? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.
Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych. Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.
Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Justyna Paprocka, prof. dr hab. n. med. Jolanta Sykut-Cegielska
Wydawca: Agnieszka Szlanta
Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska
Redaktor: Elżbieta Kossarzecka
Producent: Anna Bączkowska
Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek
Projekt okładki i stron tytułowych: Zuzanna Faliszewska
Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.
eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)
Warszawa 2026
PZWL Wydawnictwo Lekarskie
ISBN: 978-83-01-25140-6
DOI: https://doi.org/10.53271/2026.112
Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa
tel. 22 695 43 21
www.pwn.pl
Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl
Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl
AUTORZY
Dr hab. n. med. Patryk Lipiński, prof. CMKP
III Klinika Pediatrii, Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego
SZPZOZ im. Dzieci Warszawy w Dziekanowie Leśnym
******
Lek. Agnieszka Antonowicz-Zawiślak
Klinika Pediatrii i Nefrologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Magdalena Badura-Stronka
Katedra i Zakład Genetyki Medycznej
Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
Dr n. med. Anna Bogdańska
Zakład Biochemii Klinicznej
Pracowania Wad Metabolizmu
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr hab. n. med. Magdalena Chełchowska, prof. IMiD
Zakład Badań Przesiewowych i Diagnostyki Metabolicznej
Instytut Matki i Dziecka w Warszawie
Dr n. med. Agnieszka Chrobot
Poradnia Chorób Metabolicznych
Wojewódzki Szpital Dziecięcy w Bydgoszczy
Dr n. med. Elżbieta Ciara
Zakład Genetyki Medycznej
Pracownia Genetyki Molekularnej
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Lek. Elżbieta Drachal
II Klinika Pediatrii, Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej
Kliniczny Szpital Wojewódzki nr 2 w Rzeszowie
Dr n. med. i n. o zdr. Ewa Ehmke vel Emczyńska-Seliga
Klinika Pediatrii, Żywienia i Chorób Metabolicznych
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Mgr Ewa Głąb-Jabłońska
Zakład Badań Przesiewowych i Diagnostyki Metabolicznej
Instytut Matki i Dziecka w Warszawie
Dr n. med. Ewa Grzywna-Rozenek
Klinika Pediatrii
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach
Lek. Adam Hirschfeld
Katedra i Zakład Genetyki Medycznej
Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu
Dr hab. n. med. Katarzyna Iwanicka-Pronicka
Zakład Genetyki Medycznej
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Irena Jankowska
Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. Aleksandra Jastrzębska
Klinika Neurologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Aleksandra Jezela-Stanek
Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej
Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Elżbieta Jurkiewicz
Zakład Diagnostyki Obrazowej
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Kałwak
Katedra i Kliniki Transplantacji Szpiku, Onkologii i Hematologii Dziecięcej
Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu
Ponadregionalne Centrum Onkologii Dziecięcej "Przylądek Nadziei"
we Wrocławiu
Mgr inż. Dariusz Kozłowski
MASDIAG, Warszawa
Dr n. med. Beata Leszczyńska
Klinika Pediatrii i Nefrologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Hanna Mierzewska, prof. IMiD
Klinika Neurologii Dzieci i Młodzieży
Instytut Matki i Dziecka w Warszawie
Prof. dr hab. n. med. Małgorzata Mizerska-Wasiak
Klinika Pediatrii i Nefrologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Piotr Skrzypczyk
Klinika Pediatrii i Nefrologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Katarzyna Muras-Szwedziak
Zakład Genetyki Klinicznej
Poradnia Chorób Rzadkich
Centralny Szpital Kliniczny
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Dr hab. n. med. Longin Niemczyk
Klinika Nefrologii Dializoterapii i Chorób Wewnętrznych
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Małgorzata Pac, prof. IPCZD
Zakład Genetyki Medycznej
Pracownia Genetyki Molekularnej
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. Magdalena Pajdowska
MASDIAG, Warszawa
Dr hab. n. med. Małgorzata Pańczyk-Tomaszewska
Klinika Pediatrii i Nefrologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Monika Pohorecka
Klinika Pediatrii i Alergologii
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA w Warszawie
Dr hab. n. med. Anna Potulska-Chromik
Klinika Neurologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr n. med. Łukasz Przysło
Klinika Neurologii Rozwojowej i Epileptologii
Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi
Prof. dr hab. n. med. Przemysław Sikora
Klinika Nefrologii Dziecięcej
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Prof. dr hab. n. med. Piotr Socha
Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. Agnieszka Szmigielska
Klinika Pediatrii i Nefrologii
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Dr hab. n. med. Edyta Szymańska
Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
dr hab. n. med. Krystyna Szymańska
Klinika Neurologii Dziecięcej
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Prof. dr hab. n. med. Robert Śmigiel
Klinika Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Metabolicznych
Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu
Uniwersyteckie Centrum Chorób Rzadkich we Wrocławiu
Prof. dr hab. n. med. Anna Tylki-Szymańska
Klinika Pediatrii, Żywienia i Chorób Metabolicznych
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie
Dr n. med. Robert Wasilewski
Klinika Zaburzeń Hemostazy i Chorób Wewnętrznych
Instytut Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie
Lek. Maciej Wójcik
Centralny Szpital Kliniczny
Uniwersytet Medyczny w Łodzi
WYKAZ WYBRANYCH SKRÓTÓW
5-HIAA - 5-hydroxyindoleacetic acid - kwas 5-hydroksyindolooctowy
5-HIAL - 5-hydroxyindoleacetaldehyde - 5-hydroksyindoloacetaldehyd
AADC - aromatic L-amino acid decarboxylase - dekarboksylaza aromatycznych aminokwasów
AAV - adeno-associated virus - wirus związany z adenowirusami
AAV2 - adeno-associated virus 2 - wirus zależny od adenowirusa typu 2
ABR - Auditory Brainstem Response - słuchowe potencjały wywołane z pnia mózgu
ACAT - acyl-cholesterol acyltransferase - acylotransferaza acylocholesterolowa
ACE - angiotensin-converting enzyme - enzym konwertujący angiotensynę
ACMG - American College of Medical Genetics and Genomics - Amerykańskie Kolegium Genetyki Medycznej i Genomiki
AD - autosomal dominant - dziedziczenie autosomalne dominujące
ADEK - zestaw czterech kluczowych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach
ADK - adenosine kinase - kinaza adenozyny
ADMA - asymmetric dimethylarginine - asymetryczna dimetyloarginina
ADOA - autosomal dominant optic atrophy - autosomalny dominujący zanik nerwu wzrokowego
AGAT - L-arginine:glycine amidinotransferase - deficyt amidynotransferazy arginina-glicyna
ALDH - aldehyde dehydrogenase - dehydrogenaza aldehydowa
ALDP - adrenoleukodystrophy protein - specyficzne białko (transporter błonowy) kodowane przez gen ABCD1
ALG1-CDG - ALG1-congenital disorder of glycosylation - deficyt mannozylotransferazy I
ALG3-CDG - alpha-1,3-mannosyltransferase congenital disorder of glycosylation - deficyt ?-1,3-mannozylotransferazy
ALG6-CDG - ALG6-congenital disorder of glycosylation - deficyt glukozylotransferazy I
ALP - aktywność fosfatazy alkalicznej w surowicy
AMP - Association for Molecular Pathology - Towarzystwo Patologii Molekularnej
AR - autosomal recessive - dziedziczenie autosomalne recesywne
ARG1-D - arginase 1 deficiency - niedobór arginazy 1
ASM - anti-seizure medication - lek przeciwpadaczkowy
ASMD - acid sphingomyelinase deficiency - niedobór kwaśnej sfingomielinazy
ASO - antisense oligonucleotide - oligonukleotyd antysensowny
ASS - argininosuccinate synthetase - niedobór syntazy argininobursztynianowej
ATP - adenosine triphosphate - adenozynotrifosforan
ATP13A2 - ATPase cation-transporting 13A2 - lizosomalna pompa jonowa typu P5-ATPaz
BERA - brainstem evoked response audiometry - audiometria słuchowych potencjałów wywołanych pnia mózgu
BH4 - tetrahydrobiopterin - tetrahydrobiopteryna
BSA - body surface area - powierzchnia ciała
BTBGD - biotin-thiamine-responsive basal ganglia disease - choroba jąder podstawy odpowiadająca na biotynę i tiaminę
C6S, C4S - chondroitin sulfate - siarczan chondroityny
CA - carbonic anhydrase - anhydraza węglanowa
Ca - stężenie wapnia w surowicy
CDDG - congenital disorder of deglycosylation - wrodzone zaburzenia deglikozylacji
CDG - congenital disorder of glycosylation - wrodzone zaburzenia glikozylacji
CE - cholesteryl esters - estry cholesterolu
ChPL - charakterystyka produktu leczniczego
CK - creatine kinase - kinaza kreatynowa
CL - cardiolipin - kardiolipina
CLEAR - coordinated lysosomal expression and regulation - skoordynowana lizosomalna ekspresja i regulacja
CLN - ceroid lipofuscinosis neuronal - ceroidolipofuscynoza neuronalna
CLN2 - ceroid lipofuscinosis neuronal type 2 - ceroidolipofuscynoza neuronalna typu 2
CMT2A - Charcot-Marie-Tooth disease type 2A - choroba Charcota-Mariego-Tootha typu 2A
CNS - central nervous system - ośrodkowy układ nerwowy
CNV - copy number variation - zmienność liczby kopii DNA
CoA - coenzyme A - koenzym A
CoQ10 - coenzyme Q10 - koenzym Q10
COMT - catechol-O-methyltransferase - o-metylotransferaza katecholowa
COX - cytochrome c oxidase - oksydaza cytochromu c
CPEO/cpEO - chronic progressive external ophthalmoplegia - przewlekła postępująca oftalmoplegia zewnętrzna
CPIC - Clinical Pharmacogenetics Implementation Consortium - Konsorcjum Wdrażania Farmakogenetyki Klinicznej
CPS1 - carbamoyl-phosphate synthetase 1 deficiency - niedobór syntetazy karbamoilofosforanowej 1
CRTR - creatine transporter deficiency - deficyt transportera kreatyny
CSF - cerebrospinal fluid - płyn mózgowo-rdzeniowy
CTSD - cathepsin D - katepsyna D
CTSF - cathepsin F - katepsyna F
DBS - Dried Blood Spot - sucha kropla krwi
DCM - dilated cardiomyopathy - kardiomiopatia rozstrzeniowa
dCyd - deoxycytidine - deoksycytydyna
DK - dieta ketogeniczna
DNAJC5 - DnaJ homolog subfamily C member 5 - gen kodujący białko CSP? (cysteine string protein alpha) będące ko-chaperonem neuronalnym
dNTP - deoxyribonucleoside triphosphate - trifosforan deoksyrybonukleozydu
DOPAC - kwas 3,4-dihydroksyfenylooctowy
DPAGT1-CDG - UDP-GlcNAc:dolichol phosphate N-acetylglucosaminephosphotransferase - congenital disorder of glycosylation - deficyt N-acetyloglukozaminotransferazy I
DS - dermatan sulfate - siarczan dermatanu
dThd - deoxythymidine - deoksytymidyna
DWI - diffusion-weighted imaging - obrazowanie zależne od dyfuzji
D?H - dopamine ?-hydroxylase - ?-hydroksylaza dopaminy
EEG - electroencephalography - elektroencefalografia
EKG - electrocardiography - elektrokardiografia
EM - electron microscopy - mikroskopia elektronowa
EMA - European Medicines Agency - Europejska Agencja Leków
EMG - electromyography - elektromiografia
ENG - electroneurography - elektroneurografia
EOAE - early-onset absence epilepsy - padaczka z wczesnym początkiem napadów nieświadomości
ER - endoplasmic reticulum - retikulum endoplazmatyczne
ERG - electroretinography - elektroretinografia
ERT - enzyme replacement therapy - enzymatyczna terapia zastępcza
ETC - electron transport chain - łańcuch transportu elektronów
FA - fatty acids - kwasy tłuszczowe
FA - Friedreich ataxia - ataksja Friedreicha
FAD - flavin adenine dinucleotide - dinukleotyd flawinoadeninowy
FADH2 - reduced flavin adenine dinucleotide - zredukowany dinukleotyd flawinoadeninowy
FC - free cholesterol - wolny cholesterol
FDA - Food and Drug Administration - Agencja ds. Żywności i Leków
FEES - fiberoptic endoscopic examination of swallowing - endoskopowa ocena zaburzeń połykania
FFA - free fatty acids - wolne kwasy tłuszczowe
FGF-21 - fibroblast growth factor 21 - czynnik wzrostu fibroblastów 21
FLAIR - fluid-attenuated inversion recovery - sekwencja inwersji i powrotu z tłumieniem sygnału płynu
FSGS - focal segmental glomerulosclerosis - ogniskowe segmentalne stwardnienie kłębuszków nerkowych
GAMT - guanidinoacetate N-methyltransferase - deficyt metylotransferazy guanidynooctanu
GDF-15 - growth differentiation factor 15 - czynnik różnicowania wzrostu 15
GDP-Man - GDP-D-mannose - aktywna mannoza związana z nukleotydem guanozynowym
GNMT - glycine N-methyltransferase - transferaza glicylometioninowa
GRN - progranulin - progranulina
GSD - glycogen strage diseases - glikogenozy
GTC - generalized tonic-clonic - uogólnione napady toniczno-kloniczne
GVHD - graft-versus-host disease - choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi
HA - hydroksyapatyt
HBV - hepatitis B virus - wirus zapalenia wątroby typu B
HCC - hepatocellular carcinoma - rak wątrobowo-komórkowy
HCM - hypertrophic cardiomyopathy - kardiomiopatia przerostowa
HGA - homogentisic acid - kwas homogentyzynowy
HHH - hyperornithinemia-hyperammonemia-homocitrullinuria - zespół hiperamonemia-hiperornitynemia-homocytrulinuria
HHV-1 - human herpes simplex virus 1 - ludzki wirus opryszczki typu 1
HHV-2 - human herpes simplex virus 2 - ludzki wirus opryszczki typu 2
HHV-4 - human herpesvirus 4 - zwyczajowo wirus Epsteina-Barr (Epstein-Barr virus, HHV-4)
HHV-5 - human herpesvirus 5 - zwyczajowo ludzki wirus cytomegalii (cytomegalovirus, HHV-5)
HHV-6 - human herpesvirus 6 - ludzki wirus herpes typu 6, zwyczajowo wirus rumienia nagłego (gorączki trzydniowej)
HLA - human leukocyte antigen - ludzki antygen leukocytarny
HMG-CoAr - hydroxymethylglutaryl-coenzyme A reductase - reduktaza 3-hydroksy-3-metyloglutarylo-koenzymu A
HPP - hypophosphatasia - hipofosfatazja
HS - heparan sulphate - siarczan heparanu
HSCT - hematopoietic stem cell transplantation - przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych
HSPC - hematopoietic stem cell - komórka macierzysta krwiotworzenia
HVA - homovanillic acid - kwas homowanilinowy
ICD - implantable cardioverter-defibrillator - wszczepialny kardiowerter-defibrylator
ICU - intensive care unit - oddział intensywnej terapii
iFGF23 - stężenie całej cząsteczki czynnika wzrostu fibroblastów 23 w osoczu
IGF-1 - insulin-like growth factor 1 - insulinopodobny czynnik wzrostu 1
IMM - inner mitochondrial membrane - wewnętrzna błona mitochondrialna
IND - investigational new drug - badany produkt leczniczy
INR - international normalized ratio - międzynarodowy współczynnik znormalizowany
IPMDS - International Paediatric Mitochondrial Disease Scale - Międzynarodowa Pediatryczna Skala Chorób Mitochondrialnych
iPSC - induced pluripotent stem cell - indukowana pluripotencjalna komórka macierzysta
KCTD7 - potassium channel tetramerization domain-containing protein 7 - białko 7 z domeną tetrameryzacji kanału potasowego
KDT - ketogenic diet therapy - terapia dietą ketogenną
K - keratan sulfate - siarczan keratanu
KSS - Kearns-Sayre syndrome - zespół Kearnsa-Sayre'a
LCHAD - long-chain 3-hydroxyacyl-CoA dehydrogenase - dehydrogenaza 3-hydroksyacylo-CoA długołańcuchowych kwasów tłuszczowych
LAL - lysosomal acid lipase - lizosomalna lipaza
LAL-D - LAL defi ciency - deficyt lizosomalnej lipazy
LDH - lactate dehydrogenase - dehydrogenaza mleczanowa
LDL-C - low-density lipoprotein cholesterol - lipoproteiny o niskiej gęstości
LDLR - low-density lipoprotein receptor - receptor błonowy dla lipoproteiny o niskiej gęstości SREBP - sterol regulatory element binding proteins - jądrowe czynniki transkrypcyjne z rodziny SREBP
LHON - Leber hereditary optic neuropathy - dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera
LPI - lysinuric protein intolerance - lizynuryczna nietolerancja białka
LSS - Leigh syndrome spectrum - spektrum zespołu Leigha
LVV - lentiviral vector - wektor lentiwirusowy
MADD - multiple acyl-CoA dehydrogenase deficiency - mnogi niedobór dehydrogenaz acylo-CoA
MAE - myoclonic-astatic epilepsy - zespół Doose (padaczka z napadami miokloniczno-astatycznymi)
MAO - monoamine oxidase - oksydaza monoaminowa
MAT - methionine adenosyltransferase - transferaza adenozylometioninowa
MCAD - medium-chain acyl-CoA dehydrogenase - dehydrogenaza acylo-CoA średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych
MCT - medium-chain triglycerides - triglicerydy średniołańcuchowe
MD - mitochondrial disease - choroba mitochondrialna
MDC - mitochondrial disease criteria - kryteria choroby mitochondrialnej
MDV - mitochondria-derived vesicle - pęcherzyk pochodzenia mitochondrialnego
MEC - Mitochondrial Expertise Centre - ośrodek ekspercki chorób mitochondrialnych
MELAS - mitochondrial encephalomyopathy, lactic acidosis, and stroke-like episodes - encefalomiopatia mitochondrialna z kwasicą mleczanową i epizodami udaropodobnymi
MERRF - myoclonic epilepsy with ragged-red fibers - padaczka miokloniczna z postrzępionymi czerwonymi włóknami
MFN - mitofusin - mitofuzyna
MFSD8 - major facilitator superfamily domain- containing protein 8 - transporter lizosomalny jonów chlorkowych z nadrodziny MFS (major facilitator superfamily)
MH - malignant hyperthermia - hipertermia złośliwa
MICOS - mitochondrial contact site and cristae organizing system - mitochondrialny kompleks organizujący miejsca kontaktu i grzebienie
MIDD - maternally inherited diabetes and deafness - cukrzyca i głuchota dziedziczone w linii matczynej
MIL - maternally inherited Leigh syndrome - zespół Leigha dziedziczony w linii matczynej
MLASA - myopathy, lactic acidosis, and sideroblastic anemia - miopatia, kwasica mleczanowa i niedokrwistość syderoblastyczna
MLCL - monolysocardiolipin - monolizokardiolipina
MLD - metachromatic leukodystrophy - leukodystrofia metachromatyczna
MNGIE - mitochondrial neurogastrointestinal encephalomyopathy - mitochondrialna encefalomiopatia dotycząca układu nerwowego, żołądka i jelit
MPI-CDG - mannose phosphate isomerase-congenital disorder of glycosylation - deficyt izomerazy fosfomannozowej
MR - magnetic resonance - rezonans magnetyczny
MRI - magnetic resonance imaging - obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego
mRNA - messenger RNA- matrycowy/informacyjny kwas rybonukleotydowy
MRS - magnetic resonance spectroscopy - spektroskopia rezonansu magnetycznego
MSLT - Multiple Sleep Latency Test - Test Wielokrotnego Pomiaru Latencji Snu
mtDNA - mitochondrial DNA - mitochondrialne DNA
NAD? - nicotinamide adenine dinucleotide - dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy
NADH - reduced nicotinamide adenine dinucleotide - zredukowany dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy
NADH-TR - nicotinamide adenine dinucleotide-tetrazolium reductase - reduktaza dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego i tetrazolium
NAGS - N-acetylglutamate synthetase - syntetaza N-acetylglutaminianowa
NARP - neuropathy, ataxia, and retinitis pigmentosa - neuropatia, ataksja i zwyrodnienie barwnikowe siatkówki
NCL - neuronal ceroid lipofuscinosis - ceroidolipofuscynoza neuronalna
nDNA - nuclear DNA - jądrowe DNA
NGLY1-CDDG - congenital disorder of deglycosylation - wrodzone zaburzenia deglikozylacji związane z deficytem N-glikanazy 1
NGS - next-generation sequencing - sekwencjonowanie nowej generacji
NI - niepełnosprawność intelektualna
NO - nitric oxide - tlenek azotu
NPC - Niemann-Pick disease type C - choroba Niemanna i Picka typu C
NPMDS - Newcastle Paediatric Mitochondrial Disease Scale - Pediatryczna Skala Chorób Mitochondrialnych Newcastle
NRF2 - nuclear factor erythroid 2-related factor 2 - czynnik jądrowy pochodzenia erytroidalnego 2 typu 2
OAE - otoacoustic emissions - otoemisje akustyczne
OCT - optical coherence tomography - optyczna koherentna tomografia
OFC - occipitofrontal circumference - obwód głowy
OGTT - oral glucose tolerance test - doustny test tolerancji glukozy
OLE - open-label extension - otwarte przedłużenie badania
OMM - outer mitochondrial membrane - zewnętrzna błona mitochondrialna
OR-OCT - optical coherence tomography of the outer retina - optyczna koherentna tomografia zewnętrznych warstw siatkówki
OTC - ornithine transcarbamylase - niedobór transkarbamoilazy ornitynowej
OUN - central nervous system - ośrodkowy układ nerwowy
OXPHOS - oxidative phosphorylation - fosforylacja oksydacyjna
P - stężenie fosforanów w surowicy
PAH - phenylalanine hydroxylase - hydroksylaza fenyloalaniny
PARP-1 - poly(ADP-ribose) polymerase 1 - polimeraza poli(ADP-rybozy) 1
PBD - peroxisome biogenesis disorders - zaburzenia biogenezy peroksysomów
PC - pyruvate carboxylase - karboksylaza pirogronianowa
PDHc - pyruvate dehydrogenase complex - kompleks dehydrogenazy pirogronianowej
PDUFA - Prescription Drug User Fee Act - ustawa o opłatach za ocenę produktów leczniczych
PED - paroxysmal exertion-induced dyskinesia - napadowa dyskineza wywoływana wysiłkiem
PEO - progressive external ophthalmoplegia - postępująca zewnętrzna oftalmoplegia
PGD - preimplantation genetic diagnosis - preimplantacyjna diagnostyka genetyczna
PGM1-CDG - phosphoglucomutase 1 - congenital disorder of glycosylation - deficyt fosfoglukomutazy 1
PICU - pediatric intensive care unit - oddział intensywnej terapii dziecięcej
PL - pirydoksal
PLP - pyridoxal phosphate - fosforan pirydoksalu
PMM2-CDG - phosphomannomutase 2 - congenital disorder of glycosylation - deficyt fosfomannomutazy 2
PMR - cerebrospinal fluid - płyn mózgowo-rdzeniowy
PPi - inorganic pyrophosphate - nieorganiczne pirofosforany
PPT1 - palmitoyl protein thioesterase 1 - tioesteraza palmitoilobiałkowa 1
PPV - positive predictive value - dodatnia wartość predykcyjna
PRIS - propofol infusion syndrome - zespół infuzji propofolu
PSG - polysomnography - polysomnografia
PTH - parathyroid hormone - parathormon
RCDP - rhizomelic chondrodysplasia punctata - rizomeliczna chondrodysplazja punktowa
RCT - randomized controlled trial - randomizowane badanie kontrolowane
RGC - retinal ganglion cell - komórka zwojowa siatkówki
RNA - ribonucleic acid - kwas rybonukleinowy
RNA-seq - RNA sequencing - sekwencjonowanie RNA
ROS - reactive oxygen species - reaktywne formy tlenu
RRF - ragged-red fibers - postrzępione czerwone włókna
rRNA - ribosomal RNA - rybosomalny RNA
RTG - rentgen
SAH - S-adenosylhomocysteinase - hydrolaza adenozylohomocysteiny
SDH - succinate dehydrogenase - dehydrogenaza bursztynianowa
SLE - stroke-like episode - epizod udaropodobny
SRD5A3-CDG - steroid 5-alpha-reductase 3 congenital disorder of glycosylation - deficyt steroido-5?-reduktazy 3
SRT - substrate reduction therapy - leczenie zmniejszające syntezę substratu
TALDO - transaldolase deficiency - deficyt transaldolazy
TFEB/TFE3 - transcription factor EB/transcription factor E3 - czynnik transkrypcyjny EB/czynnik transkrypcyjny E3
TG - triglycerides - triglicerydy
TH - tyrosine hydroxylase - hydroksylaza tyrozynowa
TMAO - trimethylamine N-oxide - N-tlenek trimetyloaminy
TmP/GFR - maksymalna zdolność resorpcyjna cewek nerkowych dla fosforanów
TOF - train-of-four - stymulacja ciągiem czterech impulsów
TPH - tryptophan hydroxylase - hydroksylaza tryptofanu
TPP1 - tripeptidyl peptidase 1 - tripeptydylopeptydaza 1
tRNA - transfer RNA - transportujący RNA
Tx - transplantation - przeszczepienie
UCa/Crea - wskaźnik wapniowo-kreatyninowy w porcji moczu
UDP-Glc - uridine 5'-diphosphoglucose - difosfourydynoglukoza (aktywna glukoza związana z nukleotydem urydynowym)
UDP-GlcNAc - uridine diphosphate N-acetylglucosamine - aktywna N-acetyloglukozamina związana z nukleotydem urydynowym
UP/Crea - wskaźnik fosforanowo-kreatyninowy w porcji moczu
UPR - unfolded protein response - odpowiedź na nieprawidłowo pofałdowane białka
URTI - upper respiratory tract infection - infekcja górnych dróg oddechowych
VDAC - voltage-dependent anion channel - kanał anionowy zależny od napięcia
VEP - visual evoked potentials - wzrokowe potencjały wywołane
VLA - vanillactic acid - kwas wanililomlekowy
VLCAD - very-long-chain acyl-CoA dehydrogenase - dehydrogenaza acylo-CoA bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych
VLCFA - very long-chain fatty acids - bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe
VLDL-C - very-low-density lipoprotein - cholesterol, lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości
VMA - vanillylmandelic acid - kwas wanilinomigdałowy
VPA - valproic acid - kwas walproinowy
VSGP - vertical supranuclear gaze palsy - pionowe porażenie nadjądrowe spojrzenia
VUS - variant of uncertain significance - wariant o niepewnym znaczeniu klinicznym
WES - whole-exome sequencing - sekwencjonowanie całego eksomu
WGS - whole-genome sequencing - sekwencjonowanie całego genomu
WES/WGS - zaawansowane badania genetyczne metodą sekwencjonowania nowej generacji
X-ALD - X-linked adrenoleukodystrophy - adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X
XD - dziedziczenie sprzężone z chromosomem X dominujące
XR - dziedziczenie sprzężone z chromosomem X recesywne
ZSD - Zellweger spectrum disorder - spektrum zaburzeń Zellwegera
PRZEDMOWA
"Wrodzone choroby metaboliczne w praktyce klinicznej", które ukazują się nakładem PZWL, pod redakcją prof. CMKP dr. hab. med. Patryka Lipińskiego, to monografia szczególna, bo przyznaliśmy jej patronat CMKP, a zatem uznaliśmy, że jest ważna z punktu widzenia kształcenia podyplomowego lekarzy i innych profesjonalistów medycznych. Do takiego patronatu wybieramy monografie uzupełniające istotną lukę literaturową w polskich podręcznikach, dedykowane konkretnym specjalizacjom lub umiejętnościom (w tym wypadku: pediatrii, niektórym jej podspecjalizacjom, medycynie metabolicznej), opracowane przy wsparciu wielu ośrodków klinicznych z całej Polski (w tym wypadku: Bydgoszczy, Katowic, Lublina, Łodzi, Poznania, Rzeszowa, Warszawy, Wrocławia). O recenzję monografii wydawnictwo zwróciło się też do konsultanta krajowego w dziedzinie pediatrii metabolicznej - prof. Jolanty Sykut-Cegielskiej oraz konsultanta krajowego w dziedzinie neurologii dziecięcej - prof. Justyny Paprockiej.
Spis treści monografii wymienia kilkadziesiąt jednostek chorobowych, ale w treści rozdziałów znajdą Państwo ich kolejne warianty, odmiany, osobno stosowane nazwy eponimowe. To prawie encyklopedyczne opracowanie, ale przeplatane lapidarnymi opisami przypadków z codziennej praktyki. Duża zaleta tej książki. A chciałoby się jeszcze więcej - jako kardiolog widzę potrzebę szybszego diagnozowania i włączenia w krąg zainteresowania schorzeniami metabolicznymi: hipercholesterolemii rodzinnej, hiperchylomikronemii, wrodzonej hipertriglicerydemii, podwyższonego stężenia lipoproteiny(a) i tak dalej. Być może znajdą się one w II wydaniu tej cennej pozycji podręcznikowej.
W przypadku niektórych z omawianych schorzeń metabolicznych, w ostatnich latach wprowadzono do terapii nowe leki, rokowanie uległo istotnej poprawie, a zatem część pacjentów widziana i diagnozowana kiedyś głównie przez pediatrów, stale "przesuwa się" do grupy pacjentów wymagających przewlekłej terapii w wieku dorosłym. Otwierająca się epoka leków działających w mechanizmach RNA-zależnych (sirany, rseny) stawia przed lekarzami wielu dziedzin (nie tylko medycyny metabolicznej) nowe wyzwania i potrzebę zrozumienia najczęstszych wrodzonych schorzeń metabolicznych. W rozdziale drugim szczególnie cenne informacje dotyczące tych zagadnień otrzymają nie tylko lekarze, ale też: diagności laboratoryjni, genetycy kliniczni, specjaliści medycyny obrazowej, dietetycy i farmaceuci. To też zapewne niezwykle cenne opracowanie dla szkolenia przeddyplomowego blisko 10 000 lekarzy, którzy już niedługo co roku dołączać będą do naszej zawodowej korporacji w Polsce.
Mamy nowoczesny podręcznik-przewodnik wrodzonych chorób metabolicznych i z przyjemnością go rekomenduję.
prof. dr hab. med. dr h.c. Krzysztof J. Filipiak
Dyrektor-Rektor Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie
WSTĘP
Szanowni Państwo, Drogie Koleżanki i Drodzy Koledzy,
Początki współczesnej wiedzy o biochemicznych i genetycznych podstawach wrodzonych chorób metabolicznych sięgają 1908 roku, kiedy Archibald Garrod przedstawił w Royal College of Physicians wykłady zatytułowane "Inborn Errors of Metabolism". Na podstawie badań nad alkaptonurią wskazał, że indywidualne różnice genetyczne mogą prowadzić do zaburzeń określonych szlaków metabolicznych, tworząc podwaliny współczesnego rozumienia tych chorób. Na przełomie XX i XXI wieku postęp w biochemii i genetyce umożliwił jeszcze pełniejsze poznanie ich patomechanizmów. Zróżnicowany obraz kliniczny i nasilenie objawów, a także możliwość zastosowania leczenia przyczynowego w wybranych chorobach sprawiają, że kluczowe znaczenie ma jak najwcześniejsze ustalenie rozpoznania. Droga diagnostyczna rozpoczyna się jednak od kontaktu pacjenta z lekarzem, a jej dalszy przebieg w dużej mierze zależy od jego wiedzy, doświadczenia i czujności klinicznej. Sekwencjonowanie eksomu i genomu zrewolucjonizowało diagnostykę genetyczną, umożliwiając identyfikację nowych jednostek chorobowych oraz poszerzanie spektrum fenotypowego chorób już poznanych. Niezastąpioną rolę w procesie diagnostycznym nadal odgrywa jednak lekarz klinicysta, który - parafrazując słowa Hipokratesa - aby skutecznie leczyć, powinien postrzegać pacjenta i jego chorobę w szerszym kontekście.
Z ogromną przyjemnością oddaję w Państwa ręce książkę będącą pierwszym na polskim rynku wydawniczym kompendium wiedzy poświęconym wrodzonym chorobom metabolicznym. Monografia przedstawia ich patomechanizm, obraz kliniczny i biochemiczny, diagnostykę - w tym diagnostykę różnicową - oraz leczenie. Zgodnie z przypisywaną Arystotelesowi zasadą "najpierw teoria, później praktyka" omówienia poszczególnych chorób uzupełniono opisami przypadków klinicznych. W drugiej części książki znajdą Państwo również algorytmy kliniczne i diagnostyczne przydatne w codziennej praktyce lekarskiej.
Książka ma charakter interdyscyplinarny i może być wykorzystywana na różnych etapach kształcenia przed- i podyplomowego lekarzy. Autorami rozdziałów są wybitni specjaliści reprezentujący liczne dziedziny: neonatologię, pediatrię, pediatrię metaboliczną, choroby wewnętrzne, dietetykę kliniczną, nefrologię dorosłych i dzieci, gastroenterologię dziecięcą, neurologię dziecięcą, audiologię i foniatrię, immunologię kliniczną, radiologię, transplantologię, genetykę kliniczną oraz laboratoryjną diagnostykę biochemiczną i genetyczną.
Ze względu na rozległość i niezwykłą dynamikę tej dziedziny książka przedstawia wybrane grupy wrodzonych chorób metabolicznych i nie obejmuje pełnego spektrum tych schorzeń. Już teraz zapowiadam jej kolejne, poszerzone i zaktualizowane wydanie, w którym zostaną uwzględnione następne grupy chorób oraz najnowsze osiągnięcia diagnostyczne i terapeutyczne.
Zapraszam Państwa do intelektualnej podróży po fascynującym i dynamicznie rozwijającym się świecie wrodzonych chorób metabolicznych.
Redaktor Naukowy
dr hab. n. med. Patryk Lipiński, prof. CMKP
1CYSTYNOZA NEFROPATYCZNAMałgorzata Mizerska-Wasiak, Beata Leszczyńska
Definicja i patomechanizm
Cystynoza jest chorobą metaboliczną, której mechanizm polega na zaburzeniu funkcjonowania lizosomów w komórkach (choroba lizosomalna) i jest związany ze spichrzaniem w nich cystyny (jest to więc także choroba spichrzeniowa). Spichrzanie cystyny wynika z niedoboru cystynozyny - białka transportującego cystynę (L-cysteinę) kodowanego przez gen CTNS znajdujący się na chromosomie 17p13.2.
Gromadzenie kryształów cystyny w lizosomach prowadzi do uszkodzenia tkanek i narządów.
Choroba jest dziedziczona autosomalnie recesywnie. Istnieje ponad 140 wariantów patogennych genu CTNS. Choroba została opisana po raz pierwszy przez Guido Fanconiego, występuje na świecie z częstością 1:200 000 żywych urodzeń.
Cystynoza może przebiegać jako jeden z trzech typów choroby, 95% stanowią typy nefropatyczne:
- niemowlęcy nefropatyczny (#219800);
- dziecięcy lub młodzieńczy nefropatyczny (#219900);
- nienefropatyczny dorosłych (#219750).
Obraz kliniczny i biochemiczny
Do około 6. m.ż. cystynoza pozostaje bezobjawowa (tzw. silent tubulopathy). Pierwsze objawy choroby dotyczą nerek (cystynoza nefropatyczna) i pojawiają się jako cechy zespołu Fanconiego (uszkodzenie cewki proksymalnej), takie jak: białkomocz (cewkowy), glukozuria, aminoacyduria, hiperfosfaturia, hipofosfatemia, hiperurykozuria, hiperurykemia, hiperkalciuria. Manifestacją tubulopatii jest także zwiększone wydalanie Na+, K- , HCO3- , skutkujące hiponatremią, hipokaliemią i kwasicą metaboliczną.
Wymienione objawy najczęściej nie występują jednocześnie - symptomem cystynozy nefropatycznej może być izolowany białkomocz.
W kolejnych latach życia postępują cechy uszkodzenia nerek; upośledzenie funkcji nerek może być obserwowane około 3. r.ż., a nieleczona cystynoza prowadzi do konieczności leczenia nerkozastępczego w 7.-10. r.ż. Obecnie wśród pacjentów leczonych nerkozastępczo < 20. r.ż. 0,9% stanowią pacjenci z cystynozą, a > 20 r.ż. - 0,1% (dane pochodzą z europejskiego rejestru ERA-EDTA).
Poza nerkami choroba obejmuje stopniowo inne układy i narządy, co przedstawiono na rycinie 1.1 i w tabeli 1.1.
Przed 1. r.ż. pojawiają się objawy oczne spowodowane obecnością kryształków cystyny w rogówce. takie jak: świąd, pieczenie, ból w obrębie gałek ocznych, obniżona ostrość wzroku, światłowstręt. Jest to tzw. cystynoza oczna.
Poza objawami obejmującymi stopniowo różne układy i narządy na uwagę zasługuje fakt, że dzieci z cystynozą mają charakterystyczny fenotyp - jasne włosy i skórę związane z ich hipopigmentacją.
Rycina 1.1. Objawy cystynozy zależnie od wieku pacjenta.
[Na podst. Ariceta G. Nefrologia 2015]
ESRD (end-stage renal disease) - schyłkowa niewydolność nerek; OUN - ośrodkowy układ nerwowy; PChN - przewlekła choroba nerek
Tabela 1.1. Objawy cystynozy z poszczególnych układów i narządów
Układ lub narząd
Objawy
Nerki i układ moczowy
Białkomocz (kłębuszkowy i cewkowy), glukozuria, aminoacyduria, hiperfosfaturia, hipofosfatemia, hiperurykozuria, hiperurykemia, hiperkalciuria, zwiększone wydalanie Na+, K- , HCO3- , hiponatremia, hipokaliemia, kwasica metaboliczna
Narząd wzroku
Kryształki cystyny w rogówce, pieczenie, świąd, ból w obrębie gałek ocznych, światłowstręt, retinopatia, obniżona ostrość wzroku, keratopatia
Układ endokrynny
Hipotyroidyzm, zaburzenie wzrastania, opóźnione dojrzewanie płciowe, hipogonadyzm, azoospermia, cukrzyca
Układ nerwowy
Zaburzenia neurokognitywne, wczesnymi objawami są: trudności w uczeniu się niewerbalnym skutkujące słabą sprawnością funkcji wykonawczych, inteligencja werbalna i ogólna pozostają w normie; encefalopatia cystynowa: objawy móżdżkowe, piramidowe, pogorszenie stanu psychicznego
Skóra
Hipopigmentacja skóry i włosów, nietolerancja ciepła, suchość skóry
Układ pokarmowy
Hepatomegalia, splenomegalia, niewydolność trzustki
Kości i mięśnie
Krzywica hipofosfatemiczna, miopatia
Szpik
Akumulacja kryształów cystyny w szpiku - pancytopenia
Diagnostyka
Badania laboratoryjne i obrazowe konieczne w diagnostyce cystynozy przedstawiono w tabeli 1.2.
Badaniem pozwalającym na rozpoznanie choroby jest analiza stężenia cystyny w leukocytach krwi obwodowej: norma u zdrowych osób wynosi < 0,25 nmoli cystyny/mg białka lub < 0,5 nmoli hemicystyny/mg białka; zwykle u pacjentów z cystynozą wartość ta wynosi > 1 nmol cystyny/mg białka lub > 2 nmole hemicystyny/mg białka.
Ostateczne rozpoznanie umożliwia badanie genetyczne, potwierdzenie obecności wariantów patogennych w genie CTNS.
Tabela 1.2. Badania diagnostyczne w cystynozie
Badanie diagnostyczne
Wynik
Elektrolity
Hipokaliemia, hipofosfatemia, hipokalcemia, hiponatremia
Badanie moczu
Białkomocz, glukozuria, aminoacyduria, hiperfosfaturia, hiperkalciuria, hiperurykozuria
Gazometria
Kwasica metaboliczna
Hormony tarczycy
Obniżone
Hemoglobina glikowana (HbA1c)
Podwyższona, wywołana przewlekłą hiperglikemią
Transaminazy
Podwyższone
Hormony płciowe
Obniżony poziom testosteronu
Witamina D3
Obniżenie 1,25 (OH)2D3, w normie 25 OHD3
USG
Nefrokalcynoza
Densytometria
Osteoporoza
Badanie cystyny w leukocytach krwi obwodowej
Podwyższone (> 1 nmol cystyny/mg białka)
Badanie genetyczne
Warianty patogenne genu CTNS
Leczenie
Terapia cystynozy obejmuje leczenie przyczynowe i objawowe.
Leczenie przyczynowe stanowi cysteamina, która reaguje z cystyną, tworząc mieszany dwusiarczek cysteaminy i cysteiny, który jest transportowany z lizosomów przez prawidłowo działający układ transportu lizyny. Cysteamina jest stosowana w postaci doustnej (Cystagon) oraz w postaci kropli do oczu (Cystadrops). Do leczenia cystynozy została po raz pierwszy zarejestrowana w USA w 1994 roku, a w Europie w 1997 roku.
W Polsce aktualnie jest stosowana w ramach programu lekowego (B.61).
Leczenie należy rozpocząć jak najwcześniej (najlepiej przed 1. r.ż.) i stosować przez całe życie. U pacjentów ze schyłkową niewydolnością nerek jest wdrażane leczenie nerkozastępcze, w tym transplantacja nerki. Choroba nie nawraca w nerce przeszczepionej, ale nadal postępuje w innych narządach i układach, więc terapia cysteaminą musi być kontynuowana.
Poza leczeniem przyczynowym pacjenci wymagają leczenia objawowego, polegającego na wyrównywaniu zaburzeń jonowych, mineralnych, kostnych, hormonalnych i innych. Dostępne są rekomendacje w leczeniu wspomagającym cystynozy u dzieci i dorosłych (Ariceta G. i wsp. 2015).
Piśmiennictwo
1. Ariceta G., Camacho J.A., Fernández-Obispo M. i wsp.: Grupo T-CiS.bcn. Cystinosis in adult and adolescent patients: Recommendations for the comprehensive care of cystinosis. Nefrologia. 2015; 35(3): 304-321. English, Spanish. doi: 10.1016/j.nefroe.2015.06.010. PMID: 26523297.
2. Ariceta G., Lara E., Camacho J.A. i wsp.: Cysteamine (Cystagon?) adherence in patients with cystinosis in Spain: successful in children and a challenge in adolescents and adults. Nephrol Dial Transplant. 2015; 30(3): 475-480. doi: 10.1093/ndt/gfu329. Epub 2014 Oct 26. PMID: 25348508; PMCID: PMC4339688.
3. Bäumner S., Weber L.T.: Nephropathic Cystinosis: Symptoms, Treatment, and Perspectives of a Systemic Disease. Front Pediatr. 2018; 6: 58. doi: 10.3389/fped.2018.00058. PMID: 29594088; PMCID: PMC5861330.
4. Emma F., Hoff W.V., Hohenfellner K. i wsp.: An international cohort study spanning five decades assessed outcomes of nephropathic cystinosis. Kidney Int. 2021; 100(5): 1112-1123. doi: 10.1016/j.kint.2021.06.019. Epub 2021 Jul 6. PMID: 34237326.
5. Langman C.B.: Oh cystinosin: let me count the ways! Kidney Int. 2019; 96(2): 275-277. doi: 10.1016/j.kint.2019.05.016. PMID: 31331465.
6. Servais A., Morini?re V., Grünfeld J.P. i wsp.: Late-onset nephropathic cystinosis: clinical presentation, outcome and genotyping. Clin J Am Soc Nephrol. 2008; 3: 27-35.
7. Unite States Renal Data System (USRDS). Annual Report 2013. Available at: http://www.usrds.org.
Przypadek kliniczny
Dziewczynka urodzona z ciąży trzeciej, porodu pierwszego, o czasie, siłami natury, w 39. tygodniu ciąży, z masą ciała 3200 g, długością ciała 53 cm, oceniona na 9-10 punktów w skali Apgar.
Rodzice zdrowi, niespokrewnieni, rasy kaukaskiej. Okres ciąży był niepowikłany.
W okresie noworodkowym stwierdzono przedłużającą się żółtaczkę (maksymalne stężenie bilirubiny w surowicy 15,7 mg/dl).
Od okresu noworodkowego obserwowano nieprawidłowy przyrost masy i długości ciała oraz obniżone napięcie mięśniowe. Z tego powodu wykonano badanie ogólne moczu, w którym stwierdzono glukozurię 100 mg/dl i białkomocz 30 mg/dl.
W 10. m.ż. dziecko było hospitalizowane w klinice chorób metabolicznych, gdzie w badaniach biochemicznych stwierdzono hipokaliemię, hipomagnezemię, hipofosfatemię oraz glukozurię i białkomocz z prawidłową filtracją kłębuszkową (eGFR - 91 ml/min/1,73 m2). Rozpoznano zespół Fanconiego, wdrożono leczenie suplementujące magnez, fosforany oraz potas. Terapię stosowano nieregularnie. Rozwój dziecka był nieznacznie opóźniony, głównie w zakresie motoryki dużej.
W 12. m.ż. dziewczynka zaczęła raczkować i samodzielnie siadać. Po ukończeniu 2. r.ż. zaczęła chodzić.
W 3. r.ż. z powodu światłowstrętu i niewielkiego wytrzeszczu gałek ocznych wykonano badanie okulistyczne, w którym stwierdzono złogi cystyny w rogówkach i spojówkach.
W 4. r.ż. uzyskano wynik badania genetycznego, które wykazało obecność wariantu patogennego w genie CTNS c.681+1G>A w układzie homozygotycznym potwierdzające rozpoznanie cystynozy nefropatycznej wczesnodziecięcej.
Problemy nefrologiczne
Od okresu niemowlęcego u dziewczynki obserwowano polidypsję i poliurię. W 10. m.ż. rozpoznano zespół Fanconiego na podstawie typowych zaburzeń jonowych, kwasicy metabolicznej oraz hiperkalciurii 10 mg/kg m.c./dobę. W 2. r.ż. stężenie kreatyniny w surowicy wynosiło 0,6 mg/dl (eGFR - 59 ml/min/1,73 m2), w 10. r.ż. eGFR wynosiło 65 ml/min/1,73 m2. Od 11. r.ż. nastąpiła stopniowa progresja przewlekłej choroby nerek do stadium V. Rozpoczęto leczenie nerkozastępcze metodą automatycznej dializy otrzewnowej (ADO), gdy dziewczynka miała 14 lat (ryc. 1.2).
Rycina 1.2. Stężenie kreatyniny w surowicy w czasie obserwacji pacjentki.
ADO - automatyczna dializa otrzewnowa; eGFR (glomerular filtration rate) - klirens kreatyniny
W okresie dializacyjnym nadciśnienie tętnicze pacjentki korygowano dwoma lekami hipotensyjnymi i przez cały czas obserwacji miała zachowaną diurezę własną około 1,5 l/dobę. W czasie 2-letniego okresu dializoterapii nie została zakwalifikowana do transplantacji nerki z powodu braku zgody zarówno dziewczynki, jak i jej rodziców.
Problemy okulistyczne
U dziewczynki już w wieku 3 lat obserwowano światłowstręt i niewielki wytrzeszcz gałek ocznych. W trakcie regularnych wizyt okulistycznych od 3. r.ż. stwierdzano kryształki cystyny w rogówce, tęczówce i spojówce obuocznie. W badaniu dna oczu: tarcze nerwu wzrokowego prawidłowe, siatkówki prawidłowe. Od 9. r.ż. dziewczynka była leczona cysteaminą w kroplach, jednak z zalecanych 4 dawek dziennych stosowano maksymalnie 2 dawki. W wieku 15 lat nie wymagała szkieł korekcyjnych, ale nadal były widoczne kryształki cystyny w spojówkach, rogówkach i tęczówkach.
Problemy endokrynologiczne
Dziewczynka od 5. r.ż. była pod opieką endokrynologiczną z powodu niskorosłości, diagnozowana w kierunku somatrotropinowej niedoczynności przysadki. W 3 testach oceniających czynność przysadki w zakresie wydzielania hormonu wzrostu stwierdzono obniżenie jego stężenia (w teście nocnym - maks. 21,7 mIU/l, w teście z klonidyną - 8,18 mIU/l, w teście z argininą - 7,4 mIU/l). Wykluczono celiakię, niedoczynność tarczycy i nadnerczy, uzyskano prawidłowe stężenie IGF-1, potwierdzono prawidłowy kariotyp żeński (46XX), opóźniony wiek kostny około jednego roku w stosunku do wieku metrykalnego. Rozpoznano somatotropinową niedoczynność przysadki, ale leczenie rekombinowanym hormonem wzrostu (rhGH) rozpoczęto w wieku 9,5 lat. Suplementację rhGH stosowano przez 5,5 roku, jednak lek był podawany nieregularnie (stosowano zwykle połowę zalecanej dawki). Ostateczny wzrost - 145,5 cm (< 3. centyla dla płci i wieku) (ryc. 1.3). W 10. r.ż. rozpoznano subkliniczną niedoczynność tarczycy i wdrożono suplementację hormonów tarczycy.
Rycina 1.3. Tempo wzrastania u pacjentki.
Problemy ortopedyczne
U dziewczynki obserwowano skoliozę piersiową prawostronną (ryc. 1.4). Dziecko prowadziło siedzący tryb życia, nie uprawiało sportu, miało znaczną wiotkość stawową. Z powodu hipofosfatemii, hiperkalciurii i postępującej przewlekłej choroby nerek u dziewczynki w badaniach densytometrycznych stwierdzono osteoporozę - Total Body Z-score - 2,1.
Problemy psychologiczne w wieku 15 lat
Pacjentka nie uczęszczała do szkoły, uczyła się w trybie indywidualnym w domu.
Rycina 1.4. RTG klatki piersiowej (widoczna skolioza piersiowa prawostronna).
Ogólna sprawność intelektualna dziewczynki pozostawała na poziomie inteligencji niższej niż przeciętna. Dobrze radziła sobie z rozwiązywaniem zadań matematyczno-logicznych przedstawianych w formie bezsłownej niż słownej, a także z zadaniami wzrokowo-przestrzennymi. Na poziomie niższym plasował się zakres pamięci roboczej. Słabo radziła sobie z odkrywaniem i utrzymaniem relacji.
Leczenie
Dziewczynka od wczesnego dzieciństwa miała zalecaną suplementację: wodorowęglanu sodu, chlorku potasu, mleczanu magnezu i mieszanki fosforanowej. Od 4. r.ż. była leczona cysteaminą w postaci doustnej i od 8. r.ż. dodatkowo cysteaminą w postaci kropli do oczu. W ciągu 5 lat tylko 2 razy stwierdzono prawidłowe stężenie cystyny w leukocytach (< 0,5 nmol cystyny/mg białka). Jest to dowód na to, że pacjentka stosowała leczenie przyczynowe bardzo nieregularnie.
2FRUKTOZEMIAAgnieszka Szmigielska
Definicja i patomechanizm
Fruktozemia (Hereditary Fructose Intolerance, HFI, fructose-1-phosphate aldolase deficiency, fructosemia, #OMIM 229600) to rzadka, autosomalnie recesywna wrodzona choroba metaboliczna. Częstość występowania wynosi około 1:20 000-1:30 000 żywo urodzonych noworodków w populacji europejskiej. HFI spowodowana jest niedoborem lub całkowitym brakiem aktywności aldolazy B kodowanej przez gen ALDOB.
Aldolaza B jest cytoplazmatycznym enzymem glikolitycznym, obecnym głównie w hepatocytach, komórkach nerek i jelicie cienkim. Odgrywa on kluczową rolę w metabolizmie fruktozy, glukozy i gliceryny. Enzym ten odpowiada za rozkład fruktozo-1-fosforanu (F1P) do aldehydu glicerynowego i fosfodihydroksyacetonu w szlaku metabolicznym fruktozy. Brak aktywności aldolazy B prowadzi do nagromadzenia fruktozo-1-fosforanu w hepatocytach, co skutkuje zahamowaniem glikogenolizy i glukoneogenezy. W konsekwencji dochodzi do wystąpienia hipoglikemii, kwasicy metabolicznej, hiperurykemii oraz uszkodzenia wątroby i nerek po spożyciu fruktozy, sacharozy lub sorbitolu.
Gen ALDOB znajduje się na chromosomie 9q22.3 i składa się z 9 eksonów oraz 8 intronów. Zawiera informację genetyczną niezbędną do syntezy enzymu aldolazy B, jednego z trzech izoenzymów fruktozo-1,6-bisfosforanu aldolazy występujących u człowieka (A, B i C). Do tej pory opisano ponad 50 różnych wariantów patogennych genu ALDOB. Najczęstszą mutacją, spotykaną u 50-65% chorych w Europie Środkowej, jest substytucja p.Ala149Pro (A149P), będąca wynikiem zamiany nukleotydu c.448G>C. Drugą pod względem częstości mutacją jest p.Ala175Asp (A175D), stanowiąca 11-16% alleli patogennych w Europie, częściej obserwowana w populacjach południowoeuropejskich. Trzecią istotną zmianą genu jest mutacja p.Asn335Lys (N335K), występująca u 5-8% chorych. Łącznie trzy opisane mutacje (A149P, A175D i N335K) odpowiadają za ponad 80% przypadków HFI w Europie, co umożliwia ich wykorzystanie w celowanej diagnostyce genetycznej.
Obraz kliniczny i biochemiczny
Pierwsze objawy HFI pojawiają się zwykle po wprowadzeniu fruktozy, sacharozy lub sorbitolu do diety niemowlęcia, najczęściej po podaniu soków owocowych (szczególnie jabłkowych) lub pokarmów zawierających cukry proste. Bezpośrednio po spożyciu fruktozy mogą występować gwałtowne wymioty oraz objawy hipoglikemii, takie jak potliwość, drżenia i bladość. W miarę pogłębiania się niedocukrzenia dochodzi do objawów neuroglikopenii - senności, apatii, zaburzeń świadomości, drgawek, a w ciężkich przypadkach śpiączki hipoglikemicznej.
HFI jest chorobą o systemowym charakterze, obejmującą przede wszystkim wątrobę, nerki oraz ośrodkowy układ nerwowy, a pośrednio także układ sercowo-naczyniowy i pokarmowy. Spożycie fruktozy, sacharozy lub sorbitolu przez dziecko z HFI prowadzi do głębokich zaburzeń biochemicznych wynikających z niedoboru lub braku aktywności aldolazy B, enzymu katalizującego rozszczepienie fruktozo-1-fosforanu (F1P) do aldehydu glicerynowego i fosfodihydroksyacetonu (DHAP). Defekt ten powoduje akumulację F1P w hepatocytach, komórkach kanalików nerkowych oraz enterocytach, co skutkuje nasilonym zużyciem ATP i wtórnym spadkiem stężenia fosforanu nieorganicznego (Pi) w cytoplazmie. Niedobór fosforanu oraz deficyt wysokoenergetycznych związków fosforanowych prowadzą do zahamowania fosforylazy glikogenowej, a tym samym do upośledzenia glikogenolizy, oraz do wtórnego ograniczenia glukoneogenezy, co skutkuje rozwojem hipoglikemii o ciężkim przebiegu po spożyciu fruktozy, sacharozy lub sorbitolu. Nagromadzony F1P wykazuje działanie toksyczne wobec hepatocytów, zaburzając równowagę redoks i funkcje mitochondrialne, czego konsekwencją jest nasilona produkcja mleczanu oraz rozwój kwasicy metabolicznej. Deficyt ATP prowadzi także do degradacji adenylanów z nadmiernym gromadzeniem AMP, który ulega przemianie do kwasu moczowego, powodując hiperurykemię. W wyniku uszkodzenia hepatocytów obserwuje się zwiększoną aktywność enzymów wskaźnikowych (AST, ALT, ALP) oraz wzrost stężenia bilirubiny, co manifestuje się klinicznie żółtaczką i hepatomegalią. Przewlekły deficyt energetyczny i toksyczny wpływ metabolitów fruktozy skutkują postępującym stłuszczeniem i włóknieniem wątroby, a w zaawansowanych przypadkach niewydolnością narządu. W nerkach, gdzie aldolaza B również pełni istotną funkcję metaboliczną, nagromadzenie F1P powoduje uszkodzenie kanalików bliższych (zespół Fanconiego), prowadzące do utraty zdolności reabsorpcji glukozy, aminokwasów i fosforanów. Następstwem tego jest wystąpienie glukozurii, aminoacydurii i fosfaturii, typowych dla wtórnej tubulopatii proksymalnej. Całokształt zaburzeń biochemicznych w HFI odzwierciedla zatem ciężkie, systemowe upośledzenie metabolizmu energetycznego, w którym deficyt pojedynczego enzymu prowadzi do wtórnych, kaskadowych zaburzeń w przemianach węglowodanów, puryn i fosforanów, obejmujących przede wszystkim wątrobę, nerki, ośrodkowy układ nerwowy, a także pośrednio układ krążenia. Układ sercowo-naczyniowy reaguje na ostry deficyt energetyczny tachykardią, hipotonią i objawami wstrząsu, które mogą towarzyszyć epizodom ciężkiej hipoglikemii lub kwasicy metabolicznej. W każdym wieku u pacjenta z HFI charakterystyczna jest instynktowna niechęć (awersja) do słodkich pokarmów, stanowiąca naturalny mechanizm obronny. Informacja ta ma istotne znaczenie diagnostyczne dla klinicysty w kontekście podejrzenia dziedzicznej fruktozemii u dziecka.
Diagnostyka
Podejrzenie HFI stawia się na podstawie wywiadu (objawy po spożyciu fruktozy), wyników badań biochemicznych oraz badań genetycznych. Testy obciążeniowe z fruktozą są przeciwwskazane ze względu na ryzyko ciężkiej hipoglikemii i niewydolności wątroby. Badania laboratoryjne obejmują oznaczenie stężenia fruktozo-1-fosforanu, glukozy, kwasu moczowego, mleczanu oraz ocenę aktywności aminotransferaz. W przeszłości wykonywano również oznaczenia aktywności aldolazy B w bioptacie wątroby, jednak ze względu na inwazyjny charakter procedury metoda ta została obecnie zastąpiona nieinwazyjnymi badaniami genetycznymi. Szczególne znaczenie w diagnostyce różnicowej HFI ma analiza profilu izoform transferyny, glikoproteiny syntetyzowanej w wątrobie, która pozwala na ocenę stopnia jej glikozylacji (ocena liczby przyłączonych reszt kwasu sjalowego). Badanie to jest wykonywane metodą ogniskowania izoelektrycznego na żelu agarozowym nieprzerwanie od ponad 30 lat w Zakładzie Biochemii, Radioimmunologii i Medycyny Doświadczalnej IPCZD, jednak obecnie stosowane są bardziej zautomatyzowane i szybsze metody jak elektroforeza kapilarna czy chromatografia cieczowa sprzężona ze spektrometrią mas (LC-MS). W przebiegu HFI obserwuje się nieprawidłowy wzorzec izoform transferyny, przypominający obraz wrodzonych zaburzeń glikozylacji (congenital disorders of glycosylation, CDG) typu I (CDG-I). Mechanizm tego zjawiska jest wtórny i wynika z zahamowania aktywności izomerazy fosfomannozowej (phosphomannose isomerase, PMI) przez nadmiar fruktozo-1-fosforanu, co prowadzi do zaburzenia syntezy GDP-mannozy - kluczowego prekursora w procesie N-glikozylacji białek. W efekcie dochodzi do wzrostu frakcji di- i asjalotransferyny w osoczu. Nieprawidłowy profil izoform transferyny u dziecka prezentującego objawy hipoglikemii, hepatomegalii, wymiotów i niechęci do słodkich pokarmów stanowi cenną wskazówkę diagnostyczną, pozwalająca ukierunkować podejrzenie w stronę HFI. Wynik taki wymaga jednak potwierdzenia badaniem molekularnym genu ALDOB, które pozostaje złotym standardem diagnostycznym. W praktyce stosowana najczęściej analiza obejmuje sekwencjonowanie regionów kodujących oraz miejsc granicznych intron-ekson, pozwalając na identyfikację najczęstszych patogennych wariantów (mutacje A149P, A174D, N334K) w genie ALDOB.
W diagnostyce różnicowej HFI należy uwzględnić nabytą nietolerancję fruktozy. Porównanie HFI i nietolerancji fruktozy przedstawiono w tabeli 2.1.
Tabela 2.1. Porównanie fruktozemii (HFI) i nabytej nietolerancji fruktozy
Cechy
Fruktozemia (hereditary fructose intolerance)
Nietolerancja fruktozy (fructose malabsorption)
Dziedziczenie
Autosomalne recesywne
Nie jest chorobą genetyczną, może być nabyta lub idiopatyczna
Częstość występowania
1:20 000-1:30 000 urodzeń
Szacunkowo do 30% populacji dorosłych może mieć różny stopień nietolerancji
Przyczyna
Wrodzony enzymatyczny defekt - brak lub znaczne obniżenie aktywności aldolazy B w wątrobie, nerkach i jelicie cienkim
Zaburzenie wchłaniania fruktozy w jelicie cienkim z powodu nieprawidłowej funkcji transportera GLUT5
Mechanizm patofizjologiczny
Gromadzenie fruktozo-1-fosforanu ? zahamowanie glikogenolizy i glukoneogenezy ? hipoglikemia, uszkodzenie wątroby i nerek
Niewchłonięta fruktoza trafia do jelita grubego ? fermentacja bakteryjna ? gazy i kwasy organiczne ? objawy jelitowe
Objawy kliniczne
Po spożyciu fruktozy/sacharozy: wymioty, hipoglikemia, drżenie, senność, żółtaczka, hepatomegalia, może dojść do niewydolności wątroby
Wzdęcia, bóle brzucha, gazy, biegunki po spożyciu fruktozy; brak objawów ogólnoustrojowych
Początek objawów
W okresie niemowlęcym - po wprowadzeniu owoców, soków lub pokarmów zawierających sacharozę
W każdym wieku, często u dorosłych, po spożyciu większych ilości fruktozy
Diagnostyka
Testy genetyczne (mutacje genu ALDOB), test enzymatyczny z biopsji wątroby
Wodorowy test oddechowy po podaniu fruktozy
Leczenie
Całkowita eliminacja fruktozy, sacharozy i sorbitolu z diety
Ograniczenie spożycia fruktozy, unikanie nadmiaru w jednym posiłku
Leczenie
Leczenie wrodzonej nietolerancji fruktozy ma charakter wyłącznie dietetyczny i polega na ścisłej, dożywotniej eliminacji fruktozy, sacharozy oraz sorbitolu z diety. Postępowanie to stanowi jedyną skuteczną formę terapii, zapobiegającą występowaniu ostrych zaburzeń metabolicznych, hepatotoksyczności i niewydolności nerek. Nawet niewielka ekspozycja na fruktozę (ukryte źródła) może prowadzić do ciężkiej hipoglikemii i uszkodzenia hepatocytów, dlatego rygorystyczne przestrzeganie diety jest kluczowe dla utrzymania wyrównania metabolicznego pacjenta. Dziecko powinno pozostawać pod stałą opieką zespołu interdyscyplinarnego (lekarz metaboliczny, hepatolog, dietetyk kliniczny). Zaleca się regularne monitorowanie stanu odżywienia, analizy izoform transferryny oraz stężeń witamin z grupy B, kwasu foliowego, żelaza i cynku. Przy prawidłowym przestrzeganiu zaleceń dietetycznych rokowanie jest bardzo dobre - dochodzi do całkowitej remisji objawów, normalizacji wyników biochemicznych oraz prawidłowego wzrastania i rozwoju.
Do produktów, które należy bezwzględnie wyeliminować w HFI, należą:
- owoce i przetwory owocowe: jabłka, gruszki, winogrona, śliwki, morele, daktyle, figi, miód, suszone owoce, soki owocowe;
- warzywa o wysokiej zawartości fruktozy: marchew, buraki, pomidory, kukurydza, cebula, papryka;
- produkty słodzone: cukier (sacharoza), syrop glukozowo-fruktozowy, syrop kukurydziany, syrop z agawy, napoje gazowane, słodycze, dżemy, wyroby cukiernicze;
- substancje słodzące i dodatki: sorbitol (E420), mannitol (E421), ksylitol (E967) oraz preparaty farmaceutyczne (syropy!) zawierające wymienione związki.
Za bezpieczne i dobrze tolerowane uznaje się:
- produkty zbożowe: ryż, kasze (jaglana, gryczana, jęczmienna), makaron i pieczywo bez dodatku cukru;
- produkty białkowe: mięso, drób, ryby, jaja - pod warunkiem braku sosów i marynat zawierających cukry;
- tłuszcze: masło, oleje roślinne (rzepakowy, słonecznikowy, oliwa z oliwek);
- warzywa niskofruktozowe: ziemniaki, ogórek, cukinia, bakłażan, sałata, szpinak, brokuły;
- nabiał naturalny: mleko, jogurty naturalne, sery twarogowe i dojrzewające bez dodatku cukru;
- dopuszczalne źródła węglowodanów prostych: czysta glukoza (dekstroza) oraz maltodekstryna.
Piśmiennictwo
1. Adamowicz M., Płoski R., Rokicki D. i wsp.: Transferrin hypoglycosylation in hereditary fructose intolerance: using the clues and avoiding the pitfalls. J Inherit Metab Dis. 2007;30(3):407.
2. Albuquerque A.L.B., Dos Santos Borges R., Conegundes A.F. i wsp.: Inherited Fanconi syndrome. World J Pediatr. 2023;19(7):619-634.
3. Cano A., Alcalde C., Belanger-Quintana A. i wsp.: Vitamin C and folate status in hereditary fructose intolerance. Eur J Clin Nutr. 2022;76(12):1733-1739.
4. Di Dato F., Spadarella S., Puoti M.G. i wsp.: Daily Fructose Traces Intake and Liver Injury in Children with Hereditary Fructose Intolerance. Nutrients. 2019;7;11(10):2397.
5. Gaughan S., Ayres L., Baker P.R. II.: Hereditary Fructose Intolerance. 2015 Dec 17 [updated 2021 Feb 18]. In: Adam M.P., Bick S., Mirzaa G.M., Pagon R.A., Wallace S.E., Amemiya A., editors. GeneReviews? [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993-2026.
6. Gunduz M., Ünal-Uzun Ö., Koç N. i wsp.: Molecular and clinical findings of Turkish patients with hereditary fructose intolerance. J Pediatr Endocrinol Metab. 2021;34(8):1017-1022.
7. Jones H.F., Butler R.N., Moore D.J. i wsp.: Developmental changes and fructose absorption in children: effect on malabsorption testing and dietary management. Nutr Rev. 2013;71(5):300-9.
8. Kim A.Y., Hughes J.J., Pipitone Dempsey A. i wsp.: Pitfalls in the Diagnosis of Hereditary Fructose Intolerance. Pediatrics. 2020;146(2): e20193324.
9. Li H., Byers H.M., Diaz-Kuan A. i wsp.: Acute liver failure in neonates with undiagnosed hereditary fructose intolerance due to exposure from widely available infant formulas. Mol Genet Metab. 2018;123(4):428-432.
10. Maines E., Gugelmo G., Maiorana A. i wsp.: The role of the analysis of sialotransferrin isoforms in the management of hereditary fructose intolerance: a systematic review. J Diabetes Metab Disord. 2024;24(1):27.
11. Mock D.M., Perman J.A., Thaler M. i wsp.: Chronic fructose intoxication after infancy in children with hereditary fructose intolerance. A cause of growth retardation. N Engl J Med. 1983;309(13):764-70.
12. Pronicka E., Adamowicz M., Kowalik A. i wsp.: Elevated carbohydrate-deficient transferrin (CDT) and its normalization on dietary treatment as a useful biochemical test for hereditary fructose intolerance and galactosemia. Pediatr Res. 2007;62(1):101-5.
13. Quintana E., Sturiale L., Montero R. i wsp.: Secondary disorders of glycosylation in inborn errors of fructose metabolism. J Inherit Metab Dis. 2009;32 Suppl 1: S273-8. doi: 10.1007/s10545-009-1219-4.
14. Santer R., Rischewski J., von Weihe M. i wsp.: The spectrum of aldolase B (ALDOB) mutations and the prevalence of hereditary fructose intolerance in Central Europe. Hum Mutat. 2005;25(6):594.
15. Singh S.K., Sarma M.S.: Hereditary fructose intolerance: A comprehensive review. World J Clin Pediatr. 2022 Jul 9;11(4):321-329.
16. Tsampalieros A., Beauchamp J., Boland M. i wsp.: Dietary fructose intolerance in children and adolescents. Arch Dis Child. 2008;93(12):1078.
17. Waibel K.H.: Fructose intolerance/malabsorption and recurrent abdominal pain in children. Pediatrics. 2014;134 Suppl. 3: S158.
Przypadek kliniczny
Chłopiec urodzony z ciąży pierwszej, w 39. tygodniu, oceniany na 8 punktów Apgar, z masą ciała 3100 g. Od urodzenia dziecko było karmione piersią na żądanie, rozwój psychoruchowy był prawidłowy. W 6. m.ż. do diety wprowadzono nowe produkty, owoce i warzywa. Od tego czasu zaobserwowano pogorszenie apetytu i pojawienie się biegunki w postaci 7-8 stolców na dobę. Ze względu na utrzymywanie się biegunki pomimo stosowania probiotyków i zmiany diety na bezmleczną, dziecko skierowano do szpitala. W szpitalu rejonowym stwierdzono niedobór masy ciała < 3. centyla i hepatomegalię +3 cm. W badaniach laboratoryjnych obserwowano podwyższoną aktywność transaminaz (AST 87U/l, ALT 156U/l) oraz białkomocz 87,5 mg/dl. Wobec podejrzenia choroby nerek chłopiec w wieku 10 miesięcy został przekazany do Kliniki Pediatrii i Nefrologii w celu dalszej diagnostyki i leczenia. Stan ogólny przy przyjęciu był dobry. W badaniu przedmiotowym obserwowano niedobór masy ciała 8,400 g (< 3. centyla) i hepatomegalię +4 cm. W badaniach laboratoryjnych stwierdzono: prawidłowe CRP 1 mg/dl (0-1 mg/dl), prawidłowe stężenie albumin 4,9 g/dl (3,4-4,2 g/dl) i białka całkowitego 7,2 g/dl (6-8 g/dl), prawidłowe stężenie mocznika 24 mg/dl (10,7-36,4 mg/dl) i kreatyniny 0,4 mg/dl (0,2-0,7 mg/dl), prawidłowe stężenie glukozy 91 mg/dl (60-99 mg/dl), cholesterolu całkowitego 99 mg/dl (44-181 mg/dl), kwasu mlekowego 1,8 mmol/l (0,5-2,2 mmol/l) i bilirubiny całkowitej 0,6 mg/dl (0,2-1,3 mg/dl); podwyższoną aktywność transaminaz ALT 323 U/L (5-45 U/l), AST 346 U/L (20-60 U/l), GGT 23 U/L (5-16 U/l) i podwyższone stężenie kwasu moczowego 16,4 mg/dl. W morfologii krwi stwierdzono cechy niedokrwistości normocytarnej Hgb 10,7 g/dl, Hct 31,6%, MCV 75,3 fL, z kolei w gazometrii cechy niewielkiej kwasicy metabolicznej pH - 7,32, HCO3 - 18 mmol/l, BE - 6 mmol/l. Badania w kierunku kłębuszkowych zapaleń nerek C3 - 114 mg/dl (88-165 mg/dl), C4 - 28,8 mg/dl (14-44 mg/dl), IgA - 49,1 mg/dl (7-45 mg/dl), IgG - 597,4 mg/dl (219-756 mg/dl), IgM - 83,1 mg/dl (21-104 mg/dl), ASO < 25 U/ml (< 200)] były prawidłowe; serologiczne markery zakażeń wirusami HBV (HbsAg) i HCV (anty-HCV) były ujemne, skrining serologiczny w kierunku celiakii także był negatywny. W badaniu ogólnym moczu stwierdzono białkomocz 165 mg/dl, leukocyty 2-3 wpw (w polu widzenia), erytrocyty 4-6 wpw. Ze względu na podejrzenie choroby metabolicznej oznaczono profil kwasów organicznych w moczu metodą CG-MS oraz profil izoform transferryny typu I w surowicy - 37,6%. W GC-MS wykryto acydurię 3-hydroksydikarboksylową C6-10 ze znikomą ketonurią, podwyższony kwas 2-ketoglutarowy (kwas mlekowy w normie) - niespecyficzne zaburzenia energetyczne. Analiza izoform transferryny wykazała nieprawidłowy wzór izoform transferryny typu I - 37,6% CDT (1,5-6,2). Badanie genetyczne potwierdziło rozpoznanie HFI i najczęstszą mutację genu ALDOB p.Ala149Pro (A149P). U dziecka zastosowano dietę z eliminacją fruktozy, sacharozy i sorbitolu z poprawą kliniczną i biochemiczną.
3HIPOFOSFATEMIA SPRZĘŻONA Z CHROMOSOMEM XPiotr Skrzypczyk, Agnieszka Antonowicz-Zawiślak, Małgorzata Pańczyk-Tomaszewska
Definicja i patomechanizm
Hipofosfatemia sprzężona z chromosomem X (X-linked hypophosphatemia, XLH; #307800) należy do wrodzonych wad metabolizmu wapniowo-fosforanowego i jest spowodowana patogennymi wariantami genu PHEX. Produkt genu, białko PHEX, jest naturalnym inhibitorem ekspresji genu FGF23. Choroba jest najczęstszą postacią krzywicy hipofosfatemicznej. Występuje z częstością 1,7-4,8:100 000 i dziedziczy się w sposób dominujący, sprzężony z chromosomem X (XD). W 70-80% przypadków choroba jest dziedziczona po jednym z rodziców. W przypadku chorej matki ryzyko przeniesienia choroby na potomstwo wynosi 50% dla każdego dziecka niezależnie od płci, w przypadku chorego ojca zachorują wszystkie córki i żaden syn. W pozostałych 20-30% choroba jest wynikiem wariantu de novo. Objawy XLH są identyczne u kobiet i mężczyzn.
Fosforany stanowią około 0,5% masy ciała noworodków i około 1% u starszych dzieci i dorosłych, z czego 85% jest zdeponowanych w kościach (głównie jako hydroksyapatyt), 14% w płynie wewnątrzkomórkowym, a 1% w płynach zewnątrzkomórkowych (w tym osoczu). Fosforany odgrywają rolę w metabolizmie energetycznym (adenozynotrójfosforan, ATP), są przenośnikiem informacji wewnątrz komórek (cykliczny adenozynomonofosforan, cAMP), składnikiem błon komórkowych, kwasów nukleinowych, kości i zębów. Metabolizm fosforanów w organizmie jest regulowany przy udziale parathormonu (PTH), aktywnej postaci witaminy D (kalcytriol - 1,25(OH)2D) oraz czynnika wzrostu fibroblastów 23 (FGF23).
Fizjologiczna rola FGF23 polega na obniżaniu ilości fosforanów w organizmie poprzez dwa mechanizmy. FGF23 hamuje aktywność 1-alfa-hydroksylazy, zmniejszając w ten sposób produkcję 1,25(OH)2D, co ogranicza wchłanianie fosforanów w przewodzie pokarmowym. W kanaliku proksymalnym cewki nerkowej FGF23 zmniejsza aktywność kotransporterów sodowo-fosforanowych (NaPi2a i NaPi2c), co hamuje wchłanianie zwrotne fosforanów i zwiększa ich utratę z moczem (hiperfosfaturia). Utrata funkcji białka PHEX prowadzi do nadekspresji genu FGF23 i nadmiernej produkcji FGF23, czego efektem jest masywna, niekontrolowana utrata fosforanów z moczem oraz upośledzenie wchłaniania fosforanów z przewodu pokarmowego. Hipofosfatemia zaburza mineralizację tkanki kostnej, co skutkuje krzywicą u dzieci i osteomalacją u dorosłych. Ponadto niedobór białka PHEX powoduje akumulację białek zaangażowanych w metabolizm kostny, a występujący w nadmiarze FGF23 wiąże się z receptorami typu 2 i typu 3 dla czynników wzrostu fibroblastów w tkance łącznej, co skutkuje m.in. przedwczesnym zarastaniem szwów czaszkowych (kraniosynostozą).
Obraz kliniczny i biochemiczny
Choroba cechuje się krzywicą będącą konsekwencją hipofosfatemii oraz grupą unikalnych objawów wynikających z nadmiaru białek zaangażowanych w metabolizm kości oraz z wiązania FGF23 z receptorami w tkance łącznej. Objawy XLH są niejednorodne i zmieniają się z czasem z powodu postępującego charakteru choroby. U dzieci najbardziej charakterystyczne są opóźniony i nieproporcjonalny wzrost (skrócenie kończyn dolnych przy prawidłowej długości tułowia), szpotawa deformacja podudzi, opóźniony rozwój motoryczny i nieprawidłowy wzorzec chodu. Typowe są bóle kostne. U części chorych występuje kraniosynostoza dotycząca najczęściej szwu strzałkowego oraz malformacja Chiariego. Z wiekiem obraz choroby się zmienia. Pojawiają się ropnie okołozębowe, nasilona próchnica, sztywność stawów, bóle i osłabienie mięśni. U dorosłych występuje osteomalacja, częste są złamania (w tym złamania niskoenergetyczne), pseudozłamania, choroba zwyrodnieniowa stawów, zwapnienia pozakostne (w tym entezopatie - zwapnienie i zapalenie przyczepów ścięgien, osteofity, zwapnienia w okolicach kręgosłupa zwężające kanał kręgowy). Typowym objawem u dorosłych jest przewodzeniowa utrata słuchu wynikająca ze skostnienia chrząstek słuchowych (osteoskleroza) oraz znaczne osłabienie mięśni i obniżenie wydolności fizycznej. Dorośli cierpią z powodu postępującej niepełnosprawności wpływającej negatywnie na jakość życia i zdolność do pracy. Należy podkreślić, że u części chorych choroba ma przebieg skąpo objawowy (osłabienie mięśni, bóle kostne) i może być wykryta przypadkowo w późnym wieku.
W badaniach krwi u nieleczonych chorych stwierdza się normokalcemię, hipofosfatemię, podwyższoną aktywność fosfatazy alkalicznej, stężenie parathormonu jest w normie lub nieznacznie podwyższone, stężenie 25OHD jest prawidłowe (zależne od m.in. suplementacji witaminy D), a stężenie 1,25(OH)2D jest prawidłowe lub obniżone.
Badanie ogólne moczu jest prawidłowe, wydalanie wapnia z moczem mieści się w zakresie normy lub jest obniżone, a wydalanie fosforanów podwyższone. Najbardziej wiarygodnym markerem utraty fosforanów z moczem jest wyliczenie wskaźnika maksymalnej zdolności resorpcyjnej cewek nerkowych dla fosforanów - TmP/GFR, który jest obniżony.
W badaniu rentgenowskim występują różnie nasilone cechy krzywicy klasyfikowanej według skali Rickets Severity Score (RSS). Hipofosfatemia prowadzi do zaburzeń mineralizacji, co jest widoczne na zdjęciach rentgenowskich jako poszerzenie płytek wzrostowych, utrata wyraźnej granicy między płytką wzrostową a przynasadą oraz wklęsłość (kielichowate poszerzenie) przynasad.
U nieleczonego pacjenta w badaniu ultrasonograficznym jamy brzusznej nie stwierdza się nieprawidłowości. W badaniu rezonansu magnetycznego lub tomografii komputerowej głowy u części chorych można uwidocznić deformację czaszki, przedwczesne zarastanie szwów czaszkowych, malformację Chiariego typu 1 (obniżenie się migdałków móżdżku).
Diagnostyka (w tym diagnostyka różnicowa)
Chorobę należy różnicować ze stanami przebiegającymi z pozanerkową utratą fosforanów oraz innymi chorobami przebiegającymi z upośledzoną reabsorpcją fosforanów w kanaliku proksymalnym (tab. 3.1). Do pozanerkowych przyczyn hipofosfatemii należą: niedostateczny dowóz fosforanów
Tabela 3.1. Diagnostyka różnicowa hipofosfatemii (najważniejsze przyczyny)
Choroba
Mechanizm, inne objawy, cechy charakterystyczne
Ca
P
ALP
PTH
25OHD
1,25(OH)2D
iFGF23
UCa/Crea
UP/Crea
TmP/GFR
Pozanerkowa utrata fosforanów
Niedostateczny dowóz fosforanów z pokarmem, upośledzenie wchłaniania fosforanów z przewodu pokarmowego, przesunięcie dokomórkowe fosforanów, utrata fosforanów w trakcie leczenia nerkozastępczego
N/?
?
???
N
N
N/?
N
Zmienny
?
N
Pierwotna nerkowa utrata fosforanów
Patogenne warianty SLC34A1 lub SLC34A3
Geny kodują kotransportery sodowo-fosforanowe w cewce proksymalnej (SLC34A1 - NaPi2a, SLC34A3 - NaPi2c), zmienny fenotyp zwłaszcza u heterozygot, czasami jako idiopatyczna hiperkalciuria, nefrokalcynoza lub nawrotowa kamica nerkowa. Cięższy fenotyp u homozygot - SLC34A1 - hiperkalcemia niemowlęca typu 2 (HCINF2; #616963), SLC34A3 - wrodzona krzywica hipofosfatemiczna z hiperkalciurią (HHRH; #241530)
N
?/N
?
N/?
N
?/N
N/?
?/N
?
?
Krzywica hipofosfatemiczna recesywna sprzężona z chromosomem X (zespół Denta typu 1) #300554
Warianty patogenne genu CLCN5, dziedziczenie XR, może występować białkomocz cewkowy, nefrokalcynoza i/lub kamica nerkowa
N
?/N
?
Zmienny
N
?/N
Zmienny
Zmienny
?
?
Zespół Fanconiego
Nieselektywne uszkodzenie cewki proksymalnej w zakresie różnie wyrażonych wszystkich funkcji. Poza krzywicą hipofosfatemiczną stwierdza się kwasicę cewkową proksymalną, w moczu: glukozurię, białkomocz (utrata białek niskocząsteczkowych). Może być uwarunkowany genetycznie (np. w przebiegu cystynozy, tyrozynemii typu I lub innych wrodzonych błędów metabolizmu) lub nabyty (leki np. cisplatyna, ifosfamid, antybiotyki aminoglikozydowe, metale ciężkie, np. ołów, rtęć, gammapatie monoklonalne, choroby autoimmunologiczne np. choroba Sjögrena)
N/?
?
?
N/?
N
N/?
N/?
?
?
?
Zależna od parathormonu nerkowa utrata fosforanów
Pierwotna nadczynność przytarczyc
Parathormon jest silnym inhibitorem NaPi2a i NaPi2c. Ze względu na hiperkalciurię pacjenci są narażeni na nefrokalcynozę/kamicę nerkową. U dzieci najczęściej podłoże genetyczne, np. jako składowa zespołów MEN (mnoga gruczolakowatość wewnątrzwydzielnicza)
?
?
?
?
N
N/?
N
?
?
?
Krzywica z niedoboru witaminy D
Obecnie bardzo rzadka. Może być konsekwencją zespołu złego wchłaniania lub niewłaściwie rozpoznanej nadwrażliwości na witaminę D. Nadczynność przytarczyc i hiperfosfaturia są wtórne do upośledzonego wchłaniania wapnia
N/?
N/?
???
???
???
Zmienne
Zmienne
?
Zmienne
?
Krzywice witamin-D-zależne (inaczej: krzywice hipokalcemiczne oporne na witaminę D)
Genetycznie uwarunkowane defekty metabolizmu witaminy D prowadzące do krzywicy pomimo jej prawidłowej podaży. Objawy przypominają krzywicę niedoborową. Dziedzicznie najczęściej autosomalne recesywne, rzadziej autosomalne dominujące
?
N/?
???
???
Zależne od postaci
Zależne od postaci
Zależne od postaci
?
Zmienne
?
Zależna od czynnika wzrostu fibroblastów 23 (FGF23) nerkowa utrata fosforanów
Hipofosfatemia sprzężona z chromosomem X (XLH) #307800
Warianty patogenne genu PHEX, XD, początek w dzieciństwie, krzywica, kraniosynostoza, entezopatie, ropnie okołozębowe, utrata słuchu
N
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
Autosomalna dominująca krzywica hipofosfatemiczna (ADHR) #193100
Warianty patogenne genu FGF23 prowadzące do oporności białka na rozkład, AD, początek w różnym wieku, mogą wystąpić okresy zaostrzeń i remisji
N
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
Autosomalna recesywna krzywica hipofosfatemiczna, hipofosfatemia autosomalna recesywna ARHR1, #241520; ARHR2, #613312;
ARHR1 - warianty patogenne genu DMP1, fenotyp podobny do XLH, ARHR2 - warianty patogenne genu ENPP1, może przebiegać jako uogólnione zwapnienie tętnic w okresie niemowlęcym
N
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
Zespół Raine'a #259775
Warianty patogenne genu FAM20C, AR, często śmiertelny w okresie okołoporodowym, dysmorfia, osteoskleroza
N
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
Zespół McCune'a-Albrighta #174800
Warianty patogenne somatyczne genu GNAS1, nadaktywność białek G, pobudzenie wielu szlaków komórkowych, mnogie endokrynopatie, m.in. przedwczesne dojrzewanie, dysplazja włóknista kości, plamy cafe au lait
N/?
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
Zespół skórno-szkieletowy z hipofosfatemią lub zespół znamion naskórkowych z hipofosfatemią (cutaneous skeletal hypophosphatemia syndrome, CSHS)
Warianty patogenne powstałe somatycznie w genach z rodziny RAS (NRAS, HRAS, KRAS), zmiany skórne (rozległe zmiany barwnikowe), dysplazja włóknista kości, krzywica u dzieci, osteomalacja u dorosłych
N
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
Hipofosfatemia (osteomalacja) indukowana guzem (tumor-induced osteomalacia, TIO)
Zespół paraneoplastyczny stwierdzany u dorosłych. Małe guzy pochodzenia mezanchymalnego z genem fuzyjnym FN1/FGFR1 lub FN1/FGF1 produkujące FGF23. Duża skuteczność leczenia burosumabem
N
?
?
N/?
N
N/?
?/N
?
?
?
? - wartość podwyższona; ??? - wartość znacznie podwyższona; ? - wartość obniżona; ??? - wartość znacznie obniżona; 1,25(OH)2D - stężenie 1,25-dihydroksywitaminy D (kalcytriolu) w surowicy; 25OHD - stężenie 25-hydrosywitaminy D w surowicy; AD - dziedziczenie autosomalne dominujące; ALP - aktywność fosfatazy alkalicznej w surowicy; AR - dziedziczenie autosomalne recesywne; Ca - stężenie wapnia w surowicy; iFGF23 - stężenie całej cząsteczki czynnika wzrostu fibroblastów 23 w osoczu; N - wartość w normie; P - stężenie fosforanów w surowicy; PTH - stężenie parathormonu w surowicy; TmP/GFR - maksymalna zdolność resorpcyjna cewek nerkowych dla fosforanów; UCa/Crea - wskaźnik wapniowo-kreatyninowy w porcji moczu; UP/Crea - wskaźnik fosforanowo-kreatyninowy w porcji moczu; XD - dziedziczenie sprzężone z chromosomem X dominujące; XR - dziedziczenie sprzężone z chromosomem X recesywne
z pokarmem (np. wcześniaki nieotrzymujące suplementacji, brak lub zbyt mała podaż w żywieniu pozajelitowym), upośledzenie wchłaniania fosforanów z przewodu pokarmowego (np. zespół krótkiego jelita, zespoły złego wchłaniania - celiakia, choroba Whipple'a, lamblioza, amyloidoza, chłoniaki), przesunięcie dokomórkowe fosforanów (po wlewie insuliny, zespół realimentacji, zespół głodnych kości po wyleczeniu nadczynności przytarczyc) oraz utrata fosforanów w trakcie ciągłych metod leczenia nerkozastępczego (zwykle stwierdza się już po 48 godzinach takiej terapii).
Nerkowa utrata fosforanów zachodzi w trzech mechanizmach: utrata spowodowana uszkodzeniem cewki proksymalnej lub niewydolnością transporterów NaPi2a i NaPi2c, utrata spowodowana nadmiarem parathormonu lub nadmiarem czynnika wzrostu fibroblastów 23.
W celu zróżnicowania przyczyn hipofosfatemii należy wykonać takie badania, jak:
- badania krwi - stężenia w surowicy: wapnia, fosforanów, mocznika, kreatyniny, kwasu moczowego, albumin, parathormonu, metabolitów witaminy D (1,25(OH)2D, 25OHD), aktywność fosfatazy alkalicznej (u dzieci - całkowita, u dorosłych - frakcja kostna), w miarę możliwości stężenie w osoczu całej cząsteczki czynnika wzrostu fibroblastów 23 (intact FGF23);
- gazometria (najczęściej włośniczkowa) z oceną pH krwi i stężenia wapnia zjonizowanego;
- badania moczu (tego samego dnia co badania krwi, optymalnie druga porcja moczu po nocy): badanie ogólne moczu, wydalanie z moczem wapnia, fosforanów, kreatyniny, białek o niskiej masie cząsteczkowej: ?2-mikroglobuliny, ?1-mikroglobuliny.
Wymienione badania pozwalają na wyliczenie wskaźników: przesączania kłębuszkowego (GFR), wskaźnika wapniowo-kreatyninowego i fosforanowo-kreatyninowego w moczu oraz wskaźnika TmP/GFR. Dla wyliczenia wskazanych parametrów i porównania z obowiązującymi normami można posłużyć się kalkulatorem zamieszczonym na stronie Europejskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (https://www.espn-online.org/tmp-gfr-calculator/).
Podwyższone lub mieszczące się w normie stężenie całej cząsteczki FGF23 u pacjentów z hipofosfatemią może wskazywać na utratę zależną od FGF23. W opublikowanym niedawno badaniu stężenie tego białka ? 27 pg/ml u chorych z obniżonym stężeniem fosforanów w surowicy ze 100% czułością wskazywało na hipofosfatemię zależną od nadmiaru FGF23.
W większości przypadków celem ustalenia ostatecznego rozpoznania wykonuje się badania molekularne - sekwencjonowanie genu PHEX lub w formie dedykowanego panelu wykonanego metodą sekwencjonowania nowej generacji (przebieg kliniczny i badania biochemiczne mogą być identyczne w różnych postaciach krzywicy hipofosfatemicznej). U części chorych choroba może wynikać z delecji fragmentu chromosomu X, stąd w razie ujemnego wyniku mogą być konieczne dalsze badania (np. ocena obecności mikrodelecji metodą MLPA). Ustalenie rozpoznania genetycznego u przynajmniej jednego członka rodziny jest bezwzględnie konieczne przy kwalifikacji do programu lekowego.
U pacjentów z rozpoznaniem XLH według rekomendacji europejskich z 2025 roku wymagane są regularne kontrole: parametry antropometryczne (na każdej wizycie: wzrost, masa, BMI, odległość międzykłykciowa i międzykostkowa, obwód i kształt czaszki), ciśnienie tętnicze (2 razy w roku), ocena kliniczna nasilenia krzywicy (bóle kostne, zmęczenie, sztywność), 6-minutowy test chodu (raz w roku od 5. r.ż.), konsultacja ortopedyczna (raz w roku), konsultacja stomatologiczna (2 razy w roku), pantomogram (od 6. r.ż. zależnie od potrzeb), ocena słuchu (od 8. r.ż. w przypadku pojawienia się objawów), ocena biochemiczna parametrów gospodarki wapniowo-fosforanowej i funkcji nerek (zwykle co 3 miesiące), zdjęcie rentgenowskie nadgarstków, kostek, stawów kolanowych oraz całych kończyn dolnych w projekcji przednio-tylnej (w momencie rozpoznania, następnie w razie potrzeby), badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej (co 1-2 lata), a w razie objawów sugerujących wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego - badanie dna oczu oraz rezonans magnetyczny mózgu i rdzenia kręgowego.
Leczenie
W przeszłości tradycyjnym leczeniem XLH (oraz innych postaci hipofosfatemii) była doustna suplementacja fosforanów. Lekiem z wyboru była mieszanka fosforanowa (łac. natrium phosphoricum monobasicum 4,5 g; natrium phosphoricum dibasicum 36,25 g; aqua dest. ad 250 g m.f. solutio). Mieszanka jest dawkowana na kilogram masy ciała (20-60 mg/kg m.c./24 godz. = 0,7-2,0 mmol/kg m.c./24 godz. = 0,4-1,25 ml/kg m.c./24 godz.) i podawana w kilku (początkowo 4-6, następnie minimum 3) dawkach dziennie. W wielu przypadkach masywnej utraty fosforanów nie daje się znormalizować stężenia fosforanów w surowicy, stąd celem jest uzyskanie normalizacji aktywności fosfatazy alkalicznej oraz poprawa kliniczna. Aby zmniejszyć ryzyko wtórnej nadczynności przytarczyc wywołanej suplementacją fosforanów, pacjenci wymagają podawania aktywnej postaci witaminy D (alfakalcydol - 1?-OH witamina D lub kalcytriol - 1,25(OH)2 witamina D). Alfakalcydol zwykle podaje się w jednej dobowej dawce (początkowo 30-50 ng/kg m.c./24 godz.) najczęściej wieczorem. Tradycyjny sposób leczenia wiązał się z szeregiem powikłań. Wielu pacjentów źle toleruje doustną podaż fosforanów (bóle brzucha, nudności, biegunki). Podawanie aktywnych postaci witaminy D zwiększa wchłanianie wapnia, a tym samym wtórnie jego wydalanie z moczem, co razem z nadmierną utratą fosforanów stwarza istotne ryzyko odkładania w nerkach fosforanu wapnia i nefrokalcynozy (wapnicy nerek).
Pacjenci, oprócz leczenia farmakologicznego, wymagają interdyscyplinarnego nadzoru (ortopeda, stomatolog, laryngolog). Często konieczne jest zabiegowe leczenie ortopedyczne, optymalnie wykonywane w momencie poprawy metabolizmu kostnego. Chorzy mogą wymagać leczenia neurochirurgicznego (malformacja Chiariego).
Przełomem w leczeniu XLH stało się wprowadzenie burosumabu - ludzkiego rekombinowanego przeciwciała monoklonalnego skierowanego przeciwko FGF23. Zgodnie z opublikowanymi w roku 2025 międzynarodowymi rekomendacjami aktualnie lekiem z wyboru w XLH jest burosumab. Poprzez hamowanie działania FGF23 burosumab zwiększa zarówno reabsorpcję fosforanów w cewce nerkowej, jak i endogenną produkcję 1,25(OH)2D. Przeprowadzone w ostatnich 10 latach badania u dorosłych i dzieci wykazały niezwykłą skuteczność i bezpieczeństwo leku. Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego (ChPL) lek podaje się podskórnie - dorosłym co 4 tygodnie w dawce początkowej 1,0 mg/kg m.c. (maks. 90 mg), dzieciom (ze względu na szybszy metabolizm kostny) co 2 tygodnie w dawce początkowej 0,8 mg/kg m.c. (maks. 90 mg); dawka u dzieci może być w razie potrzeby zwiększona do 2,0 mg/kg m.c. (maks. 90 mg). Działania niepożądane leku są łagodne (głównie związane z miejscem wkłucia). U niektórych pacjentów pojawiają się przeciwciała przeciwko burosumabowi, ale ich obecność nie wpływa na skuteczność leczenia. Burosumab normalizuje parametry biochemiczne i metabolizm tkanki kostnej, poprawia tempo wzrastania i normalizuje wydolność fizyczną, a ponadto ma pozytywny wpływ na inne objawy choroby jak zmiany okołozębowe.
Aktualnie (lipiec 2026 r.) w Polsce zarówno dzieci, jak i dorośli z XLH mogą być leczeni burosumabem w ramach Programu Lekowego Narodowego Funduszu Zdrowia (B.151) po uzyskaniu kwalifikacji przez Zespół Koordynacyjny ds. Chorób Ultrarzadkich. Kryteriami kwalifikacji są: rozpoznanie XLH potwierdzone badaniem genetycznym u chorego lub bezpośrednio spokrewnionego członka rodziny, wiek ? 1. r.ż., prawidłowe stężenie wapnia w surowicy, stężenie fosforanów w surowicy na czczo poniżej zakresu dla wieku, wykluczenie nadczynności przytarczyc oraz ciężkiego zaburzenia czynności nerek lub schyłkowej niewydolności nerek, brak przeciwwskazań według aktualnej ChPL, dodatkowo u dzieci: radiologicznie potwierdzona choroba kości (RSS ? 2) i niezamknięta płytka wzrostowa, u dorosłych: nietolerancja lub niewystarczająca skuteczność leczenia fosforanami i aktywną postacią witaminy D, uporczywe (przewlekłe) oraz wyniszczające kliniczne objawy choroby i obecność pseudozłamań i/lub cech znacznej osteomalacji w badaniu obrazowym.
Piśmiennictwo
1. Antonowicz A., Lipiński P., Popow M., Skrzypczyk P.: Approach to a Child with Hypophosphatemia. Biomolecules. 2025; 15(9): 1321.
2. Haffner D., Emma F., Seefried L. i wsp.: Clinical practice recommendations for the diagnosis and management of X-linked hypophosphataemia. Nat Rev Nephrol. 2025; 21(5): 330-354.
3. Haffner D., Leifheit-Nestler M., Grund A. i wsp.: Rickets guidance: part I-diagnostic workup. Pediatr Nephrol. 2022; 37(9): 2013-2036.
4. Kiafzezi D., Stamati A., Karagiannis T. i wsp.: Burosumab Efficacy and Safety in Patients with X-Linked Hypophosphatemia: Systematic Review and Meta-analysis of Real-World Data. Calcif Tissue Int. 2024; 115(3): 229-241.
5. Takashi Y., Kawanami D., Fukumoto S.: Recent advances in fibroblast growth factor 23-related hypophosphatemic disorders. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2024; 31(4): 170-175.
Przypadek kliniczny
U 18-miesięcznej dziewczynki, dziecka zdrowych niespokrewnionych rodziców, w okresie nauki chodzenia pojawiła się nasilona szpotawość podudzi. Pacjentka była początkowo pod opieką ortopedyczną. Na pierwszym etapie była leczona zachowawczo i zwiększano podaż witaminy D (do 2000 jednostek/dobę). Z powodu nasilających się deformacji kończyn dolnych, w wieku 2 lat i 8 miesięcy, na bliższych nasadach obu kości piszczelowych umieszczono płytki modelujące wzrost kostny. W wieku 3 lat zmieniono ustawienie płytki po lewej stronie. Po drugiej operacji ortopedycznej oceniono gospodarkę wapniowo-fosforanową dziewczynki, wykryto hipofosfatemię i skierowano pacjentkę do kliniki nefrologii dziecięcej. W trakcie badań diagnostycznych stwierdzono normokalcemię (wapń - 2,32 mmol/l = 9,28 mg/dl), hipofosfatemię (fosfor - 0,85 mmol/l = 2,63 mg/dl), wysokie stężenie witaminy D (25OHD - 85,4 pg/ml), podwyższoną aktywność fosfatazy alkalicznej (460 j./l) oraz obniżoną wartość wskaźnika TmP/GFR (maksymalna zdolność resorpcyjna cewek nerkowych dla fosforanów) - 0,99 mmol/l (norma dla wieku: 1,32-1,85). Badanie genetyczne (sekwencjonowanie nowej generacji) wykazało patogenny wariant w jednym allelu genu PHEX (c.1601C>T). Nie wykazano wariantów patogennych w pozostałych badanych genach (CLCN5, DMP1, ENPP1, FAH, FGF23, KL, SLC34A1, SLC34A3, VDR). Wobec ujemnego wywiadu rodzinnego nie wykonywano badań genetycznych u rodziców i uznano wariant jako występujący de novo. Dziewczynka rozpoczęła leczenie alfakalcidolem (33,3 ng/kg m.c./24 godz.) oraz mieszanką fosforanową (1,1 ml/kg m.c./24 godz.). Leczenie było bardzo źle tolerowane (wymioty, ból brzucha), a ból kości i deformacje kończyn się nie zmniejszały. Wystąpiono do Narodowego Funduszu Zdrowia (2022 r.) o indywidualną zgodę na leczenie burosumabem w ramach Ratunkowego Dostępu do Technologii Lekowych. Leczenie rozpoczęto w wieku 4 lat i 9 miesięcy, początkowo od dawki 10 mg s.c. co 2 tygodnie, następnie, ze względu na spadek stężenia fosforanów po początkowej normalizacji, dawkę zwiększono do 20 mg s.c. Od kwietnia 2024 roku leczenie jest kontynuowane w ramach Programu Lekowego Narodowego Funduszu Zdrowia (B.151). Pacjentka ma obecnie 8 lat, jest leczona burosumabem od 3,5 lat, a deformacje kostne całkowicie ustąpiły. Wzrost pacjentki mieści się między 10. a 25. percentylem; w wynikach badań laboratoryjnych stwierdza się normofosfatemię (3,8 mg/dl = 1,23 mmol/l), prawidłową aktywność fosfatazy alkalicznej (299 j./l) i prawidłową wartość TmP/GFR - 1,41 mmol/l (norma: 1,13-1,68). Nie obserwowano powikłań leczenia burosumabem.