PROLOG

Legendy wiosny

Popołudnie 19 czerwca 1862, w drugim roku wojny secesyjnej, było niezwykle pogodne. Alexander Robinson Boteler, schludnie ubrany okularnik o starannie wypielęgnowanej brodzie, kongresmen Skonfederowanych Stanów Ameryki, stał na peronie na dworcu w Charlottesville w Wirginii. Udał się tam na osobiste polecenie generała Roberta E. Lee. Dopiero co przyjechał z Richmond; pokonał przeszło sto kilometrów koleją, trasą biegnącą pośród zielonych pagórków poprzecinanego rzekami płaskowyżu Piedmont. Rozejrzawszy się dokoła, pojął, że w sennym miasteczku uniwersyteckim dzieje się coś niezwykłego. Charlottesville ogarnęło "rozgorączkowane podniecenie". Wszędzie panowały ruch i zgiełk, bez żadnej widocznej przyczyny. Najwyraźniej zaczęły się jakieś potężne ruchy wojsk, lecz ani mieszkańcy, ani żołnierze nie wiedzieli, o co chodzi. Mnożyły się teorie i przypuszczenia. Parę godzin wcześniej dwanaście tajemniczych pustych pociągów przejechało przez miasto; kierowały się na zachód, w stronę Pasma Błękitnego i doliny Shenandoah1. Żaden nie wrócił. Kordon żołnierzy w szarych mundurach odciął Charlottesville od reszty świata - zapewne ze względów bezpieczeństwa - choć trudno było orzec, jakież to informacje mieszkańcy mogliby przekazać wrogowi. Wiedziano tylko, że cokolwiek się dzieje, jest objęte ścisłą tajemnicą. Polecenie od Lee otrzymane przez Botelera brzmiało zwięźle i enigmatycznie: "Proszę oczekiwać dalszych rozkazów w Charlottesville"2.

Boteler miał swoje domysły. Zaliczał się do grona bodaj pięciu ludzi, którzy orientowali się w sytuacji. Czuł, jak w ciepłym wiosennym powietrzu narasta podniecenie, i zdawał sobie sprawę, że nadchodzi przełomowy moment całej wojny. Pisał później: "Wichry niosły nam wielkie wydarzenia"3. Był politykiem nowego typu. Jeszcze nie tak dawno zasiadał w amerykańskiej Izbie Reprezentantów jako delegat zachodniej części stanu Wirginia. Potem jako jeden z ostatnich kongresmenów z Południa porzucił Unię i wkrótce został wybrany do Pierwszego Kongresu Konfederacji. Tak oto zyskał władzę, jakiej nigdy nie miał w Waszyngtonie - ba, władzę, jakiej nie znano dotąd w Stanach Zjednoczonych i jakiej nie wyobrażali sobie ojcowie amerykańskiej demokracji. Ujmujący, uparty i charyzmatyczny Boteler pełnił funkcję pośrednika między konfederackimi armiami a stolicą w Richmond. Bez problemu przeskakiwał między oboma światami; czuł się pewnie zarówno wśród wojskowych, jak i wśród polityków. Zajmowały go kwestie związane z dostawami ekwipunku i broni, kwestie zniszczeń wojennych w miastach jego regionu, a nawet ruchy jankeskich armii.

Tak oto trafił na peron w Charlottesville. Sytuacja była niepokojąca jak nigdy w krótkiej historii Skonfederowanych Stanów Ameryki. Opuszczając rankiem Richmond, Boteler zostawiał za sobą odmienione, przerażone miasto. Nie rozpętało się jeszcze piekło, nie wybuchła panika na ulicach, ale bez wątpienia wkrótce miało nastąpić jedno i drugie. Mimo przekonania - niemal pewności - konfederatów, że wojna będzie krótka, względnie bezkrwawa, bohaterska i zwycięska, młody kraj znalazł się nieoczekiwanie na granicy katastrofy. Na wschód od Richmond obozowała gigantyczna armia Unii, jedna z największych potęg militarnych w dziejach, sto dwadzieścia tysięcy żołnierzy. Na całej zachodniej półkuli nie było równie wielkiej siły4. Jeden tylko cel przyświecał temu wojsku podczas żmudnej, przeszło trzymiesięcznej wędrówki przez błotniste rozlewiska półwyspu Wirginia: zająć Richmond. Konfederac­kie jednostki, liczące około pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała Josepha E. Johnstona, cofały się stopniowo w stronę stolicy, zmuszone do ponurej ucieczki po podmokłych terenach. Od czasu do czasu na tyłach dochodziło do potyczek, ale w obliczu przewagi wroga konfrontacja nie wchodziła w grę.

Teraz armia Unii, dowodzona przez szacownego ­generała George'a B. McClellana, znalazła się tak blisko Richmond, że uszu jej żołnierzy dobiegało bicie miejskich dzwonów. Nierównowaga była wręcz groteskowa: sześćdziesiąt pięć tysięcy konfederatów (w tym siły obronne miasta) wyposażonych w gorszej jakości broń przeciwko nieprzebranym oddziałom w niebieskich mundurach, dysponującym najbardziej wyrafinowanym sprzętem wojskowym na świecie. Co gorsza, na czele konfederackiej Armii Północnej Wirginii stał człowiek o niepewnej bitewnej reputacji: Robert E. Lee. Przejął armię ledwie dwa i pół tygodnia wcześniej, zastępując rannego Johnstona. Był co prawda weteranem wojny amerykańsko-meksykańskiej, piastował dawniej stanowisko komendanta w West Point i cieszył się podziwem w kręgach wojskowych, lecz wojna secesyjna dowiodła nader dosadnie, że stare laury nie gwarantują zwycięstwa. W piątym miesiącu wojny Lee przegrał kampanię na Cheat Mountain w zachodniej Wirginii; zmuszony do odwrotu, zasłużył sobie na przydomek Lee Uciekinier. Pod jego adresem kierowano zresztą inne niezbyt pochlebne epitety. Oficerowie, którzy zarzucali mu nadmierną ostrożność i pedantyczność, mówili o nim per "Babcia Lee". Z kolei żołnierze, otrzymawszy rozkaz kopania szańców wokół Richmond przed spodziewanym natarciem McClellana, uznali, że to poniżej ich godności - woleli wszak stoczyć otwartą walkę - i nazywali Lee "Łopatą"[1]. Większą część wojny secesyjnej spędził on za biurkiem w Richmond jako protegowany Jeffersona Davisa, skądinąd absolwenta West Point, byłego sekretarza wojny Stanów Zjednoczonych i weterana z Meksyku5.

Konfederacka stolica była nie tylko siedzibą rządu, ale i niezwykle ważnym elementem przemysłowej i finansowej potęgi Południa. Mieściły się tam zakłady żelazne Tredegar, największa huta w kraju, z której pochodziła połowa dział artyleryjskich Konfederacji, a także większość amunicji i większość lokomotyw - zwłaszcza przeznaczonych na wschodni teatr działań wojennych. Ponadto w Richmond drukowano walutę i przechowywano złoto będące jej pokryciem. Kiedy armia McClellana podeszła do miasta, zaniepokojony rząd kazał załadować wszystkie rezerwy kruszcu do specjalnego pociągu, trzymanego przez cały czas pod parą i w każdej chwili gotowego do odjazdu. Bez złota konfederackie dolary straciłyby wartość i rząd nie mógłby finansować wojny6. Już wcześniej poczyniono przygotowania, by całą dokumentację wojskową i archiwa rządowe wysłać do Columbii w Karolinie Południowej. Parlament Wirginii zadecydował, że lepiej spalić Richmond, niż oddać je w ręce Jankesów7. Prezydent Davis odesłał żonę i dzieci na południe, do Raleigh, jak gdyby dla podkreślenia skali niebezpieczeństwa8.

Gazety na Północy opiewały tymczasem pewne, jak się zdawało, zwycięstwo. Matematyka była bezlitosna. Obywatele Unii mogli wreszcie - po czternastu krwawych miesiącach frustracji - szykować się na upadek Richmond. Z ponurą radością powtarzali sobie, że zdradzieccy wrogowie otrzymają z dawna zasłużoną nauczkę. Elizabeth Blair Lee z Waszyngtonu pisała do męża służącego w marynarce wojennej Unii: "W mieście uważa się, że nastąpi ewakuacja [wojsk konfederackich] z Wirginii i w ogóle nie dojdzie do walki"9. Inni twierdzili, że wojna skończy się przed świętem 4 lipca. Wielu południowców podzielało te przekonania: na ulicach Richmond panika mieszała się ze zrezygnowaniem. "Gotowa jestem pogrążyć się w rozpaczy" - pisała 7 maja siostrzenica Jeffersona Davisa do swej matki10.

Taki właśnie wybuchowy klimat panował, kiedy Alexander Boteler jechał na zachód do Charlottesville. Czekał na tamtejszym peronie, aż naraz usłyszał gwizd lokomotywy. Chwilę później "na stacji zatrzymał się z łoskotem pociąg" zmierzający na wschód, nieujęty w rozkładzie. Chmura dymu przesłoniła niebo. Pociąg wyglądał nad wyraz osobliwie. Był szczelnie wypełniony żołnierzami Konfederacji (w wagonach i na dachach stłoczyło się ich około dwóch tysięcy); Boteler pisał, że żołnierze "obsiedli skład całkowicie niczym rój pszczół"11.

I wtedy, pośród gwaru i zamieszania na peronie, Boteler dostrzegł samotną postać siedzącą na ławce w wagonie pocztowym, zaraz za tendrem. Biorąc pod uwagę aparycję nieznajomego, zdumiewające, że Boteler w ogóle go wypatrzył. Człowiek ten miał na sobie obszarpany, wyblakły i uwalany błotem mundur o ramionach pożółkłych od słońca, a także duże buty artyleryjskie i brudną czapkę, która spoczywała na nasadzie nosa i przesłaniała większą część twarzy. Obrazu dopełniały długie włosy i broda w nieładzie12. Tysiące ludzi, którzy opisywali później człowieka z wagonu pocztowego, mogłyby trafnie określić jego wygląd jako przeciętny i niczym się niewyróżniający.

Jedynym znakiem szczególnym był ozdobiony gwiazdkami kołnierzyk. Niechlujnie odziany człowiek był generałem majorem armii Konfederacji. Nazywał się Thomas J. Jackson, choć większość południowców mówiła nań Stonewall. Przydomek ten zdobył jedenaście miesięcy wcześniej po bitwie pod Manassas. Boteler pełnił zresztą dorywcze funkcje w sztabie Jacksona. Od początku wojny donosił mu o sytuacji politycznej w Richmond, zajmował się jego publicznym wizerunkiem, czasem odgrywał rolę posłańca i totumfackiego. Często działał w imieniu Jacksona, na przykład składając rozmaite wnioski w legislaturze13. Po części za jego sprawą Jackson otrzymał stanowisko dowódcy. Teraz zaś miał mu przekazać osobisty list od Roberta E. Lee otrzymany poprzedniego wieczoru14.

Jackson dostrzegł Botelera i zaprosił go gestem dłoni do wagonu. Uścisnęli sobie dłonie. Jackson zapytał, czy kongresmen ma przy sobie papier i ołówek; usłyszawszy twierdzącą odpowiedź, rzekł: "W takim razie proszę usiąść i zapisać, co panu podyktuję"15. Przez następne parę minut, podczas gdy zatłoczony pociąg czekał na peronie, a mieszkańcy Charlottesville na próżno starali się dociec, o cóż tu chodzi, Jackson w pospiesznych słowach wydawał kolejne rozkazy dotyczące szczegółów skomplikowanej i bezprecedensowej operacji szybkiego przerzucenia na wschód koleją i drogami jego armii liczącej osiemnaście i pół tysiąca ludzi.

Po chwili Jackson skończył i pożegnał Botelera. Kongresmen wrócił na peron, a pociąg ruszył i wkrótce zniknął w górzystych lasach Piedmontu, zostawiając za sobą chmurę dymu. Godzinę później w Gordonsville, gdzie krzyżowały się trakcje, ujrzeli go zaskoczeni wartownicy z 4 Regimentu z Karoliny Północnej. Nikt nie poinformował ich o składzie wiozącym na wschód kilka tysięcy żołnierzy. "Sprawa ta spadła na nas niczym grom z jasnego nieba - pisał w liście jeden z wartowników. - Dokonują się ważne ruchy, lecz nikt nie potrafi dociec ich natury"16. Jeszcze bardziej zdumiał ich widok "przeciętnie wyglądającego", "nędznie odzianego", lecz doskonale im znanego oficera, którego twarz mignęła w jednym z okien pociągu17.

Żołnierze ci nie mieli dotąd pojęcia, gdzie znajduje się ich dowódca ani jakie ma zamiary. Było tak na polecenie samego Jacksona. Za sprawą jego surowych rozkazów dołożono wszelkich starań, by utrzymać plany w tajemnicy. Nawet generałowie podlegli Jacksonowi nie znali miejsca jego pobytu. Głośno się zresztą na to uskarżali - nie potrafili zrozumieć, w jaki sposób ta ­absurdalna tajemniczość może się przysłużyć sprawie Konfederacji. Dwa dni wcześniej Jackson kazał swemu dowódcy kawalerii, by wszelkie meldunki kierował bezpośrednio do niego, ignorując tym samym zwyczajne kanały komunikacji. Wezwał go też na sekretne spotkanie. "Będę czekał na mym koniu na północnym krańcu miasta" - oznajmił krótko i zabronił oficerowi "dopytywania się o niego", nie chciał bowiem, by nawet jego właśni żołnierze wiedzieli, gdzie przebywa18. Generał Richard Ewell, podkomendny Jacksona, trwał w mylnym przekonaniu, że armia zmierza na północ. W rozkazach, które otrzymał, pisano jedynie, że ma maszerować w kierunku Charlottes­ville19. Wróg dał się nabrać na wszystkie te zmyłki. Z najbardziej wiarygodnych informacji wywiadowczych Unii wynikało, że Jackson miał do dyspozycji czterdzieści tysięcy ludzi i że znajduje się w którymś z pięciu miejsc rozrzuconych w promieniu przeszło stu pięćdziesięciu kilometrów, przy czym w grę wchodziły też pozycje nad Potomakiem lub w jego okolicach, a więc w pobliżu Waszyngtonu20. Do chwili kiedy Boteler ujrzał pociąg wjeżdżający na stację w Charlottesville, nikt nie miał pewności, gdzie są Jackson i jego ludzie. Zwyczajni żołnierze oczywiście nie wiedzieli absolutnie nic. "Próżno się domyślać, czy będziemy maszerowali na północ, na południe, na wschód czy na zachód, a nawet czy w ogóle będziemy maszerowali - skarżył się jeden z nich. - Nigdy nie poznam planów Jacksona"21.

Tak czy inaczej, jedno było pewne: skoro Jackson we własnej osobie jechał na wschód, zanosiło się tam na coś wielkiego.

A przecież ledwie czternaście miesięcy wcześniej człowiek, którego poczynania śledzono z zapartym tchem od Charlottesville po Waszyngton, był mało znanym, ekscentrycznym i niezbyt lubianym wykładowcą akademickim w małym miasteczku w Wirginii. Cechowały go dziwne nawyki i osobliwa milkliwość, zmagał się z problemami zdrowotnymi. Niemal każdy, kto miał z nim do czynienia, uważał, że brak mu choćby najbardziej podstawowych talentów przywódczych. Przesadą byłoby zapewne nazwanie go nieudacznikiem. Jackson po prostu nie wyróżniał się niczym szczególnym. Zaliczał się do szarej masy ludzi miernego sortu, którym nie są pisane żadne istotne osiągnięcia życiowe. Kiedy jednak tamtego pogodnego czerwcowego dnia zjawił się w Charlottesville, zdziwaczały wykładowca nauk fizycznych był już weteranem kampanii w dolinie Shenandoah w Wirginii i za jej sprawą stał się najsłynniejszym dowódcą wojskowym w całym świecie zachodnim. W ciągu kilku miesięcy przeszedł zupełną metamorfozę, wyjątkową nawet jak na okres wojny secesyjnej, kiedy wszak mnóstwo ludzi zmieniło się nie do poznania. (Najlepszym bodaj przykładem jest Ulysses S. Grant. U progu wojny miał na koncie kilka porażek w wojsku i handlu, pracował jako sprzedawca w zakładzie garbarskim swego ojca w Galenie w Illinois. Williamowi Tecumsehowi Shermanowi nie powiodło się w bankowości; uczył w małej akademii wojskowej w Luizjanie. Podobnie jak owi dwaj generałowie Unii Jackson zdobył sławę i ogromne wpływy, stał się legendą. Jego przemiana dokonała się jednak znacznie szybciej, a droga na szczyt prowadziła o wiele bardziej stromym zboczem).

Kamieniem milowym było zwycięstwo konfederatów pod Manas­sas w pierwszym roku wojny. Jackson spisał się wówczas doskonale. Szczególny rozgłos towarzyszył jednak niezwykłej kampanii prowadzonej między 23 marca a 9 czerwca 1862 roku. Wyczyny Jacksona w ciągu tych siedemdziesięciu ośmiu dni, w niewielkim i urzekająco pięknym teatrze wojny, otoczonym przez pasma górskie, gruntownie przekształciły charakter całego konfliktu zbrojnego i uczyniły Jacksona najsłynniejszym dowódcą polowym na kontynencie. Chociaż przebieg poszczególnych bitew i potyczek bywał skomplikowany, to ich ogólny wydźwięk nie pozostawiał żadnych wątpliwości. Dzięki połączeniu prędkości, dezinformacji i odwagi Jackson, mając pod sobą siedemnaście tysięcy żołnierzy (choć zdarzało się, że znacznie mniej), rzucił wyzwanie siłom Unii i pokonał armie, które mimo że nigdy się nie zeszły, liczyły łącznie przeszło pięćdziesiąt dwa tysiące ludzi. Potrafił zmusić swych podkomendnych, by maszerowali w tempie, jakiego wówczas nie znano - pokonał ponad tysiąc kilometrów w czterdzieści osiem dni, po drodze zaś stoczył pięć ważnych bitew (nie wspominając o niemal codziennych drobnych starciach). Atakował z zaskoczenia, niczym grom z jasnego nieba. Uderzał na wroga zza górskich pasm i ze stromych przełęczy. Wyparł cztery armie Unii z większej części doliny Shenandoah, zadając im łączne straty wynoszące pięć tysięcy ludzi, biorąc do niewoli trzy i pół tysiąca jeńców, zdobywając ogromne zapasy i dziewięć tysięcy sztuk broni. Nie dał się złapać w pułapkę ogromnego manewru okrążającego, którego autorem był sam Abraham Lincoln - a potem, w co wręcz trudno uwierzyć, zaatakował obydwie armie, które próbowały go zakleszczyć, jedną po drugiej i za każdym razem odniósł zwycięstwo. Podczas wojny secesyjnej niemal z godziny na godzinę obmyślano i ulepszano taktyki marszowe i bitewne; Jackson, dzięki swemu sprytowi, szybkości, wojowniczości i arogancji, zadziwił zarówno Północ, jak i Południe. Mówiono o nim z podnieceniem w salonach Londynu i Paryża.

Jego sukcesy liczyły się tym bardziej, że przełamały złą passę Konfederacji. Przyszły w czasie, kiedy całe Południe pogrążało się w rozpaczy. Konfederaci przegrali tamtej wiosny bitwy pod Shiloh, o Fort Donelson i Fort Henry w Tennessee. Nowy Orlean ogłosił kapitulację. Jankesi zajęli większą część Kentucky i Tennessee oraz część wybrzeża Karoliny. Kiedy gazety Południa donosiły o najnowszych wyczynach Jacksona, gigantyczna armia McClellana posuwała się w stronę Richmond. Jackson nie tylko zdołał wyprzeć wroga z części terytorium Wirginii - zatrzymał też w okolicy Fredericksburga czterdzieści tysięcy żołnierzy Unii i uniemożliwił im przyłączenie się do marszu na stolicę22. Gdyby jednostki te uderzyły na Richmond od niebronionej, zachodniej strony (wespół ze stu dwudziestoma tysiącami atakującymi od wschodu), miasto musiałoby się poddać. Tak właśnie wyglądała strategia Unii - Jackson zniweczył jednak jankeskie plany. Jeszcze przed 9 czerwca ocalił stolicę, a w każdym razie kupił jej nieco czasu. Co zaś najważniejsze, podniósł południowców na duchu w najczarniejszej godzinie. Dowiódł, że wątła liczebnie konfederacka armia może pokonać wielkie i świetnie zaopatrzone siły Północy, że jest lepsza w marszu, w manewrach i na polach bitewnych. Ba, dzięki niemu z niemal idealną matematyczną dokładnością potwierdziła się stara południowa przechwałka, że jeden buntownik wart jest co najmniej trzech tchórzliwych Jankesów. (Jeśli zresztą wziąć pod uwagę cały przebieg wojny, okaże się, że przeciwko 2 100 000 żołnierzy Unii walczyło 880 000 konfederatów)23.

Kiedy Jackson spotkał się z Botelerem w Charlottesville, zaledwie dziesięć dni po ostatniej bitwie kampanii w dolinie, był już opiewany przez konfederacką prasę jako nowy bohater narodowy. Gazeta "Richmond Whig" pisała, że "dzierży on miecz Gedeona" i "pożera Jankesów tysiącami, niczym suszone ziarna kukurydzy"24. Na łamach "Richmond Daily Dispatch" nazwano go "największym bohaterem obecnej wojny", geniuszem. Pod względem "tempa marszu, skrupulatności rachub i zawziętości w ataku" nie ustępował Napoleonowi Bonaparte z czasów kampanii włoskiej25. Na Północy uważano tymczasem, że Jackson to konfederacki odpowiednik abolicjonisty Johna Browna, święty wojownik czczący ponurego, starotestamentowego Boga zemsty i roztaczający zagadkowy czar nad swymi ludźmi. Niekiedy był przedstawiany jako bezlitosny morderca, równie okrutny dla własnych żołnierzy, co dla wroga. Nikt nie znał jeszcze prawdy. Jackson, ubłocony, niechlujnie odziany pasażer pociągu, pozostawał nieprzeniknioną tajemnicą.

Jechał na wschód, gdyż wezwał go Robert E. Lee. Współpraca, którą wkrótce mieli nawiązać, odmieniła przebieg wojny secesyjnej. Lee zamierzał przypuścić śmiały - zdaniem wielu samobójczy - atak, mający na celu odparcie armii McClellana od bram stolicy, potrzebował więc Jacksona w awangardzie. Choć minęło kilka dni, nim bacznie strzeżony sekret rozszedł się wreszcie wśród zwykłych żołnierzy, wieść przyjęto z szaloną wręcz radością. W konfederackich regimentach czekających na przedpolu Richmond powtarzano z ust do ust pogłoskę: "Nadciąga Jackson!"26. "Do naszych parnych, nędznych obozów wzdłuż Chickahominy dotarły wieści o kapitalnej kampanii w dolinie - pisał w liście jeden z żołnierzy stacjonujących na bagnistych nizinach na wschód od Richmond. - Wobec rozpaczy, przygnębienia i zwątpienia, w obliczu wroga podchodzącego do samych bram stolicy, relacje [o zwycięstwach Jacksona] brzmiały niczym baśń. [...] Z gorączkową ciekawością chłonęliśmy doniesienia o niezwykłych marszach, o nagłych i zupełnie niespodziewanych atakach, które raz po raz krzyżowały nieprzyjacielowi szyki"27. Jackson zmierzał na wschód ze swą armią - na pewno przybywał, by ocalić Richmond, a więc i Konfederację. W głębi swych wymęczonych, wygłodniałych, rebelianckich dusz żołnierze Armii Północnej Wirginii wierzyli w jego niechybny sukces.

1

W drogę do Richmond

Dla Thomasa J. Jacksona wojna zaczęła się dokładnie o godzinie dwunastej trzydzieści po południu 21 kwietnia 1861 roku w miasteczku Lexington, położonym w dolinie Shenandoah w stanie Wirginia. Bardzo podniosły był to moment. 13 kwietnia rebelianci zdobyli Fort Sumter. Cztery dni później Wirginia odłączyła się od Unii. Wszystkich ogarnęło podniecenie; mieszkańcy tłumnie wylegli na ulice. Podobne sceny powtarzały się w całym kraju, na Północy i Południu. Choć nikt nie potrafił przewidzieć, jak potoczą się wydarzenia, choć mało kto wiedział, co to znaczy strzelać do drugiego człowieka, Amerykanie poczuli radość. Przyświecały im teraz nowe, jasne cele. Droga ku przyszłości biegła przez pola bitewne. Wojny nie kojarzono, jak niegdyś, z cierpieniami i trwogą - rozgorzały upajające marzenia o przygodzie i chwale. Tak oto Lexington, ciche, malownicze miasteczko uniwersytec­kie położone na wzgórzu na południowym krańcu doliny, liczące 2135 mieszkańców, zamieniło się w zbrojny obóz28. Organizowano oddziały ochotników, milicjanci maszerowali w tę i we w tę, studenci College'u Waszyngtona odbywali musztrę pod dowództwem swego wykładowcy, Greka, kobiety szyły regimentowe flagi i cerowały onuce, pakowano wałówkę, czyszczono i oliwiono stare fuzje, karabiny i muszkiety, pamiętające jeszcze rok 1812. Panowała atmosfera pikniku i parady. Pewien żołnierz Konfederacji wspominał: "Nie pomnę, bym kiedykolwiek wcześniej bądź później widział zwykłych ludzi, którzy podchodzili do maszerujących żołnierzy i obdarowywali nieznajomych książkami w kieszonkowych wydaniach, bym widział niewiasty rozdające hojnie kwiaty i pocałunki przyjaciołom i zalotnikom. Różnice pochodzenia i majętności odeszły precz. Każdemu żołnierzowi szykującemu się do wymarszu okazywano cześć należną bohaterom"29.

Tymczasem na przeciwnym krańcu miasta w Akademii Wojskowej Wirginii, najstarszym college'u wojskowym na Południu, kadeci gotowali się do trudnego zadania. Trzy dni wcześniej ich komendant otrzymał od gubernatora polecenie, by czym prędzej wysłać ich do Richmond, gdzie mieli przeszkolić świeżo upieczonych ochotników. Teraz więc mieli ruszyć w drogę. Czekali w ciepłym słońcu niedzielnego poranka 21 kwietnia na wzniesieniu położonym wysoko ponad północną odnogą rzeki James. W oddali majaczyły górskie szczyty. Około południa stu siedemdziesięciu sześciu kadetów zebrało się w szeregach przed barakami. Na ich młodzieńczych twarzach malował się wyraz powagi; "policzki im się rumieniły, w oczach zaś skrzyło się podniecenie na myśl o przyszłej chwale"30. Nosili okrągłe czapki z krótkim daszkiem i kurtki mundurowe z mosiężnymi guzikami. Stali na baczność, cztery mało liczne kompanie w ośmiu doskonale równych szeregach. Na obydwu flankach ustawiły się wozy z ekwipunkiem. Woźnice siedzieli na kozłach z batami w rękach, gotowi ruszyć, kiedy tylko padnie rozkaz31. Była to niezwykle podniosła scena - przynajmniej jak na senne zazwyczaj miasteczko Lexington - więc tłum mieszkańców zebrał się na wzgórzu, by oglądać wymarsz.

Przed kolumną kadetów stał ich dowódca, trzydziestosiedmioletni major Thomas J. Jackson. Sprawiał wrażenie człowieka naj­zupełniej przeciętnego. Prezentował się schludnie, nosił brodę, był cokolwiek wychudły. Miał metr osiemdziesiąt wzrostu. Uwagę przyciągały jego jasne, szaroniebieskie oczy, wysokie, szerokie czoło i cienkie, blade, zaciśnięte usta. Tego uroczystego dnia założył swój najlepszy mundur: wyblakłą, granatową, dwurzędową kurtkę z majorskimi epoletami, niebieskie spodnie ze złotą lamówką, szablę, szarfę i furażerkę.

Warto zwrócić baczniejszą uwagę na wygląd Jacksona w chwili odjazdu na wojnę. Choć stał wyprostowany jak struna, jego postura nawet postronnym obserwatorom musiała się wydawać nieco niezgrabna, niezupełnie godna wojskowego. Zdawało się, że nie wie, co zrobić ze zbyt dużymi dłońmi i stopami. Osobliwie sztywna postawa potwierdzała opinię kadetów na jego temat: służbista, pozbawiony poczucia humoru, dogmatyczny pedant o srogim spojrzeniu, obsesyjnie przestrzegający wszelkich zasad i przepisów. Tak dosłownie traktował swe obowiązki, że kiedyś, podczas służby w armii, przez całe lato nosił grubą, zimową bieliznę, gdyż nie otrzymał rozkazu, by ją zmienić. Innym razem, kiedy siedział na przenośnym stołku z szablą na kolanach, podszedł doń komendant Akademii Wojskowej Wirginii i powiedział, że ma "czekać tu na dalsze polecenia". Następnego ranka komendant zastał Jack­sona w tym samym miejscu i w tej samej pozycji - "wszak kazał mi pan tu pozostać"32. Od swych studentów wymagał takiego samego posłuszeństwa. W zwykłych rozmowach był równie sztywny i formalny jak podczas zajęć.

Na domiar złego, w zgodnej ocenie studentów, Jackson był najgorszym wykładowcą w Akademii, przy czym prowadził najtrudniejszy i wyjątkowo znienawidzony kurs: filozofia naturalna i eksperymentalna (pod tą nazwą kryła się fizyka z elementami matematyki, optyki i astronomii). Choć rozumiał przerażający podręcznik do optyki Bartletta, z którego wykładał, nie potrafił przekazać wiedzy słuchaczom. Wymagał recytowania formułek, nie tłumaczył prawie nic. Z tego powodu sześć lat wcześniej absolwenci uczelni bez skutku próbowali doprowadzić do usunięcia go z posady33. Jackson szkolił też artylerzystów; sprawdzał się w tym niewiele lepiej niż w przypadku nauk fizycznych.

Niemniej zdawał się człowiekiem, który znalazł swe miejsce na ziemi. Urodził się w niezbyt zamożnej rodzinie w Clarksburgu w północno-zachodniej Wirginii (na terenie obecnego stanu Wirginia Zachodnia). W wieku siedmiu lat został sierotą, wychowywał go głównie stryj, właściciel farmy i młyna. Choć nie odebrał w dzieciństwie nauk, zdołał ukończyć West Point. Nie miał potomstwa, ale był szczęśliwie żonaty. Wszyscy wiedzieli, że jest gorliwym chrześcijaninem, niemało czasu wolnego poświęcał na służbę w charakterze diakona w kościele prezbiteriańskim. Mieszkał w solidnym ceglanym domu w mieście, miał też niewielką farmę i sześcioro niewolników.

Nękało go sporo chorób i przypadłości, prawdziwych i wyobrażonych. Odbywał długie podróże w poszukiwaniu wód leczniczych. Stosował dziwaczną dietę, często składającą się wyłącznie z wody lub maślanki oraz czerstwego chleba. Że zaś nigdy sobie nie folgował, czerstwy chleb przynosił nawet na proszone kolacje.

Kiedy w dniu wymarszu przeprowadzał przegląd jednostki, uchodził wśród osób mu przychylnych za miernego człowieka, któremu dobrze się w życiu układało, osobę zasadniczo przyzwoitą, nieszkodliwego ekscentryka, porządnego chrześcijanina, dobrego obywatela i - niestety - fatalnego wykładowcę. Ten opis był jednak dalece niekompletny. Jackson skrywał wiele sekretów, czego uczniowie i znajomi nie podejrzewali. Już wówczas nosił w sobie zalążki przyszłej świetności, lecz ani trochę tego nie zdradzał. Nigdy nie był tym, kim się zdawał, ani w Lexington, ani później, podczas wojny.

W jego życiorysie wyróżniał się jeden szczegół, zdaniem wielu nieprzystający do całości obrazu, a mianowicie służba podczas wojny amerykańsko-meksykańskiej w 1847 roku. Mało kto w Lexing­ton sądziłby, że Jackson ma osobowość wojownika lub przywódcy. A jednak wykazał się ponoć wielkim męstwem w bitwie, za co sam generał Winfield Scott wyróżnił go pochwałą. Studenci i kadra Akademii Wojskowej Wirginii znali te fakty, lecz nie umieli ich ogarnąć rozumem. Słowo "bohaterski" zupełnie nie pasowało do Jacksona. Nikt nie mógł więc orzec, czy ów nietypowy epizod będzie miał jakiekolwiek przełożenie na poczynania majora w rozpoczynającej się właśnie wojnie.

Krótko po południu Jackson zdjął czapkę i zawołał: "Módlmy się!". Pastor miejscowego kościoła prezbiteriańskiego, wielebny doktor William S. White, zmówił krótką modlitwę, zwieńczoną wspólnym "amen". Przyszedł czas odjazdu. Tyle że dowódcą był Jackson. Batalion był gotów ruszyć w drogę, kadeci wręcz się do tego palili, ale Jackson uparł się, że wymarsz nastąpi równo o dwunastej trzydzieści, zgodnie z planem. Znowu dało o sobie znać jego fanatyczne przywiązanie do porządku, porządek zaś oznaczał punktualność. Inni mogli wyczekiwać romantycznej wojny - on nie zamierzał odstępować od reguł. Jego zastępca Raleigh Colston, nauczyciel języków obcych, zapytał: "Wszystko gotowe, sir. Czy mam dać rozkaz do wymarszu?". Jackson odpowiedział krótkim: "Nie", po czym usiadł na przenośnym stołku i, nieruchomy niczym posąg, czekał, aż nadejdzie odpowiednia godzina34.

W końcu dzwony uczelni wybiły dwunastą trzydzieści. Jackson wsiadł na konia, zwrócił go w stronę kolumny kadetów i zawołał: "W prawo zwrot! Oddział marsz!"35. Młodzieńcy ruszyli, tymczasem Jackson trwał bez ruchu. Twarz miał pozbawioną wyrazu. Jeden z kadetów wspominał później: "Siedział sztywno w siodle, patrząc na mijających go żołnierzy"36. Tak oto ruszyli na wojnę przy dźwiękach piszczałek i bębenków. Jackson dowodził niewielką jednostką, w której służyli synowie najświetniejszych rodów Południa. Półtora kilometra dalej, za mostkiem łączącym oba brzegi rzeki, czekały już powozy i dyliżanse, które miały zabrać ich do Staunton. Stamtąd mieli się udać pociągiem do Richmond. Była to słodko-gorzka chwila; owo wrażenie towarzyszyło podobnym scenom w całym kraju. Zebranych gapiów ogarnąłby zapewne większy smutek, gdyby wiedzieli, że Jackson i wielu z jego podkomendnych nigdy już nie powrócą do Lexington.

Poważny, mało wytworny człowiek prowadzący kolumnę żołnierzy wcześniej usilnie starał się zapobiec wojnie. Sama myśl o niej napełniała go wstrętem. Wraz z generałami Unii Winfieldem Scottem i Williamem Tecumsehem Shermanem należał do grona nielicznych ludzi, którzy bardzo wcześnie zrozumieli, jak długo będzie się ciągnął konflikt zbrojny i jak wiele przyniesie cierpienia37. A przecież po Jacksonie, wykładowcy nauk fizycznych, obsesyjnie baczącym na drobne szczegóły, trudno było się tego spodziewać. To klucz do zrozumienia jego osoby. Jackson znał się na wojowaniu jak mało kto, rozumiał wojnę instynktownie. Zanim jeszcze się zaczęła, trafnie przewidział jej charakter.

W miesiącach poprzedzających wybuch konfliktu był po stronie Unii i przeciwko secesji. Posiadał co prawda niewolników, ale nie należał do zagorzałych rzeczników instytucji niewolnictwa. Jego żona Anna pisała, że "z pewnością nie walczył jedynie po to, by utrzymać niewolnictwo"38. Studiował w West Point, służył pod flagą Stanów Zjednoczonych, zarówno w czasie wojny, jak i w czasie pokoju. Był patriotą. Jako chrześcijanin wyrażał zgorszenie z powodu niegodnego entuzjazmu do walki, przejawianego po obu stronach. "Ludzie, którzy pragną wybuchu wojny, nie wiedzą, co ich czeka" - pisał do siostrzeńca39.

W lutym 1861 roku, kiedy konferencja pokojowa zorganizowana w Waszyngtonie z inicjatywy stanu Wirginia zakończyła się niepowodzeniem, Jackson poważnie się zaniepokoił i odwiedził pastora White'a, by porozmawiać o przyszłości. "Boleję na wieść, z jakąż niefrasobliwością ludzie mówią o wojnie - rzekł. - Nie znają jej okropieństw. Ja widziałem dość i wiem, że to suma wszelkiego zła"40. Anna pozostawiła znamienne świadectwo poglądów Jacksona w tamtych dniach. "Nigdy nie słyszałam, by ktoś wypowiadał się na temat wojny z równie silną odrazą. Nie zapomnę, jak pewnego razu krzyknął wzburzony do granic swego jestestwa: "Ach, doprawdy nienawidzę wojny!""41. Było tu zresztą drugie dno. Według szwagierki i bodaj najlepszej przyjaciółki Jacksona Maggie Preston wojenna przemoc budziła również jego fizyczny wstręt. "Wzdrygał się na widok okrucieństw lub nawet na samo ich wspomnienie. Nie licowało to z żołnierskim życiem. Opowiadał mi, że gdy pierwszy raz ujrzał zmasakrowane i rozdęte zwłoki na polu bitwy w Meksyku [...], dostał mdłości, niczym niewiasta"42.

Teraz gotów był uczynić wszystko, byle zapobiec nadchodzącemu koszmarowi. Wybrał typową dla siebie formę działania: modlitwę. Zamierzał odmawiać pacierze, ubłagać Boga o powstrzymanie szaleństwa. Po namyśle doszedł do wniosku, że warto sięgnąć również po inne środki. Udał się więc do wielebnego White'a z propozycją: "Co ojciec powie na pomysł, by nakłonić wszystkich chrześcijan do wspólnej modlitwy i w ten sposób powstrzymać zło? W mojej opinii zjednoczenie ludzi w modłach pozwoli uniknąć wojny i ocalić pokój". Jackson wierzył w siłę pacierza. Liczył, że cały kraj ulegnie owej sile, że masy zaniosą Bogu swą prośbę, a Bóg wysłucha. Postanowił zorganizować ogólnonarodowy dzień modlitwy celem ukrócenia bezmyślnych politycznych sporów poprzedniego półwiecza. White poparł pomysł i Jackson zabrał się do dzieła. Nie zachowały się jego listy na ten temat, toteż nie wiemy, jak daleko zaszły jego plany. Inni chrześcijanie w innych kościołach, zapewne z rozpaczy, zgłaszali podobne propozycje. Jackson słał listy do duchownych na Północy i Południu. Jego nazwisko zostało wymienione w kilku orędziach wystosowanych przez kościoły na Północy popierające dzień modlitwy43. Ostatecznie jednak nie udało się tego zrealizować. Jackson poprzestał na osobistych, nader żarliwych modłach. Podczas czytań w kościele nieodmiennie wyrażał nadzieję, że "Pan ocali tę ziemię od nieszczęścia wojny"44.

Równocześnie, kiedy przyszły rozkazy z Richmond, był w pełni gotów spełnić swój obowiązek. Żałował głównie, że dzień wymarszu wypadał w niedzielę, a więc w święto. Krótko przed odjazdem zwierzył się Annie, że liczył, iż "Richmond wezwie nas dopiero w poniedziałek", dzięki czemu mógłby spędzić niedzielę wyciszony, "nie rozmawiając o polityce ani przyszłych problemach kraju"45. Otrzymawszy rozkazy, Jackson ukląkł wraz z Anną rankiem w sypialni. Drżącym głosem odczytał fragment Listu Świętego Pawła do Koryntian, po czym zawierzył oboje boskiej opiece. "Gardło miał ściśnięte od emocji i ledwo zdołał wykrztusić słowa - pisała Anna. - Raz jeszcze wyraził szczerą nadzieję, że "jeśli taka będzie Jego wola, Pan oddali niebezpieczeństwo i obdarzy nas pokojem"". Wciąż na to liczył. Wiedział, że być może przyjdzie mu umrzeć za Wirginię i za sprawę Południa, lecz nie wierzył, że Bóg do tego dopuści.

Z pozoru przypominał kwakierskiego pacyfistę, lecz w liście wysłanym w styczniu 1861 roku do swego siostrzeńca Thomasa Jacksona Arnolda wyrażał nieco bardziej złożone i mroczne poglądy. Powtarzał tam pragnienie, by uniknąć wojny, ale zarazem dodał słowa tak niepokojące, że Arnold pominął je później w swej hagiograficznej biografii wuja: "Opowiadam się za podjęciem wszelkich starań na rzecz pokoju, jeśli zaś starania te się nie powiodą, a Wirginia zostanie najechana, należy się stanowczo bronić - choćby i nie biorąc jeńców"46. Nie biorąc jeńców. Pomysł ten wykraczał daleko poza ówczesny główny nurt amerykańskiej myśli wojskowej i politycznej. Na początku 1861 roku żadna z liczących się osób ani po jednej, ani po drugiej stronie nie rozważała jeszcze "wojny pod czarną flagą". Jackson dodawał: "Jeśli wolne stany [...] spróbują wziąć nas w jarzmo i tym samym poduszczą naszych niewolników do powstania, w którym rodziny nasze wymordowane zostaną bez krzty miłosierdzia, słuszne będzie, abyśmy toczyli wojnę tak, że konflikt szybko dobiegnie kresu"47. Miał tu na myśli wojnę okrutnie kosztowną dla obu stron, wojnę totalną. Innymi słowy, w szczerych modlitwach Jacksona o pokój pobrzmiewał i inny, surowszy, mniej dobrotliwy ton.

2

Ułomna logika wojny

Takim więc człowiekiem był Jackson: zadowolonym z życia domatorem, który nie chciał wyruszać na wojnę i do ostatniej chwili liczył, że los oszczędzi mu tej konieczności. Ostatecznie jednak uznał, że nie ma wyboru. Wirginia musiała dokonać secesji. Podobnie jak większość mieszkańców Ameryki w roku 1861 Jackson poczuwał się przede wszystkim do lojalności w stosunku do swojego stanu.

Co dokładnie sprawiło, że wykładowca i jego kadeci pomaszerowali tamtego pogodnego wiosennego dnia w dół zbocza i ruszyli w drogę do Richmond? Odpowiedź jest piekielnie skomplikowana po części dlatego, że osobiste pobudki Jacksona niewiele miały wspólnego z przyczynami całego konfliktu ani też z powodami, dla których siedem stanów Południa dokonało secesji na przełomie lat 1860 i 1861. Nadto Wirginia, stan dysponujący najpotężniejszą w całej Konfederacji bazą przemysłową, siłą roboczą i zastępami sprawnych wojskowych, kierowała się specyficzną logiką polityczną i dążyła do realizacji własnych planów. Trzeba się im przyjrzeć, by lepiej zrozumieć Jacksona, będącego wszak Wirgińczykiem do szpiku kości.

Kraj stanął w obliczu wojny za sprawą gorących, nierzadko krwawych sporów o niewolnictwo, trwających przeszło pół wieku, choć nie to zaprzątało głowę Jacksona i jego podkomendnych z Akademii Wojskowej Wirginii. Zniesienie niewolnictwa stanowiło raczej mało istotną kwestię. Opowiadali się za tym radykałowie z Północy, na przykład William Lloyd Garrison i Henry Ward Beecher, ale przedstawiciele głównego nurtu Partii Republikańskiej, w tym Abraham Lincoln, byli przeciw. Niemniej Lincoln, republikanie, członkowie Partii Wolnej Ziemi i wszelkiego rodzaju abolicjoniści zgodnie i stanowczo popierali poważne ograniczenia lub wręcz zakaz niewolnictwa na nowych terytoriach i w nowych stanach. Inne sprawy - prerogatywy stanów, cła ochronne, ogólnokrajowy system bankowy - były pochodną tej jednej zasadniczej kwestii. Szło więc o nowy paradygmat polityczny i ustrojowy. Wpisywały się w to działalność abolicjonistycznego fundamentalisty Johna Browna czy męczące prawnicze zawiłości sprawy Dreda Scotta. Spory, a później i sama wojna, dotyczyły przyszłości, nie zaś tego, co działo się dotąd. Wynikały z faktu, że przez pięć dekad Amerykanie nie potrafili dojść do porozumienia, jak postąpić w przypadku trzech wielkich ekspansji terytorialnych na zachodzie: zakupu Luizjany w 1803 roku, aneksji terytorium Oregonu od Wielkiej Brytanii w roku 1846 i cesji po wojnie amerykańsko-meksykańskiej w 1848. Łączny obszar Stanów Zjednoczonych powiększył się o 4,4 miliona kilometrów kwadratowych na zachód od Missisipi - a wszak trzynaście kolonii, które wywalczyły niepodległość, zajmowało zaledwie niecałe sto tysięcy kilometrów kwadratowych48.

Debaty - czy to moralne, czy też polityczne - nieuchronnie sprowadzały się do rachunku siły. Im więcej stanów stawało po jednej bądź drugiej stronie, tym większą władzą owa strona dysponowała i tym większy zyskiwała wpływ na stanowienie prawa. Z punktu widzenia Południa zakaz niewolnictwa na nowych terytoriach oznaczałby brak potencjalnych sojuszników kierujących się tym samym interesem, a w konsekwencji powolną, nieuchronną katastrofę. Z kolei porażka Północy oznaczałaby radykalne upowszechnienie systemu niewolniczego. Perspektywa ta zdawała się niepokojąco realna, chociażby w świetle orzeczenia Sądu Najwyższego w sprawie Dreda Scotta z 1857 roku, na mocy którego Kongres nie miał prawa zakazywania niewolnictwa na terytoriach. Dla Stanów Zjednoczonych jako całości żadna z tych opcji nie była do przyjęcia. Zawierano więc kolejne porozumienia - ­ były to kompromis z Missouri z 1820 roku zakazujący niewolnictwa na północ od równoleżnika 36?30' z wyjątkiem Missouri, kompromis z 1850 roku (pakiet ustaw, na mocy którego Kalifornia zyskała status wolnego stanu, terytoria Utah i Nowego Meksyku mogły rozstrzygnąć kwestię niewolnictwa w powszechnych referendach, a w stolicy państwa, Waszyngtonie, niewolnictwo zostało utrzymane), ustawa o Kansas i Nebrasce z roku 1854 otwierająca drogę do ustanowienia niewolnictwa na owych terytoriach na mocy referendów i de facto unieważniająca kompromis z Missouri. Każda z tych rozpaczliwych prób zapewnienia obu stronom w miarę równych wpływów dowodziła tylko, że na dłuższą metę był to cel nie do osiągnięcia.

Właśnie dlatego tylu polityków, redaktorów gazet, prawników czy intelektualistów opowiedziało się ostatecznie za wojną. Ale zwykli żołnierze - a zwłaszcza Wirgińczycy w rodzaju Jacksona i jego kadetów - szli na front z innych powodów. Jackson trzymał się z dala od krajowej polityki. Miał niewolników i śledził debaty w Kongresie na temat niewolnictwa, nie zajmował jednak zdecydowanego stanowiska. Był typowym mieszkańcem Wirginii: umiarkowanym zwolennikiem Partii Demokratycznej, opowiadającym się za daleko posuniętą autonomią na poziomie stanowym. Chciał, aby Waszyngton nie wtykał nosa w sprawy Wirginii i aby stany zrzeszone w Unii wspólnie dążyły do porozumienia mimo dzielących je różnic. Słowem, nie hołdował żadnej ideologii - po prostu był Wirgińczykiem49. Podlegli mu kadeci - drobna cząstka ogromnej masy młodych chłopców, którym przyszło później toczyć bitwy i potyczki - nie znali się raczej na diablo skomplikowanych zapisach kompromisu z 1850 roku rozstrzygającego kwestię niewolnictwa na południowym zachodzie i w Kalifornii. Większość nie potrafiłaby nawet odpowiedzieć na pytanie, co dokładnie kryje się za sformułowaniem "prawa stanowe" w konstytucji albo dlaczego w Partii Demokratycznej doszło w roku 1860 do podziału, co skończyło się wygraną Abrahama Lincolna. (Przyczyną owego podziału był starannie przeprowadzony spisek mający na celu doprowadzenie do secesji Południa)50. Wirgińczykom nie brakowało rozumu. Po prostu patrzyli na świat z perspektywy prowincji, w przeciwieństwie do tych, którzy wojowali wyłącznie w salach i na korytarzach Kongresu.

Nie wszyscy Wirgińczycy dali się ponadto przekonać, że wyborcze zwycięstwo Lincolna oznaczało, iż rząd federalny wyzwoli niewolników i zmusi czarnych i białych do życia w równości, choć w innych częściach Południa obawy takie były powszechne. Sam Lincoln stanowczo odżegnał się od podobnych zamiarów w pierwszym orędziu po inauguracji. 4 marca 1861 roku, nieco ponad miesiąc przed konfederackim atakiem na Fort Sumter, mówił: "Nie jest moim celem ingerować, czy to bezpośrednio, czy pośrednio, w instytucję niewolnictwa w stanach, które ją utrzymują. Nie pozwala mi na to prawo, nie mam też takich intencji". Zdaniem Jacksona i jego rodaków z Lexington stawką wojny nie było powstrzymanie abolicji. Nadto sama myśl o secesji napełniała ich przerażeniem.

Jackson i jego kadeci chcieli walczyć, lecz nie baczyli na cały ten retoryczny i ideologiczny szum oraz niewypowiedziane groźby. Szli na wojnę z powodu wydarzeń, które zaszły na ich własnym podwórku.

Pierwszym z owych wydarzeń była napaść na Wirginię. 16 października 1859 roku, kilkanaście miesięcy przed wybuchem wojny, John Brown i jego dwudziestu jeden zwolenników zajęli budynek federalnego arsenału w Harpers Ferry, mieście u zbiegu rzek w północnej Wirginii51. Brown zamierzał zdobyć muszkiety i uz­broić miejscowych niewolników, następnie zaś rozpętać wojnę partyzancką, która przyniosłaby wolność wszystkim czterystu dziewięć­dziesięciu jeden tysiącom niewolników żyjących na terenie stanu52. Tę samą taktykę planował zastosować na całym Południu. Przyświecało mu odważne, apokaliptyczne marzenie - skądinąd kompletnie niedorzeczne. Napaść na arsenał w Harpers Ferry była fatalnie obmyślona. Sprawiała wręcz wrażenie ataku samobójczego. Brown nie zdołał uciec z miasta (nie przygotował nawet planów ucieczki) i nie doprowadził do wybuchu powstania niewolników. Jego ludzie zabili siedmiu mieszkańców miasta i ranili dziesięciu. Wkrótce z Waszyngtonu przysłano grupę osiemdziesięciu sześciu żołnierzy piechoty pod dowództwem pułkownika Roberta E. Lee. Wzięli oni szturmem budynek, w którym zabarykadował się Brown, i położyli brutalny kres jego przygodzie. Zginęło dziesięciu napastników. Brown został schwytany i przekazany władzom Wirginii. Szybko postawiono go przed sądem, by nie dopuścić do linczu. 2 listopada 1859 roku Brown usłyszał wyrok za zdradę, podżeganie niewolników do buntu oraz morderstwo. Kara - śmierć przez powieszenie 2 grudnia w pobliskim Charlestown.

Tymczasem na prowincji huczało od plotek. Ponoć nadciągali zbrojni abolicjoniści, ponoć niewolnicy szykowali się do rebelii, a grupa radykałów planowała odbić Browna. Nie było w tym krzty prawdy, lecz cóż z tego. Napaść Browna wywołała szok w Wirginii. Wszyscy bali się następnego straszliwego ciosu, który niechybnie miał spaść na Południe. Po zakończeniu procesu gubernator Wirginii Henry A. Wise wezwał do Charlestown tysiąc pięciuset członków milicji stanowej pod dowództwem pułkownika Francisa H. Smitha, przełożonego Jacksona i komendanta Akademii Wojskowej Wirginii, któremu powierzono nadzór nad przeprowadzeniem egzekucji53. Wise polecił też osiemdziesięciu pięciu kadetom z Akademii udać się do Charlestown. Na ich czele stali major William Gilham (dowodzący jednostką piechoty liczącą sześć­dziesiąt cztery osoby) oraz major Thomas J. Jackson (dowodzący dwudziestojednoosobową jednostką artylerii)54. 25 listopada udali się oni dyliżansem do Staunton, a stamtąd pociągiem do Waszyngtonu i do Charlestown. Gazeta "Richmond Daily Dispatch" okreś­liła ich mianem "najlepiej wyszkolonych oddziałów na miejscu"55. Dotarłszy do celu, Jackson napisał do żony Anny, że "jest tu około tysiąca żołnierzy i panuje spokój". Dodawał: "W nocy dzielę izbę z sześcioma innymi"56.

W dniu egzekucji Browna kadeci prezentowali się nader okazale. Uzbrojeni i odziani w mundury, składające się z szarych spodni oraz czerwonych flanelowych kurtek z dwoma białymi pasami, zostali rozstawieni w pobliżu szubienicy. Artylerzyści Jacksona zajęli pozycję mniej więcej czterdzieści metrów przed nią57. Rozstawili dwie haubice - lekkie armaty o krótkich lufach, ładowane najpewniej kartaczami, dzięki czemu raziły niczym potężne strzelby o odpiłowanych lufach. Jackson, dawniej artylerzysta w armii Stanów Zjednoczonych, doglądał najdrobniejszych szczegółów. Był gotów na każdą ewentualność.

O jedenastej rano Browna doprowadzono na miejsce egzekucji. Jedną z najlepszych relacji na temat dalszych wydarzeń pozostawił właśnie Jackson, który tego samego dnia opisał wszystko w liście do żony. "Była w jego zachowaniu niezmącona spokojność"; wchodząc na podwyższenie, Brown "zdawał się pogodny". Na pytanie, czy życzy sobie, aby uprzedzić go przed opuszczeniem zapadni, odparł, że "wszystko mu jedno, byle nie musiał zbyt długo czekać". Następnie Jackson opisał śmierć abolicjonisty. "Brown poleciał w dół pięć cali, a kolana jego znalazły się na tej wysokości, na której wcześniej stały stopy. Rozrzucił przedramiona na boki i zacisnął pięści; po chwili ręce mu opadać zaczęły, pomału i ze spazmatycznymi podrygami. Ciałem jego prawie żaden ruch nie wstrząsał i wkrótce wiatr jeno kołysał martwego wisielca. Twarz miał zwróconą na południowy wschód; naprzeciw stali kadeci pod dowództwem majora Gilhama". Scena zrobiła na Jacksonie ogromne wrażenie. Był zafascynowany egzekucją i stoicyzmem Browna. "Naszła mnie myśl, że oto widzę męża w pełni zdrowego, który za moment odejdzie do wieczności. Pomodliłem się, by go ocalono. Straszliwą była mi świadomość, że wyrok zostanie zaraz wykonany. "Idźcie ode Mnie, przeklęci, w ogień wieczny!" Mam nadzieję, że był przygotowany na śmierć, lecz trawią mnie pewne wątpliwości. Wszak nie chciał, by towarzyszył mu pastor"58.

Tak oto Jackson, całym sercem wierzący w kary piekielne, odmówił modlitwę za zbawienie duszy Johna Browna. Uważał go za bezbożnika, lecz był w błędzie. Brown wzorował się na biblijnych patriarchach; kierował się przekonaniem, że Bóg powierzył mu zadanie wyrugowania niewolnictwa. Religia miała dlań równie wielkie znaczenie jak dla Jacksona59. Ten jednak, rzecz jasna, zupełnie tego nie dostrzegał - w Brownie widział jedynie mordercę. Warto zauważyć, że na Północy obydwu porównywano później ze sobą i dostrzegano między nimi istotne podobieństwa. Nie bez racji. Zarówno John Brown, jak i Thomas Jackson byli ludźmi twardymi, prawymi i nieuznającymi kompromisów, byli bojownikami wiary. Wywodzili się z tej samej tradycji co Oliver Cromwell, przywódca angielskiej wojny domowej. Obaj działali w imię Pana i z Bożej woli zabijali wrogów. Jackson wzdragałby się przed podobnymi paralelami. W przeciwieństwie do krwawej walki na polach bitewnych morderstwo uważał za złamanie świętych praw. I choć jego żołnierze wysłali później wielu Jankesów do piachu, nie ma dowodu, że Jackson, zawsze obowiązkowy i posłuszny rozkazom, kiedykolwiek świadomie naruszył prawo czy reguły.

Krótko po procesie i straceniu Browna jego historię zaczęto pisać na nowo. W umysłach Amerykanów, bez względu na ich stosunek do niewolnictwa, atak na Harpers Ferry nabrał zupełnie nowego charakteru. Z początku dla całej operacji znajdowano łatwe wytłumaczenie: Brown może i sądził, że dąży do zniesienia niewolnictwa, lecz w rzeczywistości karmił się złudzeniami lub był niespełna rozumu. Browna i jego ludzi uznano za garstkę radykałów, którzy w żaden sposób nie reprezentowali abolicjonistów z Północy. Przeciwna niewolnictwu gazeta "Worcester Spy" z Massachusetts nazwała akcję "jednym z najbardziej pochopnych i obłąkańczych przedsięwzięć w dziejach świata". William Lloyd Garrison, arcyważna postać ruchu abolicjonistycznego, uważał, że choć atak przeprowadzono ze "słusznych pobudek", to zarazem był on "nieprzemyślany, dziki i najpewniej szalony"60.

Jednak podczas procesu Brown wszystkich zaskoczył. Okazał się człowiekiem o chłodnym, racjonalnym umyśle. Dał też dowód nadzwyczajnej elokwencji. "Wszystkiego się wypieram prócz tego, com przyznawał od dawna" - mówił.

Zamiarem moim było wyzwolenie niewolników. [...] Gdyby czyny me, od których się nie odcinam, [...] były podjęte w imię bogatych, potężnych, światłych - słowem, w imię tak zwanych wielkich ludzi [...], każdy z tu obecnych uznałby je za godne nagrody i pochwały, nie zaś kary. Ponadto sąd ten przyjmuje, jak mniemam, prawo Boże. Księga, na którą się tu przysięga, to Biblia, a przynajmniej Nowy Testament. Otóż Biblia uczy mnie, że powinienem czynić ludziom, jako oni czynią mnie. [...] Jeśli będzie konieczne, bym oddał życie dla krzewienia sprawiedliwości i bym zmieszał krew z krwią mych dzieci i z krwią milionów w tym niewolniczym kraju, których prawa są deptane i lekceważone przez nikczemne i ­okrutne przepisy - niechaj się tak stanie61.

Słowa Browna i jego opanowana postawa ukazały go w zupełnie nowym świetle. Nie były to wszak słowa szaleńca i mordercy, lecz - jak uznali ludzie z Północy - człeka religijnego i pryncypialnego, który nie miał zamiaru wywołać rebelii, lecz jedynie uzbroić niewolników i dać im możliwość samoobrony. Krótko po zakończeniu procesu zmieniło się więc nastawienie opinii publicznej w stanach nieuznających niewolnictwa. W dniu egzekucji Browna w wielu miastach i miasteczkach na Północy zabiły dzwony kościelne. Oddawano salwy honorowe, duchowni mówili w kazaniach o czystości i słuszności jego motywów. Ludzie modlili się za duszę męczennika wolności. Brown przestał uchodzić za dziwaka; jego śmierć stała się nagle prawdziwie sensacyjnym wydarzeniem. Henry David Thoreau nazwał go "ukrzyżowanym bohaterem". William Dean Howells, jeden z najważniejszych intelektualistów Północy, pisał, że "Brown przeistoczył się w ideę, po tysiąckroć czystszą i wznioślejszą aniżeli idee przyświecające republikanom"62. Wszyscy mówili tylko o doniosłych czynach Browna, o jego szlachetności, o tym, jak słusznie postąpił.

Południe tymczasem słuchało podobnych głosów z przerażeniem i niedowierzaniem. Czy naprawdę Północ życzyła swym południowym sąsiadom losu tak potwornego jak ten, który zamierzał zgotować im Brown? W oczach południowców, a zwłaszcza Wirgińczyków, Brown uchodził za przerażającą postać. Uosabiał mroczny, mściwy nurt ruchu antyniewolniczego, dający się we znaki szczególnie w Kansas, gdzie od pięciu lat toczyła się krwawa wojna domowa i gdzie Brown oraz jego ochotnicy zabili w 1856 roku pięciu ludzi. Buntownik pragnął uzbroić niewolników i dać im wolność, co przecież oznaczało, że niechybnie zwróciliby się przeciwko swym panom. Innymi słowy, ludzie w Connecticut i Massachusetts, sławiąc Browna, opowiadali się za rzezią białych mężczyzn, kobiet i dzieci na całym Południu. "Ten szalony wyskok gromady nieokrzesanych rozbójników i zasłużona kara, która na nich spadła, byłyby zapewne dla południowców błahostką, gdyby nie reakcja Północy - pisał wielebny Robert Lewis Dabney, wpływowy przywódca południowego kościoła prezbiteriańskiego, w późniejszym okresie szef sztabu Jacksona. - W tamtejszych gazetach i kościołach, podczas zgromadzeń publicznych i w zwykłych rozmowach rozbrzmiewała nienawiść do Południa i jego instytucji. Znaleziono usprawiedliwienie dla zbrodni, dla rabunku, zdrady i morderstwa, wychwalano krwiożerczego fanatyka"63.

Południowcy podzielali opinię wielebnego. Gorycz przybrała na sile, gdy wyszło na jaw, że Brown otrzymywał wsparcie finansowe od hojnych filantropów z Północy. Henry Kyd Douglas, Wirgińczyk, później również sztabowiec Jacksona, pisał: "W dziejach fanatyzmu, pełnych bestialstwa i szaleństwa, nie znajdziemy przypadku równie dziwnego i niewytłumaczalnego jak przypadek ludzi z Nowej Anglii, którzy w przekonaniu o własnej moralnej słuszności sławili zbrukane imię starego nikczemnika i [...] stawiali go w jednym szeregu z największymi bohaterami i dobroczyńcami tego kraju. [...] Nie potrafię pojąć, czemu przysyłali mu broń i pieniądze, czemu podżegali go, by mordował białych mieszkańców Wirginii"64.

Co prawda część polityków z Północy próbowała załagodzić sytuację, ale głębokich i bolesnych podziałów nie dało się już usunąć. Reakcja na atak Browna okazała się ważniejsza niż sam incydent. "Napaść w Harpers Ferry bardziej przyczyniła się do secesji niż jakie­kolwiek inne wydarzenie od powstania kraju" - pisały we wspólnym tekście "Richmond Whig" i "Richmond Enquirer". "Tysiące tych, którzy jeszcze miesiąc temu pogardliwie zbywali wzmianki o rozpadzie unii [...], teraz trwają w przekonaniu, że jej dni są policzone"65. W liście ze stycznia 1861 roku do siostrzeńca (mowa o tym samym liście, w którym pojawia się niepokojąca idea "wojny pod czarną flagą") Jackson czynił aluzję do sprawy Browna. Stąd właśnie słowa: "Jeśli wolne stany [...] spróbują wziąć nas w jarzmo i tym samym poduszczą naszych niewolników do powstania, w którym rodziny nasze wymordowane zostaną bez krzty miłosierdzia [...]". Najwyraźniej Jackson również zmienił zdanie co do braci z Północy.

*

Niemniej jednak, podobnie jak inni mieszkańcy Lexington, Jackson trzymał "stronę Unii". Choć Wirginia nagle poczuła się zagrożona, opowiadała się za Unią. Wszystko to zmieniło się w zdumiewającym tempie w ciągu trzech dni w kwietniu 1861 roku.

Tamtej wiosny w całym kraju panował zamęt. Wybór Lincolna na prezydenta sprawił, że 20 grudnia 1860 roku siedem południowych stanów dokonało secesji: Karolina Południowa, Missisipi, Floryda, Alabama, Georgia, Luizjana oraz Teksas. Opinia publiczna w Wirginii i innych stanach "granicznych" drżała z podniecenia - choć nikt nie wiedział, co przyniesie przyszłość. A może po prostu radowano się, że po długim okresie politycznych przepychanek wreszcie sprawy stały się moralnie zupełnie jasne? W każdym razie ludzie byli tym bardziej odurzeni, im bardziej gorzkie i fatalistyczne toczyli wcześniej debaty. Wszyscy zdawali się szczęśliwi. "Zimą na przełomie 1860 i 1861 roku zapanowała nieznana wcześniej radość - pisał konfederacki pamiętnikarz Charles Minor Black­ford z Lynchburga. - Duch zabawy i igraszek opętał obywateli, zarówno młodych, jak i starców. Miesiącami oddawano się rozrywkom. Przyjęcie goniło przyjęcie"66. Wirginia pozostała w Unii, lecz w całym stanie wisiały flagi secesjonistów, również na kampusach Akademii Wojskowej Wirginii i College'u Waszyngtona. Pewnego dnia major Jackson ujrzał fragment płótna powiewający na maszcie, na który zwykle wciągano flagę Stanów Zjednoczonych. Na tym prowizorycznym sztandarze ktoś napisał pastą do butów: "Niech żyje Karolina Południowa". Jackson kazał zdjąć flagę67. Tymczasem zaostrzał się ton publicznych debat. Teść Jacksona, doktor George Junkin, rektor College'u Waszyngtona, krytycznie odnosił się do każdego, kto popierał secesję, i regularnie brał udział w organizowanych coraz częściej wiecach i spotkaniach; pewnego razu powiedział nawet, że secesja to "szczyt niemoralności"68.

Dla Lexington - i dla Jacksona - czas decyzji nastał wieczorem 13 kwietnia. Kadeci z Akademii opowiadający się za secesją wyruszyli z kampusu do miasta. Tam czekał już wrogi tłum zwolenników Unii, w którego skład wchodzili głównie członkowie miejscowej milicji69. Doszło do przepychanek i pogróżek, niemniej nie zdarzyło się nic poważnego. Secesjoniści wciągnęli na maszt przed sądem flagę Konfederacji z piętnastoma gwiazdami i mottem "Unia Południa"70. Wygłoszono trochę przemówień; wśród mówców znaleźli się też wykładowcy z Akademii71. W końcu secesjoniści, zadowoleni z sukcesu, zaczęli się rozchodzić. Wtedy zwolennicy Unii postanowili wywiesić flagę Stanów Zjednoczonych. Nie wiedzieli jednak, że poprzedniej nocy kadeci po kryjomu podcięli maszt, na który miała ona zostać ­wciągnięta. Maszt pękł i przewrócił się na ziemię. Kadeci wiwatowali.

Wtedy w tłumie zapanowała inna atmosfera. Posypały się wyzwiska, w ruch poszły pięści72. Pijany członek milicji zaatakował kilku kadetów nożem i pistoletem. Wiadomość o awanturze szybko dotarła na kampus Akademii. "Skutki błyskawicznie dały o sobie znać - pisał były kadet Charles Copland Wight. - Wszyscy chwycili za broń i naboje, po czym pognali do miasta"73. Było ich niemal dwustu. Każdy załadował muszkiet, każdy nasadził bagnet i wkrótce stanęli naprzeciw członków milicji, którzy nie zamierzali ustępować ani na krok.

Potem na miejsce dotarli komendant szkoły pułkownik Francis H. Smith oraz wykładowcy, w tym Jackson. Smith oznajmił, że to on dowodzi kadetami i nikt nie będzie walczył bez jego rozkazu. Z pomocą Jacksona zdołał powstrzymać młodzieńców i przekonać ich, by wrócili do baraków. Nie wiadomo, jaką dokładnie rolę odegrał Jackson, niemniej, według miejscowego prezbiteriańskiego pastora, gdyby nie jego interwencja, "doszłoby do rozlewu krwi"74. Gdy kadeci wrócili do Akademii, wciąż rozentuzjazmowani, Smith zbeształ ich za "niemądre i niegodne żołnierzy postępowanie". Następnie głos zabrali dwaj inni profesorowie. Ci próbowali nieco łagodniejszego podejścia, ale gdy usiłowali mówić, w sali rozległo się wołanie - nikt nie wiedział, czy serio, czy też żartem - aby przemówił "Stary Jack". Zważywszy na powagę sytuacji oraz opinię, jaką Jackson miał wśród kadetów, był to dość dziwny postulat. Niemniej Smith uznał pomysł za dobry. Odwrócił się więc i rzekł do Jacksona: "Wbiłem gwóźdź w ścianę, lecz trzeba go mocniej osadzić. Proszę do nich przemówić".

Ku zaskoczeniu zebranych Jackson stanął na mównicy. Świadkowie wspominali później, że w tamtym momencie zaszła w nim zdumiewająca przemiana, której nie zapomnieli przez wiele dziesięcioleci. "Wojskowi winni mówić krótko - zaczął Jackson tonem, jakiego dotąd kadeci nie słyszeli z jego ust. - Co do mnie, i tak marny ze mnie orator". Nagle wszyscy zaczęli się bacznie wsłuchiwać. Człowiek na mównicy nie był już ekscentrycznym wykładowcą, którego studenci zwali czasem Głupim Tomem, nie był obiektem żartów i kpin krążących po Akademii. Jackson ciągnął: "Czas wojny jeszcze nie nadszedł, ale wierzcie mi, nadejdzie, i to niedługo. A kiedy to nastąpi, dobądźcie mieczy i odrzućcie pochwy".

Na tym skończył. "Dobądźcie mieczy i odrzućcie pochwy". Może to prostota owych słów, a może ich dosadność - w każdym razie, kiedy Jackson wrócił na miejsce, umilkły gniewne pomruki i w sali rozległy się wiwaty. Siła krótkiej przemowy i fakt, że w ogóle ktokolwiek zdobył się na podobną wypowiedź, zszokowały i oszołomiły młodzieńców. Zamiast niezbornego nauczyciela nauk fizycznych ujrzeli żołnierza. Widząc błysk w jego oczach i determinację na jego twarzy, przypomnieli sobie stare historie o wojnie amerykańsko-meksykańskiej. "Niech żyje Stary Jack!" - krzyczeli, sami zadziwieni, kogo oklaskują. Nie ucichli, nawet kiedy kazano im się rozejść. Do śmierci nie zapomnieli tej sceny. Pół wieku później jeden z obecnych notował: "Piszący te słowa wciąż czuje dreszcz, ilekroć powraca w myślach do tamtej przemowy. Zapadła ona w serce każdemu chłopcu, który jej słuchał. Dziś chłopcy ci są siwowłosymi starcami, lecz wciąż pobrzmiewają im w głowach entuzjastyczne okrzyki, które zagłuszyły kolejnych mówców"75.

Fala secesjonizmu wzbierała, wojna zbliżała się wielkimi krokami. Mieszkańców Północy zjednoczył atak na Fort Sumter, a Wirgińczycy zwarli szeregi, gdy 15 kwietnia prezydent Abraham Lincoln wydał proklamację wzywającą stany pozostające w Unii, aby wydelegowały siedemdziesiąt pięć tysięcy żołnierzy, "których zadaniem będzie ocalenie honoru, jedności i istnienia naszego kraju". Lincoln domagał się też "przestrzegania praw Unii i zdławienia rebelii". Wirgińczycy wiedzieli, co się za tym kryło: zbrojny przymus. Dwa tysiące trzystu czterdziestu synów Wirginii (tyle wynosił kontyngent) miało iść w bój przeciwko synom Georgii, Teksasu i innych skonfederowanych stanów. Lub stanów, które odłączą się w przyszłości.

Reakcja Wirginii była szybka i zdecydowana. Gubernator John Letcher, pragmatyk, który dotąd sprzeciwiał się secesji, wysłał 16 kwietnia depeszę do stolicy. "Pragnę zakomunikować, że milicja stanowa Wirginii nie zostanie oddana pod władzę Waszyngtonu, skoro miałaby służyć takim celom. Pragniecie podporządkować sobie stany południowe. Wobec tego nie wypełnię [...] waszych żądań. Postanowiliście rozpętać wojnę domową"76.

17 kwietnia ogłoszono, że milicja Wirginii otrzymała rozkaz zajęcia federalnego arsenału w Harpers Ferry oraz ogromnego portu w Norfolk. Tego samego dnia konwent stanowy większością osiemdziesięciu ośmiu do pięćdziesięciu pięciu głosów zdecydował o odłączeniu się od Unii (aczkolwiek wynik głosowania reprezentantów doliny Shenandoah, skąd pochodził Jackson, wynosił dwanaście do pięciu przeciwko secesji).

Gdyby zapytać kadetów, którzy cztery dni później ruszali z Jacksonem do Richmond, czemu idą na wojnę, mało kto odrzekłby, że z powodu poglądów w kwestii niewolnictwa, suwerenności stanowej albo innych ważnych politycznych kwestii, roztrząsanych od tak długiego czasu. Powiedzieliby - podobnie jak później większość podkomendnych Stonewalla Jacksona w armii Skonfederowanych Stanów Ameryki - że chcą odeprzeć najeźdźców, wyrzucić jankeskich agresorów ze swej ojczyzny. Właśnie dlatego Wirginia przystąpiła do wojny. Skomplikowane polityczne przyczyny secesji nie miały dla mieszkańców większego znaczenia. Pewien konfederacki jeniec (niebędący właścicielem niewolników) oznajmił później swym zdziwionym strażnikom z Północy: "Walczę, boście tu przyszli". Większość Wirgińczyków podpisałaby się pod tymi słowami77. W opinii Jacksona Lincoln wypowiedział wojnę suwerennym stanom. Dlatego właśnie on sam zdecydował się iść w bój, dlatego wierzył, że Bóg z pewnością nie stoi po stronie napastników. Reakcja mieszkańców Północy na napaść Johna Browna dowiodła ponad wszelką wątpliwość, że mieli oni niecne zamiary. Teraz armia ruszyła w pole. "Gdyby Lincoln nie zdecydował się na wojnę, Wirginia pozostałaby w Unii - pisał William Thomas Poague, artylerzysta Jacksona. - Północ była najeźdźcą. Południe odpierało atak. Historia przyzna mu rację"78.

3

Interwencja losu

Zmierzali na północ sześćdziesięciokilometrową drogą wiodącą przez zielony raj wiosny w dolinie Shenandoah. Gdzieniegdzie białe kwiaty dereniu tak gęsto wyściełały ziemię, że zdawało się, iż spadł śnieg. W Staunton oddział wsiadł do pociągu jadącego na wschód, za góry Pasma Błękitnego i przez poprzecinany rzekami płaskowyż Piedmont. Z okien wagonów żołnierze oglądali dobrze utrzymane farmy, lesiste wzgórza i pagórkowate polany. Nie mogli wiedzieć, że po raz ostatni widzą stare Południe. Wkrótce krainę tę miała naznaczyć wojna, a potężne, pazerne armie poczynić miały straszliwe zniszczenia, aż wreszcie stało się niemożliwością, by znaleźć choćby mały zakątek Wirginii zachowany w dziewiczym stanie. Wieczorem 22 kwietnia 1861 roku major Thomas J. Jackson i jego stu siedemdziesięciu sześciu podkomendnych dotarli do Richmond, czterdziestotysięcznego miasta, którego ceglane budynki wznosiły się nad brzegiem rzeki James.

Nadchodzące zmiany dawały tam już o sobie znać. W Richmond roiło się od ochotników. Odkąd Wirginia dokonała secesji, napływali dniem i nocą. Reguł panujących w armii i w ogóle sztuki wojennej nie rozumieli ani trochę. Mieli za to zamiłowanie do wypitki. Nosili najrozmaitsze mundury, nierzadko pstrokate i kolorowe, ich dowódcy paradowali w kapeluszach z piórami lub przepasywali się szarfami. Ich uzbrojenie - jeśli w ogóle je mieli - było rozpaczliwie przestarzałe79. Często trafiały się pistolety gładkolufowe i muszkiety z zamkiem skałkowym, z których nie dałoby się trafić we wrota stodoły z odległości pięćdziesięciu kroków. Wielu ludzi wzięło ze sobą noże rzeźnickie, spodziewając się najwyraźniej, że to wystarczy, by przerażeni Jankesi zwiali do Maine lub Ohio. Przybysze niczym się nie zrażali. Odbywali marsze i kontrmarsze, rozbijali obozy gdzie się dało i szukali dowódców, którzy mogliby im cokolwiek wyjaśnić lub przynajmniej powiedzieć, co robić.

Kiedy Jackson i jego kadeci zajechali na dworzec w Richmond, znaleźli się w samym centrum tego wesołego zamieszania. Rozpaczliwie ich potrzebowano. Istotę wojaczki stanowiły wszak dryl i dyscyplina, a także niewygodna i dla wielu irytująca konieczność ścisłego trzymania się harmonogramów. Kadeci mieli na ten temat pewne pojęcie. (Oddziały milicji były przeżytkiem minionych epok. Pełniły raczej funkcję klubów towarzyskich niż sprawnych jednostek wojskowych. Oczekiwano, że każdy oddział co najmniej trzy razy w roku odbędzie ćwiczenia, lecz nierzadko wymóg ten pozostawał niespełniony)80. Jackson przekazał swych podkomendnych władzom Wirginii. Te dokonały szybkiego przeglądu, po czym natychmiast powierzyły kadetom zadanie ­przeszkolenia nowych ochotników. Kadeci byli jeszcze młokosami, sprawiali jednak wrażenie rzeczowych i dysponowali specjalistyczną wiedzą, która nagle nabrała fundamentalnego znaczenia - aczkolwiek niekoniecznie dla ochotników lub członków milicji, ci bowiem uważali dryl za utrapienie. "Pobudka o świcie na dźwięk piszczałki i bębenka [...], musztra pod kierunkiem grubego kadecika z Akademii Wojskowej Wirginii, tak młodego, że mógłby być moim synem; cóż to była za udręka - pisał trzydziestotrzyletni ochotnik. - Doprawdy, nienawidziłem owego kadecika z całego serca"81. (Łącznie w tamtym roku kadeci wyszkolili w Richmond piętnaście tysięcy żołnierzy)82.

Jackson wypełnił swój obowiązek i, rzecz dziwna, znalazł się nagle bez żadnego przydziału. Na miejscu nie czekały nań żadne rozkazy, nikt go nie potrzebował. A przecież z tysiąca dwustu absolwentów West Point, którzy w 1861 roku byli zdatni do służby wojskowej, tylko trzystu służyło w wojsku Południa. Należało się spodziewać, że staną się cenni dla nowo powstałego kraju, pragnącego odeprzeć najeźdźców83. Zapomniano też o doświadczeniu Jacksona, który przez cztery lata nosił mundur i miał za sobą krótki i chwalebny epizod udziału w wojnie amerykańsko-meksykańskiej. Pośród chaosu panującego w Richmond oficer takiego pokroju był na wagę złota. Nie wiemy, jak Jackson zareagował na owo - najwyraźniej celowe - przeoczenie (przypuszczalnie w pewnych kręgach władz Południa wiedziano o jego reputacji zdziwaczałego służbisty), lecz trudno sobie wyobrazić, żeby poczuł się szczególnie zadowolony.

Jakkolwiek nie brakowało mu ambicji i szczerze wierzył, że może się w niemałym stopniu przysłużyć Konfederacji, nie należał do ludzi, którzy narzucaliby się politykom i decydentom. "Wiedział, że wśród władz i w społeczeństwie miał raczej marną opinię - przyznawał jego przyjaciel i późniejszy szef sztabu Robert Lewis Dabney. - Wzbraniał się jednak przed samochwalstwem, nie szukał awansu"84. Wierzył, że jego los jest w rękach Boga, podobnie zresztą jak los całej tej niepojętej wojny.

Tak czy inaczej, Jackson zdołał znaleźć sobie pożyteczne zadanie - obowiązek to wszak obowiązek. Zgłosił się na instruktora artylerii i dołączył do innych byłych oficerów armii Stanów Zjednoczonych na poligonie College'u Richmond85. Jego bezpośrednim przełożonym był ekscentryczny John B. Magruder, dowódca Jacksona z czasów wojny amerykańsko-meksykańskiej. Przez następne dwa dni Jackson i tuzin jego kadetów zajmowali się uczeniem nowych ochotników podstaw walki artyleryjskiej.

Niepodobna było jednak zaprzeczyć, że Jackson zginął w tłumie, pośród rozpychających się przemądrzalców, samochwalców i kumotrów, próbujących załatwić sobie stopnie kapitanów, pułkowników i co tam jeszcze. "Nie darzono go szczególną uwagą - pisał pewien oficer przydzielony do tego samego obozu co Jackson. - Był cichy i powściągliwy, nikomu nie miał wiele do powiedzenia"86. Ubiór Jacksona, zwłaszcza na tle wystrojonych oficerów milicji, sprawiał wrażenie pospolitego, wręcz niedbałego, począwszy od wyblakłej czapki, nieraz smaganej wiatrem. "Znoszony mundur został najpewniej kupiony, gdy w 1851 roku Jackson otrzymał posadę wykładowcy - pisał przyjaciel oficera John Lyle. - Kurtka z niebieskiego płótna nie bardziej była dostojna niż jej rówieśniczka czapka. [...] Mało kto zwróciłby uwagę na człowieka w tak wypłowiałym stroju"87. Wizerunek Jacksona był zatem zgodny z panującą na jego temat opinią. Uważano go za człowieka prostego, nieśmiałego, małomównego, o dobrych manierach, lecz nieskorego do pogawędek, zdolnego co najwyżej od czasu do czasu zdobyć się na uśmiech, przeciętnego i obdarzonego przeciętnymi talentami88.

Ze względu na niepewną sytuację Jackson odrzucił prośbę żony, która chciała do niego dołączyć. "Zbyt duży panuje tu zamęt, moja duszko" - pisał do Anny 25 kwietnia. List był utrzymany w dość pogodnym tonie, z pewnością nieprzystającym do nastroju Jacksona. "Wciąż przybywają nowe oddziały. Wczoraj zjawiło się siedmiuset żołnierzy z Karoliny Południowej. [...] Otrzymałem Twój jakże miły list, w którym wyrażasz pragnienie przyjechania do Richmond, gdyby przyszło mi tu pozostać na dłużej. Choć pragnę ujrzeć Twą słodką twarzyczkę, lepiej pozostań w domu, kochana, albowiem niepodobna stwierdzić, czy nie zostanę zakwaterowany gdzie indziej"89. Jackson nie miał wiele do roboty. Zdarzyło się, że poświęcił większą część dnia, by pewnego świeżo upieczonego kaprala przeszkolić ze wszystkich jego obowiązków. Obszedł razem z nim stanowiska wartownicze, cierpliwie nauczył go rozmaitych zwrotów i sygnałów, poinformował o najprzeróżniejszych zadaniach90. Najwyraźniej Jackson był nie tylko niechciany i niepotrzebny, lecz także wielce znudzony.

Tego samego dnia przyszły wreszcie rozkazy, a wraz z nimi rozczarowanie. Potwierdziło się przeczucie Jacksona, że jest celowo sekowany. Powierzono mu stopień majora w jednostce saperów odpowiedzialnych za topografię wojskową. Anna uznała to za "gorszące", powstrzymując się zapewne przed użyciem bardziej dosadnego przymiotnika91. W istocie rzeczy Jackson został znieważony. Nie był saperem ani kartografem, nie nadawał się do rysowania terenu, budynków ani umocnień. Podczas nauki w West Point topo­grafia sprawiała mu najwięcej trudności. Co gorsza, przydział dowodził braku szacunku dla jego talentów żołnierskich. Oznaczał najprawdopodobniej robotę za biurkiem w Richmond. Podczas gdy ludzie z o wiele mniejszym lub wręcz żadnym doświadczeniem otrzymywali stanowiska pułkowników i dowódców jednostek, Jacksonowi przyznano ten sam stopień, którego dosłużył się czternaście lat wcześniej na polach bitewnych92.

Na szczęście nie tylko on zdawał sobie sprawę, jak wielkim absurdem było odstawianie doświadczonego żołnierza na boczny tor, skoro w nowo utworzonym kraju mało kto miał pojęcie o wojaczce. Stanowisko rewizora stanowego Wirginii obejmował wówczas Jonathan Bennett, przyjaciel Jacksona z czasów dzieciństwa. Bennett, usłyszawszy zaskakującą nowinę o przydziale Jacksona, natychmiast udał się do gubernatora Johna Letchera (którego Jackson znał z Lexington, gdzie Letcher prowadził kancelarię adwokacką). Letcher szybko zainterweniował u władz wojskowych. 27 kwietnia gubernator wezwał Jacksona do swego biura i przekazał mu wieści najpomyślniejsze z możliwych. Jackson otrzymał stopień pułkownika i dowództwo w jednostce ochotników z Wirginii, stacjonującej w Harpers Ferry, a więc w najbardziej wysuniętym na Północ przyczółku Konfederacji, mającym wielkie znaczenie strategiczne. W Harpers Ferry znajdował się potężny arsenał, ponadto miasto było położone przy jednym z najważniejszych szlaków kolejowych Unii.

Jackson nie posiadał się z radości. Tego samego wieczoru ruszył w drogę. Wkrótce otrzymał rozkazy od generała majora Roberta E. Lee. "Proszę udać się bezzwłocznie do Harpers Ferry w Wirginii [...] i objąć dowodzenie. Następnie przyjmie Pan w służbę kraju zdatne po temu oddziały, zgodnie z poleceniami, i podzieli je na regimenty lub bataliony, łącząc, na ile to możliwe, oddziały wywodzące się z tych samych części stanu"93. Jackson darzył Lee sympatią i podziwem. Pisał do Anny, że uważa go za "oficera lepszego od generała [Winfielda] Scotta", najwyższego dowódcy Unii. (Obydwu znał z czasów wojny amerykańsko-meksykańskiej).

Wysłanie go na skraj górzystej, północno-zachodniej części stanu (obecnie należącej do Wirginii Zachodniej), leżącej tak blisko terytoriów Unii, nie było sprawą przypadku. Jackson dorastał w tej okolicy, miał tu wielu znajomych i, jak pisał Bennett, "z niemal połową mieszkańców łączyły go więzy pokrewieństwa"94. W dyrektywie dla Letchera Lee przyznawał: "Pokładamy wielkie nadzieje w osobistej wiedzy majora Jacksona. Zdoła on, jeśli sytuacja będzie tego wymagała, zebrać ochotników z północnego zachodu"95.

Jackson otrzymał więc przydział nie tylko dzięki swym zdolnościom. Próżno doszukiwać się tu czegoś niewłaściwego. Pierwsze dni wojny były złotym wiekiem dla "politycznych" generałów i pułkowników. Dostawali oni stopnie oficerskie od własnych wyborców albo rozmaitych popleczników. Wojskowe doświadczenie odgrywało w takich przypadkach znikomą rolę. Po obu stronach nie brakowało oficerów tego pokroju. Upłynęły lata, nim udało się wyplenić najgorszych. Choć Jackson, absolwent West Point, weteran wojny amerykańsko-meksykańskiej, należał do zupełnie innej kategorii, uznano, że ze względów politycznych przyda się w zachodniej części stanu. Tak więc został pułkownikiem. Owa mało doniosła decyzja okazała się mieć nieprawdopodobnie istotne skutki.

4

Dyscyplina i inne nowinki

W Harpers Ferry Jackson zastał identyczny chaos jak w Richmond. Ale teraz to on był dowódcą. Dotarłszy na miejsce, ujrzał zbieraninę nieopierzonych ochotników i członków milicji, których głowy pełne były naiwnych wyobrażeń na temat wojny. Zamiast porządku panowało dzikie podniecenie. Około dwóch i pół tysiąca mężczyzn, pochodzących głównie z doliny Shenandoah, zebrało się tej ciepłej appalaskiej wiosny w urzekającym górskim miasteczku na skrawku ziemi wbijającym się klinem w wody u zbiegu rzek Potomac i Shenandoah. Piękno i ogrom tamtejszego krajobrazu budziły zachwyt. Barczyste góry opadały stromo ku wartkim, potężnym rzekom. Nic dziwnego, że ochotnicy uważali ten zakątek za idealne miejsce na swego rodzaju wakacje, podczas których co najwyżej od czasu do czasu urządzałoby się jakąś defiladę. Na razie nikt nie próbował wybić im tego z głowy; minęły wszak zaledwie dwa tygodnie, odkąd Wirginia dokonała secesji. "Towarzystwa nie brakowało - pisał młody ochotnik - gdyż w naszych szeregach znaleźli się synowie najlepszych rodów Wirginii. Byli też przedstawiciele wszystkich stanów [społecznych]. Matki, siostry i lube dziewczęta nieustannie przybywały do Harpers Ferry. Mieliśmy pod dostatkiem okazji, by się z nimi widywać. Nic jeszcze nie działo się na poważnie, wszystko sprowadzało się do wesołych igraszek"96.

Dowództwo sprawowało czterech generałów milicji. Nawet jeśli wziąć pod uwagę normy z początkowego okresu wojny, był to barwny kwartet. Nosili się, jak (w ich mniemaniu) generałom przystało: bikorny z piórami, epolety i szarfy, lśniące szable i pistolety. Wyglądali okazale, zwłaszcza że każdy, niczym pasza, otaczał się świtą doradców, adiutantów, podoficerów, osobistych służących i innych supernumerariuszy. Przyjaciół i druhów chętnie częstowali whiskey, uwielbiali ceremonie i uroczystości. Najwyższym dowódcą był sześćdziesięcioletni generał major Kenton Harper, burmistrz Staunton w Wirginii i redaktor tamtejszej gazety. Z wojskowego punktu widzenia podległe mu jednostki stanowiły istne nieszczęście. Nie było lazaretu, komisarzy, kwatermistrzów ani oficerów odpowiedzialnych za szkolenie i ćwiczenie ochotników. Żołnierzy podzielono na stuosobowe kompanie; więcej jednostek nie wyodrębniono. Brakowało sprzętu i amunicji, wielu ludzi nie miało broni97. Żaden z dowódców jednak specjalnie się tym nie przejmował. Dni mijały jeden po drugim, odbywały się przeglądy wojsk, wygłaszano przemówienia i wszyscy wydawali się bardzo zadowoleni, wyczekując podniecającej przyszłości.

Wobec tych pompatycznych marzeń o bitewnej chwale nowy pułkownik, który zjawił się w mieście 27 kwietnia, musiał budzić rozczarowanie. Jackson był przeciwieństwem wyobrażeń o przywódcy, a jego stonowany, ponury i mało wytworny sposób bycia potwierdzał najgorsze obawy ochotników. Miał jedynie dwóch pomocników: Johna Prestona, założyciela Akademii Wojskowej Wirginii, z którym od wielu lat się przyjaźnił, oraz Jamesa Massiego, wykładowcę z Akademii. Nie dosiadał okazałego rumaka, nie nosił munduru wyszywanego złotem. Zawsze poważny, zawsze sprawiający wrażenie najzupełniej przeciętnego, przechadzał się po obozach, stawiając niezgrabne, długie kroki, w swoim wyblak­łym niebieskim uniformie i starej kadeckiej czapce naciągniętej tak nisko, że przesłaniała górną część jego twarzy. "Najwyraźniej w starym dominium brakuje wojskowych, skoro nie stać nas na nic lepszego - pisał korespondent jednej z gazet. - Nowy pułkownik ani odrobinę nie przypomina dowódcy z prawdziwego zdarzenia"98.

Jackson tymczasem uważał się za oficera par excellence. Marzył o dowództwie i nie wątpił, że jest właściwym człowiekiem na właściwym miejscu. Zajął kwaterę w skromnym pokoju w hoteliku przy moście kolejowym. Tam, razem z Prestonem, zabrał się do przeglądania list ochotników. Często siadywali przy małym sosnowym stole w cieniu drzewa na podwórzu99. Pewność siebie Jacksona została szybko wystawiona na próbę. W dniu jego przyjazdu gubernator Letcher poinformował milicję w Harpers Ferry i innych miejscowościach, że wszyscy ich oficerowie w randze powyżej kapitana zostaną zdjęci ze stanowisk, kiedy zjawi się dowódca armii wydelegowany przez stan. Jackson musiał więc w pierwszej kolejności wdrożyć ową decyzję, co oznaczało rozmontowanie struktur milicyjnych w Harpers Ferry. Jak się nietrudno domyślić, oficerowie i ich podkomendni z oburzeniem przyjęli wieść, że miejsce dostojnych generałów ma zająć nędznie odziany, niezręczny belfer. "Zdymisjonowani oficerowie [...] wrócili do domów lub udali się do Richmond wielce urażeni - pisał jeden z członków regimentu ze Staunton. - Żołnierze byli bardzo przywiązani do swych przełożonych i uważali [rozkaz gubernatora] za zniewagę wobec ochotników"100. Słowem, Jackson objął dowodzenie w atmosferze wrogości i nieposłuszeństwa. Wielu oficerów milicji domagało się w Richmond przywrócenia ich na stanowiska; byli przekonani, że leży to w najlepszym interesie Konfederacji. Niektórzy członkowie milicji, zniesmaczeni całą sprawą, wystąpili z jej szeregów.

Jackson nic sobie z tego nie robił i obojętnie odnosił się do pogardliwych opinii. Nie obchodziło go, co inni o nim myślą. Była to jedna z jego najsilniejszych stron, a zarazem i słaby punkt. Na początku zwrócił się do niektórych oficerów milicji, by zostali i mu pomogli. W ten sposób zaskarbił sobie przychylność wielu kompanii. Pracował do późnej nocy, czasem aż do rana (brak snu był jedyną rzeczą, na którą uskarżał się w listach do żony). Pomału, lecz skutecznie zdołał ograniczyć niezależność oddziałów milicji i uformować z nich regimenty. Część stanowisk dowódczych powierzył absolwentom Akademii Wojskowej Wirginii. Rozprawił się z nadużywaniem whiskey, wdrożył bezlitosny program musztr i ćwiczeń, od piątej rano do dwudziestej drugiej, w tym aż siedem godzin marszów. Niekiedy na tym nie poprzestawał: przykładowo, 2 maja kazał żołnierzom spać z bronią przy boku, a o pierwszej trzydzieści nad ranem zarządził pełny przegląd wojsk.

Ćwiczenia obejmowały wiele elementów. Uczono maszerowania w zwartym szyku, formowania z kolumny marszowej dwuszeregowych linii po dwóch-czterech żołnierzy i na odwrót. Chodziło o to, by regiment liczący od pięciuset do tysiąca żołnierzy mógł się przemieszczać w zorganizowany sposób. Ochotnicy szkolili się więc w sztuce natarcia i odwrotu, ćwiczyli różne tempa marszu oraz zwieranie szeregów, a także unikanie przyjacielskiego ognia. Ważne było również doświadczenie w obchodzeniu się z bronią. W ramach przygotowań wprawiano się w procedurze ładowania i strzelania z muszkietów (obejmującej łącznie dziewięć kroków). Jackson nie zapomniał też o innych aspektach drylu, na przykład o ceremoniale wojskowym, rozbijaniu obozów albo prowadzeniu kuchni polowej i obchodzeniu się z zapasami. Za pomocników miał dziesięciu kadetów z Akademii Wojskowej Wirginii. Jako że na Południu w ogóle nie szkolono oficerów (często nadrabiali oni braki w wiedzy, czytając w namiotach do później nocy podręczniki sztuki wojskowej), wiedza i wysiłki kadetów odegrały kluczową rolę w początkowych przygotowaniach wojennych Konfederacji101.

Ku zadziwieniu miejscowych Jackson zdołał w ciągu tygodnia i bez rozgłosu doprowadzić do całkowitej reorganizacji sił wojskowych w Harpers Ferry. Choć żołnierzom rozpaczliwie brakowało doświadczenia, "pojawił się mózg całej jednostki, czego dowodził choćby odmieniony stan obozów - pisał John D. Imboden, artylerzysta ze Staunton. - Wszędzie zapanował idealny porządek. Szczegółowe ćwiczenia wojskowe wypełniały cały czas Jacksona".

Wielu oficerów milicji, którzy obrażeni wyjechali z Harpers Ferry, zmieniło zdanie. Wrócili po cichu i przyłączyli się do ochotników rządzonych żelazną ręką osobliwego belfra. Anarchia i nieporządek ustąpiły specyficznemu, nietypowemu stylowi dowodzenia. Jego podstawą były dyscyplina oraz ścisłe przestrzeganie reguł panujących w armii. Jackson nie tolerował nieposłuszeństwa, niesubordynacji, opieszałości ani zaniedbywania obowiązków. "Raz czy dwa razy jakiś krnąbrny młody oficer umyślił sobie, by na próbę sprzeciwić się jego zwierzchnictwu, lecz za każdym razem kara nadeszła szybko i nieubłaganie, przeto nikt więcej nie śmiał szukać zwady" - pisał Dabney102. Kary wymierzano sprawiedliwie i beznamiętnie. Obowiązek to obowiązek. Człowiek uchylał się odeń na własne ryzyko. Jeśli zaś ponosił konsekwencje (areszt), nie było w tym śladu zemsty. Jackson dbał wyłącznie o uczciwość, ścisły podział obowiązków i ich wypełnianie oraz o profesjonalizm. Żołnierze wkrótce się przekonali, że milkliwy i nieskory do sporów pułkownik był człowiekiem nader zdecydowanym.

Ci, którzy znali go wcześniej, zauważyli przemianę. "Odnieśliśmy wówczas wrażenie, że Jackson znalazł się w swoim żywiole i jako oficer czuł się znacznie lepiej niż za katedrą profesorską w Lexington - pisał John Gittings, niegdysiejszy student Jacksona, obecny w Harpers Ferry. - Stał się władczy i szorstki. Twarz zbrązowiała mu od słońca, brodę miał oszemłaną"103. Wystarczyło kilka tygodni, by wykładowca z Akademii przepadł bez śladu. Jackson odkrył nowy talent. Nigdy wcześniej nie miał sposobności sprawdzić się na tak ważnym stanowisku, lecz - jak się okazało - szło mu wyśmienicie. Czuli to również podkomendni, toteż wizerunek Jacksona mocno się poprawił. "Chwile relaksu zdarzały się jeno podczas posiłków, ale i wtedy towarzyszyło nam poważne, surowe spojrzenie naszego pułkownika - pisał ochotnik Charles Grattan. - Wszyscyśmy się go bali, nikt bowiem nie wiedział, jakże łagodne i dobre serce bije w jego piersi. [...] Jedliśmy w milczeniu, niczym niemowy, z rzadka tylko zerkając ukradkiem na pułkownika, by przekonać się, czy je on jak zwykły śmiertelnik, czy też pożera mięso surowe i krwawe kości obgryza"104.

Kto ściśle wypełniał polecenia Jacksona, ten wkrótce przekonywał się o istnieniu innej strony jego natury. "Utrzymywał dyscyplinę, lecz zarazem krył w sobie niewieścią uprzejmość i łagodność - pisał Imboden. - Jeśli się dobrze wykonywało jego rozkazy, był najbardziej uprzejmym człowiekiem w całej armii. Z równą grzecznością zwracał się do zwykłych szeregowych i do najwyższych dowódców"105. Podczas ćwiczeń nie tracił cierpliwości, okazywał wyrozumiałość i tolerował błędy, pod warunkiem że ochotnicy dawali z siebie wszystko.

Jackson świetnie sobie radził też z logistyką. Lee polecił mu wysłanie maszyn służących do produkcji muszkietów gwintowanych ze zbrojowni w Harpers Ferry do Richmond. Niecały tydzień później Jackson powiadomił zadziwionego Lee, że dwie trzecie urządzeń jest już w drodze - niezwykłe osiągnięcie, zważywszy na to, że zasilane energią z młyna wodnego maszyny trzeba było najpierw ostrożnie rozmontować106. Innym razem, dowiedziawszy się o trudnościach z pozyskiwaniem wozów dla armii (lokalni hand­larze oferowali za ich zakup dwukrotnie wyższą cenę niż rząd konfederacki), zarządził rekwizycję. Miejscowi handlarze podnieśli lament, lecz Jackson ich zignorował107. Nie chcąc czekać, aż Richmond przyśle mu odpowiednie powozy do przewozu amunicji, zaprzągł do pracy cieśli i kowali, by przerobili zwykłe dwukółki na jaszcze. Kiedy niewydolna administracja wojskowa nie mogła sobie poradzić z rekwizycją koni, zniecierpliwiony Jackson wysłał kwatermistrza do hrabstwa Loudon (gdzie zwierząt tych było pod dostatkiem), by tam je kupił lub zdobył. Wiedząc, że Konfederacji brakuje pojazdów szynowych, obmyślił i przeprowadził sprytny plan, dzięki któremu udało się ściągnąć do Wirginii lokomotywy i wagony z linii Baltimore and Ohio (ważnego dla Unii szlaku wiodącego do samego Waszyngtonu)108.

11 maja Jackson miał już pod sobą cztery i pół tysiąca żołnierzy. Ze zbieraniny ochotników uczynił zalążek skutecznej jednostki wojskowej. Jego sukces nie uszedł uwadze przełożonych, między innymi generała Lee109. "Rad jestem z Pańskich postępów" - pisał 9 maja Lee w liście do Jacksona110. 21 maja Jackson dowodził ośmio­ma tysiącami podkomendnych (siedem tysięcy dysponowało bronią). W skład jego wojsk wchodziły jednostki piechoty i kawalerii z Wirginii, Missisipi, Alabamy, Kentucky i Marylandu111. Stan ekwipunku pozostawiał wiele do życzenia. "Trudno opisać słowami nędzę naszego położenia - pisał 29 maja major Kirby Smith, pomstując na niewydolny rząd nowo powstałej republiki. - Brakuje żywności, sprzętu, amunicji i zapasów"112. W Harpers Ferry, podob­nie jak na całym Południu, żołnierze przywdziewali najrozmaitsze mundury. Paradowali w surdutach, jaskółkach, kurtkach lub w krótkich rękawkach. Ruszając na wojnę, zabrali ze sobą własne karabiny i strzelby, póki armia nie wydała im służbowej broni, którą z reguły był muszkiet gładkolufowy. (A trochę to trwało; przeszło miesiąc później Jefferson Davis skarżył się generałowi brygady Josephowi Johnstonowi: "Nie mogę dostarczyć panu żadnej broni")113. Pomimo podobnych przeszkód sam talent organizacyjny Jacksona budził optymizm. W raporcie inspektora generalnego armii z końca maja pobrzmiewał nader pogodny ton. Autor dokumentu zwrócił uwagę na kiepską sytuację, jeśli chodzi o mundury i ekwipunek, brak odpowiednich poligonów do ćwiczeń i niedoświadczenie żołnierzy. Dodał jednak, że "waleczny duch przenika tę charakterną brać", i pochwalił Jacksona za zgromadzenie "sił zdolnych utrzymać tutejsze pozycje w razie ataku wroga"114.

Choć Jackson mozolił się, by stworzyć porządną jednostkę bojową, i każdej nocy mógł pozwolić sobie jedynie na kilka krótkich godzin snu, zawsze znajdował czas na pisanie czułych listów do żony. Wyrażał w nich swą miłość, służył też radami odnośnie do spraw takich jak zamknięcie domu, znalezienie odpowiedniego miejsca dla niewolników i przeprowadzka do rodziców w Karolinie Północnej. "Jakże kocham swoją małą przedsiębiorczą panią - pisał. - Sprzedaj p. Tebbsowi konia i rockawaya za cenę, jakiej zażąda. Jeśli nie zdoła zapłacić, daj mu je po prostu darmo, jest on bowiem posłańcem Ewangelii. [...] Modlę się nieustannie, by nasz dobry Ojciec Niebieski obdarzył mą ukochaną wszelkimi błogosławieństwami"115. Pisał też o swoich postępach wojskowych. "Umacniam pozycję i w razie ataku, jeśli Opatrzność pozwoli, zdołam odeprzeć wroga. Cieszę się dobrym zdrowiem, zważywszy na to, jak ogromną pracę wykonuję, i na to, że nie starcza czasu na sen. [...] Pułkownicy Preston i Massie są dla mnie wielkim wsparciem. W głębi ducha wiem, że bez nich nie osiągnąłbym tak wiele. [...] Och, marzę, by znów ujrzeć Twą miłą twarzyczkę!"116

Jackson cieszył się również innymi, mniej wymiernymi sukcesami. Okazało się, że los obdarzył go zdolnością wypatrywania utalentowanych, solennych, ciężko pracujących chrześcijan. Szybko zebrał więc grupę ludzi stanowiących zalążek jednego z najznakomitszych sztabów całej wojny secesyjnej. John A. Harman, prosty i nieco sprośny woźnica dyliżansu ze Staunton, został kwatermistrzem. Jak się okazało, mało który kwatermistrz wojsk konfederackich mógł się z nim równać. Wells J. Hawks, budowniczy powozów z Charlestown, ważna postać miejscowej społeczności, otrzymał stanowisko głównego komisarza i odpowiadał za żywność. Hunter McGuire, lekarz, który po wojnie zyskał ogólnonarodową sławę, wyglądał tak młodo, że Jackson postanowił starannie sprawdzić jego referencje, nim powierzył mu nadzór nad opieką medyczną w jednostce. Niesamowicie bystry, niespełna dwu­dziestoletni Alexander S. "Sandie" Pendleton, syn Williama Nelsona Pendletona, pastora episkopalnego z Lexington, został dowódcą artylerii. Jackson szybko obdarzył go względami i tak oto Pendleton awansował z oficera odpowiedzialnego za zaopatrzenie na stanowisko głównego adiutanta. W ciągu wojny przez sztab Jacksona przewinęło się łącznie około czterdziestu oficerów, lecz ta czwórka stanowiła ścisły trzon.

Co więcej, Jacksonowi trafiło się aż dwóch wyśmienitych kawalerzystów. Pierwszym był James Ewell Brown Stuart, znany jako Jeb, rubaszny dwudziestoośmiolatek, absolwent West Point, służący wcześniej w kawalerii na zachodzie kraju. Stuart był chodzącą mieszanką ekstrawagancji i purytańskich przyzwyczajeń. Nosił zbyt duże rękawice, żółtą szarfę i kapelusz z piórem, często podśpiewywał lub recytował wiersze, zarazem zaś wyznawał szczególnie surową wiarę chrześcijańską. Pomimo ogromnych różnic Stuart i Jackson stali się bliskimi, serdecznymi przyjaciółmi. W całej armii nie było prócz Stuarta jednego człowieka zdolnego rozbawić Jacksona, jednego człowieka, któremu Jackson wybaczyłby drobne psoty lub żarty pod adresem swej osoby. Na miano drugiego asa kawalerii zasługiwał trzydziestosiedmioletni Turner Ashby, urodzony przywódca, odważny niemal do przesady, prawdziwa legenda Wirginii. Ashby miał wytworne maniery, długą falistą brodę i zupełnie nie radził sobie ze sprawami administracyjnymi, za to był rewelacyjnym jeźdźcem i żołnierzem. Jego wyczyny stanowiły najlepszą bodaj ilustrację tego, jaką przewagą w kawalerii dysponowało na początku wojny Południe. Pierwszy kryzys personalny, z którym musiał się zmierzyć Jackson, dotyczył właśnie tych dwóch oficerów. Z początku dowodzenie kawalerią miało przypaść Stuartowi, ale Ashby zgłosił weto. Jackson szybko podzielił między nich oddziały, zaskarbiając sobie tym samym lojalność obydwu. Zarówno Stuart, jak i Ashby odegrali później ogromną rolę w jego kampaniach.

To samo dotyczyło niewielkiego, wychudłego kasztanka imieniem Fancy, którego Jackson kupił dla żony podczas pobytu w Harpers Ferry. Koń okazał się niezwykle wytrzymały. Nadto Jackson lubił jego opanowany, kołyszący chód i zdolność spokojnej drzemki nawet pośród zajadłych walk. Fancy został więc z Jacksonem do końca jego życia i zyskał sławę jako Little Sorrel - Mały Kasztanek.

Celem wszystkich tych gorączkowych działań organizacyjnych i reorganizacyjnych było, rzecz jasna, przygotowanie się na inwazję z Północy. Harpers Ferry stanowiło najdalej wysunięty przyczółek wojskowy Południa, gwóźdź wbity w terytorium Marylandu. Tędy właśnie wiodła droga do doliny Shenandoah, długiego między­górskiego korytarza po zachodniej stronie Waszyngtonu, za którym rozciągały się sporne tereny północno-zachodniej Wirginii. Najbardziej liczyło się jednak położenie miasta na ważnych szlakach transportowych. Przebiegała przez nie linia kolejowa Baltimore and Ohio, odnoga największej sieci kolejowej w Stanach Zjednoczonych, szlak absolutnie kluczowy z punktu widzenia Waszyngtonu. Ponadto na drugim brzegu Potomacu znajdował się liczący przeszło trzysta kilometrów kanał Chesapeake and Ohio.

Obrona Harpers Ferry musiała nastręczać szczególnych trudności, miasto leżało bowiem na niskim terenie, a z trzech stron otaczały je góry. Artyleria rozmieszczona na wzniesieniach zdołałaby w ciągu paru godzin rozbić w pył stacjonującą w mieście armię. Rzecz jasna, gdyby konfederaci zajęli wzgórza, Harpers Ferry dałoby się utrzymać - tyle że Jacksonowi brakowało ludzi i dział.

Istniał też bolesny problem natury politycznej. Najwyższe wzgórza wznoszące się nad Harpers Ferry znajdowały się po stronie Mary­landu. Maryland było stanem niewolniczym, który jednak nie odłączył się od Unii. Na Południu nie gasła wiara, że wkrótce tak się stanie. W tej sytuacji należało unikać wysyłania wojsk Konfederacji na jego teren, gdyż mogłoby to rozgniewać mieszkańców.

6 maja Jackson, który nie przejmował się względami politycznymi, napisał do Lee, że "rozmieścił wojska na wyżynach wirginijskich i marylandzkich", teraz zaś zabiera się do budowy umocnień117. Lee, doradca wojskowy prezydenta Jeffersona Davisa, wpadł w popłoch i odpowiedział natychmiast: "W Pańskich przygotowaniach do obrony pozycji należy unikać wdzierania się na teren Mary­landu, o ile nie stanie się to wojenną koniecznością"118. Traf chciał, że dokładnie w tym samym czasie Maryland podnosił głośne skargi z powodu "inwazji" Unii na jego suwerenne terytorium119. Czy obecność wojsk Jacksona zostałaby potraktowana tak samo?

Jackson, oficer artylerii, który doskonale rozumiał taktyczne uwarunkowania swojej pozycji, postanowił działać na własną rękę. 7 maja napisał do Lee, że zakończył rekonesans wzgórz Maryland i postanowił "niezwłocznie je umocnić i utrzymać, podobnie jak wzgórze Wirginia i samo miasto, bez względu na koszty". Bez względu na koszty. Dla podkreślenia swych słów w tym samym liście dodawał: "W moim przekonaniu winniśmy bronić tego miejsca jak Termopil"120. Pod Termopilami w 480 roku przed naszą erą siedem tysięcy Greków opierało się przez tydzień co najmniej stutysięcznym wojskom perskim, aż do ostatecznej klęski. Jackson posłużył się niezwykle krwawą metaforą, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że wojna z Północą przebiegała dotąd raczej łagodnie. 9 maja ponownie napisał do Lee, donosząc, że rozmieścił pięć tysięcy żołnierzy na wzgórzach Maryland. Lee natychmiast go zbeształ. "Lękam się, że działa Pan pochopnie - pisał. - Obraliśmy strategię defensywną, nie chcemy prowokować wroga do ataku. Jeśli nie jest za późno, proszę się wycofać". Podkreślił też możliwe polityczne reperkusje manewru Jacksona. "Pański zamiar umocnienia wzgórz marylandzkich może zaszkodzić naszym przyjaznym układom z tym stanem. Nie mamy prawa wdzierać się na terytorium Marylandu, chyba że to konieczne dla naszej obrony"121.

Tak czy siak, było już za późno. Żołnierze musieli zostać na wzgórzach. Jackson, dowiódłszy, że posiada administracyjną smykałkę, zaczął teraz szkodzić swej reputacji. Jego decyzja świadczyła o nadgorliwości i skłonności do niesubordynacji. Najwyraźniej potrzebny był tu ścisły nadzór przełożonego. Wkroczenie do Mary­landu stało w zupełnej sprzeczności z polityką Richmond. Tamtejsi prominenci, w tym Jefferson Davis, darzyli Jacksona głęboką nieufnością.

Po części sam sobie na to zasłużył. Kierował się przekonaniem, że Południe zdoła zwyciężyć przeciwnika dysponującego oczywistą przewagą liczebną i przemysłową tylko wtedy, jeśli szybko zada mu poważny cios. Należało więc czym prędzej zaatakować niedoświadczonych żołnierzy wroga bez baczenia na polityczne błahostki w rodzaju suwerenności granic stanowych. Należało spalić Baltimore i Filadelfię, by Jankesi poczuli, jak bolesny będzie koszt wojny. Już tydzień po secesji Jackson przedstawił gubernatorowi Wirginii Johnowi Letcherowi tę samą propozycję, o której wspominał w styczniowym liście do siostrzeńca: chciał dokonać inwazji na Północ i wojować "pod czarną flagą", zabijając od razu wszystkich jeńców. Gotów był przy tym osobiście wziąć udział w takiej kampanii122.

Choć owe krwawe i okrutne plany zdawały się niegodne porządnego chrześcijanina, Jackson postrzegał je jako najzupełniej racjonalne. "Podkreślał, że to w istocie humanitarne i ludzkie rozwiązanie, albowiem przyczyni się do szybkiego zakończenia konfliktu i oszczędzi krwi po obu stronach [...] - pisał Robert Dabney. - Wiele miesięcy później w rozmowie powtórzył tę jakże alarmującą opinię, dodając, że władze Konfederacji zdecydowały się obrać inną taktykę, a on sam z radością ją poparł"123. Niemniej nadal wierzył w swoje dawne plany. Zresztą idea ataku na tereny Północy zyskała z czasem zwolenników. W drugim roku wojny Robert E. Lee doszedł do tych samych wniosków co Jackson. Jego armia dwukrotnie najechała terytoria Unii, a konflikt przerodził się w wojnę totalną. Podczas ostatnich kampanii z lat 1864-1865 prowadzonych przez generałów Północy Granta, Shermana i Sheridana ziściły się pomysły Jacksona124. Niemniej zaraz po secesji owe pomysły zdawały się przesadnie agresywne, wręcz zupełnie szalone.

5

Odwrót doskonały

Popisy Jacksona w Harpers Ferry nie mogły trwać w nieskończoność. Północna Wirginia odgrywała zbyt istotną rolę, Jackson zaś był zwykłym, mało znanym pułkownikiem. 23 maja, po dwudziestu sześciu dniach dowodzenia, zastąpił go generał brygady Joseph E. Johnston. Nie obyło się bez typowej formalistyki. Jako że Jackson nie został poinformowany o przybyciu Johnstona ani przez Lee, ani przez Letchera, grzecznie, lecz stanowczo odmówił przekazania mu dowodzenia, o ile nie zobaczy dowodu, że taka jest wola przełożonych. Generał nie posiadał się ze zdumienia. Nie wypadł wszak sroce spod ogona. Kiedy wybuchła wojna, piastował stanowisko kwatermistrza armii Stanów Zjednoczonych, był najwyższym rangą wojskowym, który przyłączył się do Konfederacji, a oficerowie po obu stronach, w tym Longstreet i Sherman, uważali go za równego Robertowi E. Lee. Sztabowiec Johnstona Chase Whiting zagroził Jacksonowi aresztem. Jackson (który skądinąd znał Whitinga z West Point i dobrze pamiętał jego arystokratyczną wyniosłość) odrzekł spokojnym tonem: "Jestem w pełni świadom swoich obowiązków". Zachowywał się nader uprzejmie, zaprosił nawet Johnstona na przegląd jednostek, niemniej - jak zwykle - naciski nie zrobiły na nim najmniejszego wrażenia i nie ugiął się pod presją. Johnston, wytrawny żołnierz, doskonale rozumiał zasadę, że oficerowie nie powinni przekazywać dowództwa wyłącznie na ustne zapewnienie, szybko więc odszukał telegram od Lee i dopiero wtedy Jackson ustąpił, bez najmniejszego żalu. Dla świadków całej sceny był to jeszcze jeden dowód, że pułkownik wielce się różni od innych konfederackich oficerów. Choć nie brakowało mu ambicji, nawet w tak drobnej sprawie nie nagiął reguł dla jednego z najważniejszych dowódców armii, zdolnego przecież zapewnić mu szybki awans.

Johnston obrał zupełnie inny plan obrony Harpers Ferry. Jackson sławił termopilskiego ducha i de facto najechał Maryland, generał z kolei postanowił zadbać o drogę odwrotu. "Nie zdołamy obronić tego miejsca przed wrogiem" - napisał do Lee, załączając długą listę powodów (brak żołnierzy, brak amunicji, nieprzychylność miejscowej ludności, brak możliwości upilnowania dostępu do brodów). Lee, który uważał Harpers Ferry za kluczowy element swej strategii w północnej Wirginii, ostro zaprotestował, pisząc do Johnstona: "Porzucenie miasta fatalnie zaszkodzi sprawie całego Południa". "Czyż strata pięciu albo sześciu tysięcy mężczyzn nie przyniesie jeszcze gorszych skutków?" - odpowiedział na to Johnston125.

14 czerwca, za niechętną zgodą administracji Davisa i wbrew negatywnej (choć niewypowiedzianej) opinii Jacksona, Johnston przeprowadził ewakuację Harpers Ferry. Pretekstem była obecność potężnych sił Unii w mieście Romney, sto kilometrów na wschód. (Później okazało się, że wojska Północy wcale tam nie stacjonowały). Johnston polecił Jacksonowi nadzorować wymarsz. Sprowadzało się to do zgromadzenia całego sprzętu, dobytku i ekwipunku, jaki dało się zabrać, puszczenia reszty z dymem, zorganizowania opieki dla chorych i zadbania o dokumenty i kartoteki oddziałów. Większość miasta została podpalona. Wspaniały dziewięćsetmetrowy most kolejowy nad Potomakiem wysadzono w powietrze. Trzy dni później ludzie Jacksona starannie zniszczyli ogromne zakłady kolei Baltimore and Ohio. Pułkownik czuł wstręt z powodu tego zadania, uważał bowiem, że marnuje się arcycenne wojenne zasoby.

Mimo niezręcznej sytuacji podczas przekazania zwierzchnictwa w Harpers Ferry Johnston i jego podwładny formalista dobrze się dogadywali. Generał od razu poznał się na talentach Jacksona i zatrzymał go na stanowisku dowódcy regimentów z Wirginii, czyniąc go tym samym swym najważniejszym zastępcą. Choć opowiedział się za ewakuacją miasta, bynajmniej nie był tchórzem. Ukończył West Point w 1829 roku z trzynastym najlepszym wynikiem na czterdziestu sześciu kadetów, wsławił się podczas wojny amerykańsko-meksykańskiej (dwukrotnie odniósł rany) i w wojnach florydzkich. Dosłużył się wyższego stopnia niż jego rówieśnik z Akademii Robert E. Lee. Konfederacki generał i historyk Richard Taylor określał go mianem "żołnierza doskonałego", oficera, który "potrafił zaskarbić sobie podziw i zaufanie podkomendnych"126.

Właśnie podczas służby w armii Johnstona Jackson - który zyskał sobie wśród żołnierzy przydomek "Stary Jack" - pierwszy raz miał okazję wziąć udział w bitwie jako oficer dowodzący. 2 lipca, kiedy obozował wraz z dwoma tysiącami trzystu ludzi i i czterema armatami na północ od Martinsburga, miasta położonego dwadzieścia pięć kilometrów na północny zachód od Harpers Ferry, otrzymał wiadomość, że oddziały Unii przekroczyły Potomac i zmierzają w jego stronę. Zgodnie z rozkazami Johnstona Jackson miał obowiązek się wycofać, w razie gdyby wróg nadciągał "w znacznej sile". Nie wiedział jednak, jak liczna jest jednostka Jankesów dowodzona przez generała majora Roberta Pattersona, stacjonująca wcześniej na terytorium Marylandu. Postanowił więc sprawdzić to na własną rękę w wyjątkowo zaczepny sposób, przeprowadzając tak zwane rozpoznanie bojem - atak mający na celu zmuszenie przeciwnika do ujawnienia swoich pozycji.

Łagodnym głosem, w którym pobrzmiewał akcent z zachodniej Wirginii, Jackson wydał bardzo precyzyjne rozkazy. Polecił jednemu ze swych czterech regimentów - 5 Regimentowi z Wirginii - przeprowadzić natarcie z użyciem jednej armaty. Postawił w gotowości Regimenty 2 i 4, mające stanowić rezerwę. Tymczasem żołnierze 27 Regimentu z Wirginii załadowali zaopatrzenie i ekwipunek brygady na wozy. Niecałe pół godziny po otrzymaniu od kurierów Stuarta wieści o nadciągającym wrogu jednostki Jacksona były już w drodze. Jankesi również nie próżnowali. Ich oddziały liczyły łącznie trzy tysiące ludzi. O godzinie dziewiątej piętnaście w okolicy Falling Waters Jackson rzucił przeciwko nim trzystu osiemdziesięciu żołnierzy. Atak przebiegał błyskawicznie. Jedną z kompanii Jackson wysłał na prawą flankę do manewru oskrzydlającego. "Nieprzyjaciel szybko zaczął nacierać, również rozmieścił żołnierzy i otworzył ogień" - pisał później Jackson w raporcie bitewnym. Rebelianccy harcownicy odpowiedzieli ogniem, zmuszając wrogów do cofnięcia się127. Jankesi natarli jeszcze raz i ponownie zostali odparci. Niemniej taktyczna przewaga Jack­sona się wyczerpała. Było jasne, że Jankesi mają ogromną przewagę liczebną. Ich artyleria zabrała się do przeczesywania konfederac­kich pozycji, linia zaś rozciągała się na dwa regimenty, co wystarczyłoby do całkowitego okrążenia garstki rebeliantów. Jackson dał więc rozkaz do odwrotu. Nim to uczynił, dowódca baterii William Pendleton (niecałe trzy miesiące wcześniej piastujący stanowisko proboszcza kościoła episkopalnego w Lexington) oddał okrutnie skuteczną serię, która - wedle raportu Jacksona - "całkowicie oczyściła drogę od frontu"128.

Odwrót został przeprowadzony doskonale. Jackson dał pierwszy dowód swoich talentów na polu bitwy. Utrzymał sprawne dowodzenie, kiedy przyszło wykonać zadanie trudne i wykańczające nerwowo nawet dla weteranów, a mianowicie cofnąć się pięć kilometrów pod ostrzałem wroga dysponującego ośmio­krotną przewagą liczebną. Spokój pułkownika i jego rzeczowe rozkazy sprawiły, że regiment wycofał się powoli, w przemyślany sposób, utrudniając marsz oddziałom federalnym, które "nacierały przez pola w linii i których harcownicy próbowali się przedrzeć przez las, by mnie okrążyć"129. Innymi słowy, Jackson stoczył prawdziwą walkę. Mimo świszczących wokół kul i pocisków armatnich ani na moment nie zsiadł z konia. Trzymał się w środku bitwy, u boku swych żołnierzy. Zdawało się, że nie zna strachu. W pewnym momencie stanął na skraju drogi, by napisać krótki list do Johnstona. Kapral artylerii zrelacjonował, co się wtedy zdarzyło: "Kula z jankeskiej armaty uderzyła na wysokości dziesięciu stóp prosto w pień potężnego dębu nieopodal Jacksona. Kora, drzazgi i fragmenty drewna posypały się na jego papier listowy. Jackson jedynie odgarnął je grzbietem dłoni, skończył depeszę, nie dając po sobie poznać, że stało się cokolwiek godnego uwagi, złożył kartkę, wręczył ją kurierowi i rzekł uprzejmym głosem: "Zanieście to generałowi Johnstonowi z moimi pozdrowieniami i nie marnujcie, proszę, czasu po drodze""130.

Jackson przeszedł pierwszą próbę. Jak na to, co działo się w początkowym okresie wojny, poradził sobie znakomicie. Przeprowadził agresywne rozpoznanie bojem, zadał wrogowi straty, następnie zaś, zgodnie z literą rozkazów Johnstona, wycofał się w skoordynowany sposób, cały czas odpowiadając na ogień przeciwnika. Generał Unii Patterson ocenił siły Jacksona na trzy i pół tysiąca żołnierzy, a więc blisko dziesięć razy więcej niż w rzeczywistości. Najwięcej satysfakcji Jackson czerpał z tego, że jego ludzie (których wszak osobiście wyszkolił) sprawdzili się w walce, choć żaden nie brał wcześniej udziału w bitwie. "Oficerowie i żołnierze walczyli bez zarzutu" - donosił w liście do Anny i, by przypadkiem nie przypisać sobie przesadnych zasług, dodawał: "Wdzięczny jestem, że łaskawa Opatrzność uczyniła mnie sprawnym narzędziem generała Johnstona"131. Nie była to figura retoryczna ani wyraz epoki. Jackson naprawdę uważał się wyłącznie za instrument Boga. Zwycięstwo dokonało się z woli Najwyższego i niczyjej innej.

Równie znakomicie zadebiutował Jeb Stuart, którego wirginijska kawaleria pomogła skoordynować odwrót. Stuart i jego podkomendni odważnie uderzyli na prawą flankę sił federalnych i wzięli do niewoli całą kompanię żołnierzy Unii. Zważywszy na przewagę liczebną Pattersona, był to nie lada wyczyn. "Płk Stuart zasługuje na uznanie - raportował Jackson - i pozwolę sobie zauważyć w tym miejscu, że wykazał się postawą i umiejętnościami, które bez najmniejszej wątpliwości uczynią go wybitnym kawalerzystą"132. Szacunki dotyczące liczby zabitych, rannych i wziętych do niewoli podczas bitwy pod Falling Waters są co prawda bardzo zróżnicowane, ale najprawdopodobniej po obu stronach straty sięgnęły kilku tuzinów żołnierzy. Ponadto Stuart schwytał czterdziestu dziewięciu jeńców, tymczasem żołnierze Unii schwytali dziesięciu rebeliantów.

Johnston natychmiast poznał się na osiągnięciach Jacksona. Był wszak doświadczonym wojakiem i potrafił docenić talent u dowódców. 4 lipca napisał do Departamentu Wojny w Richmond, rekomendując "bezzwłoczny awans pułkownika na generała brygady"133. Lee już wcześniej wpadł na ten sam pomysł. Nie bacząc, że jego współpracownicy traktowali Jacksona nieufnie i zarzucali mu pochopność w działaniach, 3 lipca wysłał mu list o następującej treści: "Drogi generale, mam oto przyjemność powierzyć Panu stanowisko brygadiera w Armii Tymczasowej. Wierzę, że w pełni Pan na nie zasługuje i że ta nowa godność uczyni Pana jeszcze bardziej użytecznym dla naszego państwa".

Jackson nie posiadał się z radości. "Awans przekroczył me najśmielsze oczekiwania, sądziłem bowiem, że będę dalej służył w ochotniczych siłach stanowych" - pisał do Anny, z dumą dołączając listy od Lee i Johnstona134. Teraz nie był już żołnierzem Wirginii, lecz generałem brygady w Armii Tymczasowej Skonfederowanych Stanów Ameryki, generałem Konfederacji. Ale nie wszyscy w Richmond uważali, że powierzenie Jacksonowi tak ważnego stopnia to dobry pomysł. Kiedy prezydent Jefferson Davis ogłosił nowiny, "ci, którym zdawało się, że znają Jacksona, wybuchnęli śmiechem"135.

Świeżo upieczony brygadier nie miał pojęcia, co myślą na jego temat richmondzcy urzędnicy i eleganccy bywalcy salonów. Wiedział natomiast, że w krótkim czasie zaszedł bardzo daleko, i nie wątpił, że to za sprawą łaski Bożej oraz własnych zasług. Czerpał z tego zapewne niemałą satysfakcję. Wszak minęło zaledwie dwa i pół miesiąca, odkąd bez rozgłosu zajechał do rozgorączkowanego Richmond, nie mając żadnego przydziału ani nawet porządnej reputacji.

6

Manewry małe i duże

Zbliżał się czas prawdziwej wojny, nie było co do tego żadnych wątpliwości. Miała nadejść wraz z letnimi upałami, właśnie tu, do Wirginii, sprowadzona przez ogromną jankeską armię. Wierzono, że rozstrzygnięcie będzie ostateczne. "Wszyscy sądzili, że jedna bitwa przesądzi o wyniku - pisał konfederacki oficer William Blackford. - Owo przekonanie podzielali nawet rządzący, którzy ściągnęli na ludzi wszystkie te nieszczęścia i powinni byli wiedzieć lepiej"136. Po wielkim, chwalebnym zrywie na powrót miały zapanować ład i porządek.

Nikt zatem nie chciał, by ominęła go główna atrakcja.

1 Brygada z Wirginii, cztery regimenty liczące razem dwa tysiące trzystu żołnierzy pod dowództwem świeżo upieczonego generała Thomasa J. Jacksona, obozowała na początku lipca w spokojnym dotąd i dostatnim mieście Winchester na północnym krańcu doliny Shenandoah, około stu kilometrów od Waszyngtonu. (Tereny te, nieco na przekór typowo zorientowanym mapom, znane są jako "Niższa Dolina", gdyż znajdują się w dole rzeki Shenandoah). Przez poprzedni miesiąc żołnierze nie mieli okazji wsławić się wielkimi czynami. Wbrew swej woli i wbrew woli dowódcy w połowie czerwca musieli opuścić Harpers Ferry. Pod koniec miesiąca zakazano im się ścierać z wrogiem dysponującym znaczącą siłą - ale pod Falling Waters i tak wdali się w potyczkę. Następnie wycofali się do osady Darkesville na południe od Martinsburga. Czekali tam na bitwę, do której ostatecznie nigdy nie doszło. 7 lipca przyszły kolejne rozkazy - zagniewana brygada musiała raz jeszcze się cofnąć, właśnie do Winchesteru.

Rysowała się tu oczywista prawidłowość: ucieczka. Dowodzona przez Joego Johnstona Armia Doliny Shenandoah przesuwała się na południe i na zachód. A przecież wszyscy wiedzieli, że bój i chwała czekają na północy i na wschodzie. Najwyraźniej zaczęła się wojna pozycyjna, z którą Południe nie dawało sobie rady. Opinię tę podzielał dowódca sił Unii Robert Patterson, posuwający się pomału z północy na czele osiemnastu tysięcy żołnierzy. Chełpiąc się zajęciem Harpers Ferry i Martinsburga, pisał: "Zmusimy wroga do odwrotu bez walki. Zajmiemy jego kraj"137.

Co gorsza, konfederackie siły w zachodniej Wirginii poniosły sromotną klęskę, a ich dowódca zginął w walce z trzydziestoczteroletnim generałem i bohaterem Unii George'em Brintonem McClellanem. Dla brygady Jacksona oznaczało to, że do Pattersona dołączą kolejne oddziały federalne, a więc trzeba będzie postępować jeszcze ostrożniej i jeszcze częściej się wycofywać. Wirgińczyków opuścił duch bojowy. Jackson, zirytowany i zniecierpliwiony, zły z powodu wymuszonej pasywności, nie mógł nic wskórać. "Pragnę, by moja brygada uwierzyła, że zdolna jest wybatożyć całą armię Pattersona" - pisał w liście138. Niemniej ani Joe Johnston, ani Jeff Davis nie zamierzali dać mu takiej szansy.

Rozgoryczeni ludzie Jacksona zadomowili się więc w obozie, musztrowani nieustannie przez surowego dowódcę, i czekali, aż wreszcie dogoni ich wojna - nieważne, w jakiej postaci. Odkryli też jej pierwsze demony: choroby. Nękały one w równym stopniu obydwie strony i ostatecznie pochłonęły dwakroć więcej istnień ludzkich niż wszystkie bitwy razem wzięte. Późną wiosną i wczesnym latem w armii szalały epidemie świnki, odry i ospy, nie wspominając o innych, nieuchronnych i nieustępliwych bolączkach w rodzaju biegunki, dyzenterii, malarii i tyfusu. Brygadzie Jacksona świnka i tyfus mocno dały się we znaki. Młodzieńcy, którzy nigdy nie powąchali prochu, umierali okrutną śmiercią. W połowie lipca liczba chorych w armii Johnstona sięgnęła tysiąca siedmiuset, co stanowiło dwadzieścia procent całego stanu osobowego. Źródłem chorób były złe warunki sanitarne w obozach. Pierwsze dekady XIX stulecia przyniosły wiele nowych odkryć i wynalazków, wciąż jednak mało wiedziano na temat zarazków. Dlatego właśnie prowizoryczne latryny (zazwyczaj po prostu wykopany rów, zasypywany raz na tydzień ziemią) budowano obok ujęć wody139. Przy czym żołnierze cierpiący na dyzenterię czy rozwolnienie często po prostu wypróżniali się gdzie bądź, toteż wszyscy jedli, spali i odbywali ćwiczenia w istnym roju bakcyli. Biegunki, stanowiące objaw tyfusu lub czerwonki, należały do najczęstszych przyczyn zgonu podczas wojny secesyjnej. Nawet we względnie higienicznych szpitalach w Richmond ponad dziesięć procent przypadków kończyło się śmiercią, z reguły wskutek skrajnego odwodnienia organizmu140.

Jackson przyzwyczajał się do dowodzenia. Nowa ranga zasadniczo zmieniła jego relacje z otoczeniem. Kadeci z Akademii Wojskowej Wirginii, jego byli studenci, którzy niegdyś zeń szydzili, oraz dawni współpracownicy teraz stali się podkomendnymi. Każde słowo, rozkaz lub prośbę podpierał autorytet generała brygady Armii Tymczasowej. Obsesja na punkcie porządku i obowiązkowości nabrała innego znaczenia wobec odpowiedzialności za potężną jednostkę bojową. Jackson brał to wszystko ze spokojem. Ignorował upał i kurz, pchły i choroby. Każdego dnia przeprowadzał sześć sesji ćwiczeniowych, nadzorując też sprawne wykonywanie zwykłych prac w obozie, pilnując punktualnego wydawania posiłków i organizowania apeli. To nie zawsze kończyło się z zapadnięciem zmroku: ludzie ćwiczyli też nocne marsze, często przez wiele godzin. "Jackson uchodzi tu za dowódcę surowego, nieomalże tyrana - pisał kapitan służący w brygadzie - lecz cieszy się pełnym zaufaniem jednostki"141. Sam Jackson z kolei był ogromnie dumny ze swych podkomendnych.

Wielu żołnierzy podkreślało, że choć stawiał wysokie wymagania, zarazem dbał o dobrostan oddziałów, czasem wykazując się matczyną wręcz troską. Przyjaciele z Lexington dobrze znali tę dziwną mieszankę srogości, powagi i dobroci. Jego żona - osoba najlepiej obeznana z charakterem Jacksona - nazywała to "splotem czułości i siły". Warto w tym kontekście zacytować choćby słowa przesłane przez Jacksona do pewnego oficera, który wystąpił z prośbą o wydłużenie urlopu, pragnął bowiem odwiedzić ciężko chorych i umierających krewnych.

Mój Drogi Majorze, otrzymałem Pański smutny list. Jakże chciałbym ulżyć Pańskiemu zbolałemu sercu. Ludzka pomoc nie zagoi jednak rany. Przesyłam wyrazy przyjacielskiego współczucia i żałuję, że wobec ogromu cierpień naszego kraju nie mogę poprzeć ich czynem. Musimy jednak myśleć o żyjących i o tych, którzy nadejdą po nas, byśmy z Bożą pomocą przekazali im naszą wolność i swobody. Czymże jest życie bez honoru? Upadek gorszy jest od śmierci. Trzeba, ażeby czym prędzej dołączył Pan do jednostki. Oczekuję Pana jutrzejszego poranka.

Pański współczujący przyjaciel,T. J. Jackson142

Czułość była szczera, niemniej Jackson nie zamierzał pozwolić, by uczucia wzięły górę nad obowiązkiem. Bez względu na cho­roby krewnych oficer musiał wrócić do wojska.

Żołnierze pomału przyzwyczajali się do osobliwych nawyków dowódcy. Jackson pozostał ekscentrykiem, lecz teraz nie wykładał już dla garstki studentów Akademii Wojskowej Wirginii. Występował przed wielotysięcznym forum. Nadal chodził dziwnym krokiem, nadal wyglądał niezgrabnie w siodle Małego Kasztanka, który skądinąd zdawał się doskonale pasować do swego jeźdźca. Nie uchodziły też uwadze brudny mundur Jacksona i czapka noszona tak nisko, że ledwo dawało się dostrzec jego oczy. Nieraz w trakcie rozmowy nagle przerywał i odchodził. Jadał głównie chleb z mąki kukurydzianej popijany wodą, spał "na podłodze schludnego pokoju" pozbawionego mebli, aczkolwiek lubił też spędzać noce na dworze. Twierdził, że legowisko na ziemi "dobrze mi służy, o ile nie pada, a zresztą nawet wówczas jest to jeno drobna niedogodność"143. Oczywiście często się modlił, czytał Biblię i każdy swój czyn, każdą myśl przeznaczał Bogu. Uważał, że wszystkie błogosławieństwa zawdzięcza Panu - a w lipcu 1861 roku czuł się szczególnie hojnie obdarzony przezeń łaską.

*

Mniej więcej sto kilometrów dalej, za doliną, za potężnymi szczytami Pasma Błękitnego i za Piedmontem, wróg uwijał się jak w ukropie, szykując się na wojnę, której wyczekiwała niecierpliwie prasa z Północy. Zwaśnione republiki zajmowały olbrzymie terytoria (w wypadku Konfederacji było to niemal dwa miliony kilometrów kwadratowych oraz blisko siedem tysięcy osiemset kilo­metrów wybrzeża), lecz - co ważne i osobliwe - ich stolice leżały zaledwie sto pięćdziesiąt kilometrów od siebie. Choć więc na całym Południu od połowy kwietnia ochotnicy masowo napływali do miast, do Saint Louis, Columbus, Atlanty czy Nowego Orleanu, choć na wielu frontach formowano regimenty i brygady, nikt nie wątpił, że pierwsza wielka walka zostanie stoczona w pobliżu obu najważniejszych ośrodków władzy choćby dlatego, że upadek jednej lub drugiej stolicy oznaczałby rychły koniec wojny. "Na Richmond!" - wzywały gazety z Północy. Za owym chwytliwym hasłem kryła się prosta myśl: Richmond to łatwy cel. Kiedy miasto zostanie zajęte, Południe straci militarną wiarygodność zarówno w oczach swych obywateli, jak i z punktu widzenia potencjalnych sojuszników, na przykład Francji i Anglii, a wówczas Unia będzie mogła z łatwością podyktować warunki rozejmu.

Tak więc w połowie lipca, zaledwie trzy miesiące po kapitulacji Fort Sumter, trzy armie federalne stanęły w wirginijskim teatrze działań wojennych naprzeciw trzech armii konfederackich. Za Potomakiem obozowało trzydzieści pięć tysięcy żołnierzy Unii pod dowództwem Irvina McDowella. Mniej więcej pięćdziesiąt kilo­metrów na zachód, nieopodal strategicznie ważnego węzła kolejowego Manassas, znajdowała się południowa armia w sile dwudziestu tysięcy żołnierzy, dowodzona przez Pierre'a Gustave'a Toutanta Beauregarda. Na zachód od niej, w dolinie Shenandoah, w Winchesterze czekali Joe Johnston i jego jedenaście tysięcy podkomendnych, przeciwko którym szykował się Robert Patterson, dysponujący osiemnastoma tysiącami. Wreszcie, w zatoce Chesapeake w Forcie Monroe pięć tysięcy konfederatów Johna B. Magrudera czekało na piętnaście tysięcy żołnierzy federalnych Benjamina Butlera. Wszędzie w Wirginii Północ miała przewagę: ogółem sześćdziesiąt osiem tysięcy do trzydziestu sześciu tysięcy.

Południe nie porzucało jednak nadziei. Choć wojna trwała od niedawna, Beauregard, zadziorny kogucik mierzący metr siedemdziesiąt wzrostu, o sztywnej postawie, jasnych oczach i ze wspaniałą bródką a la van Dyck, został już obwołany bohaterem po wsze czasy. Pochodził z wpływowej kreolskiej rodziny z Luizjany. Jak wielu dobrze urodzonych synów Południa wybrał karierę wojskową. Ukończył West Point jako drugi najlepszy absolwent rocznika 1838. Podczas wojny amerykańsko-meksykańskiej służył w sztabie generała Winfielda Scotta wraz z Robertem E. Lee i George'em McClellanem. Trzykrotnie ranny jednego dnia w bit­wie o miasto Meksyk, dosłużył się stopnia majora. Następne trzynaście lat upłynęło mu głównie na odbudowywaniu i naprawianiu fortów na Południu. W styczniu 1861 roku objął stanowisko komendanta West Point, lecz wkrótce zmuszono go do dymisji, gdyż opowiadał się za secesją.

Inni oficerowie w armii mogli się pochwalić podobnymi osiągnięciami. Beauregard, drobny, arcydrażliwy elegant, wsławił się jednak pod Fort Sumter. To właśnie on, jako dowódca jednostki z Charleston w Karolinie Południowej, zażądał kapitulacji wojsk Północy. To właśnie on wydał rozkaz przeprowadzenia ostrzału artyleryjskiego. Armaty waliły w fort przez trzydzieści cztery godziny. Pomysł wyszedł co prawda od kogo innego, poza tym w "bit­wie", do której potem doszło, zginęło zaledwie dwóch żołnierzy Unii, a czterech odniosło rany (zresztą bynajmniej nie w boju; kiedy federalni oddawali salwę honorową przed ściągnięciem z masztu amerykańskiej flagi, przypadkowa iskra padła na stos naboi), fort zaś był zasadniczo nie do obrony i stacjonującym tam oddziałom wkrótce i tak skończyłaby się żywność. Na miejscu Beauregarda każdy odniósłby sukces. Nie miało to jednak znaczenia - podobnie jak fakt, że Beauregard nie grzeszył błyskotliwością. Jemu właśnie przypadło oddanie pierwszej salwy w wojnie, więc natychmiast został bohaterem144. Południowa prasa porównywała go do Napoleona (nic dziwnego, zważywszy, że był niskim francusko­języcznym oficerem z wielkimi ambicjami). Kiedy pod koniec maja wyruszył na północ, by na przedpolu Waszyngtonu przejąć dowództwo nad Konfederacką Armią Potomacu, rzesze ludzi wyszły mu na powitanie, a jego podkomendni z Karoliny pozdrowili go okrzykami: "Zajechał Stary Bory!"145.

Północ na razie mogłaby wystawić przeciwko Beauregardowi jedynie McClellana, przebywającego akurat w górach w zachodniej Wirginii. McClellan nie zdążył jeszcze zresztą zakosztować sławy. Rzeczywistym bitewnym przeciwnikiem Beauregarda u wrót stolicy Unii został generał brygady Irvin McDowell. W armii spędził całe życie, nigdy jednak nie dowodził w bitwie. Był człowiekiem solidnej postury i przeciętnego wyglądu, o nieco pulchnej, kwadratowej twarzy i równie kwadratowej brodzie. On również ukończył West Point, osiem lat przed Jacksonem, w 1838 roku. Kariera upłynęła mu w rozmaitych sztabach wojskowych, począwszy od wojny amerykańsko-meksykańskiej, a skończywszy na Departamencie Wojny w Waszyngtonie, gdzie służył między innymi pod Winfieldem Scottem i Josephem E. Johnstonem. Choć nie mierzył szczególnie wysoko, był rzetelny, inteligentny i pewny siebie. Cieszył się także niezłymi koneksjami politycznymi - trzymał zwłaszcza z Salmonem P. Chase'em, sekretarzem skarbu w gabinecie Lincolna. 14 maja 1861 roku McDowell, nadal w randze majora, został awansowany na brygadiera (choć znalazłoby się wielu oficerów wyższych stopniem lub mających dłuższy staż). Wkrótce powierzono mu najważniejsze stanowisko w armii federalnej.

Raczej nie budził sympatii. Był sztywnym, wyniosłym formalistą i kiepskim słuchaczem. Podczas rozmowy często odpływał myślami (chyba że rozmowa dotyczyła wędkarstwa). Nie miał za grosz pamięci do twarzy i nazwisk. Nawet Chase, z którym się przyjaźnił, uważał go za nieco wycofanego. "Człek zeń beznamiętny - pisał. - Podkomendni czują się przez to niekiedy zrażeni. [...] Jest w nim pewna wyniosłość, choć może lepiej byłoby powiedzieć "obojętność", wobec podległych mu oficerów. Niełatwo im darzyć go ciepłymi uczuciami"146. Nie miał pobłażania dla łamiących dyscyplinę, czym nie zaskarbił sobie sympatii ochotników. Ponadto uwielbiał jeść. Podczas posiłku zdarzało mu się kompletnie ignorować ludzi dokoła. "Przy stole obżerał się gargantuicznie, co zajmowało wszystką jego uwagę i nie znajdował ni chwili na konwersację - pisał pewien oficer Unii, który towarzyszył McDowellowi w uroczystych kolacjach. - Nie pijał wina ni mocniejszych trunków, lecz łapczywie zjadał ogromne porcje kolejnych potraw"147. Taki właśnie był człowiek, który miał stoczyć wielką bitwę rozstrzygającą o losach całego kraju.

McDowell sprawiał wrażenie przeciętniaka zarówno pod względem talentu, jak i osiągnięć. Za to jego bezpośredni przełożony Winfield Scott wybijał się ponad wszystkich. Był wręcz wzorcem żołnierza. Przyszedł na świat w Wirginii w 1786 roku, a więc jeszcze przed przyjęciem amerykańskiej konstytucji. Jako młodzieniec wsławił się podczas wojny 1812 roku. Dwadzieścia dziewięć lat później został głównodowodzącym armii Stanów Zjednoczonych i to właśnie on odpowiadał za legendarne zwycięstwo nad Meksykiem. W roku 1852 bezskutecznie ubiegał się o urząd prezydenta z ramienia Partii Wigów. Stanowił uosobienie wyobrażeń o tym, jak powinien wyglądać generał. Mierzył sto dziewięćdziesiąt sześć centy­metrów wzrostu, miał wytworne bokobrody, włosy ­zaczesane nad szlachetnym czołem. W niebieskim mundurze prezentował się nad wyraz okazale. Nic dziwnego, że podkomendni w Meksyku nazywali go wspaniałym człowiekiem.

Gdy jednak wybuchła wojna secesyjna, Scott dni chwały miał już za sobą. Stuknął mu siedemdziesiąty czwarty rok życia, roztył się i chodził zgarbiony, nie potrafił długo ustać na nogach, o jeździe konnej nie mogło być mowy. Nie opuściły go za to próżność ani skłonność do nagłych wybuchów gniewu148. Niemniej po tym, jak Robert E. Lee odrzucił propozycję Lincolna, by objął dowodzenie nad armią, Północy nie pozostał nikt inny.

Scott znał wojnę jak mało kto i wiedział, że dowódca musi wykazywać się roztropnością i poczuciem odpowiedzialności, opracował więc plany mające zapewnić Unii szybkie i względnie bezkrwawe zwycięstwo. Gazety z Północy określiły je pogardliwym mianem planu "Anakonda". Metafora była skądinąd trafna. Chodziło o okrążenie Konfederacji, zablokowanie portów w Zatoce Meksykańskiej i nad Atlantykiem, wysłanie sił liczących sześćdziesiąt tysięcy żołnierzy do Missisipi, by zdusić handel i w rezultacie podzielić Południe na dwie części, uwięzić je pośród bezużytecznych, bezwartościowych pól bawełny i zadusić na śmierć. Owa strategia miała swoje zalety. Unia zresztą wróciła do niej w późniejszym okresie wojny. Jednak wdrożenie w życie planów Scotta wymagałoby czasu - czasu na budowę okrętów, na wyszkolenie oddziałów, które wzięłyby udział w ekspedycji do Missisipi - a czasu brakowało. Długookresowe scenariusze i unikanie bitew kłóciły się z duchem epoki i z żądaniami wojowniczo nastawionej prasy po obydwu stronach. Opinia publiczna Północy domagała się natychmiastowego zmiażdżenia rebelii. Również Lincoln opowiadał się za szybką inwazją. Gazety proponowały nawet swego rodzaju harmonogram. 26 czerwca wpływowe pismo "New York Tribune", wydawane przez Horace'a Greeleya, zaczęło się ukazywać z nagłówkiem: "Kraj chce wojny! Na Richmond! Na Richmond! Nie dopuśćmy, by 20 lipca zebrał się tam rebeliancki Kongres! Do tego czasu miasto musi być pod kontrolą narodowej armii".

Żołnierze gromadzili się więc w obozach i w gęstniejącym letnim upale czekali, aż politycy i generałowie rozstrzygną, kto i kiedy zada pierwszy cios. Zdawało się, że w tamtych tygodniach zapanowała dziwna, senna atmosfera. Nie licząc chorób, nieuchronnych, skoro w białych namiotach Sibleya tłoczyło się po dwudziestu ludzi, życie południowych wojaków biegło całkiem przyjemnie, wręcz leniwie. "Farmerzy wciąż w polu, trwają żniwa pszenicy. Murzyny wyglądają zupełnie normalnie wśród starych czerwonych wzgórz - pisał do swej żony młody oficer Edward Porter Alexander 5 lipca 1861 roku. - Dziewczęta z prowincji przychodzą tu co ranka, by przyglądać się paradom. Jest trochę jak w West Point". Wojna wciąż zdawała się odległa. "Po prawdzie nie wierzę, byśmy mieli zostać w najbliższym czasie zaatakowani. Beauregard też się nie kwapi, by w tym miesiącu ruszyć na Waszyngton"149.

Pięćdziesiąt kilometrów stamtąd, po drugiej stronie Potomacu, żołnierze Unii z upodobaniem oddawali się zwiedzaniu stolicy - wielu z nich wszak nie widziało dotąd wielkiego miasta. Oglądali budynki rządowe i publiczne, w tym Smithsonian Institution, gmach poczty, a nawet Biały Dom. Największą popularnością cieszyło się biuro patentowe, gdzie prezentowano najrozmaitsze wynalazki i urządzenia150. Młodzi nie uchylali się też jednak od mniej spokojnych rozrywek. Po ulicach, pooranych przez koła wozów armii, przez całe popołudnia i noce przetaczały się gromady pijanych i skorych do bitki mundurowych. W hotelach i pensjonatach nie dawało się wetknąć szpilki. Knajpy wypełnione były po brzegi. Żołnierze lali sobie do gardeł julepy i koktajle na bazie ginu, whiskey lub brandy, po czym awanturowali się, nierzadko wymachując pistoletami i bagnetami. Panowały fatalne warunki sanitarne. Płynący przez środek miasta Kanał Waszyngtona zamienił się w ogromną latrynę i ściek pełen ludzkich i końskich odchodów. Wszystko to spływało następnie do Potomacu i, według rządowego raportu, "pokrywało wielusetakrowe rozlewiska zaraz pod miastem, leżące w pełnym słońcu. Miazmaty stamtąd trują nam powietrze"151. Nie było schronienia przed wszechobecnym smrodem. Tak oto wyglądały dni młodzieńców czekających na wojnę. Wkrótce miały one dobiec końca.

Armia Johnstona stała się kluczowym graczem w nadciągającej bit­wie, która - jak wszystkie bitwy wojny secesyjnej - sprowadzała się zasadniczo do liczb, prawdziwych i wyobrażonych. McDowell dysponował trzydziestoma pięcioma tysiącami ludzi, podzielonymi na cztery mniej więcej równoliczne dywizje. Siły Beauregarda oceniał również na trzydzieści pięć tysięcy. Była to zdecydowana przesada, co zresztą można powiedzieć o wielu podobnych oszacowaniach w początkowym okresie wojny, zwłaszcza ze strony dowódców Unii. W rzeczywistości Beauregard miał niecałe dwadzieścia tysięcy. Niemniej szacunki McDowella dyktowały jego strategię, a zwłaszcza jeden oczywisty jej punkt: skoro pod Manassas obie armie będą mniej więcej tak samo silne, to za wszelką cenę należy uniemożliwić Johnstonowi dołączenie do Beauregarda. Z kolei wśród uczestników konfederackich narad wojennych, którzy doskonale znali liczebność swych wojsk wzdłuż "linii Alexandria" przed Waszyngtonem i wiedzieli, że wróg ma przewagę (również pod względem wyszkolenia), narastało przekonanie, że bez Johnstona Beauregard jest skazany na porażkę.

Losy narodu najwyraźniej zależały od tego, gdzie znajduje się Joseph E. Johnston, toteż wydarzenia w drugim i trzecim tygodniu lipca w dolinie Shenandoah należy uznać za jeden z największych wojskowych błędów całej wojny. Wydarzenia owe wpłynęły zapewne na przebieg konfliktu, a już z pewnością zmieniły życie Thomasa J. Jacksona i jego wirginijskiej brygady. Główną rolę odegrał generał major Robert Patterson, sześćdziesięciodziewięcioletni oficer z Pensylwanii, weteran wojny 1812 roku i wojny ­amerykańsko-meksykańskiej, później zaś zamożny właściciel przędzalni bawełny i plantacji trzciny cukrowej. W interesach radził sobie znakomicie, należał też do najważniejszych osób w swoim stanie, kiedy jednak przyszło mu dowodzić na obcym terytorium armią wymagającą ogromnych dostaw i stojącą naprzeciw nieprzyjaciela dysponującego bliżej nieznaną siłą, zupełnie stracił głowę. To właśnie Patterson, na każdym kroku dochowując wszelkiej ostrożności, zajął opuszczone Harpers Ferry 16 czerwca, po czym 1 lipca przekroczył Potomac od strony Marylandu i wdał się w potyczkę z Jacksonem pod Falling Waters. Konfederaci znów się cofnęli, Patterson zaś bez żadnego oporu dotarł do Martinsburga, skąd przekazał telegraficznie Winfieldowi Scottowi, że "depcze po piętach" Johnstonowi. Zamiast jednak udać się na południe, gdzie czaił się wróg, Patterson postanowił zaczekać na dostawy. Nie zamierzał atakować, póki nie nabierze pewności, że dysponuje absolutnie wszystkim, czego mu potrzeba. Zapewniał więc Scotta: "Gdy tylko przyjdzie zaopatrzenie, uderzę na Winchester i wypędzę stamtąd nieprzyjaciela".

Tak się jednak nie stało. Wkrótce było już oczywiste, że Patterson jest zdjęty trwogą. Znajdował się w Wirginii, na terytorium rebeliantów. Linie dostaw były zagrożone. Ponadto generał martwił się, że ma za mało ludzi, wskutek czego bezkrytycznie wierzył w najbardziej przesadzone szacunki co do liczebności sił Konfederacji. Jak niby jego osiemnaście tysięcy żołnierzy może pokonać dwadzieścia sześć tysięcy południowców? Zaszył się więc w Martins­burgu i wystąpił o natychmiastowe przysłanie posiłków. Scott przydzielił mu dodatkowe pięć regimentów.

Ale Patterson nadal się martwił i zwlekał. Uskarżał się na kłopoty z transportem, na to, że dziewięćdziesięciodniowe kontrakty służby wojskowej wkrótce dobiegną końca i jego ludzie odmówią walki. Powtarzał, że okupuje trudną do utrzymania pozycję na obcym terytorium. Wciąż roztrząsał pytanie, czemu Johnston jeszcze go nie zaatakował. Czy aby szykował pułapkę? Wszak miesiąc wcześniej Scott przestrzegał Pattersona, że "bitwa zakończona patem lub rozejmem będzie oznaczała sukces nieprzyjaciela", toteż nie należy "podejmować się niczego, co nie doprowadzi do zwycięstwa"152. Patter­son naoglądał się w życiu wojen i nie wzdragał się przed rozlewem krwi. Po prostu, podobnie jak wielu niedoświadczonych generałów w początkowym okresie konfliktu, wystraszył się ­odpowiedzialności oraz hańby i niesławy, które towarzyszyłyby jego porażce. Warto mieć to na uwadze. Podobna postawa cechowała generałów po obu stronach. Jej dowodem jest choćby asekurancka odpowiedź przesłana Scottowi, kiedy ten pod koniec czerwca sugerował Pattersonowi przeprawienie się przez Potomac do Wirginii. "Nie uczynię tego na własną odpowiedzialność i bez artylerii nie zaatakuję nieprzyjaciela, mającego pod każdym względem przewagę. Uczynię to jednak bez zwłoki i z radością na rozkaz głównodowodzącego"153. Mówiąc prościej, Patterson gotów był poświęcić całą armię, byle tylko odium spadło na Scotta. Wszystko sprowadzało się do uniknięcia winy.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl,

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl, edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl,

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl,

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl,

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, info@d2d.pl

Wołowiec 2017

Wydanie I

Przypisy końcowe

Prolog

1 Alexander R. Boteler, Stonewall Jackson in Campaign of 1862, "Southern Histori­cal Society Papers" 1915, vol. 40, s. 176.

2 Tamże, s. 177.

3 Tamże, s. 176.

4 Ecelbarger pisze, że była to największa armia na zachodniej półkuli. Gary L. Ecelbarger, Three Days in the Shenandoah. Stonewall Jackson at Front Royal and Winchester, Norman: University of Oklahoma Press, 2008, s. 3.

5 Douglas Southall Freeman, R. E. Lee. A Biography, New York: Charles Scribner's Sons, 1935.

6 James M. McPherson, Crossroads of Freedom. Antietam, New York: Oxford University Press, 2002, s. 32.

7 Allan Nevins, The War for the Union. 1862-1863, vol. 2, New York: Scribner's, 1959, s. 108.

8 Tamże, s. 32.

9 Tamże, s. 39.

10 Tamże.

11 Alexander R. Boteler, Stonewall Jackson in Campaign of 1862, dz. cyt., s. 177.

12 Henry A. Chambers, dzienniki, 19 czerwca 1862, cyt. za: James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, New York: Macmillan, 1997, s. 459.

13 Alexander Robinson Boteler Papers, Duke University.

14 Alexander R. Boteler, Stonewall Jackson in Campaign of 1862, dz. cyt., s. 177.

15 Tamże.

16 Henry A. Chambers, dzienniki, dz. cyt.

17 Tamże.

18 List Thomasa J. Jacksona do Thomasa Taylora Munforda, 17 czerwca 1862, Huntington Library, Pasadena.

19 J. William Jones (ed.), Reminiscences of the Army of Northern Virginia, "Southern Historical Society Papers" 1881, vol. 9, s. 364.

20 List Edwina Stantona do George'a B. McClellana, 25 czerwca 1861, cyt. za: Jubal Anderson Early, War Memoirs. Autobiographical Sketches and Narrative of the War Between the States, Bloomington: Indiana University Press, 1960, s. 75. Według raportów Stantona Jackson i jego czterdziestotysięczna armia przebywali w jednym z czterech możliwych punktów, między innymi w Gordonsville.

21 Jedediah Hotchkiss Papers, Library of Congress, Washington. Anegdotę przytaczał J. William Jones, były kapelan w armii Jacksona.

22 Hunter McGuire, 1897 Address to R. E. Lee Camp Veterans, "Southern Historical Society Papers", 23 czerwca 1897.

23 Drew Gilpin Faust, This Republic of Suffering. Death and the American Civil War, New York: Vintage Books, 2008, s. 3.

24 "Richmond Whig", 11 czerwca 1862, 12 czerwca 1862.

25 A Great General, "Richmond Daily Dispatch", 18 czerwca 1862.

26 Douglas Southall Freeman, Lee's Lieutenants, vol. 1, New York: Charles Scribner's Sons, 1942-1944, s. 303.

27 Allen C. Redwood, With Stonewall Jackson, "Scribner's Monthly" 1879, vol. 18, no. 2.

Część I

1 W drogę do Richmond

28 Lenoir Chambers, Stonewall Jackson, vol. 1, New York: William Morrow, 1959, s. 22.

29 Napier Bartlett, A Soldier's Story of the War, Including the Marches and Battles of the Washington Artillery, New Orleans 1874, s. 16.

30 G. H. M. Cloverlick, wspomnienia, 16 lutego 1880, "Southern Historical Society Papers" 1881, vol. 9, s. 44, 45.

31 Tamże.

32 Dabney Herndon Maury, General T. J. Jackson. Incidents in the Remarkable Career of the Great Soldier, "Richmond Times", 23 stycznia 1898.

33 Board of Visitors Minutes, VMI Archives.

34 Raleigh Colston, Reminiscences, Raleigh Edward Colston Papers, Southern Historical Collection, University of North Carolina.

35 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., vol. 2, Richmond: Garrett and Massie, 1939, s. 98.

36 Recollections of Charles Copland Wight, 1841-1897, manuskrypt, Wight Papers, Virginia Historical Society.

37 W grudniu 1860 roku na wieść, że Karolina Południowa dokonała secesji, Sherman rzekł swemu przyjacielowi z Południa: "Nie macie pojęcia, co czynicie. Kraj zostanie skąpany we krwi. Bóg jeden wie, jak to się wszystko zakończy. [...] Z waszych słów wynika, że wojna to dla was błahostka. Otóż nie. Wojna jest straszliwa!".

38 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, Louisville: The Prentice Press, 1895, s. 143.

39 Thomas Jackson Arnold, Early Life and Letters of General Thomas J. Jackson, New York: Fleming H. Revell Company, 1914, s. 294.

40 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 141.

41 Tamże.

42 Margaret J. Preston, Reminiscences of Stonewall Jackson, "Century Magazine", październik 1886, s. 927-936.

43 Robert Lewis Dabney, Life and Campaigns of Lieutenant-General Thomas J. Stonewall Jackson, New York: Blalock and Co., 1866, s. 154.

44 Tamże.

45 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 144.

46 Cyt. za: Thomas Jackson Arnold, Early Life..., dz. cyt., s. 294.

47 Tamże.

2 Ułomna logika wojny

48 Po zakupie Luizjany przybyło ponad 2 144 000 kilometrów kwadratowych, po cesji po wojnie amerykańsko-meksykańskiej ponad 1 350 000 kilometrów kwadratowych, po aneksji Oregonu - ponad 670 000 kilometrów kwadratowych.

49 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, Louisville: The Prentice Press, 1895, s. 139, 140. Anna pisała o Jacksonie: "Zawsze opowiadał się po stronie demokratów, lecz nie utożsamiał się zbyt mocno z żadną partią i nie uczestniczył w wyborach w 1860 roku; zagłosował tylko na Johna C. Breckenridge'a". Zob. także: James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, New York: Macmillan, 1997, s. 197: "Jackson zdawał sobie sprawę z pogłębiających się podziałów między Północą a Południem. Był zwolennikiem demokratów, szanował prawa i wolność stanów. [...] Poza tym zapewne niewiele rozmyślał o kwestiach ogólnokrajowych. Małżeństwo, utrata kolejnego dziecka, nowy dom, uporczywe choroby, interesy, działalność w kościele - takie rzeczy o wiele bardziej zaprzątały jego uwagę".

50 Allan Nevins, The War for the Union, vol. 1, New York: Scribner's, 1959, s. 10.

51 Opinia Jacksona na ten temat została wyłożona w liście do siostrzeńca Thomasa Jacksona Arnolda z 26 stycznia 1861 roku. "Jeśli wolne stany [...] spróbują wziąć nas w jarzmo i tym samym poduszczą naszych niewolników do powstania, w którym rodziny nasze wymordowane zostaną bez krzty miłosierdzia [...]". Mamy tu aluzję do wyprawy Browna. Jackson miał więc podobny punkt widzenia jak wielu ludzi na Południu.

52 Z danych spisu powszechnego z 1860 roku wynika, że w Wirginii było 490 865 niewolników i 1 105 453 ludzi wolnych.

53 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., vol. 2, Richmond: Garrett and Massie, 1939, s. 17.

54 Tamże, s. 11.

55 Depesza z Charleston, 26 listopada 1859, "Richmond Daily Dispatch".

56 Cyt. za: Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 130.

57 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., dz. cyt., s. 15.

58 Cyt. za: Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 131.

59 Znakomite omówienie historii Johna Browna zob. Robert E. ­McGlone, John Brown's War Against Slavery, New York: Cambridge University Press, 2009.

60 James M. McPherson, Battle Cry of Freedom, New York: Oxford University Press, 1988, s. 208.

61 "New York Herald Tribune", 3 listopada 1859, relacja dotycząca mowy sądowej Browna.

62 James M. McPherson, Battle Cry of Freedom, dz. cyt., s. 210.

63 Robert Lewis Dabney, Life and Campaigns of Lieutenant-General Thomas J. Stonewall Jackson, New York: Blalock and Co., 1866, s. 144.

64 Henry Kyd Douglas, I Rode with Stonewall, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1940, s. 3.

65 James M. McPherson, Battle Cry of Freedom, dz. cyt., s. 211.

66 Susan Leigh Blackford, Charles M. Blackford, Letters from Lee's Army, or Memoirs of Life in and out of the Army in Virginia During the War Between the States, New York: Charles Scribner's Sons, 1947, s. 2, 3.

67 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., dz. cyt., s. 78, 79; James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, dz. cyt, s. 208.

68 James I. Robertson, Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 213.

69 Recollections of Charles Copland Wight, 1841-1897, manuskrypt, Wight Papers, Virginia Historical Society, Richmond.

70 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., dz. cyt., s. 79.

71 W swoim przekazie z 1939 roku Couper przytacza relację gazety "­Valley Star" z 18 kwietnia 1861. Głos mieli zabrać "Maj. Colston", "J. W. [sic!] Brocken­brough" i "J. W. Massie". Colston uczył francuskiego w Akademii Wojskowej Wirginii, Massie uczył tam matematyki, Brockenbrough natomiast był sędzią stanowym.

72 Tamże, s. 81. Couper podkreśla, że jest tak wiele relacji na temat bójek i awantur wszczynanych przez kadetów, że niepodobna stwierdzić, co się w rzeczywistości wydarzyło. Charles Copland Wight, świadek wydarzeń, pozostawił dość wiarygodną relację. Couper przeprowadził staranne badania, lecz nadal nie ma jasności, co dokładnie zaszło.

73 Recollections of Charles Copland Wight, 1841-1897, manuskrypt, Wight Papers, Virginia Historical Society, Richmond.

74 William S. White, Rev. William S. White, D. D., and His Times, Richmond: Presbyterian Committee of Publication, 1891, s. 173.

75 Randolph Barton, Stonewall Jackson, "Southern Historical Society Papers" 1898, vol. 38, s. 273.

76 Official Records, ser. 3, vol. 1, s. 67, 78.

77 Cyt. za: James M. McPherson, Battle Cry of Freedom, dz. cyt., s. 311.

78 William T. Poague, Gunner with Stonewall, Wilmington: Broadfoot Pub­lishing, 1987, s. 4.

3 Interwencja losu

79 Zob. G. F. R. Henderson, Stonewall Jackson and the American Civil War, London: Longmans, Green and Co., 1898, s. 105; dobry opis rekrutów w Richmond w początkowym okresie zob. także Bell Irvin Wiley, The Life of Johnny Reb. The Common Soldier of the Confederacy, Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1943, s. 110, 111.

80 Robert Lewis Dabney, Life and Campaigns of Lieutenant-General Thomas J. Stonewall Jackson, New York: Blalock and Co., 1866, s. 179.

81 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., vol. 2, Richmond: Garrett and Massie, 1939, s. 101.

82 Tamże, s. 105.

83 G. F. R. Henderson, Stonewall Jackson and the American Civil War, dz. cyt., s. 104.

84 Robert Lewis Dabney, Life and Campaigns of Lieutenant-General Thomas J. Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 183, 184.

85 James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, New York: Macmillan, 1997, s. 218.

86 William Couper, One Hundred Years at V.M.I., dz. cyt., vol. 2, s. 101.

87 Charles W. Turner, A Reminiscence of John Newton Lyle of the Liberty Hall Volunteers, Roanoke 1987 (w: VMI Archives).

88 Henry Kyd Douglas, I Rode with Stonewall, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1940, s. 21.

89 List do Mary Anny Jackson, 25 kwietnia 1861, cyt. za: Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, Louisville: The Prentice Press, 1895, s. 149.

90 Tamże, s. 150.

91 Tamże.

92 Według żony Jackson gniewał się, gdyż "uważał, że jako inżynier nie przyda się tak bardzo, jak służąc na polu bitwy". Tamże.

93 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 784, 785.

94 Jackson pisał w liście do Anny po przybyciu do Harpers Ferry: "Jestem wielce zadowolony z przydzielonej mi jednostki. Żaden inny przydział nie ucieszyłby mnie tak bardzo". Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 151.

95 Official Records, dz. cyt.

4 Dyscyplina i inne nowinki

96 Henry Kyd Douglas, I Rode with Stonewall, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1940, s. 6.

97 James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, New York: Macmillan, 1997, s. 222. Robertson cytuje też znakomitą relację Charlesa Grattana na temat sytuacji w Harpers Ferry poprzedzającej przybycie Jacksona.

98 William C. Chase, Story of Stonewall Jackson, Atlanta: D. E. Luther, 1913, s. 222.

99 Robert Underwood Johnson, Clarence Clough Buel (eds.), Battles and Leaders of the Civil War, vol. 1, New York: Castle, 1982, s. 111-125.

100 Tamże.

101 Douglas Southall Freeman, Lee's Lieutenants, vol. 1, New York: Charles Scribner's Sons, 1942-1944, s. XXIII.

102 Robert Lewis Dabney, Life and Campaigns of Lieutenant-General Thomas J. Stonewall Jackson, New York: Blalock and Co., 1866, s. 189.

103 John G. Gittings, Personal Recollections of Stonewall Jackson, Cincinnati: The Editor Publishing Company, 1899, s. 22.

104 James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, dz. cyt., s. 222.

105 Robert Underwood Johnson, Clarence Clough Buel (eds.), Battles and Leaders of the Civil War, dz. cyt.

106 Dennis Frye, Stonewall Jackson at Harpers Ferry, Historynet.com.

107 Tamże.

108 G. F. R. Henderson, Stonewall Jackson and the American Civil War, vol. 1, London: Longmans, Green and Co., 1898, s. 122.

109 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, Louisville: The Prentice Press, 1895, s. 151.

110 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 822.

111 Tamże, s. 861, raport inspektora podpułkownika George'a Deasa, 21 i 23 maja 1861.

112 Kirby Smith Papers, University of North Carolina.

113 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 976, 977.

114 Raport George'a Deasa, 21 maja 1861.

115 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 158.

116 List do Anny z 8 maja 1861, tamże, s. 152.

117 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 809.

118 Tamże, s. 822.

119 Dennis Frye, Stonewall Jackson at Harpers Ferry, dz. cyt.

120 List Roberta E. Lee do Thomasa J. Jacksona, 9 maja 1861, Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 814.

121 Tamże, s. 825.

122 "Daily South Carolinian", 6 lutego 1864. Letcher wspominał, że Jackson "nakłaniał go do wojny pod czarną flagą i proponował, że sam da przykład".

123 Robert Lewis Dabney, Life and Campaigns of Lieutenant-General Thomas J. Stone­wall Jackson, dz. cyt., s. 192.

124 Znakomita książka poświęcona tej tematyce zob. Charles Royster, The Destructive War, New York: Vintage Books, 1993.

5 Odwrót doskonały

125 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 907.

126 Richard Taylor, Destruction and Reconstruction. Personal Experiences of the Late War, New York: Appleton and Co., 1879, s. 41.

127 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 185.

128 Tamże, s. 186.

129 Tamże.

130 Byron Farwell, Stonewall. A Biography of Thomas J. Jackson, New York: W. W. Norton and Co., 1992, s. 169.

131 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, Louisville: The Prentice Press, 1895, s. 166.

132 Official Records, ser. 1, vol. 2, s. 186.

133 Tamże.

134 List do Anny, cyt. za: Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, dz. cyt., s. 167.

135 William C. Oates, War Between the Union and the Confederacy, New York and Washington: The Neale Publishing Co., 1905, s. 186, 187.

6 Manewry małe i duże

136 William W. Blackford, War Years with Jeb Stuart, New York: Charles Scribner's Sons, 1945, s. 15.

137 U. S. Senate, 37th Congress, Report of the Joint Committee on the Conduct of the War, Part II, Bull Run and Ball's Bluff, s. 122.

138 G. F. R. Henderson, Stonewall Jackson and the American Civil War, vol. 1, London: Longmans, Green and Co., 1898, s. 130.

139 Drew Gilpin Faust, This Republic of Suffering. Death and the American Civil War, New York: Vintage Books, 2008, s. 4.

140 Dane o dziesięciu procentach pochodzą ze szpitala Chimborazo, największej placówki medycznej w mieście.

141 Cyt. za: James I. Robertson, Stonewall Jackson. The Man, the Legend, the Soldier, New York: Macmillan, 1997, s. 247. Żołnierz, o którym mowa, to ­James J. White.

142 Mary Anna Jackson, Memoirs of Stonewall Jackson, Louisville: The Prentice Press, 1895, s. 170.

143 Tamże, s. 168.

144 Alfred Roman, The Military Operations of General Beauregard, vol. 1, New York: Da Capo Press, 1994, s. 52.

145 John Esten Cooke, The Wearing of the Gray, Gaithersburg: Old Soldier Books, 1988, s. 83.

146 James Barnet Fry, McDowell and Tyler in the Campaign of Bull Run, 1861, New York: D. Van Nostrand, 1884, s. 62.

147 James Harrison Wilson, Under the Old Flag, vol. 1, New York, London: D. Appleton and Co., 1912, s. 66.

148 Jackson poznał Scotta w Meksyku. Uważał go za człowieka, z którym interesująco rozmawia się o sprawach wojskowych, ale zarazem próżnego i zarozumiałego.

149 List Edwarda Portera Alexandra do żony Bessie, 5 lipca 1861, E. P. Ale­xander Papers, Southern Historical Collection, University of North Carolina.

150 William C. Davis, Battle at Bull Run. A History of the First Major Campaign of the Civil War, Garden City: Doubleday, 1977, s. 41.

151 Commissioner of Public Buildings in Interior Department Report, 30 listopada 1861.

152 U. S. Senate, 37th Congress, Report of the Joint Committee on the Conduct of the War, Part II, Bull Run and Ball's Bluff, s. 81.

153 Tamże, s. 82.

SERIA AMERYKAŃSKA

Patti Smith Poniedziałkowe dzieci

Jack Kerouac Allen Ginsberg Listy

Magdalena Rittenhouse Nowy Jork. Od Mannahatty do Ground Zero

Geert Mak Śladami Steinbecka. W poszukiwaniu Ameryki

Johnny Cash Cash. Autobiografia

Allen Ginsberg Listy

Bob Dylan Kroniki. Tom pierwszy

William S. Burroughs Jack Kerouac A hipopotamy żywcem się ugotowały

Lawrence Wright Droga do wyzwolenia.

Scjentologia, Hollywood i pułapki wiary

Charlie LeDuff Detroit. Sekcja zwłok Ameryki

S. C. Gwynne Imperium księżyca w pełni. Wzlot i upadek Komanczów

David Ritz Respect. Życie Arethy Franklin

Alysia Abbott Tęczowe San Francisco. Wspomnienia o moim ojcu

Jon Krakauer Pod sztandarem nieba. Wiara, która zabija

Kim Gordon Dziewczyna z zespołu

Dennis Covington Zbawienie na Sand Mountain. Nabożeństwa z wężami w południowych Appalachach

Rick Bragg Jerry'ego Lee Lewisa opowieść o własnym życiu

Scott Carney Śmierć na Diamentowej Górze.

Amerykańska droga do oświecenia

Hampton Sides Krew i burza. Historia z Dzikiego Zachodu

James Grissom Szaleństwa Boga. Tennessee Williams i kobiety z mgły

Patti Smith Pociąg linii M

Billie Holiday William Dufty Lady Day śpiewa bluesa

Dan Baum Dziewięć twarzy Nowego Orleanu

Jill Leovy Wszyscy wiedzą. O zabójstwach czarnych w Ameryce

Tom Clavin Bob Drury Serce wszystkiego, co istnieje. Nieznana historia Czerwonej Chmury, wodza Siuksów

Brendan I. Koerner Niebo jest nasze. Miłość i terror w złotym wieku piractwa powietrznego

Hampton Sides Ogar piekielny ściga mnie. Zamach na Martina Luthera Kinga i wielka obława na jego zabójcę

Paul Theroux Głębokie Południe. Cztery pory roku na głuchej prowincji