem chlorowym w Belgii4. Do 1916 roku cały arsenał nowoczesnego uzbrojenia i rozwiązań taktycznych, które pioniersko wprowadzano we Francji - włączając w to rozbudowane systemy okopów, wał ogniowy, gazy bojowe i lotnictwo - był już w pełni obecny na froncie wschodnim. To właśnie pod Rygą we wrześniu 1917 roku po raz pierwszy na masową skalę zastosowano taktykę infiltracji, co stanowi dobitny dowód na to, jak ważnym wojennym poligonem doświadczalnym okazał się front wschodni5.
Prawdopodobnie najbardziej wstrząsającym wymiarem zmagań na wschodzie było to, że przemoc nie ograniczała się tam wyłącznie do walczących armii. Zupełnie inaczej niż na froncie zachodnim, gdzie brutalność wobec cywilów trzymano (w przeważającej mierze) w ryzach, front wschodni stał się areną masowych prześladowań ludności cywilnej, co dotknęło szczególnie Żydów. Mieszkańców terytoriów opanowanych przez nacierające wojska rutynowo dzielono na "lojalne" i "niepewne" grupy etniczne, oskarżając te drugie o szpiegostwo lub sympatyzowanie z wrogiem. Ludzi uznanych za element niepożądany spędzano i deportowano, ich dobytek grabiono albo puszczano z dymem, a ich samych zmuszano do morderczych, pełnych niebezpieczeństw marszów - w głąb Rosji bądź z powrotem do miast monarchii habsburskiej. Owe masowe wędrówki ludów sprawiły, że wojna wdarła się na zaplecze frontu, przynosząc głęboką destabilizację. Nic więc dziwnego, że już w 1915 roku umiarkowani rosyjscy politycy w Piotrogrodzie bili na alarm, iż "nadzy i głodni sieją wszędzie panikę, gasząc ostatnie iskry entuzjazmu, jaki panował w pierwszych miesiącach wojny (...) i ciągnąc Rosję w otchłań, ku rewolucji oraz zagładzie"6.
Niniejsza książka opowiada o tym, co można by z powodzeniem nazwać "wielkim" frontem wschodnim, toteż obejmuje swym zasięgiem także walki na Bałkanach, w północnych Włoszech i w Rumunii. Choć kampanie te zazwyczaj pozostawały w cieniu dramatu rozgrywającego się na ziemiach polskich i w Galicji (przynajmniej do 1916 roku), należy je postrzegać jako elementy składowe jednych gigantycznych zmagań wojennych, rozciągających się od Bałtyku po Alpy i od szczytów Karpat aż po brzegi Morza Egejskiego. Moim celem jest opowiedzenie o tych teatrach działań zbrojnych w jednej spójnej narracji, ukazanie powiązań między polami bitew i tego, jak sukcesy - bądź porażki - oręża w jednym miejscu rzutowały na sytuację gdzie indziej. Choć zasięg geograficzny tej książki jest szerszy, niż miało to miejsce w pierwszym tomie, poruszane w niej motywy przewodnie pozostają w dużej mierze zbieżne. Traktuje ona o ludziach, którzy toczyli tę wojnę na szczeblu strategicznym i operacyjnym - politykach oraz generałach, którzy formowali i wiedli do boju wielkie armie. Podobnie jak w Zachodnim froncie, pragnąłem ukazać tu wojnę w taki sposób, w jaki widzieli ją ludzie na najwyższych szczeblach dowodzenia i władzy; pokazać, jak dążyli (często bezskutecznie) do osiągnięcia swoich celów. Ostateczną ocenę ich poczynań pozostawiam czytelnikowi.
Poniższa opowieść opiera się w głównej mierze na listach, zapiskach z dzienników oraz oficjalnych raportach sporządzanych przez owych ludzi w trakcie czterech lat potwornej, nieprzerwanej rzezi. Fundamentem mojej narracji stały się opracowania historyczne, biografie i zbiory dokumentów. Czerpałem ze źródeł austriackich, niemieckich, rosyjskich, serbskich, włoskich, rumuńskich, bułgarskich oraz francuskich, z których wiele zostało tu przełożonych na język angielski po raz pierwszy. Zrozumienie istoty rosyjskiego wysiłku wojennego - tego, w jaki sposób carska Rosja walczyła, a następnie runęła w gruzy - okazało się bodaj najpoważniejszym wyzwaniem; jest to bowiem wątek dla całej tej historii absolutnie centralny, a jednocześnie zaskakująco słabo zgłębiony. Uwaga historyków - co skądinąd całkowicie zrozumiałe - skupiała się zazwyczaj znacznie bardziej na rewolucji 1917 roku niż na wojnie, która bezpośrednio do niej doprowadziła, a to pozostawiło w naszej wiedzy ogromne, wciąż domagające się wypełnienia luki. Znakomitym przewodnikiem na tej drodze okazała się książka Normana Stone'a The Eastern Front, którą uzupełniłem o nowsze badania. Do najcenniejszych należały tu The Russian Army in the Great War. The Eastern Front, 1914-1917 Davida Stone'a, Grand Duke Nikolai Nikolaevich. Supreme Commander of the Russian Army autorstwa Paula Robinsona oraz monumentalne czterotomowe dzieło Olega Ajrapietowa o udziale Imperium Rosyjskiego w Wielkiej Wojnie (wydane w latach 2014-2015 i zdecydowanie zasługujące na przekład). Niezmiernie przydatne w zgłębianiu historii wojsk carskich między rokiem 1914 a 1916 okazały się również opasłe zbiory dokumentów dotyczących rosyjskich operacji wojskowych, opracowane w latach trzydziestych XX wieku przez Armię Czerwoną. Pozwoliły one przywrócić głos carskim generałom, których dokonania tak często umniejszano lub wręcz całkowicie ignorowano.
W przypadku Austro-Węgier nie sposób pominąć wspaniałej monografii Manfrieda Rauchensteinera The First World War and the End of the Habsburg Monarchy (Wielka Wojna i upadek monarchii Habsburgów), wydanej po raz pierwszy w 1993 roku i od niedawna dostępnej również w języku angielskim. Oferuje ona bez wątpienia najpełniejszy obraz ostatnich lat istnienia naddunajskiego imperium. Uczciwej i wysoce wiarygodnej oceny jednej z najważniejszych, a zarazem najgorzej rozumianych postaci tego konfliktu dostarcza praca Lawrence'a Sondhausa Franz Conrad von Hötzendorf. Architect of the Apocalypse. Na szczególne słowa uznania zasługuje amerykański historyk Stan Hanna, który w pojedynkę przełożył na angielski niemal całość siedmiotomowej oficjalnej habsburskiej historii wojny: Österreich-Ungarns letzter Krieg (Ostatnia wojna Austro-Węgier). Chociaż wszystkie cytaty zaczerpnięte z tego dzieła przełożyłem na potrzeby tej książki samodzielnie, to jednak dokonanie Hanny, polegające na udostępnieniu tak kolosalnego źródła szerszemu gronu odbiorców, budzi najwyższy szacunek. W kwestii pozostałych frontów nieocenione wsparcie stanowiło dla mnie kilka wybitnych opracowań, takich jak The Italian Army and the First World War Johna Goocha; The Politics of Diplomacy. Britain and France in the Balkans in the First World War Davida Duttona; Serbia and the Balkan Front, 1914. The Outbreak of the Great War Jamesa Lyona, a także niezwykle wnikliwe prace Glenna Torreya poświęcone kampanii rumuńskiej.
W trakcie pracy nad tym projektem zaciągnąłem liczne długi wdzięczności i chciałbym w tym miejscu podziękować bibliotekarzom oraz archiwistom z Biblioteki Hobsona przy Joint Services Command & Staff College w Shrivenham, Archiwów Narodowych w Kew, Imperialnego Muzeum Wojny oraz Biblioteki Brytyjskiej w Londynie, Biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie, Archiwum Instytutu Hoovera w kalifornijskim Stanfordzie, Archivio Diaristico Nazionale w Pieve Santo Stefano oraz wiedeńskiego Kriegsarchiv. Ogromne podziękowania kieruję pod adresem Defence Studies Department (Wydziału Studiów nad Obronnością) na londyńskim King's College - instytucji, która zawsze wspierała moje przedsięwzięcia i bez której ta książka nigdy by nie powstała. Profesorowie Niall Barr i Kenneth Payne oraz doktor Jonathan Fennell służyli mi nieocenioną pomocą i wsparciem zawsze, gdy tego potrzebowałem. Jestem również niezmiernie zobowiązany Danielowi Crewe'owi i całemu zespołowi wydawnictwa Viking, Danowi Gerstle'owi z Liveright oraz mojemu agentowi literackiemu Jonowi Woodowi. Doktor Vanda Wilcox okazała się niezastąpioną przewodniczką po tajnikach frontu włoskiego, a profesor Lothar Höbelt i doktor Susanne Bauda wsparli mnie w żmudnej kwerendzie wiedeńskich źródeł austriackich. Profesor Sean McMeekin, piastujący katedrę Historii i Kultury Europejskiej im. Francisa Flournoya w Bard College w stanie Nowy Jork, autor książek, w których z wielką dbałością o szczegóły analizował rosyjski wysiłek wojenny, był zawsze niezwykle gościnnym i niezawodnym powiernikiem moich pomysłów. Pokaźna część niniejszej pracy opiera się na jego wybitnym dorobku naukowym, a ja sam ogromnie cenię sobie jego wsparcie i przyjaźń.
Wschodni front okazał się najtrudniejszą, a zarazem najbardziej fascynującą książką, jaką przyszło mi dotąd napisać. Mam nadzieję, że czytelnicy, którzy w pierwszym tomie śledzili udręki generałów Focha, Pétaina, Haiga i Pershinga we Francji oraz we Flandrii, z równie wielkim zaciekawieniem zagłębią się w wydarzenia rozgrywające się w tym samym czasie na innych teatrach wojny. Bitwy, o których do tej pory wspominano zaledwie pobieżnie lub mimochodem, można teraz prześledzić ze znacznie większą dokładnością. To opowieść przesycona niewyobrażalną tragedią, horrorem, okrucieństwem i bólem - jak zresztą każda wojna - lecz także niezwykłą odwagą i hartem ducha, których echa pobrzmiewają aż po nasze czasy.
Prace nad tą książką dobiegły końca w ponurym cieniu rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Gdy serwisy informacyjne przynosiły szczegółowe relacje z walk i ostrzału Kijowa, Doniecka, Lwowa i Mariupola, towarzyszyło mi przygnębiające uczucie, że wszystko to brzmi aż nazbyt znajomo. Ciężar historii wciąż wisi nad tymi ziemiami, lecz być może owo historyczne "głębokie zamrożenie" nareszcie zaczyna puszczać, pozwalając nam spojrzeć na front wschodni z nowej i pełniejszej perspektywy.
Książkę tę dedykuję mojej najmłodszej córce Isabel, która wnosi do naszej rodziny wiele radości. Mam nadzieję, że pewnego dnia po nią sięgnie.
N.L.
Cheltenham, England
"Widzialny krwawy ślad"
W samo południe we wtorek 28 lipca 1914 roku pod błękitnym bezchmurnym niebem Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. Wkrótce potem Franciszek Józef - cesarz Austrii, król Węgier i król Czech - wydał Manifest do swoich ludów (An Meine Völker!), w którym wyjaśniał, dlaczego po długich latach pokoju zmuszony jest "chwycić za oręż". Obarczając Królestwo Serbii winą za niewdzięczność, "wybuchy nieokiełznanej namiętności i zawziętej nienawiści", austriacki monarcha postanowił wreszcie stawić czoła "ustawicznym prowokacjom" wymierzonym w jego imperium. "Szereg morderczych zamachów, planowo przygotowany i wykonany spisek, którego cel w tak straszliwy sposób osiągnięty ugodził Mnie i Moje wierne ludy w samo serce, stanowi z dala widzialny krwawy ślad tych tajemnych knowań, które w Serbii się poczęły i którymi stamtąd kierowano". Nie miał zatem innego wyjścia, jak wypowiedzieć wojnę, ufając, że jego ludy, które "wśród najburzliwszych wstrząśnień zawsze zgodnie i wiernie gromadziły się około Mojego Tronu", uczynią to raz jeszcze1.
Mający 83 lata na karku cesarz Franciszek Józef był już wówczas człowiekiem schorowanym. Jego twarz wciąż zdobiły gęste śnieżnobiałe wąsy połączone z charakterystycznymi bokobrodami, które z czasem stały się jego znakiem rozpoznawczym, lecz rysy zdradzały teraz głębokie zmęczenie naznaczone piętnem tego, co sam zwykł nazywać "straszliwą katastrofą sarajewską"2. Podczas swoich długich rządów doświadczył już niejednej tragedii (jego jedyny syn Rudolf popełnił samobójstwo, a ukochana żona Elżbieta zginęła z ręki włoskiego anarchisty), toteż wieść o śmierci Franciszka Ferdynanda przyjął z zaskakującym spokojem. Jednak wraz z pogarszaniem się sytuacji w Europie narastał w nim niepokój. Zamknięty ze swoimi najbliższymi doradcami w letniej rezydencji w Bad Ischl Franciszek Józef, odziany w szaroniebieski mundur polowy młodszego oficera, odbywał codzienne spacery w pałacowych ogrodach, pocieszając się myślą, że wojna i tak była nieunikniona. "Wszechmocny nie pozwala się prowokować!" - stwierdził, gdy przekazano mu wiadomość o śmierci bratanka. "Siła wyższa przywróciła ów porządek, którego ja niestety nie zdołałem utrzymać..."3.
Dawno minęły już czasy, gdy habsburski monarcha osobiście prowadził armię do boju. Tę rolę miało teraz odegrać dwóch ludzi: jeden o usposobieniu łagodnym i jowialnym, drugi zaś niepohamowany w swej agresji - co zdawało się doskonale uosabiać wewnętrzne sprzeczności targające potężnym niegdyś imperium. Trzy dni po zamachu na Franciszka Ferdynanda arcyksiążę Fryderyk, książę cieszyński, został mianowany naczelnym wodzem w austriackim Naczelnym Dowództwie Armii (Armeeoberkommando, AOK) z siedzibą w Wiedniu. Fryderyk, wówczas 58-letni, był żołnierzem sumiennym i rzetelnym; typem dworzanina, na którego dyskrecję i lojalność zawsze można było liczyć, nawet jeśli nie szły one w parze z wybitnym talentem wojskowym. Bieżące dowodzenie wojskami pozostawił generałowi Franzowi Conradowi von Hötzendorfowi, który - z jedną krótką przerwą - piastował stanowisko szefa Sztabu Generalnego od listopada 1906 roku. Conrad, łatwo rozpoznawalny dzięki krótko ostrzyżonym siwym włosom i białym wąsom, był człowiekiem apodyktycznym i pewnym siebie, cieszącym się renomą wybitnego teoretyka wojskowości. Fryderyk z chęcią oddał mu pełną inicjatywę w kwestii planowania operacyjnego.
Niefortunne położenie Austro-Węgier - z każdym rokiem stanowiące coraz bardziej palący problem - wynikało z faktu, że naddunajska monarchia była osaczona przez wrogów (Rosję, Serbię i Czarnogórę) bądź państwa o niejasnych intencjach (Włochy, Rumunię i Bułgarię), które tylko czekały na okazję, by rzucić się do rozszarpywania jej trupa. Sytuację pogarszała wzbierająca fala niezaspokojonych ambicji narodowościowych wewnątrz samego imperium - od Węgrów i Czechów po Chorwatów i Serbów* - dla których monarchia naddunajska stanowiła główną przeszkodę na drodze do urzeczywistnienia marzeń o własnych, niepodległych wspólnotach narodowych. Świadomy tych licznych, nakładających się na siebie zagrożeń Conrad był przekonany, że jedynym ratunkiem jest bezkompromisowa polityka ofensywna i zadanie przeciwnikom serii potężnych ciosów wyprzedzających. Już w 1907 roku parł do wojny z Włochami, a w 1908 z Serbią, postrzegając świat jako arenę bezwzględnej i brutalnej walki o dominację: albo imperium zniszczy swoich adwersarzy, albo jego dni jako mocarstwa są policzone. "Pojedynek" z Serbią nie toczył się, jak to sam ujął, wyłącznie o wymierzenie sprawiedliwości za śmierć arcyksięcia, "chodziło raczej o niezwykle istotną, praktyczną kwestię utrzymania przez państwo statusu światowego mocarstwa. W gruncie rzeczy to "mocarstwo" w ostatnich latach wyrobiło sobie opinię słabeusza, a to z powodu ciągłej ustępliwości i pobłażliwości w obliczu piętrzących się trudności. To zaś jedynie rozzuchwaliło jego wrogów - zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych - i to do tego stopnia, że zaczęli oni sięgać po coraz bardziej drastyczne środki, by doprowadzić do upadku starego Cesarstwa"4.
W obliczu tak wielu zagrożeń było niemal pewne, że w nadchodzącym konflikcie Austria będzie zmuszona do rozdzielenia swoich sił. Wiedeński plan wojny, wielokrotnie nowelizowany od czasu powstania jego pierwszej wersji w 1908 roku, zakładał podział armii na trzy rzuty operacyjne. Największy z nich, "Staffel A" ("Rzut A"), składał się z 28 dywizji piechoty oraz 10 dywizji kawalerii i miał stawić czoło Rosjanom wzdłuż długiej północnej granicy imperium w Galicji. Drugim elementem była "Minimalgruppe Balkan" (Minimalna Grupa Bałkańska) - 8 dywizji piechoty (plus różnego rodzaju jednostki pomocnicze), które miały zostać rzucone przeciwko Serbii. Ostatni element, "Staffel B" ("Rzut B"), obejmował 12 dywizji piechoty i dywizję kawalerii - w zasadzie resztę armii. Ześrodkowano go w głębi kraju, w rejonach umożliwiających przerzucenie tych wojsk na północ lub południe w zależności od tego, jak rozwinie się sytuacja na frontach. W optymalnym scenariuszu "Rzut B" miał wzmocnić grupę bałkańską, zapewniając przewagę liczebną, która niemal na pewno byłaby wymagana w jakiejkolwiek kampanii przeciwko Serbom. Gdyby jednak Rosja szybko przystąpiła do wojny, rzut ten musiałby ruszyć na północ - mimo to eksperci od logistyki ostrzegali Conrada, że ze względu na ograniczoną przepustowość austro-węgierskiej sieci kolejowej transport "Rzutu B" w tamtym kierunku mógłby się rozpocząć najwcześniej 18. dnia od ogłoszenia mobilizacji5.
Począwszy od stycznia 1909 roku, Conrad i jego berliński odpowiednik generał Helmuth von Moltke (młodszy) prowadzili ożywioną korespondencję na temat austriacko-niemieckiej współpracy w nadchodzącym konflikcie. Moltke nie poświęcał wiele uwagi wydarzeniom na wschodzie; przekonywał Conrada, by ten nie zaprzątał sobie nimi głowy, gdyż "losy Austrii rozstrzygną się nie nad Bugiem, lecz nad Sekwaną" - co w domyśle oznaczało, że decydujące batalie rozegrają się na zachodzie. Zgodnie z planami nakreślonymi przez poprzednika Moltkego, hrabiego Alfreda von Schlieffena, Niemcy zamierzali skoncentrować swe siły przeciwko Francji - głównej sojuszniczce Rosji - i rzucić ją na kolana w ciągu zaledwie kilku tygodni. Z tego powodu Austro-Węgry nie miały skupiać się na Serbii, lecz skierować lwią część armii do Galicji i przeprowadzić ofensywę, która odciągnęłaby wojska rosyjskie od Prus Wschodnich do czasu, aż Moltke przerzuci tam własne oddziały z frontu zachodniego. Wizja rezygnacji z ataku na Serbię na rzecz osłaniania niemieckich tyłów jednak nie budziła w Wiedniu entuzjazmu. Conrad ostrzegł Moltkego (w liście z 3 marca 1909 roku), że przejdzie do ofensywy tylko wtedy, gdy Niemcy również uderzą z Prus Wschodnich - najlepiej prąc na południe przez rzekę Narew. W przeciwnym razie armie Conrada ograniczą się do próby utrzymania linii Karpat wzdłuż biegu Sanu i Dniestru6.
Te rozbieżności nigdy nie doczekały się satysfakcjonującego rozwiązania. Zarówno Niemcy, jak i Austro-Węgry wkroczyły w Wielką Wojnę z jasną wizją tego, z kim chcą walczyć, jednakże zupełnie bez planu, jak sprostać zagrożeniom i ograniczeniom wynikającym z wojny na dwa fronty, której ani jedni, ani drudzy przecież nie chcieli. Niemiecki plan wymagał błyskawicznego zwycięstwa nad Francją, podczas gdy austriackie dowództwo naczelne miało nadzieję, że konflikt uda się ograniczyć do skali lokalnej na Bałkanach - co pozwoliłoby Austrii bez przeszkód zmiażdżyć kłopotliwego serbskiego sąsiada. Jednak i tak już nikłe szanse na to, że Rosja nie włączy się do konfliktu, ostatecznie prysły 30 lipca, gdy car zarządził powszechną mobilizację, przekształcając austriacko-serbską awanturę w ogólnoeuropejską pożogę. Mimo to Conrad za nic w świecie nie potrafił zrezygnować z kampanii serbskiej, którą uważał za kluczową dla ratowania prestiżu Austrii, a do tego zakładał, że można zakończyć ją zwycięsko tanim kosztem i w krótkim czasie. Choć rosyjska interwencja była już nieuchronna, 30 lipca spotkał się ze swoim głównym planistą transportu kolejowego, pułkownikiem Johannem Straubem, i rozkazał mu bezzwłocznie wyekspediować "Rzut B" - czyli de facto całą 2. Armię - na Bałkany. Jednocześnie w nocie przekazanej ministrowi spraw zagranicznych, hrabiemu Berchtoldowi, upierał się, że takie ruchy wojsk są najlepszym dowodem na to, iż Austria nie żywi wobec Rosji żadnych agresywnych zamiarów7.
Wieść o tym, że Conrad wciąż zamierza trzymać się planu kampanii wymierzonej wyłącznie w Serbię, wywołała popłoch w Berlinie, który i tak nie zdążył jeszcze ochłonąć po szoku wywołanym wiadomością o rosyjskiej mobilizacji. Kajzer Wilhelm II wysłał 31 lipca do Franciszka Józefa pilną depeszę, w której ostrzegał, że "jest sprawą najwyższej wagi, aby Austria rzuciła swe główne siły przeciwko Rosji i nie rozpraszała ich poprzez jednoczesną ofensywę przeciwko Serbii". Co więcej, "rola Serbii w owych gigantycznych zmaganiach, w które wchodzimy ramię w ramię, jest całkowicie drugorzędna i wymaga jedynie najbardziej podstawowych działań defensywnych"8. Conrad wciąż się łudził, że Rosjan uda się pozostawić z dala od wojny, i z niechęcią odnosił się do pomysłu skoncentrowania głównych sił w Galicji, lecz stanowisko to szybko stało się nie do utrzymania. Gdy 31 lipca przedstawiono mu dowody na ruchy wojsk rosyjskich, ostatecznie zgodził się na mobilizację "Rzutu A" (przeciwko Rosji), przyjmując jednocześnie do wiadomości, że "Rzut B" będzie musiał zawrócić na północ, gdy tylko zwolnią się moce przewozowe na kolei, po tym jak główna faza przerzutu wojsk do Galicji dobiegnie końca.
W sytuacji gdy Niemcy skoncentrowały większość swoich sił na zachodzie, Austro-Węgry w początkowej fazie wojny były zmuszone radzić sobie same. Cesarsko-królewska armia, przez całe dekady głodzona finansowo i targana wewnętrznymi swarami politycznymi, zdołała wystawić zaledwie 48 dywizji piechoty - przy 80 dywizjach niemieckich i 114 rosyjskich; nawet Serbii, pod względem liczby ludności dziesięciokrotnie mniejszej od Austro-Węgier, udało się posłać w pole 11 dywizji9. Choć austriackie pułki były dobrze wyposażone w nowoczesne karabiny powtarzalne oraz broń maszynową, a artyleria zaliczała się do najlepszych na świecie (zwłaszcza oblężnicze moździerze Škoda kalibru 305 mm wz. 1911, które wkrótce miały pomóc Niemcom w kruszeniu belgijskich twierdz), to piechocie liniowej dotkliwie brakowało dział - zarówno lekkich, jak i średniego kalibru. Wynikało to częściowo z ograniczeń budżetowych, jako że w latach przedwojennych parlament węgierski często wetował wydatki na programy zbrojeniowe. Było to jednak również pokłosie austriackiej doktryny taktycznej, nierozerwalnie związanej z przekonaniem, że decydującym rodzajem broni na polu bitwy wciąż pozostaje piechota. Regulamin walki piechoty z 1911 roku, nad którego powstaniem czuwał osobiście Conrad, kładł nacisk na rozstrzyganie starć uderzeniem na bagnety, a od żołnierzy wymagał "żelaznej dyscypliny i niezłomnej siły woli". Choć odnotowano niedawny postęp w dziedzinie artylerii, armia austro-węgierska wyruszyła na kampanię 1914 roku, dysponując nieporównywalnie mniejszą siłą ognia niż Rosjanie, którzy mogli się pochwalić 60 działami na dywizję przy zaledwie 42 w jednostkach austro-węgierskich10.
Spośród wszystkich armii biorących udział w wojnie austro-węgierska była najbardziej rozdrobniona pod względem etnicznym i politycznym. Składała się z trzech członów: regularnej cesarskiej i królewskiej armii wspólnej (kaiserlich und königlich Armee), wspieranej przez lokalne siły zbrojne obu części składowych imperium: austriacką Landwehrę i węgierski Honvéd. Struktura ta odzwierciedlała złożoną rzeczywistość polityczną Europy Środkowej, lecz w niewielkim stopniu służyła spójności i efektywności militarnej. Na każdych 100 żołnierzy armii regularnej przypadało średnio 25 Niemców, 23 Węgrów, 13 Czechów, 4 Słowaków, 8 Polaków, 8 Ukraińców, 2 Słoweńców, 9 Serbów i Chorwatów, 7 Rumunów oraz 1 żołnierz narodowości włoskiej11. Językiem komendy pozostawał niemiecki, co budziło coraz donośniejsze głosy sprzeciwu - zarówno Czesi, jak i Węgrzy domagali się ustępstw w kwestii używania języków narodowych w swoich pułkach. Wiedeń jednak stanowczo się temu sprzeciwiał, argumentując, że podważyłoby to jedność armii wspólnej.
Pomimo tych chronicznych bolączek trawiących cesarsko-królewskie siły zbrojne oraz chaosu, jaki wywołała podjęta w ostatniej chwili decyzja o przemieszczeniu strategicznym "Rzutu B", Conrad witał nadciągającą nawałnicę z olbrzymią ulgą. Wojna, którą przewidywał od wielu lat, wreszcie nadeszła, a wraz z nią szansa na zdobycie nieśmiertelnej sławy i chwały. Wierzył, że wszelkie niedostatki armii można zniwelować za pomocą tzw. postawy aktywnej, mającej na celu przejęcie i utrzymanie inicjatywy. "W tym względzie szybkie podejmowanie decyzji i siła woli są cechami kluczowymi dla dowódcy" - pisał w 1890 roku w studium poświęconym taktyce. "Taka aktywna postawa prawdopodobnie zaskoczy nieprzyjaciela, skłaniając go do porzucenia własnych planów i zmuszając do ograniczenia się wyłącznie do reagowania na narzucone mu warunki starcia. Stawia to przeciwnika w sytuacji, na którą nie jest przygotowany i do której nie zdążył opracować żadnych planów". Podejście "pasywne" natomiast "występuje na wojnie aż nazbyt często - czasem z przyczyn natury intelektualnej, czasem fizycznych, lecz zazwyczaj z powodu niskiego morale - i niemal zawsze kończy się klęską"12.
Sprzeczne interesy Austro-Węgier i Rosji na Bałkanach w pierwszej dekadzie XX wieku doprowadziły niegdyś lojalnych sojuszników na skraj wojny. Mikołaj II, car Wszechrusi, od dawna nie ufał Wiedniowi, a aneksję Bośni w 1908 roku potraktował jako niezbity dowód na to, że Habsburgowie dążą do zdominowania Bałkanów i całkowitego wyeliminowania stamtąd rosyjskich wpływów. Ultimatum przedstawione Serbii wywołało w Petersburgu furię i niedowierzanie. Car i jego główni doradcy starannie porównywali koszty ewentualnej interwencji zbrojnej z upokorzeniem, jakim byłoby przyzwolenie na to, by Wiedeń dokonał rozbioru głównego państwa klienckiego Rosji w tym regionie. Mimo prowadzonej do ostatniej chwili wymiany listów z niemieckim cesarzem, a zarazem swoim kuzynem w trzeciej linii, Mikołaj nie widział innego wyjścia, jak tylko zarządzić mobilizację w proteście przeciwko działaniom Austrii. "Słabemu krajowi wypowiedziano nikczemną wojnę" - telegrafował 29 lipca, zaledwie dzień po tym jak Austro-Węgry obwieściły rozpoczęcie działań zbrojnych przeciwko Serbii. "Oburzenie w Rosji, które w pełni podzielam, jest wprost ogromne. Przewiduję, że wkrótce ugnę się pod narastającą presją i będę zmuszony podjąć drastyczne kroki, które doprowadzą do wojny". Błagał zatem Wilhelma, by ten uczynił, co w jego mocy, aby powstrzymać Austriaków przed uderzeniem na Serbię. Niemiecki monarcha, podkreślając kluczowe słowa w trakcie lektury otrzymanej depeszy, zdołał jedynie wykrztusić z siebie przepełnione irytacją: "Że co?"13.
Z ciężkim sercem, przeżywając katusze niezdecydowania, 30 lipca car ostatecznie zarządził powszechną mobilizację (częściową mobilizację ogłoszono kilka dni wcześniej). Krok ten spotkał się z błyskawiczną odpowiedzią Berlina, który wystosował własne ultimatum, kategorycznie żądając od Rosji wstrzymania wszelkich przygotowań wojennych. Gdy zostało ono zignorowane, 1 sierpnia nastąpiło oficjalne wypowiedzenie wojny. W czasie pokoju armia rosyjska liczyła 1,4 miliona żołnierzy, a wsparta przez przeszło 3 miliony rezerwistów, stanowiła potencjalnie śmiertelne zagrożenie dla państw centralnych - o ile tylko zdołałaby w porę skoncentrować swe siły. Podobnie jednak jak inni decydenci biorący udział w tym konflikcie, rosyjscy planiści stanęli w obliczu konieczności prowadzenia wojny na dwóch frontach: północnym przeciwko Niemcom i południowym przeciwko Austrii. Z najwyższym trudem starali się zatem wypracować plan, który rozwiązałby tę swoistą kwadraturę koła w satysfakcjonujący sposób. Uwaga Rosji naturalnie, zgodnie z interesami państwa, skupiała się na Bałkanach, lecz zobowiązania wynikające z zawartego w 1893 roku sojuszu z Francją nakładały na cara obowiązek wysłania przeciwko Niemcom od 700 do 800 tysięcy żołnierzy, i to "możliwie jak najwcześniej (...), by zmusić je do jednoczesnej walki na wschodzie i zachodzie"14. W tych gorączkowych lipcowych dniach Paryż wywierał na swego sojusznika nieustanną presję. 20 lipca francuski prezydent Raymond Poincaré przybył do Rosji z trzydniową wizytą państwową. Kulminacyjnym punktem tej dyplomatycznej podróży była imponująca defilada wojskowa, podczas której 70 tysięcy żołnierzy maszerowało w nienagannym szyku przy porywających dźwiękach marszów Sambre et Meuse oraz Marche Lorraine15. Zanim francuska delegacja opuściła Petersburg, oba mocarstwa zdołały skoordynować swoją odpowiedź na rozwijający się kryzys. Poincaré oświadczył w mowie pożegnalnej, że wizyta ta była "wspaniałym przypieczętowaniem nierozerwalnego sojuszu, jaki łączy Rosję i Francję we wszystkich kwestiach, które każdego dnia stają przed rządami obu tych państw i które wymagają wspólnych wysiłków dyplomatycznych"16.
Dylemat Rosji polegał na tym, że choć nie pałała żądzą wojny z Niemcami - odczuwając zdrowy respekt przed sprawnością bojową armii kajzerowskiej - to jednak miała świadomość, że druga taka okazja pewnie się już nie powtórzy. Zważywszy, że trzon wojsk Moltkego miał pomaszerować na zachód, wschodnie granice Rzeszy pozostawały w znacznej mierze niebronione. Był to zresztą argument, który francuscy generałowie regularnie wyciągali w rozmowach ze swymi rosyjskimi odpowiednikami, nakłaniając ich do marszu na Berlin. Rosyjscy dowódcy wzdragali się jednak przed prowadzeniem operacji zaczepnych z terytorium "polskiego wybrzuszenia" - liczącego niespełna 400 kilometrów szerokości terenu na zachód od Bugu, z centrum w Warszawie, które było wyjątkowo narażone na kontruderzenia z północy i południa. Francja udzieliła wprawdzie Rosji hojnych pożyczek na sfinansowanie modernizacji istniejącej sieci połączeń kolejowych oraz budowę zupełnie nowych linii dwutorowych, co miało przyspieszyć rosyjską mobilizację na zachodniej granicy imperium, lecz francuskie i rosyjskie wyobrażenia o tym, z czym tak naprawdę wiąże się wojna na skalę europejską, pozostawały zasadniczo rozbieżne. Do 1912 roku opracowano dwa warianty rosyjskiego planu operacyjnego: Plan A, zakładający skierowanie głównego wysiłku przeciwko Austro-Węgrom, oraz Plan G, wymierzony bezpośrednio w Niemcy. Mimo nacisków ze strony Francuzów wariant G nigdy nie należał do priorytetów Rosji i stanowił raczej teoretyczne ćwiczenie sztabowe, miał zostać wprowadzony w życie tylko w mało prawdopodobnym przypadku, gdyby to Niemcy jako pierwsi uderzyli na Rosję. Plan A stanowił zatem dla Rosjan "automatyczny" schemat rozwinięcia wojsk. Przewidywał on koncentrację sił głównych w Galicji przy jednoczesnym wydzieleniu sił pomocniczych do inwazji na Prusy Wschodnie17.
Sytuacji nie poprawiał fakt, że rząd carski był głęboko skłócony i targany wewnętrznymi waśniami. Mikołaj II był autokratą o łagodnym usposobieniu, kierującym się przede wszystkim troską o rodzinę, zwłaszcza o 10-letniego syna Aleksego (cierpiącego na hemofilię). Nie miał przy tym większego doświadczenia w sprawach wojskowych czy kwestiach wielkiej strategii, toteż opierał się na wciąż tasującej się talii nadwornych doradców. Minister wojny generał Władimir Aleksandrowicz Suchomlinow prawdopodobnie należał do najbardziej kontrowersyjnych postaci w najbliższym otoczeniu cara. Od lat toczył nieustanne boje z innymi wyższymi oficerami na każdy możliwy temat: od roli twierdz w rosyjskim planie wojennym począwszy, na specyfice taktyki piechoty skończywszy. Bezpardonowo forsował swoich protegowanych na eksponowane stanowiska, przeciwnikom zaś przydzielał zadania drugorzędne. Dorobił się tym samym reputacji człowieka śliskiego i niegodnego zaufania, którego wyróżniającą cechą pozostawała niezachwiana wręcz lojalność wobec Romanowów oraz jawna pogarda dla Dumy (rosyjskiego parlamentu powołanego do życia w 1905 roku). Francuski ambasador Maurice Paléologue wspominał, że niewielu znał "ludzi, którzy wzbudzaliby przy pierwszym spotkaniu większą nieufność" niż właśnie Suchomlinow18.
Car początkowo zapowiedział ministrom, że osobiście stanie na czele armii, lecz ulegając typowemu dla siebie przypływowi niepewności, szybko się z tego wycofał, pozostawiając Suchomlinowowi zadanie znalezienia zastępcy. Sam Suchomlinow był doświadczonym dowódcą polowym, lecz nie kwapił się do przejęcia sterów - być może obawiał się rychłych klęsk i chciał się od nich zawczasu odciąć - dlatego 2 sierpnia zwrócił się do Jego Cesarskiej Wysokości Wielkiego Księcia Mikołaja Mikołajewicza. Wielki książę, mierzący blisko dwa metry, emanował autorytetem i dostojeństwem; cechowała go spokojna, milcząca determinacja. Jako stryj cara (który nazywał go Nikołaszą) od dawna zajmował kluczowe stanowiska na szczytach władzy Imperium Rosyjskiego i cieszył się powszechnym szacunkiem ze względu na wieloletnią służbę wojskową oraz zamiłowanie do łowiectwa i fakt, że z upodobaniem hodował nader agresywne charty rosyjskie (borzoje). Choć znany był ze swoich działań na rzecz zmodernizowania carskiej kawalerii, nie orientował się w najnowszych rosyjskich planach operacyjnych i nigdy wcześniej nie dowodził armią w polu. "Słowa nie są w stanie oddać tego, co czułem w tamtej chwili (...)" - wyznał później. "Nie miałem prawa odmówić. Miałem świadomość swojej niewyobrażalnie wielkiej odpowiedzialności wobec Ojczyzny, niemniej jednak uważałem za swój obowiązek zaznaczyć, że czuję się nieprzygotowany i nie mam pewności, czy zdołam wypełnić powierzone mi zadanie z należytą wiarą i szczęśliwą ręką. Nie znałem planu mobilizacyjnego. Przyszło mi wcielać w życie plan, którego nie opracowałem (...)"19.
Na miejsce postoju rosyjskiej kwatery głównej (Stawki Naczelnego Dowódcy) wyznaczono Baranowicze - prowincjonalne miasteczko położone około 800 kilometrów na południowy zachód od Petersburga. Miejscowość tę wybrano, gdyż była stacją węzłową dla trzech głównych linii kolejowych (co pozwalałoby osobistemu pociągowi wielkiego księcia przemieszczać się wzdłuż linii frontu wedle bieżących potrzeb). Z drugiej jednak strony brakowało tam zarówno jakichkolwiek wygód, jak i budynków odpowiednich do zakwaterowania potężnego sztabu niezbędnego do dowodzenia rosyjskimi armiami w polu. Większość oficerów ulokowano w wagonach kolejowych. Generał Jurij Daniłow, kwatermistrz generalny i zdaniem wielu rzeczywisty motor napędowy Stawki, zarekwirował największy gmach w mieście: siedzibę sztabu wojskowej brygady kolejowej, by zamienić go w główne centrum dowodzenia. Choć Daniłow sumiennie dbał o codzienne funkcjonowanie armii, zadanie to utrudniała mu stosunkowo skromna liczba podległych mu sztabowców - zaledwie 60 oficerów - oraz coś, co sam określił mianem "niemal całkowitego braku" sprzętu radiotelegraficznego. W chwili sformowania Stawka dysponowała zaledwie jednym aparatem juzowym (telegrafem Hughesa) do komunikacji ze sztabami frontowymi. Był to wczesny model dalekopisu (wynaleziony w 1855 roku) pozwalający na przesyłanie około 40 słów na minutę. Bezpośrednie połączenia telegraficzne między Baranowiczami a dowództwami frontów w Równem i Chełmie udało się uruchomić dopiero pod koniec września 1914 roku20.
Rosyjski plan operacyjny zakładał jednoczesne wyprowadzenie dwóch uderzeń: pierwszego w Prusach Wschodnich, a drugiego w Galicji. Zamiast jednak zaczekać na zakończenie mobilizacji wszystkich swoich sił, rosyjscy dowódcy znaleźli się pod potężną presją, by forsownym marszem uderzyć na nieprzyjaciela jak najszybciej, zwłaszcza że uwaga Niemiec skupiona była zupełnie gdzie indziej. 10 sierpnia Stawka wydała stosowną dyrektywę generałowi Jakowowi Żylińskiemu, dowódcy Frontu Północno-Zachodniego, któremu powierzono zadanie inwazji na Prusy Wschodnie. "Ze znajdujących się w naszym posiadaniu absolutnie wiarygodnych informacji wynika jasno, iż Niemcy przerzuciły swe główne siły na zachodnią granicę przeciwko Francji, pozostawiając naprzeciwko nas jedynie znikomą część swoich wojsk". Szacowano, że w Prusach Wschodnich zostały zaledwie cztery korpusy, co oznaczało, że Rosjanie muszą działać błyskawicznie. "Mając na uwadze fakt, że to Niemcy jako pierwsze wypowiedziały nam wojnę, oraz to, że Francja, działając jako nasza sojuszniczka, uznała za swój obowiązek udzielenie nam natychmiastowego wsparcia i wystąpienie w polu przeciwko Niemcom, naturalnie my również, związani tymi samymi sojuszniczymi zobowiązaniami, musimy wesprzeć Francuzów (...)". Owo wsparcie miało przybrać formę "możliwie jak najrychlejszej ofensywy przeciwko wojskom niemieckim pozostawionym w Prusach Wschodnich". W myśl owego planu 1. Armia miała nacierać na północ od Wielkich Jezior Mazurskich celem obejścia lewej flanki nieprzyjaciela, podczas gdy 2. Armia uderzyłaby od południa, dążąc do odcięcia przeciwnikowi możliwości odwrotu za Wisłę21.
Sytuacja w Galicji była znacznie mniej jasna i zależała od tego, gdzie Austriacy rozlokują swoje główne siły. W latach 1907-1913 pułkownik Alfred Redl, wysoko postawiony oficer austriackiego wywiadu, przekazał Rosjanom szereg poufnych dokumentów, dając im bezcenny wgląd w austriacką myśl strategiczną i operacyjną. Redl wpadł ostatecznie w maju 1913 roku, gdy odbierał tajną przesyłkę z pieniędzmi w jednym z wiedeńskich urzędów pocztowych. Agenci służb specjalnych śledzili go aż do pokoju hotelowego, gdzie doszło do konfrontacji; wręczyli mu rewolwer, z którego Redl godzinę później odebrał sobie życie. Po ujawnieniu "afery Redla" austriackie wojsko szybko zwarło szeregi, starając się wyciszyć szum wokół samobójstwa cenionego oficera oraz zbagatelizować fatalne skutki jego zdrady w kontekście obronności imperium. Redl wyjawił Rosjanom zarówno plany mobilizacyjne, jak i scenariusze kampanii wojennych przeciwko Rosji, Serbii oraz Włochom, a także plany kluczowych fortyfikacji i szczegółowe ordre de bataille. Ujawnił również tożsamość austriackich agentów w Rosji, co pozbawiło Wiedeń cennych informacji wywiadowczych na temat swojego głównego adwersarza22.
Wyposażone w te informacje cztery armie Frontu Południowo-Zachodniego pod dowództwem generała Nikołaja Iwanowa otrzymały rozkaz rozbicia sił austro-węgierskich i uniemożliwienia im przeprowadzenia zorganizowanego odwrotu - czy to na południe w stronę Dniestru, czy też na zachód w stronę Krakowa. Na lewym skrzydle rosyjskim, w okolicach Tarnopola, 3. i 8. Armia miały ruszyć na zachód z zadaniem zdobycia Lwowa, podczas gdy 4. i 5. Armia, zgrupowane w rejonie Lublina i Chełma, miały uderzyć z północy, kierując się wprost na potężną Twierdzę Przemyśl. Wspólnie miały one zmiażdżyć armie austriackie w wielkich kleszczach. Ten dwustronny manewr okrążający wzorowany był na bitwie pod Kannami (216 r. p.n.e.), w której wojska Republiki Rzymskiej zostały doszczętnie rozgromione przez Kartagińczyków23. "Wydam rozkaz do ataku, gdy tylko będzie to możliwe, i uderzę a fond [z całą mocą]" - oświadczył wielki książę w rozmowie z ambasadorem Francji 5 sierpnia, zaledwie na kilka godzin przed oficjalnym wypowiedzeniem Rosji wojny przez Austrię. "Prawdopodobnie nie będę nawet czekał na sfinalizowanie koncentracji wszystkich podległych mi korpusów. Zaatakuję, gdy tylko poczuję, że jestem wystarczająco silny. Stanie się to najprawdopodobniej już 14 sierpnia"24.
Dalsza część w wersji pełnej
* Zaliczenie przez autora Węgrów jednym tchem w poczet buntujących się narodów wewnątrz imperium - obok Czechów i Serbów - jest daleko idącym uproszczeniem historycznym. Oczywiście na Węgrzech silne były frakcje dążące do pełnej niezależności od Wiednia, jednakże jako naród dominujący w Królestwie Węgierskim (tzw. Zalitawii) posiadali oni własny rząd, armię (Honwed) i bardzo silną pozycję polityczną w strukturze dualistycznej monarchii, a także własne problemy z mniejszościami słowiańskimi (wszystkie przypisy dolne pochodzą od tłumacza).