Wpływ kultury arabskiej na sztukę polską. Rzemiosło artystyczne, architektura i malarstwo - Tadeusz Majda, Agata S. Nalborczyk

Foreword

The diffusion of Arab culture into Polish lands dates back as early as the Middle Ages. Arab merchants reached the borderland of Poland through Ruthenia. Numerous finds of Arab coins in the area of Poland prove that they were a legal tender; thus, it cannot be ruled out that Arab merchants were present on Polish territories.[1]

On the other hand, the mediaeval European interest in Arabic philosophy, medicine, mathematics, physics, astronomy, and alchemy resulted in numerous translations of works by, e.g. Averroes (Arab. Ibn Rušd), Avicenna (Arab. Ibn Sin?), from Arabic into Latin. They became available to Polish scholars, as exemplified by the preserved old prints of these works in Polish library collections.[2]

Among the artistic fields presented in this volume, handicrafts meant for interior decoration or brought as souvenirs reached Poland first. Pilgrims carried valuable pieces of Arab art to the Holy Land. Although there are no archival records on the imported products, this was a common habit amongst the European pilgrims. In all likelihood, many prominent Polish pilgrims purchased local artisanal handicraft. Importantly, during the reign of the Fatimids (Arab. Al-F??im?yy?n), Ayyubids (Arab. Al-Ayy?b?yy?n) or Mamluks (Arab. sing. maml?k, pl. mam?l?k) in the Middle East, handicraft was developing extensively, especially products made of metal, ceramic, and bones. Monuments of Islamic art made in the Arab countries, Iran, Turkey, and India during the Mogul Empire reached Poland in a myriad of ways; chiefly thanks to the early developed trade with the countries of the East. Islamic art was also a source of fascination to the Polish nobility, as strongly evidenced in the era of Polish Sarmatism, which proved crucial in the dissemination of the products of Islamic art. Spoils of war provided an equally important source of obtaining oriental products. There are many archival records on the origin of many works of Oriental art. The most valuable spoils of war were weapons, notably weapons of artistic value, and horse equipment, but there were also tents, carpets, and even manuscripts. Although rich collections of the Orientalia had appeared earlier in aristocratic palaces and royal courts, the systematic collection of works of Islamic art started in the 18th century.

When considering the diffusion of Arab art forms into Polish artistic culture, one must bear in mind the diffusion of artworks made by Arabs as well as works of art that incorporate elements of Arab art created in the circle of Persian, Tur-kish, and Mogul art in India. The first category includes art pieces brought by Poles from the Arab world or, more broadly, from Islamic countries, as well as pieces purchased by European collectors through antiquarian distribution. The articles by Małgorzata Redlak, Magdalena Pinker, and Karolina Krzywicka deal with this category of Arab pieces gathered in museum collections in Poland. On the other hand, the stream of Persian, Turkish or Ilkhanid art pieces - which incorporated various forms and motifs of the Arab art - into Polish artistic culture was much broader; these include fabrics, carpets, and architectural forms. In their articles, Beata Biedrońska-Słotowa and Mikołaj Getka-Kenig address the transfer of art pieces that incorporate forms and motifs of the Arab art. In the case of Arabic motifs in Polish painting, it is about the artists using motifs taken from architecture, landscapes, or scenes of everyday life in various Arab countries; Anna Kozak deals with this subject in her article.

This volume opens with Małgorzata Redlak's 'Precious Treasures of Arabic Handicraft from the 7th-16th Centuries in Polish collections', which presents the most prized works of Arab art that demonstrate the collectors' connoisseurship of Arab art. The collection of unique works of Arab art ranks the Polish collection at the global level; it includes, i.a., a collection of early glassware, especially flacons from the area of Iraq, Syria and Iran, an 11th-century marble chapiter from the Andalusian palace Madinat az-Zahra (Mad?nat az-Zahr?). A piece of an 11th-century religious amulet is a rare object of historical value.

Another article by Małgorzata Redlak 'On Selected Arabic Medieval Objects of Everyday Use from the 8th-16th Centuries in the Islamic Art Collection of the National Museum in Warsaw', discusses selected objects of historical value made of ceramic and glass, mainly from Iraq, Syria, and Egypt, from the 7th up to the 16th century. These treasures come from the Islamic Art Collection of the National Museum in Warsaw. Their function, form, and decoration comprised the selection criteria.

In 'Arab Treasures of the Ottoman Period in Collections of Polish National Museums', Magdalena Pinker discusses objects of historical value from the period during which the rule of the Ottoman Empire extended to the Arab countries of the Middle East and North Africa. In many places, such as Syria or Egypt, handicraft had characteristically 'Arabic' features of the particular place as well as some features ubiquitous in the entire Empire. The author of the article shows a selection of the most valuable treasures.

In 'Collections of Arabic Manuscripts in Poland - a History of Collecting', Tadeusz Majda tries to retrace the route of Arabic manuscripts to Poland over a few centuries. A considerable number of manuscripts in Arabic, especially Qur'ans and scientific works attested in library collections since the 16th century, evinced the Polish interest in the world of Islam.

Fabrics and their products, as well as carpets, came to Poland first; for several centuries, they were receiving great recognition, and the popularity of oriental carpets has lived on to modern times. Eastern fabrics were valued above all for the weaving artistry, patterns and colours, as well as expensive raw materials, mainly silk, cotton, Angora fibre, and others. Beata Biedrońska-Słotowa's article, 'Transfer of Arab Culture to Poland through the Mamluk, Ottoman, Persian, and Ilkhanid Fabrics from the Middle Ages to around 1900', meticulously presents the import of fabrics from the Muslim countries over several centuries. As a result, it is possible to comprehend the scale of imports of rolls of textiles as well as end products, e.g., sashes, tapestries, carpets or kilims. Oriental weaving products constitute vibrant collections in Polish national and church museums, in monasteries and churches, as well as in private collections.

Mikołaj Getka-Kenig in his text 'Arabic and Related Inspirations in the Polish Architecture of the Turn of the 18th and 19th Centuries: Exotic Forms in the Elite Contexts of an Eclectic Era' reveals the still underdeveloped aspect of the general tendency or presence of motifs from Arab and Turkish architecture in the Polish 18th-19th-century architecture. While the Arab architecture was usually the source of the borrowings, their routes led through the Arab countries, Turkey, as well as Western Europe. The Arabic style in Polish architecture was reflected mainly in residential architecture, gardens and parks, and arranging bathrooms.

Chronologically speaking, the manifestations of the transfer of Arab culture are abundant in Polish 19th-century painting, and they were still prevalent in the first decades of the 20th century. Anna Kozak's article 'Arabic Motifs in Polish Painting of the 19th Century and the Beginning of the 20th Century', discusses the leading Polish painters who used Arabic motifs in their work. The author, presenting a rich repertoire of strictly Arabic motifs and themes, points not only to the general tendency prevailing in Europe at that time but also to the specificity of using the favourite motifs by Polish painters.

The collection of ethnic jewellery from the Arab countries in the Asia and Pacific Museum in Warsaw is an example of a museum collection created after 1945. The author of the study 'Collection of Arabic Jewellery from the Middle East in the Holdings of the Asia and Pacific Museum in Warsaw', Karolina Krzywicka, discusses the history of compiling jewellery collections from various countries of Asia and North Africa, focusing on a vibrant collection of jewellery from Yemen. The author describes different types of jewellery worn by women, their form, types of decorations, and usage. Krzywicka richly illustrates the text with photographs of the discussed historical objects.

The material gathered in this volume shows the process of diffusion of elements of Islamic culture into Polish culture over several centuries. The diffusion manifested itself in various fields and forms, both in architecture, painting or drawing, as well as in the presence of handicraft. The culture of the Middle East also influenced other domains, namely the Polish vocabulary, with its many borrowings, and literature, with oriental motifs. All material objects of historical value discussed in this publication prove the intensity of cultural contacts between Poland and the Arab world or, more broadly, the Muslim world; they also serve as a testimony to what is valuable and precious in the Arab and Muslim art.

Tadeusz Majda

Foreword by the Series Editors

This is the third volume from the Transfer of Arabic Culture in the Polish History series. The series presents the fields in which the Arabic culture somehow interacted with the Polish culture: from early mediaeval archaeological results of work by a team of researchers from various disciplines, performed as a part of the research programme under the National Humanities Development Programme: Cultural transfer as the transdisciplinary element of the science of intercultural relations, as exemplified by the impact of Arabic culture on the cultural heritage of Poland (Project No. 2bH 15 0156 83 for the years 2016-2020).

The researchers focused on various elements, areas, and finds, starting from manuscripts by early Arab travellers, through direct travels by Poles and the memoirs they left, their participation in diplomatic relations with the Arab world, and ending up at science, literature, and arts. The project also included studying the role of intermediaries of other ethnic origins in the transfer of the Arabic culture into the Polish culture. The researchers also paid attention to the spiritual sphere, including philosophy, even religion, as well as language and linguistic issues. As one may see, the range of interactions between the Polish and Arabic cultures has been extensive, multidimensional, and multifaceted.

A cultural transfer also happens at the level of physical manifestations of culture. Monuments of Islamic art came to Poland in a myriad of ways: by trade, as souvenirs from travels, including pilgrimages to the Holy Land, but also as spoils of war, i.a. weapons, often of artistic value, horse harnesses, as well as tents, carpets, and even manuscripts. The Sarmatism of the Polish nobility - which rendered oriental products fashionable - fostered the process of gathering artistic products of Arab or, broader, Muslim culture. Later centuries saw the transformation of the collection into a deliberate enterprise among the Polish aristocracy and bourgeoisie; the collections of oriental art in Polish museums represent its culmination.

This volume, the third in the series, is entitled The influence of Arab culture on the Polish art: handicraft, architecture, and painting. The material collected in this publication shows the diffusion of Arab-Muslim elements into Polish culture, which manifested itself in various fields and forms: construction, plastic arts, as well as the presence of handicraft made locally and imported from the East.

Since the publication is also intended for readers who are not specialised scholars, this book uses simplified Polish transcription[1] for terms of Arabic origin. However, for reasons of clarity, the first occurrence of a particular term includes, in parentheses, the spelling that follows the scientific ISO standards. The currently valid names have been provided according to the directives of the Committee for Standardisation of Geographic Names from Outside the Republic of Poland.

Agata S. Nalborczyk

Mustafa Switat

Wstęp

Przenikanie kultury arabskiej na ziemie polskie datuje się już od wczesnego średniowiecza. Kupcy arabscy poprzez Ruś docierali aż do kresów Polski. Liczne znaleziska monet arabskich na obszarze Polski świadczą o tym, że monety te pełniły funkcję środka płatniczego, nie można wykluczyć też obecności kupców arabskich na naszych ziemiach[1].

Z kolei zainteresowanie średniowiecznej Europy arabską filozofią, medycyną, matematyką, fizyką, astronomią oraz alchemią spowodowało, że tłumaczono z arabskiego na łacinę liczne prace, jak choćby dzieła Awerroesa (arab. Ibn Ruszd; Ibn Rušd) i Awicenny (arab. Ibn Sina; Ibn Sin?), które stały się dostępne także uczonym polskim, o czym świadczyć mogą zachowane egzemplarze starodruków tych dzieł w polskich zbiorach bibliotecznych[2].

Spośród dziedzin artystycznych, prezentowanych w niniejszym tomie, do Polski najwcześniej docierały wyroby rzemiosła artystycznego, służące wystrojowi wnętrz oraz jako pamiątki z podróży. Cenne wyroby sztuki arabskiej przywozili pielgrzymi do Ziemi Świętej. Jakkolwiek brakuje zapisów archiwalnych o przywiezionych przedmiotach, wiadomo jednak, że był to powszechny zwyczaj pątników europejskich. Wielu znaczniejszych polskich pielgrzymów zapewne nabywało miejscowe dzieła artystyczne. Trzeba pamiętać, że w okresie panowania na Bliskim Wschodzie dynastii Fatymidów (Al-F??im?yy?n), Ajjubidów (Al-Ayy?b?yy?n) i Mameluków (arab. lp maml?k, lm mam?l?k) rzemiosło artystyczne rozwijało się bujnie - dotyczy to zwłaszcza wyrobów z metalu, ceramiki i kości. Wyroby sztuki muzułmańskiej, produkowane w krajach arabskich oraz w Iranie, Turcji oraz w Indiach za panowania Mogołów, napływały do Polski różnymi drogami - w pierwszym rzędzie dzięki wcześnie rozwiniętemu handlowi z krajami Wschodu. Duże znaczenie w upowszechnianiu się wyrobów sztuki islamu miała fascynacja nią polskiej szlachty, co silnie wyraziło się w dobie sarmatyzmu w Polsce. Równie ważnym źródłem pozyskiwania orientalnych wytworów były łupy wojenne. O pochodzeniu wielu dzieł sztuki orientalnej zachowały się zapisy archiwalne. Do najbardziej cenionych łupów należały broń, zwłaszcza broń o wartości artystycznej, oraz oporządzenie konia. Wśród zdobyczy wojennych znajdowały się również namioty, kobierce, a nawet rękopisy. Natomiast systematyczne kolekcjonowanie dzieł sztuki islamu przypada na wiek XVIII, chociaż już wcześniej w pałacach arystokracji i na dworze królewskim znajdowały się bogate zbiory orientaliów.

Rozpatrując zagadnienie przenikania do polskiej kultury artystycznej form sztuki arabskiej, trzeba mieć na uwadze zarówno przenikanie wytworów sztuki autorstwa Arabów, jak i te dzieła zawierające elementy sztuki arabskiej, które zostały wytworzone w kręgu działalności artystów perskich, tureckich czy mogolskich w Indiach. Do pierwszej kategorii zaliczamy przedmioty przywiezione przez Polaków z obszaru świata arabskiego, czy szerzej - z krajów islamu, jak i wyroby nabywane przez kolekcjonerów w Europie w obiegu antykwarycznym. Tej kategorii wyrobów arabskich, zgromadzonych w zbiorach muzealnych w Polsce, poświęcone są artykuły Małgorzaty Redlak, Magdaleny Pinker i Karoliny Krzywickiej. Natomiast znacznie szerszym strumieniem przenikały do polskiej kultury artystycznej wyroby sztuki perskiej, tureckiej i ilchanidzkiej, zawierające różnego rodzaju formy i motywy sztuki arabskiej, inkorporowane w style rozwinięte przez Persów, Turków oraz Ilchanidów. Do tych dziedzin należą tkaniny, kobierce i formy architekturalne. Temu zagadnieniu transferu wyrobów sztuki wykorzystujących formy i motywy sztuki arabskiej poświęcone są teksty Beaty Biedrońskiej-Słotowej i Mikołaja Getki-Keniga. W przypadku motywów arabskich w malarstwie polskim mamy do czynienia z sięganiem przez artystów do motywów zaczerpniętych z krajobrazu, architektury czy scen z życia codziennego różnych krajów arabskich. Tematykę tę ujmuje artykuł Anny Kozak.

Tom otwiera tekst Małgorzaty Redlak Najcenniejsze zabytki arabskiego rękodzieła artystycznego z wieków VII-XVI w zbiorach polskich, prezentujący unikatowe eksponaty, świadczące o bardzo wytrawnym znawstwie tej sztuki wśród kolekcjonujących. Zbiór tych rzadkich dzieł sztuki arabskiej stawia polską kolekcję na poziomie światowym. Zestaw uwzględnia, między innymi, kolekcję wczesnych szkieł, przede wszystkim flakonów, z obszaru Iraku, Syrii i Iranu, czy marmurowy kapitel z XI wieku pochodzący z pałacu Madinat az-Zahra (Mad?nat az-Zahr?) w Andaluzji. Cennym i rzadkim zabytkiem jest prezentowany fragment amuletu z XI wieku o treści religijnej.

W kolejnym artykule Małgorzaty Redlak O wybranych arabskich średniowiecznych wyrobach użytkowych z VIII-XVI wieku w Kolekcji Sztuki Islamu Muzeum Narodowego w Warszawie omówiono wybrane zabytki z ceramiki i szkła, pochodzące głównie z Iraku, Syrii i Egiptu, datowane na okres od VII do XVI wieku, znajdujące się w Kolekcji Sztuki Islamu Muzeum Narodowego w Warszawie. Przy wyborze wzięto pod uwagę ich niezwykle ważne cechy, a mianowicie funkcję, formę i dekorację.

Magdalena Pinker w tekście Zabytki arabskie okresu osmańskiego w kolekcjach polskich muzeów narodowych omawia zabytki z czasów, gdy kraje arabskie Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki znajdowały się pod panowaniem Imperium Osmańskiego. W wielu ośrodkach, jak w Syrii czy Egipcie, rozwijało się rzemiosło artystyczne, które nosi zarówno cechy lokalne, arabskie, jak i pewne cechy powszechnie występujące w całym Imperium. Autorka starała się przedstawić wybór najcenniejszych eksponatów.

Tadeusz Majda w artykule Zbiory rękopisów arabskich w Polsce - dzieje kolekcjonerstwa próbuje prześledzić drogi, jakimi rękopisy arabskie trafiały do Polski w ciągu kilku wieków. Dość duża liczba rękopisów w języku arabskim, zwłaszcza Koranów i dzieł naukowych poświadczonych w zbiorach bibliotecznych już od XVI wieku, świadczy o zainteresowaniu światem islamu w Polsce.

Najwcześniej do Polski docierały tkaniny i wyroby z tkanin oraz kobierce. Cieszyły się one wielkim uznaniem przez kilka wieków, a popyt na kobierce utrzymuje się do czasów współczesnych. Tkaniny wschodnie ceniono przede wszystkich za kunszt tkacki, wzory i barwy oraz drogi surowiec, zwłaszcza jed- wab, bawełnę, angorę i inne. W tekście Beaty Biedrońskiej-Słotowej Transfer kultury arabskiej do Polski za pośrednictwem mameluckich, osmańskich, perskich i ilchanidzkich tkanin w okresie od średniowiecza do około 1900 roku import tkanin z krajów muzułmańskich ukazany jest na przestrzeni kilku wieków, i to w sposób niezwykle szczegółowy. Daje to możliwość spojrzenia na skalę importu zarówno tkanin w belach, jak i gotowych wyrobów, na przykład pasów, makat, kobierców, kilimów. Orientalne wyroby tkackie składają się na bardzo bogate kolekcje w polskich muzeach państwowych, kościelnych, w klasztorach i kościołach oraz w zbiorach prywatnych.

W artykule Mikołaja Getki-Keniga Inspiracje arabskie i pokrewne w architekturze polskiej przełomu XVIII i XIX wieku - egzotyczna forma w elitarnych kontekstach doby wielostylowości uwidacznia się jeszcze nie w pełni opracowany aspekt mody czy też obecności motywów zaczerpniętych z architektury arabskiej i tureckiej w polskiej architekturze w XVIII-XIX wieku. Zapożyczenia te czerpano najczęściej z architektury arabskiej, ale szlaki tych zapożyczeń szły różnymi drogami, zarówno z krajów arabskich, z Turcji, jak i zachodniej Europy. Styl arabski w polskiej architekturze uwidocznił się głównie w architekturze rezydencjonalnej, w założeniach parkowych oraz w urządzaniu łazienek.

Chronologicznie rzecz ujmując, przejawy transferu kultury arabskiej są obficie reprezentowane w polskim malarstwie XIX wieku, chociaż były jeszcze popularne w pierwszych dziesięcioleciach wieku XX. W tekście Anny Kozak Motywy arabskie w malarstwie polskim w XIX i początkach XX wieku omówiono najważniejszych przedstawicieli malarstwa polskiego, którzy podejmowali wątki arabskie w swej twórczości. Autorka, ukazując bogatą paletę motywów o tematyce stricte arabskiej, wskazuje nie tylko na panującą ówcześnie w Europie modę na tę tematykę, ale również na pewną specyfikę wykorzystania ulubionych motywów przez polskich malarzy.

Przykład kolekcji ze zbiorów muzealnych powstałej po 1945 roku, może stanowić kolekcja biżuterii etnicznej z krajów arabskich, znajdująca się w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. Autorka tej prezentacji zatytułowanej Kolekcja biżuterii arabskiej z Bliskiego Wschodu w zbiorach Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Karolina Krzywicka, omawia historię powstawania kolekcji biżuterii z różnych krajów Azji i Afryki Północnej, skupiając się na wyjątkowo bogatej kolekcji biżuterii z Jemenu. Charakteryzuje poszczególne typy kobiecej biżuterii, omawia ich formę, rodzaje dekoracji i przeznaczenie. Tekst ten jest bogato ilustrowany zdjęciami omawianych zabytków.

Materiał zebrany w niniejszym tomie ukazuje przenikanie elementów kultury islamu do polskiej kultury od kilku stuleci. Przenikanie to przejawiało się w różnych dziedzinach i w różnej formie, zarówno w obecności wyrobów rzemiosła artystycznego, w architekturze, jak i w malarstwie i rysunku. Także i inne dziedziny ulegały wpływom kultury Bliskiego Wschodu, a mianowicie słownictwo polskie, do którego zaczerpnięto wiele zapożyczeń; należy także odnotować obecność motywów orientalnych w literaturze. Wszystkie omówione w tej publikacji zabytki materialne świadczą o intensywności kontaktów kulturowych między Polską i światem arabskim, czy szerzej, muzułmańskim, są także świadectwem wiedzy o tym, co w sztuce arabskiej oraz muzułmańskiej cenne i wartościowe.

Tadeusz Majda

Wstęp redaktorów serii

Przedstawiamy trzeci tom z serii wydawniczej Transfer kultury arabskiej w dziejach Polski. Seria ta prezentuje wyniki prac zespołu naukowców różnych dyscyplin, realizującego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki projekt badawczy pt. Transfer kulturowy jako transdyscyplinarny element nauki o stosunkach międzykulturowych na przykładzie wpływów kultury arabskiej w dziedzictwie kulturowym Polski (projekt nr 2bH 15 0156 83 na lata 2016-2020).

Badacze ci zajęli się różnymi elementami oraz dziedzinami, w których kultura arabska zetknęła się w jakiś sposób z polską, poczynając od wczesnośredniowiecznych znalezisk archeologicznych, rękopisów wczesnych podróżników arabskich, przez bezpośrednie podróże Polaków i pozostawione przez nich pamiętniki, ich udział w relacjach dyplomatycznych ze światem arabskim, po naukę, literaturę i sztukę. W ramach projektu autorzy przebadali także rolę, jaką odegrali w transferze kultury arabskiej do kultury polskiej pośrednicy o innym pochodzeniu etnicznym. Nie pominięto również sfery duchowej, czyli filozofii, a nawet religii oraz zagadnień językowych. Jak zatem widać, zakres zetknięcia się polskiej kultury z arabską jest bardzo szeroki, wielowymiarowy i wielowątkowy.

Transfer kulturowy odbywa się także na poziomie materialnych przejawów kultury. Zabytki sztuki islamu napływały do Polski różnymi drogami - jako efekt handlu, pamiątki z podróży, w tym pielgrzymek do Ziemi Świętej, ale również jako łupy wojenne, wśród których znajdowały się nie tylko broń, nierzadko cenna artystycznie czy uprząż dla koni, ale także namioty, kobierce, a nawet rękopisy. Gromadzeniu wyrobów artystycznych, będących wytworem kultury arabskiej i szerzej, muzułmańskiej, sprzyjał sarmatyzm polskiej szlachty, wyrażający się w modzie na wyroby orientalne. W późniejszych wiekach mamy do czynienia już ze świadomą działalnością kolekcjonerską polskiej arystokracji i mieszczaństwa, której zwieńczeniem są zbiory sztuki orientalnej w polskich muzeach.

Tom niniejszy, trzeci w serii, zatytułowany jest Wpływ kultury arabskiej na sztukę polską: rzemiosło artystyczne, architektura i malarstwo, a materiał w nim zebrany ukazuje przenikanie elementów arabsko-muzułmańskich do polskiej kultury, które przejawiało się w różnych dziedzinach i w różnej formie: w budownictwie, sztukach plastycznych czy obecności wyrobów rzemiosła artystycznego, tak wyrabianych na miejscu, jak i sprowadzanych ze Wschodu.

W niniejszej publikacji dla terminów pochodzących z języka arabskiego zastosowano transkrypcję uproszczoną polską[1] ze względu na to, że jest ona przeznaczona także dla czytelników niebędących arabistami, ale przy pierwszym wystąpieniu danego terminu w tekście podana została dla jasności w nawiasie pisownia zgodna ze standardem naukowym ISO. Nazewnictwo geograficzne ujednolicone zostało na podstawie wytycznych Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP.

Agata S. Nalborczyk

Mustafa Switat