Kryzys

Dwa tygodnie w maju

Mimo słów potępienia ze strony krajów arabskich i ONZ, a także bojkotu ogłoszonego przez zachodnich ambasadorów, Izrael uczcił swoją niepodległość. Parada trwała zaledwie dwadzieścia sześć minut, wzięło w niej udział tysiąc sześciuset żołnierzy i kilka pojazdów. Pułkownik Lior określił ją pogardliwym mianem "pochodu harcerzy". Decyzja Eszkola o tym, żeby uroczystość miała skromny charakter, wywołała ostrą krytykę jego rywali, zwłaszcza Ben Guriona, który zarzucił premierowi potulność wobec zagranicy. Mimo to parada przyciągnęła około dwustu tysięcy widzów, którzy oglądali ją stłoczeni u podnóża góry Skopus, ozdobionej tego dnia wielką, podświetlaną gwiazdą Dawida. Nikt z nich nie zdawał sobie sprawy, że w tym samym czasie egipskie wojska gromadziły się na Synaju.

Doniesienia na ten temat, pochodzące od zachodnich agencji informacyjnych, dotarły do Rabina poprzedniego wieczora, kiedy razem z Eszkolem szykował się do udziału w uroczystości na stadionie na Uniwersytecie Hebrajskim. Eszkol początkowo zareagował powściągliwie. Przypomniał Rabinowi, że Naser lubi się popisywać i że w najgorszym razie będzie to po prostu powtórka z 1960 roku, kiedy Egipt przeprowadził nagłą remilitaryzację półwyspu Synaj, a potem się wycofał. Rabin zgodził się z premierem i wydał rozkaz unikania jakichkolwiek działań na północnej granicy, które mogłyby zostać uznane za prowokację. Polecił też zorganizować dodatkowe patrole zwiadowcze na południu. Następnie pojechał z Eszkolem na uniwersytet, gdzie wysłuchali ocenzurowanego wiersza Natana Altermana i nowego utworu kompozytorki Naomi Szemer Jeruszalaim szel zachaw (Jerozolima ze złota), który wkrótce miał się stać nieformalnym hymnem Izraela.

Premier starał się demonstrować opanowanie, ale czuł niepokój. Spędził wieczór na przyjęciu w domu wenezuelskiego milionera Milesa Sherovera, gdzie co chwila przekazywano mu najnowsze informacje na temat sytuacji na południu. Egipskie wojska zajmowały pozycje, realizując plan "Zdobywca", dobrze znany Izraelczykom; generał Fawzi poleciał do Damaszku. Wojska izraelskie były rozstawione zgodnie z planem o kryptonimie "Kowadło" i w razie potrzeby mogły zatrzymać inwazję z dowolnego kierunku, potrzebowały jednak czterdziestu ośmiu godzin na przygotowania. Eszkol nie był pewien, czy ma tyle czasu. Kiedy jego żona Miriam zapytała, dlaczego wydaje się rozkojarzony, odparł gniewnie: "Nie wiesz, że lada chwila wybuchnie wojna?".

Nazajutrz obawy Eszkola przybrały na sile. Czekając w Hotelu King David na rozpoczęcie parady, odbył rozmowę z Rabinem, który zarekomendował wzmocnienie izraelskich jednostek pancernych na pustyni Negew, zaminowanie pogranicza i mobilizację jednej lub dwóch brygad rezerwistów.

Rabin rozumiał, że sytuacja jest bardzo delikatna, i bał się, co zrobi Naser. Tak się składało, że poznał go osobiście: spotkali się jeden jedyny raz po zakończeniu wojny w 1948 roku, kiedy Rabin pomógł wynegocjować ewakuację egipskich żołnierzy z pustyni Negew. Przyszły prezydent Egiptu powiedział mu wówczas: "Naszym największym wrogiem są Brytyjczycy. [...] Powinniśmy walczyć z imperium, które nas skolonizowało, a nie z wami". Na młodym izraelskim oficerze słowa te zrobiły niemałe wrażenie, ale odkąd Naser przejął władzę, dowiódł, że jest nieprzewidywalny i uparty. Icchak Rabin czuł, że trzeba szykować się na najgorsze.

"Gdybyśmy nie zareagowali - gdybyśmy pokazali Egipcjanom, że nie zdajemy sobie sprawy z ich posunięć lub je lekceważymy - być może uznaliby, że jesteśmy słabi i zdecydowaliby się na atak", wspominał później Rabin. "Z drugiej strony zbyt ostra odpowiedź mogłaby zostać odczytana jako dowód naszych agresywnych zamiarów i wywołać wojnę, której nie chcieliśmy". Ten scenariusz wydawał się Eszkolowi o wiele groźniejszy. Premier zaaprobował postawienie armii w stan gotowości i przerzucenie kilku kompanii czołgów na południe, nie zgodził się natomiast na mobilizację rezerwistów.

Przez cały dzień napływały kolejne wieści z Synaju. Przywódcy Izraela musieli się z nimi zapoznawać podczas uroczystości, w których uczestniczyli, na przykład podczas narodowego sprawdzianu z wiedzy o Biblii i balu sił powietrznych. Rabin poinformował Eszkola, że dwie egipskie dywizje zostały rozmieszczone na umocnionych terenach w pobliżu Dżabal Libni i Bir Hasana. Była tylko jedna dobra wiadomość: 4. Dywizja Pancerna, najlepsza jednostka, jaką dysponował Naser, nie opuściła jeszcze Kairu. Rabin zalecał ostrożność, żywił bowiem przekonanie - podzielane przez Waszyngton - że Egipt robi to wszystko na pokaz. Eszkol przyznał rację szefowi sztabu, nadal jednak czuł niepokój. Co jeśli działania Nasera ośmielą Syrię do zorganizowania kolejnych akcji terrorystycznych? Co jeśli Syryjczycy zmuszą Egipt do zamknięcia Cieśniny Tirańskiej?144

Tymczasem do akcji wkroczyli izraelscy dyplomaci. Próbowali wykorzystać wszystkie kanały - między innymi amerykański Departament Stanu, brytyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, a nawet U Thanta - żeby zapewnić Nasera, że Izraelczycy nie mają wrogich zamiarów, i ostrzec go przed podstępnymi zagrywkami Syrii. Odd Bull, główny obserwator ONZ, został zaproszony na północną granicę, by mógł przekonać się na własne oczy, że Izrael nie gromadzi tam wojsk. Izraelscy ambasadorowie przekonywali władze państw, w których pełnili misję, że posunięcia Egiptu należy traktować poważnie. Szef Mosadu Meir Amit próbował ponownie podjąć rozmowy z generałem Azm ad-Dinem Mahmudem Chalilem. Potajemnie nawiązano kontakt z Libanem i tłumaczono, że jeśli ataki terrorystyczne nie zostaną przerwane, dojdzie do eksplozji przemocy145.

Rabin uważał jednak, że tego rodzaju działania nie mogą zastąpić mobilizacji rezerwistów. Coraz liczniejsze jednostki egipskiej piechoty posuwały się naprzód, a Radio Kair zapowiadało: "Nasze siły są w pełni gotowe do wojny". W Dzień Palestyny - czyli w święto niepodległości Izraela, traktowane przez cały świat arabski jako dzień żałoby - Naser opublikował oświadczenie, w którym wzywał do walki. "Bracia, naszym obowiązkiem jest przygotowanie się do ostatecznej bitwy w Palestynie". Rabin nie wierzył, że przywódca Egiptu chce wojny, ale istniało ryzyko, że sytuacja wymknie się spod kontroli, działania odstraszające prowadzone przez Izrael okażą się nie dość skuteczne i Arabowie postanowią zaatakować146.

Zagrożenie wzrosło gwałtownie w nocy z 15 na 16 maja. Według wstępnych szacunków Cahalu Egipt zgromadził na półwyspie Synaj jedną dywizję oraz trzydzieści tysięcy żołnierzy, którzy stacjonowali tam już wcześniej. Do tego dochodziła dywizja Armii Wyzwolenia Palestyny w Gazie, licząca dziesięć tysięcy ludzi. Potem jednak liczebność egipskich wojsk szybko się potroiła. 2. i 7. Dywizja Piechoty przeprawiły się przez Kanał Sueski, 6. Dywizja Pancerna podążała ich śladem. Do tego dochodziła 4. Dywizja pod dowództwem generała majora Sidkiego al-Ghula, która zajęła już pozycje w Bir Tamada. Każda z tych jednostek dysponowała piętnastoma tysiącami żołnierzy, setką czołgów T-54 i T-55, 150 pojazdami opancerzonymi i sowiecką artylerią: działami, moździerzami, wyrzutniami rakietowymi Katiusza i działami samobieżnymi SU-100. Nie wolno było zapomnieć również o ogromnych ilościach amunicji, samolotach MiG-17, dwudziestu jeden myśliwcach i - jak podawał wywiad Cahalu - pojemnikach z gazem bojowym147.

Rabin nie wiedział, co o tym wszystkim myśleć. Co prawda Egipcjanie nadal poprzestawali na działaniach defensywnych, ale mobilizacja tak ogromnych sił nie mogła być wyłącznie na pokaz. Wysłanie 4. Dywizji i przeniesienie bombowców do wysuniętej bazy Bir Tamada mogły oznaczać, że nieprzyjaciel przygotowuje się do inwazji na pustyni Negew lub do zbombardowania reaktora w Dimonie. Kair nadal wypowiadał się bardzo ostro: "Jeśli Izrael spróbuje wywołać pożar, sam zostanie strawiony przez płomienie. Taki będzie koniec kraju stanowiącego przyczółek agresywnego rasizmu". Damaszek uderzał w podobne tony: "Wojna wyzwoleńcza skończy się dopiero, gdy Izrael przestanie istnieć". Donoszono, że syryjskie wojska również posuwają się naprzód. Gdyby w odpowiedzi Izraelczycy ogłosili mobilizację, Egipt od razu uznałby to za dowód, że jego działania od początku były uzasadnione. Dowódcy Cahalu mieli związane ręce; Fatah mógł zaatakować w dowolnie wybranym momencie.

"Izrael znalazł się w zupełnie nowej sytuacji", powiedział Rabin członkom sztabu generalnego 17 maja. "Naser nigdy niczego nie zaczyna, co najwyżej reaguje na wydarzenia i ściąga na siebie kłopoty jak w Jemenie". Należało przerzucić wojska na południową granicę i wzmocnić obronę powietrzną Dimony, ale wszystko to musiało zostać zrobione po cichu, najlepiej pod osłoną nocy. Po spotkaniu Rabin odszukał Eszkola, który podejmował akurat dygnitarza jednego z krajów afrykańskich, i poprosił o pozwolenie na mobilizację co najmniej dwóch brygad, czyli osiemnastu tysięcy żołnierzy. Premier niechętnie wyraził zgodę i zalecił Rabinowi powstrzymanie się od prowokacyjnych wypowiedzi. "W tym tygodniu padło już dostatecznie dużo pogróżek i ostrzeżeń", powiedział. Pułkownik Lior oceniał, że nadeszła decydująca chwila. "Nie ulegało wątpliwości, że nie ma już odwrotu", pisał w dzienniku. "Kości zostały rzucone"148.

Egipt deliberuje

Syryjczycy toczyli polityczny konflikt z Egiptem i dlatego zagrozili, że doprowadzą do wojny przeciwko Izraelowi. Kiedy Izrael zareagował, broniąc swojej kontroli nad strefami zdemilitaryzowanymi, zaczęli organizować ataki partyzantów. W rezultacie Izrael wziął się do planowania działań odwetowych. Sowieci przekonali Nasera, że Izraelczycy szykują się do inwazji i tak oto egipskie wojska znalazły się na półwyspie Synaj. Teraz przywódcy kraju musieli zdecydować, co zrobić z tymi wojskami, jak je rozmieścić, jak nimi dowodzić i czy nie należy ich wycofać.

Muhammad Fawzi, sztywny formalista, który przez siedemnaście lat kierował Egipską Akademią Wojskową, został mianowany przez Nasera - byłego kolegę z roku - szefem sztabu generalnego. Nie była to kwestia talentów i umiejętności, raczej lojalności wobec prezydenta. Naser liczył, że dzięki tej nominacji zdoła choćby odrobinę ograniczyć władzę Amira.

Ponadto, ponieważ ufał Fawziemu, postanowił wysłać go na rozmowy do Damaszku. Generał przybył tam 14 maja. W syryjskiej stolicy panowało poruszenie, nie tylko z powodu działań Izraela, ale też dlatego, że w wydawanej przez armię gazecie "Dżajsz asz-Szab" (Armia Ludu) ukazał się antyislamski artykuł, w którym Allah został nazwany "zabalsamowaną zabawką w lamusie historii". Rząd natychmiast zdystansował się od tych słów, oznajmił, że publikacja artykułu to skutek imperialistycznego spisku, i skazał autora na dożywotnie więzienie, mimo to na ulice wyszło dwadzieścia tysięcy demonstrantów. Znów nasiliły się napięcia między frakcjami rządzącymi krajem, do głosu doszli też niezadowoleni przedsiębiorcy, których firmy zostały skonfiskowane przez państwo. Amerykański ambasador Smythe skomentował kąśliwie: "To wymowne, że w Syrii, która rzekomo stoi w obliczu wyjątkowo poważnego zagrożenia ze strony sąsiedniego kraju, nadal mamy do czynienia z takimi przepychankami"149.

Syryjczycy nie przedstawili Fawziemu żadnych dowodów na nietypowe ruchy izraelskich wojsk. Generał odbył naradę z syryjskim szefem sztabu Ahmadem Suwajdanim i uważnie przestudiował zdjęcia lotnicze z pogranicza, wykonane poprzedniego dnia. Następnie sam udał się na rekonesans prywatnym samolotem. Nigdzie nie było widać Cahalu. Armia syryjska nie została postawiona w stan gotowości.

Fawzi przekazał swoje obserwacje Naserowi. "Nic się nie dzieje. Żadnej koncentracji wojsk. Nic". Podobne ustalenia przesłał prezydentowi szef egipskiego wywiadu wojskowego, generał porucznik Muhammad Ahmad Sadik, który zlecił kilku Arabom mieszkającym w Izraelu przeprowadzenie rekonesansu w północnej Galilei. "Izrael nie gromadzi sił zbrojnych", orzekł. "Nie ma ponadto żadnego taktycznego ani strategicznego powodu, żeby to robić".

Ambasada Stanów Zjednoczonych w Kairze i CIA potwierdziły te ustalenia. Obserwatorzy zagraniczni byli jednomyślni; tylko generał Bull dopuszczał myśl, że Izrael może szykować się do inwazji. "Jak dotąd nie ma żadnych dowodów na to, że się do niej przygotowuje", przyznał, ale ostrzegł: "Izrael nie potrzebuje skupiać wojsk w jednym konkretnym rejonie, żeby przeprowadzić atak"150.

Raport Fawziego jednoznacznie świadczył o tym, że informacje pochodzące od Sowietów są fałszywe, mimo to egipski prezydent nadal postępował tak, jak gdyby Izraelczycy zamierzali wkrótce rozpocząć wojnę151. Łatwo odczytać motywy przyświecające Naserowi. Ogromna część armii znajdowała się już na półwyspie Synaj, więc jej wycofanie byłoby skrajnie upokarzające. W tamtym okresie Naser najzwyczajniej w świecie nie mógł sobie pozwolić na kolejną kompromitację. Gdyby natomiast poszedł za ciosem, zyskałby poklask w całym świecie arabskim. Jego posunięcia budziły teraz entuzjazm, a nawet zachwyt - minęło wiele lat, odkąd tak bardzo go chwalono. Owszem, Izrael nie zagrażał Syrii, ale to nawet lepiej: Egipt mógł przeprowadzić remilitaryzację Synaju, nie ryzykując wojny.

Wydawało się, że sytuacja ma same korzyści. Amir również czuł podniecenie, choć nie zdradził tego, gdy Fawzi wyjaśnił mu, że Izrael nie koncentruje wojsk na północy. "Zacząłem się zastanawiać, czy [Amir] nie miał też innych, może nawet ważniejszych powodów, by tak szybko postawić armię w stan gotowości i wysłać ją na Synaj", pisał Fawzi.

Rzecz jasna marszałek dostrzegł kolejną okazję, żeby zwiększyć swoje wpływy. Wykorzystał ją, powierzając najważniejsze stanowiska zaufanym dowódcom. Główną rolę odgrywał pięćdziesięciodziewięcioletni generał porucznik Abd al-Muhsin Kamil Murtagi, szef dowództwa sił lądowych utworzonego przez Amira w 1964 roku w celu osłabienia szefa sztabu generalnego Fawziego. Murtagi był wcześniej komisarzem politycznym w Jemenie, nie miał jednak żadnego doświadczenia w kierowaniu operacjami wojskowymi. Teraz stanął na czele wojsk lądowych na półwyspie Synaj. Amir zdecydował, że jego zastępcą i dowódcą frontu wschodniego zostanie generał Ismail Ali, któremu podlegało dwunastu dowódców dywizji i brygad. Dowódca sił powietrznych Sidki Mahmud i admirał Sulajman Izzat, dowódca marynarki wojennej, dawno już przeszli na stronę Amira, marszałek zyskał więc totalną kontrolę nad siłami zbrojnymi. "Będziesz moim szefem sztabu", oznajmił Murtagiemu. "Nie musimy już słuchać sztabu generalnego"152.

Mianowanie lojalistów nie wystarczało, żeby Amir osiągnął swoje polityczne cele: marszałek musiał przepędzić widmo hańby z 1956 roku i poprowadzić Egipt do zwycięstwa. Problem polegał na tym, że decyzja o rozpoczęciu ofensywy przeciwko Izraelowi nie należała do niego, przynajmniej dopóki armia realizowała plan operacji "Zdobywca" ułożony przez Sowietów w 1966 roku. Zakładał on rozmieszczenie wojsk w trzech liniach na osi północ - południe na półwyspie Synaj. Pierwsza biegła z Rafah do Abu Agejli. Była względnie słaba, stanowiła bowiem przynętę: miała zachęcić Izraelczyków do zmasowanego ataku. Gdyby się na to zdecydowali, wkrótce znaleźliby się pośrodku pustyni, odcięci od swojego zaopatrzenia. Tam czekał na nich drugi kontyngent egipskich wojsk, "Zasłona" (as-Sitar), zajmujący umocnione pozycje w trójkącie, którego wierzchołkami były bazy Al-Arisz, Dżabal Libni i Bir Hasana. Izraelskie oddziały pancerne i piechota zostałyby zatrzymane; Egipt przeprowadziłby kontratak, wykorzystując trzecią grupę wojsk rozmieszczonych na przełęczach Mitla i Giddi. "Strategia miecza i tarczy" zakładała również, że po zwycięstwie na półwyspie Synaj egipskie siły zbrojne przeprowadzą "zmasowany atak na terytorium nieprzyjaciela"153.

W 1967 roku umocnienia i infrastruktura niezbędne do realizacji planu "Zdobywca" nie były jeszcze gotowe. Ponadto część oficerów, którzy przez długi czas odpowiadali za przygotowania, została zastąpiona wiernymi ludźmi Amira. Istniał też inny problem: w raporcie wojskowym z grudnia 1966 roku ostrzegano, że operacji nie da się przeprowadzić, dopóki tak duży odsetek egipskich żołnierzy pozostaje w Jemenie. W pierwszych miesiącach 1967 roku sztab generalny wielokrotnie skarżył się na brak środków finansowych niezbędnych do obrony półwyspu Synaj. "Wojna z Izraelem jest wykluczona", oznajmił generał Fawzi. "Nasz budżet na nią nie pozwala".

Marszałek jednak nie zamierzał rezygnować. Wierzył, że armia odeprze atak Izraelczyków, co więcej, opowiadał się za przeprowadzeniem ofensywy. Ułożył plan operacji o kryptonimie "Lew" (al-Asad), który zakładał, że piechota, oddziały pancerne i komandosi wedrą się na teren Izraela, ruszą przez pustynię Negew aż do granicy z Jordanią i odetną Ejlat. Równocześnie egipska marynarka wojenna miała zablokować port od południa. Proponowano też atak wojsk pancernych wzdłuż izraelskiego wybrzeża (operacja "Lampart") i zbombardowanie osiedli leżących na wysokości Gazy (operacja "Strzała")154.

Już 14 maja do baz lotniczych na półwyspie Synaj wysłano rozkaz 67-5. Wymieniono w nim cele strategiczne - infrastrukturę portową, elektrownie, stacje radiolokacyjne - które miały zostać zbombardowane w ciągu szesnastu godzin na hasło: "Lew". Piloci otrzymali też fotografie lotnicze, pochodzące głównie z okresu drugiej wojny światowej. Jeden z nich, Haszim Mustafa Husajn, wspominał później, że wypytywał przełożonego, czy celem ataku jest zniszczenie Ejlatu, czy państwa żydowskiego.

Egipt od dawna chciał dostępu do korytarza lądowego przez pustynię Negew, zależało mu też na zajęciu Ejlatu. W artykułach publikowanych na łamach "Al-Ahram" Hajkal wielokrotnie podkreślał, że będzie to wstęp do zniszczenia Izraela. Było jednak oczywiste, że siły pokojowe ONZ zablokują operację i właśnie dlatego Amir chciał się ich pozbyć, zamiast jedynie zmuszać je do odsunięcia się od granicy, za czym opowiadał się Naser. Marszałek zamierzał rozmieścić w Gazie i nad Cieśniną Tirańską jednostki, które wezmą udział w inwazji. Rozkazał dowódcy wojsk powietrznodesantowych generałowi Abd al-Munimowi Chalilowi, żeby po cichu udał się z żołnierzami do Szarm asz-Szajch i przygotował się do zajęcia całego regionu. Operacja ta miała się zakończyć 20 maja. Dowództwo - Fawzi, Murtagi i Sidki Mahmud - przekonywało, że ten ruch zmusi Egipt do zamknięcia Cieśniny Tirańskiej, a w konsekwencji sprowokuje Izrael do wojny, Amir jednak zignorował ostrzeżenia. "Decyzja o okupacji Szarm asz-Szajch już zapadła", powiedział. "Armia ma za zadanie wcielić ją w życie"156.

Rankiem 16 maja przeprowadził inspekcję wojsk zmierzających na Synaj, a doktor Mahmud Fawzi przygotował w imieniu generała Fawziego pierwszą wersję listu do Rikhyego.

Hajkal opowiadał, że prezydent zauważył pewne rozbieżności między arabską a angielską wersją tekstu. Polecił, żeby zamiast słowa "ewakuacja" użyć sformułowania: "Przenieść się w inne miejsce", usunął też słowo "wszystkim". Gazeta "Al-Ahram" tłumaczyła, że nie chciał, aby UNEF wycofały się z Gazy i Szarm asz-Szajch. Kiedy jednak Naser poprosił Amira o wprowadzenie zmian, usłyszał, że list został już wysłany. Amir obiecał, że spróbuje zatrzymać posłańca. Prezydent był niezadowolony, wiedział jednak, że w razie potrzeby zdoła wyjaśnić wszystkie niejasne kwestie U Thantowi157.

Wydalenie

Siły pokojowe ONZ obsadzały czterdzieści jeden punktów obserwacyjnych wzdłuż granicy, w Szarm asz-Szajch i w Gazie. Służyło w nich około czterech i pół tysiąca żołnierzy - Indusów, Kanadyjczyków, Jugosłowian, Brazylijczyków, Duńczyków i Norwegów - czyli o połowę mniej niż pierwotnie. Ostre cięcia budżetowe i redukcja personelu zaczęły się w 1957 roku, poza tym zachodnie państwa wyrażały niezadowolenie z powodu coraz bardziej prosowieckiej polityki prowadzonej przez ONZ. Po klęsce innych misji pokojowych, zwłaszcza w Kongo, mało kto wierzył, że UNEF zdołałyby zapobiec konfliktowi egipsko-izraelskiemu. Gdyby wybuchła wojna, mogłyby jedynie pełnić funkcję obserwatora. Na razie jednak wydawało się, że sama ich obecność uspokaja sytuację i wystarcza, by zatrzymać ataki partyzanckie prowadzone z Gazy, a także zagwarantować Izraelowi swobodną żeglugę przez Cieśninę Tirańską158.

Nie miało to porządnych podstaw prawnych. Wszystko opierało się na porozumieniu zawartym "w dobrej wierze", wynegocjowanym w 1957 roku przez Daga Hammarskjölda. Egipt obiecał, że zanim w jakikolwiek sposób ograniczy mandat sił pokojowych, skonsultuje się z ich komisją doradczą i ze Zgromadzeniem Ogólnym ONZ, ale obietnica ta nie była wiążąca. Tak naprawdę Kair mógł w dowolnym momencie wydalić UNEF. Były ambasador Indii w ONZ podkreślał: "Możliwość wycofania sił pokojowych w celu rozpoczęcia wojny, której miały zapobiegać, stała w sprzeczności [...] z ich misją i ich działalnością w regionie". Gdyby jednak Naser nakazał ewakuację, musiałyby się posłuchać. U Thant przyznał to w rozmowach z przywódcami Egiptu i Izraela159.

O godzinie dwudziestej drugiej w parny wieczór 16 maja generał brygady Ibrahim Szarkawi, egipski oficer łącznikowy przy UNEF, poinformował generała Rikhyego o przybyciu specjalnego kuriera z Kairu. Rihkye już wcześniej otrzymał doniesienia o nietypowych ruchach wojsk w rejonie Kanału Sueskiego, ale nie przykładał do tego większej wagi. "W tamtym czasie wszyscy rzucali pogróżkami, urządzali demonstracje, parady. [...] Sytuacja była napięta", wspominał. Kurier, generał brygady Izz ad-Din Muchtar, wręczył Rikhyemu list podpisany przez generała Fawziego i poprosił o natychmiastową odpowiedź. Następnie wyjaśnił, że siły pokojowe mają jeszcze tej nocy ewakuować się z As-Sabhy na granicy z Izraelem i z Szarm asz-Szajch, zanim nadciągną tam egipskie wojska. Gdyby UNEF próbowały je powstrzymać, mogłoby dojść do "starć".

Rikhye, czterdziestoośmioletni oficer z rodziny bramińskich nacjonalistów z Lahore, zdobył ogromne doświadczenie, służąc w armii brytyjskiej podczas drugiej wojny światowej i w siłach pokojowych ONZ w Kongu, Nowej Gwinei i Dominikanie. Spędził sporo czasu na Bliskim Wschodzie, wiedział, że UNEF mają "wyjątkowo słaby mandat" i że nowa wojna arabsko-izraelska może wybuchnąć w każdej chwili. Kilka tygodni wcześniej przesłał U Thantowi szczegółową notatkę, wzywając do rozpoczęcia pilnych mediacji. Nie dostał odpowiedzi. List Fawziego był dla Rikhyego wstrząsem, wielkim ciosem osobistym i zawodowym. Rikhye spojrzał na egipskich dowódców i zapytał, czy zdają sobie sprawę z konsekwencji tego, co robi ich kraj.

"Ależ oczywiście, panie generale", odparł Szarkawi z promiennym uśmiechem. "Podjęliśmy te decyzje po długim namyśle, jesteśmy przygotowani na każdy scenariusz. Jeśli wybuchnie wojna, następnym razem spotkamy się w Tel Awiwie".

Rikhye nie rozumiał, czego dokładnie domaga się Egipt. W liście nie wzmiankowano ewakuacji z As-Sabhy i Szarm asz-Szajch. Wyglądało na to, że UNEF powinny pozostać w Gazie, ale wycofać się z rejonu granicy i z Cieśniny Tirańskiej. Indyjski oficer postanowił grać na zwłokę, powiedział zatem rozmówcom, że nie może samodzielnie wydać rozkazu ewakuacji, jest to bowiem kwestia z zakresu prawa międzynarodowego, a nie wojskowa, więc za ostateczne rozstrzygnięcia odpowiadają Naser i U Thant. Następnie przesłał list Fawziego telegrafem do siedziby ONZ w Nowym Jorku i zadzwonił do dowódców batalionów w As-Sabhie i Szarm asz-Szajch. Kazał im pozostać na miejscu tak długo, jak to możliwe, ale powstrzymać się od użycia siły, nawet jeśli Egipcjanie będą próbowali ich wyrzucić160.

Ze względu na różnicę czasu list Fawziego dotarł do U Thanta wczesnym wieczorem. Sekretarzowi generalnemu towarzyszył Ralph Bunche, główny ekspert ONZ do spraw Bliskiego Wschodu, człowiek, który w latach czterdziestych prowadził intensywne mediacje między Izraelem a krajami arabskimi. Od tamtej pory stracił siły i energię, chorował na nowotwór i cukrzycę. Początkowo zareagował na list optymizmem. Zapewnił Goldberga: "Czeka nas sporo manewrów politycznych i zagrywek wizerunkowych, ale jeśli zachowamy ostrożność, unikniemy konfliktu, a siły pokojowe będą mogły kontynuować swoją misję". Zarazem w pełni zgadzał się z U Thantem, że Egipt ma prawo wydalić siły pokojowe, nawet jeśli byłoby to skrajnie nieroztropne. Niestety, Egipcjanie nie doceniali Bunchego. Uważali go za sługusa Waszyngtonu czy też - jak to ujął Naser - "agenta imperialistów".

O 18.45 U Thant i Bunche wezwali egipskiego ambasadora. Mohammad El Kony, "ponury i sztywny", łysy i chudy, miał sześćdziesiąt lat, z czego czterdzieści odsłużył w dyplomacji. Od czasu rewolucji popierał Nasera. "Szlachetny, prawy człowiek ze szlachetnej, prawej rodziny", mówił o nim syryjski ambasador Tomeh. "Wzdragał się na samą myśl o wojnie". Zarazem El Kony nie krył swojej awersji wobec Bunchego i w rozmowie zwracał się wyłącznie do U Thanta.

Sekretarz generalny powiedział, że Egipt nie ma prawa ograniczać mandatu UNEF ani traktować ich misji wyłącznie w kategoriach wojskowych, a nie dyplomatycznych, Naser nie powinien zatem podejmować żadnych decyzji w pojedynkę. "Nie można żądać, żeby siły pokojowe się wycofały, tylko dlatego, że skonfliktowane kraje zamierzają wznowić walki", tłumaczył U Thant. "Jeśli Egipt będzie się domagał tymczasowej ewakuacji części sił pokojowych, stracą one możliwość skutecznego działania, a wówczas będą zmuszone opuścić również Gazę i Synaj".

U Thant wielokrotnie wspomniał o porozumieniu zawartym "w dobrej wierze" i o niebezpieczeństwie rozwiązania sił pokojowych. Podkreślił, że nie ma żadnych dowodów, jakoby Izrael planował atak. Wymieniwszy wszystkie te zastrzeżenia, przeszedł do najważniejszej kwestii. "Jeśli rząd Zjednoczonej Republiki Arabskiej chce wycofać udzieloną w 1956 roku zgodę na stacjonowanie sił pokojowych na jego terytorium i w Gazie, rzecz jasna ma prawo to uczynić"161.

Sekretarz generalny wyraźnie dał do zrozumienia, że według niego wydalenie sił pokojowych to zły pomysł. Naser tymczasem szybko wykorzystał przysługujące mu prawo. Przekazał swoją decyzję przywódcy Jugosławii marszałkowi Tito i Indirze Gandhi, premier Indii. Oboje, jak się należało spodziewać, zapowiedzieli, że wycofają wojska z półwyspu Synaj. Rankiem następnego dnia, 17 maja, trzydziestoosobowy egipski oddział i trzy pojazdy samochodowe minęły obsadzony przez Jugosłowian punkt obserwacyjny w As-Sabhie i pojechały w stronę granicy. Rikhye zaprotestował przeciwko tym działaniom. W odpowiedzi otrzymał kolejny list od generała Fawziego, zawierający żądanie wycofania wszystkich żołnierzy ONZ z As-Sabhy w ciągu doby i z Szarm asz-Szajch w ciągu następnych czterdziestu ośmiu godzin. Tymczasem na miejsce przybywały nowe egipskie jednostki. O godzinie trzynastej w As-Sabhie było już stu żołnierzy i trzydzieści pojazdów. Pierwsze oddziały dotarły do Kuntilli na południu162.

Siły pokojowe ONZ nie mogły już obserwować granicy, zostały bowiem od niej odcięte przez egipskie wojsko, ponadto Indie i Jugosławia wycofały swoje kontyngenty. U Thant całkowicie stracił ochotę na negocjowanie z Naserem. Uważał, że nie ma sensu szukać wsparcia Zgromadzenia Ogólnego, bo kraje komunistyczne oraz blok azjatycko-afrykański poprą prezydenta Egiptu. Rada Bezpieczeństwa również nie mogła nic zdziałać: było oczywiste, że Sowieci zgłoszą weto. Sekretarz generalny bał się, że wszelkie próby zatrzymania egipskiej armii narażają żołnierzy UNEF na niebezpieczeństwo i mogą zagrozić przyszłym misjom pokojowym. Choć doradcy stanowczo powtarzali, że nie należy przystawać na ultimatum Egiptu bez konsultowania się z odpowiednimi organami ONZ, U Thant podjął decyzję. Pisał później: "Skoro Zjednoczona Republika Arabska wycofała zgodę na obecność sił pokojowych na jej terytorium, musieliśmy się podporządkować. Nie wyobrażałem sobie innego scenariusza". Wydawało się, że największą przeszkodą dla misji UNEF jest postawa sekretarza generalnego163.

Po południu, podczas spotkania z komisją doradczą sił pokojowych, U Thant raz jeszcze potwierdził, że Egipt ma prawo je wydalić. Ambasadorzy krajów zachodnich domagali się opóźnienia tej decyzji, Indie i Pakistan stały po stronie Nasera. "[W 1957 roku] zakładano, że siły pokojowe pozostaną w Zjednoczonej Republice Arabskiej najwyżej kilka miesięcy", mówił U Thant. "Teraz Zjednoczona Republika Arabska wycofała zgodę na ich stacjonowanie, więc nie ma alternatywy - musimy się wycofać". Powtórzył to w aide-mémoire wysłanym wieczorem do prezydenta Egiptu. Przypomniał też Rikhyemu, że jego jednostki stacjonowały na półwyspie Synaj tylko dlatego, że Egipt na to pozwalał164.

U Thant odpowiadał za utrzymanie pokoju, a zarazem wyrażał paradoksalne stanowisko, że Egipt ma pełne prawo wydalić UNEF, choć może to doprowadzić do wybuchu wojny w regionie - a nawet trzeciej wojny światowej. W ocenie jednego z najbliższych doradców był "człowiekiem pozbawionym emocji [...] o dość prostym umyśle". Miał pięćdziesiąt osiem lat, w przeszłości był dyrektorem szkoły, dziennikarzem i rzecznikiem prasowym rządu. W 1957 roku objął posadę stałego przedstawiciela Birmy w ONZ. Lubił sztubackie dowcipy, zasadniczo jednak uchodził za człowieka cichego i nieco spiętego. George Tomeh mówił o nim: "Buddysta w każdym tego słowa znaczeniu. Niełatwo było przewidzieć jego reakcje". Stronił od przyjemności, jeśli nie liczyć cygar i pikantnego birmańskiego jedzenia. Kiedy w 1961 roku Hammarskjöld zginął w katastrofie lotniczej w Kongu, U Thant, wówczas przewodniczący komisji do spraw sytuacji w Kongu, otrzymał stanowisko sekretarza generalnego. Wykazywał się cierpliwością, choć niektórzy zarzucali mu również zaściankowość. Pięć lat później wybrano go na kolejną kadencję.

"Miał zdecydowane przekonania na temat dobra i zła", wspominał Brian Urquhart, późniejszy zastępca sekretarza generalnego ONZ. "Instynkt moralny liczył się dla niego bardziej niż polityka, więc U Thant zawsze starał się postępować słusznie, nawet jeśli narażał się na kłopoty". Zdaniem amerykańskich urzędników "słusznie" oznaczało w przypadku U Thanta "niezgodnie z interesami Zachodu", a co za tym idzie, "zgodnie z interesami ZSRR". H. Eugenie Moore Anderson, amerykański przedstawiciel w ONZ, mówił: "[U Thant] reprezentował azjatycką mentalność [...] i z natury nieufnie podchodził do wszystkiego, co robi biały człowiek"165.

Choć U Thant nie był negatywnie nastawiony do syjonizmu - Izrael poparł ponowne wybranie go na stanowisko sekretarza generalnego - cokolwiek ambiwalentnie odnosił się do państwa żydowskiego, które nie do końca wpasowywało się w dychotomie "Wschód - Zachód" albo "Azjaci - biali". Z drugiej strony działania Egiptu i sprzeciw wobec UNEF budziły obawy U Thanta. Najwyraźniej czuł się nieco skonfundowany, czemu dał wyraz w liście do amerykańskiego ambasadora Goldberga. "UNEF przez długi czas przyczyniały się do utrzymania pokoju w regionie, co rzecz jasna nie byłoby możliwe, gdyby nie współpraca Zjednoczonej Republiki Arabskiej. Teraz jej rząd domaga się, aby zostały wycofane. Nie należy się temu sprzeciwiać, byłoby to bowiem karanie go za długą współpracę ze społecznością międzynarodową i dotychczasowe działania pokojowe". Innymi słowy, skoro Egipt do tej pory pomagał utrzymać pokój, miał prawo czynić kroki, które mogły doprowadzić do wybuchu wojny166.

Zdaniem U Thanta istniało jednak proste rozwiązanie problemu. Rankiem następnego dnia, czyli 18 maja, przedstawił je izraelskiemu ambasadorowi: siły pokojowe przejdą na drugą stronę granicy i zostaną rozmieszczone na terytorium Izraela. Nie był to nowy pomysł - Hammarskjöld zgłosił go kilka lat wcześniej, kiedy tworzono UNEF. Stany Zjednoczone zadeklarowały poparcie, Izraelczycy jednak odrzucili wówczas propozycję, tłumacząc, że to Egipt, a nie oni, utrzymuje stan wojny, wysyła partyzantów z Gazy i blokuje Cieśninę Tirańską. Nie chcieli wpuszczać na swój teren wojsk krajów, które bynajmniej nie darzyły ich sympatią, istniały bowiem obawy, że w razie agresji Egiptu UNEF nie zareagują, a zamiast tego uniemożliwią Izraelowi dostatecznie zdecydowaną odpowiedź.

Gideon Rafael, ambasador Izraela w ONZ, doskonale znał te argumenty. Co prawda piastował stanowisko od niedawna, ale wcześniej pomagał tworzyć izraelskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, obserwował głosowanie ONZ w sprawie podziału Palestyny i wielogodzinne rozmowy podczas kryzysu sueskiego. Przełożeni polecili mu, żeby nie dopuścił do wydalenia UNEF, odrzucił więc propozycję przeniesienia sił pokojowych do Izraela i skrytykował ONZ, wytykając jej bierność w obliczu działań Egiptu. "Nie musicie od razu strzelać do egipskich żołnierzy, ale moglibyście przynajmniej ich zrugać", powiedział kąśliwie U Thantowi. Przypomniał też o obietnicy złożonej Izraelowi przez Hammarskjölda, który zapewniał, że Zgromadzenie Ogólne będzie musiało zostać powiadomione o zamiarze wydalenia UNEF. U Thant odparł, że nie wie nic o tych obietnicach - "wydawał się zdumiony i [...] zagubiony", pisał Rafael - a następnie zapowiedział, że niedługo zwróci się do Nasera z prośbą o zmianę decyzji167.

Tymczasem na półwyspie Synaj wydarzenia toczyły się o wiele szybciej niż w Nowym Jorku. Samolotom sił pokojowych ONZ nie pozwalano już lądować na lotnisku w Al-Arisz, wskutek czego nie mogły dostarczać prowiantu żołnierzom. Egipcjanie przejęli punkty obserwacyjne As-Sabha i Kuntilla, przeprowadzili też ostrzał artyleryjski terenów położonych niebezpiecznie blisko Al-Kusajmy. Spadochroniarze wysłani śmigłowcami do Szarm asz-Szajch, wspierani przez dwie kanonierki, zażądali ewakuacji trzydziestojednoosobowego garnizonu jugosłowiańskiego. Nie tylko Egipt przyczyniał się do zaognienia sytuacji. Samolot Caribou, na pokładzie którego leciał generał Rikhye, został przepędzony przez izraelskie odrzutowce Myst?res. Padły nawet strzały ostrzegawcze168. Wprawdzie Rabin przeprosił później za ten incydent, ale Rikhye nie miał już najmniejszych wątpliwości, że nadchodzi kryzys.

Punktem kulminacyjnym dnia obfitującego w wydarzenia i zwroty akcji był telegram ministra spraw zagranicznych Rijada do U Thanta. Sekretarz generalny domagał się wcześniej od El Kony'ego, aby minister skontaktował się z nim na piśmie. Jego żądania zostały spełnione.

Przez poprzednie dwa dni, odkąd Rikhye został poinformowany, że Egipt oczekuje ewakuacji, nikt nie miał pewności, czy UNEF mają jedynie opuścić wybrane rejony półwyspu Synaj, czy też zakończyć misję na Bliskim Wschodzie. Pierwotny list Fawziego można było interpretować jako żądanie wycofania wojsk stacjonujących przy granicy, tak jak życzył sobie tego Naser. Amir tymczasem chciał posunąć się znacznie dalej. Właśnie dlatego generał Muchtar domagał się ewakuacji Szarm asz-Szajch i wysłał tam egipskich żołnierzy. Teraz Rijad wypowiedział się jednoznacznie: wszystkie jednostki UNEF zostają wydalone.

Naser uważał, że Bunche próbował go szantażować, grożąc całkowitym rozwiązaniem sił pokojowych, jeśli Egipt wycofa je z granicy. Skoro tak, prezydent pokazał, że się tego nie boi, i po prostu wydalił UNEF. Debatowano później, czy Naser naprawdę chciał, żeby siły pokojowe pozostały w Gazie i Szarm asz-Szajch - Bunche utrzymywał, że nie - ale dla U Thanta nie miało to znaczenia. Sekretarz generalny uważał jakiekolwiek żądania dotyczące ograniczenia misji UNEF za równoznaczne z ich wydaleniem. Naser był zadowolony, że udało mu się wymanewrować Bunchego, tak naprawdę jednak sam zastawił na siebie pułapkę169.

Zrezygnowany sekretarz generalny uznał, że sprawa jest przesądzona. "Wydałem polecenia, aby bezzwłocznie [...] wycofać siły pokojowe", odpisał i dodał: "Mam poważne obawy [...], że może to zagrozić pokojowi". Rozważał zwrócenie się do Nasera z osobistą prośbą o cofnięcie decyzji, poprosił więc Briana Urquharta o przygotowanie wstępnej wersji listu. El Kony również doradzał prezydentowi powściągliwość, był bowiem przekonany, że nie da się uniknąć debaty Zgromadzenia Ogólnego na temat UNEF, Naser jednak nie zamierzał słuchać żadnych ostrzeżeń. Przekazał ambasadorowi suchą odpowiedź: "Należy powiedzieć [U Thantowi], żeby powstrzymał się od jakichkolwiek próśb, bo Kair i tak ich nie posłucha. Doprowadziłoby to wyłącznie do kompromitacji sekretarza generalnego, a przecież wszyscy chcemy jej uniknąć". U Thant się ugiął. List do Nasera nigdy nie został wysłany170.

19 maja o godzinie czwartej trzydzieści rano generał Rikhye zapoznał się z korespondencją między Rijadem a U Thantem. Nie czuł zaskoczenia, był jednak mocno rozczarowany. Uważał, że ONZ mogła zrobić więcej, żeby opóźnić ewakuację sił pokojowych, na przykład przeprowadzić dochodzenie w celu ustalenia faktów. "Wstałem i powiedziałem moim chłopakom: zbieramy się", wspominał. Po południu tego samego dnia Egipcjanie zajęli wszystkie punkty obserwacyjne, jeden po drugim. Oznajmili, że nie mogą zagwarantować bezpieczeństwa żołnierzom UNEF. O godzinie siedemnastej jednostki Armii Wyzwolenia Palestyny obsadziły punkt kontrolny Erez na granicy między Gazą a Izraelem. "Kompania reprezentacyjna oddała honory, grała orkiestra, młody szwedzki żołnierz opuścił flagę ONZ, złożył ją i wręczył porucznikowi, który z kolei przekazał ją swojemu dowódcy. Następnie pułkownik Lindskog podszedł do mnie i mi ją wręczył. Na jego twarzy malował się smutek".

Tymczasem palestyński żołnierz, którego ustawiono na warcie, "uśmiechał się od ucha do ucha". Rikhye zasalutował mu i powiedział sobie w duchu: "Od teraz to wasz problem". Było mu żal chłopaka. Udał się do biura oficera łącznikowego Cahalu, aby poinformować przełożonych, że ewakuacja UNEF z Gazy dobiegła końca. Przed północą Egipcjanie przekazali ONZ, że "Zjednoczona Republika Arabska przejęła pełną kontrolę nad półwyspem Synaj. Wojska ONZ nie będą wpuszczane na jego teren aż do odwołania". Naser zaoferował żołnierzom UNEF odznaczenia za odbytą służbę i za pokojową ewakuację, ale Rikhye uprzejmie odmówił. W jego opinii siły pokojowe nie wypełniły swojej misji. Stało się to oczywiste tego samego wieczora, gdy na granicy doszło do pierwszej wymiany ognia171.

Zgromadzenie Narodowe i Rada Bezpieczeństwa dowiedziały się o wydaleniu UNEF 19 maja. U Thant próbował się usprawiedliwiać i tłumaczył, dlaczego musiał przystać na żądania Nasera, zarazem zaś wyrażał ubolewanie z powodu obecnej, groźnej i niepokojącej sytuacji. Przedstawił też tło bieżących wydarzeń: spory dotyczące stref zdemilitaryzowanych na północy, ataki Fatahu, pojawienie się niepotwierdzonych doniesień o koncentracji izraelskich wojsk. Szczególnie krytycznie odniósł się do przywódców Izraela. Potępił ich "jątrzące" wypowiedzi oraz to, że nie uznali komisji dwustronnej w Gazie, która mogła jego zdaniem stanowić częściowy substytut UNEF. Sekretarz generalny podkreślił stanowczo, że wydalenie sił pokojowych nie miało nic wspólnego z tym, jak realizowały one swoją misję. Przeciwnie, w ocenie U Thanta "nadzwyczaj skutecznie wykonywały zadania".

Krytycy zarzucali sekretarzowi generalnemu, że zbyt szybko przystał na żądania Egiptu, a nawet spełnił je z nawiązką. Podjął decyzję, nie skonsultowawszy się z żadnym z krajów, które wysłały wojska na Bliski Wschód, ani z Izraelem, nie próbował też rozmawiać z Naserem. Zachód stanowczo potępił jego działania. Publicysta "Newsweeka" Joseph Alsop oskarżył sekretarza generalnego o tchórzostwo, a redaktor "New York Timesa" C.L. Sulzberger napisał, że U Thant zachował się "niczym wzgardzony kochanek", a zarazem był "niemrawy i ślamazarny". Skończyło się jednak na słowach. Kraje Zachodu bały się sowieckiego weta i afrykańsko-azjatyckiego sojuszu, nie podniosły więc kwestii UNEF ani na forum Zgromadzenia Ogólnego, ani w Radzie Bezpieczeństwa. Kiedy niecały miesiąc później, 17 czerwca, ostatni żołnierz UNEF opuścił Synaj, światowe media niemal całkowicie to zignorowały. Trzeba jednak pamiętać, że w międzyczasie na półwyspie i na całym Bliskim Wschodzie zaszły kolosalne zmiany.

U Thant wiedział, że UNEF to zamknięty temat i że w obecnej sytuacji trzeba się skupić na zapobieżeniu wojnie. Abba Eban zaproponował, żeby sekretarz generalny, Urquhart i Bunche natychmiast udali się z misją pokojową do Kairu, Damaszku i Jerozolimy. Pomysł ten został zrealizowany tylko częściowo: U Thant postanowił poprzestać na wizycie w Kairze, przy czym oficjalnie zakomunikowano, że była ona zaplanowana już wcześniej. Nie zabrał ze sobą Urquharta ani Bunchego, gdyż Egipcjanie ich nie znosili. Poza tym nie wyjechał od razu: odczekał trzy dni, aż wreszcie horoskop powiedział mu, że to pomyślny moment na odbycie podróży172.

Izrael czeka

Izraelczycy nazwali ten czas Ha-Hamtana - wyczekiwaniem. Zaczęło się 14 maja, kiedy nadeszły pierwsze doniesienia o wkroczeniu egipskich wojsk na półwysep Synaj. Sytuacja natychmiast zrobiła się nieznośnie napięta. 17 maja "tajne źródło" poinformowało Izrael o decyzji U Thanta w sprawie UNEF. "Nadal nie wiadomo, jakie względy dyplomatyczne - a może wady charakteru - skłoniły go do tego katastrofalnego posunięcia", napisali urzędnicy Ministerstwa Spraw Zagranicznych do przedstawiciela Izraela w Rangunie. "Jeżeli uda się Panu ustalić jakiekolwiek fakty, które mogą rzucać światło na postępowanie sekretarza generalnego, proszę nam je bezzwłocznie przekazać". Izrael czuł rozczarowanie postawą U Thanta, przede wszystkim jednak musiał pogodzić się z tym, że konkretne postępy osiągnięte w 1956 roku, czyli swobodny dostęp do Cieśniny Tirańskiej i spokój na południowej granicy, zostały zaprzepaszczone. Dekada bezpieczeństwa gwarantowanego przez UNEF skończyła się z dnia na dzień, zamiast tego pojawiło się widmo wojny. Wszyscy zadawali sobie pytanie, co teraz zrobi Naser.

Odpowiedzi udzieliły egipskie siły powietrzne, które 17 maja o godzinie szesnastej przeprowadziły pierwszy rekonesans lotniczy reaktora jądrowego w Dimonie. Dwie maszyny MiG-21 naruszyły jordańską, a następnie izraelską przestrzeń powietrzną, zeszły na niewielką wysokość i przeleciały nad ściśle tajną instalacją. Zanim izraelskie lotnictwo zdążyło zareagować, były już z powrotem nad półwyspem Synaj.

Incydent wydawał się potwierdzać najgorsze izraelskie lęki. Przywódcy kraju bali się, że ich dążenia do zdobycia broni atomowej skłonią Egipt do ataku, zanim będzie za późno. W 1964 roku Naser ostrzegał Amerykanów, że izraelski program nuklearny "będzie stanowił powód do wypowiedzenia wojny, choćby i samobójczej". Stany Zjednoczone zapewniły, że Izrael nie zamierza uzyskać broni jądrowej, a Naser nigdy nie powtórzył pogróżki, niemniej zapadła ona w pamięć wielu izraelskim politykom. Na dodatek reaktor znajdował się niedaleko granicy i był narażony na bombardowania. Właśnie dlatego, mimo że uzasadniając decyzje powzięte przez Egipt w maju 1967 roku, Naser ani razu nie wspomniał o Dimonie, izraelscy dowódcy i tak spodziewali się, że zostanie ona zaatakowana. Uznali, że w tej sytuacji muszą uderzyć jako pierwsi. Ich obawy związane z reaktorem przyczyniły się do wybuchu wojny bardziej niż obawy Egipcjan173.

Kiedy tylko egipskie MiG-i odleciały, ogłoszono drugi stopień alarmowy dla armii i pierwszy dla sił powietrznych. Rozpoczęto operację "Drozd", mającą na celu wzmocnienie izraelskich lotnisk i innych obiektów strategicznych. Analitycy sił powietrznych musieli natychmiast zapomnieć o swoich dotychczasowych założeniach.

Odpowiedzialność za wypracowanie nowego podejścia spadła na niewysokiego człowieka o delikatnych rysach twarzy, generała Aharona "Aharale" Jariwa. Miał czterdzieści siedem lat, w przeszłości dowodził w walce jednostkami Hagany, armii brytyjskiej i wreszcie izraelskich sił powietrznych, piastował też stanowisko attaché wojskowego w Waszyngtonie. Po powrocie do Izraela, w 1964 roku, został szefem wywiadu wojskowego. W tamtym okresie odbywały się szczyty państw arabskich, a Naser opowiadał się za stopniowymi przygotowaniami do wojny. Inni oficerowie izraelskiego sztabu generalnego zajmowali się niemal codziennymi incydentami na granicy, a tymczasem Jariwowi przypadł niewdzięczny obowiązek obserwowania, co się dzieje w krajach arabskich. Miał ustalić, czy zbliża się moment, w którym będą w stanie przeprowadzić wspólny atak na kilku frontach. Oceniał, że stanie się to między 1967 a 1970 rokiem, przy czym późniejsza data wydawała się bardziej prawdopodobna, jego prognozy opierały się jednak na założeniu, że sytuacja gospodarcza w Egipcie się nie poprawi, a tamtejsze siły zbrojne nadal będą uwikłane w konflikt w Jemenie. Teraz z dnia na dzień okazało się, że ani jedno, ani drugie nie uniemożliwiło Egiptowi wysłania żołnierzy i sprzętu na półwysep Synaj. Jariw musiał przedstawić inne scenariusze.

"Nie jesteśmy pewni, czy Egipt od początku dążył do wojny, czy chciał jedynie zyskać nieco prestiżu", tłumaczył Jariw przełożonym 19 maja. "Jakkolwiek było, przygotowaliśmy się już do konfrontacji, gdyż obecnie może dojść do niej wskutek zarówno umyślnej, jak i nieumyślnej prowokacji". Następnie pokazał zdjęcia lotnicze przedstawiające egipskie wojska na półwyspie Synaj - osiemdziesiąt tysięcy żołnierzy, pięćset pięćdziesiąt czołgów, tysiąc dział - po czym omówił możliwe plany Egiptu. Spekulował, że może dojść do blokady lub zbombardowania reaktora jądrowego. Zasadniczo jednak uważał, że dzięki skupieniu sił na Synaju Egipt chce zmusić Izrael do mobilizacji wojsk na czas nieokreślony, co będzie stanowiło ogromne obciążenie dla izraelskiej gospodarki. W grę wchodziło też sprowokowanie Izraela do ataku; w odpowiedzi państwa arabskie urządziłyby prawdziwą rzeź.

Później, przedstawiając sprawozdanie członkom sztabu generalnego, Jariw wyraził opinię, że Naser uznał egipskie wojska za dostatecznie silne, by mogły stanąć do konfrontacji z Izraelem, i postanowił zaryzykować kilka szybkich, punktowych uderzeń w celu zajęcia części pustyni Negew lub rozbicia jednostek Cahalu na granicy. "Przeprowadzą ograniczony atak. Odpowiemy, a wtedy oni zbombardują Dimonę. [...] Ich siły w Bir Hasana i Dżabal Libni są w gotowości bojowej". Rekomendował mobilizację większości ze stu czterdziestu tysięcy izraelskich rezerwistów i powiedzenie im, że mają się szykować do wojny. Nie należy ukrywać prawdy przed obywatelami, dodał174.

Analizy opierały się na założeniu, że Naser działa racjonalnie i wyznaczył sobie konkretne cele - ani słowem nie wspomniano na przykład o jego trudnej relacji z Amirem - mimo to nikt nie umiał przewidzieć, co zrobi prezydent Egiptu. "Dopóki Egipcjanie będą po prostu siedzieć na półwyspie Synaj, dopóty nie dojdzie do wojny", zapewniał Eszkol na posiedzeniu rządu 19 maja, dodając, że Naserowi zależy na poprawie swojego wizerunku, a nie na konflikcie zbrojnym. Kiedy Rabin ostrzegł, że Naser najprawdopodobniej zamknie Cieśninę Tirańską, premier Izraela odparł: "Jak dojdziemy do rzeki, będziemy się zastanawiać, skąd wziąć nadmuchiwane kółko". Ale tego samego wieczora powiedział przywódcom partii Mapai, że sytuacja "jest gorsza, niż mogłoby się wydawać"; wiceminister obrony Cwi Dinstein usłyszał od premiera: "Będzie wojna, mówię ci, będzie wojna". Eszkol podwoił liczbę zmobilizowanych rezerwistów, kazał zgromadzić na południu trzysta czołgów, polecił też przygotować plany operacji siłowego odblokowania Cieśniny Tirańskiej i zniszczenia egipskich lotnisk, jeśli nieprzyjaciel zaatakuje Dimonę.

Choć nie wiedział, czego się spodziewać, nadal zalecał ostrożność. Poprosił ministrów, żeby nie wypowiadali się publicznie na temat prawa Izraela do swobodnej żeglugi przez Cieśninę Tirańską, nie chciał też, żeby dyplomaci wdawali się w dyskusje w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, gdyż i tak nie mogły one przynieść żadnego dobrego rezultatu, a w najgorszym razie doprowadziłyby do przyznania Egiptowi prawa do zablokowania cieśniny. Izrael stanął w obliczu kryzysu, ale premier zamierzał unikać gwałtownych działań i skupić się na najbardziej wpływowym sojuszniku, a mianowicie na Stanach Zjednoczonych175.

Pytanie jednak, czy Amerykanie podchodzili do najnowszych wydarzeń tak samo jak Izraelczycy. 17 maja, podczas spotkania z podsekretarzem stanu Eugene'em Rostowem, ambasador Harman usłyszał zapewnienia, że Izrael "nie zostanie pozostawiony sam sobie", pod warunkiem że nie będzie działał pochopnie i nie zaatakuje jako pierwszy. Stany Zjednoczone były gotowe rozmawiać ze Związkiem Radzieckim, ale ich wpływ na Nasera był ograniczony. Rostow podkreślił, że prezydent Egiptu ma prawo rozmieszczać jednostki wojskowe na półwyspie Synaj. Gdyby Izrael przeprowadził atak wyprzedzający, byłby to "bardzo poważny błąd".

Słowa Rostowa brzmiały niepokojąco dla Izraelczyków, którzy pamiętali kryzys sueski, groźby sankcji i nieustanne naciski ze strony Waszyngtonu. Wrażenie déja vu wzmocniło się po południu tego samego dnia, gdy Eszkol otrzymał osobisty list od Johnsona. Prezydent przyznał, że incydenty terrorystyczne przy granicy "wystawiły cierpliwość Izraela na ciężką próbę", ale kategorycznie zabronił Izraelczykom przeprowadzania ataku wyprzedzającego. "Stanowczo podkreślam, że musicie powstrzymać się od jakichkolwiek kroków, które doprowadzą do wzrostu napięcia w regionie. Rozumiecie, jak sądzę, że Stany Zjednoczone nie wezmą odpowiedzialności za skutki działań, które nie zostaną z nami skonsultowane"176.

Izraelczycy zapewnili Waszyngton, że mobilizacja rezerwistów została przeprowadzona wyłącznie w celach obronnych, i poprosili, żeby Amerykanie przekazali to władzom w Kairze i Damaszku. "Nie wprawiliśmy machiny w ruch", powiedział Eban ambasadorowi Barbourowi i dodał, że jego kraj nie planuje ofensywy, dopóki Cieśnina Tirańska nie zostanie zablokowana. Zarazem w zamian za powściągliwość Izrael żądał od Amerykanów gwarancji bezpieczeństwa. "Możemy albo krzyczeć, albo strzelać - w każdym razie ze względów politycznych nie możemy nie reagować na akty terroru", tłumaczył Eban. "Jeśli Stanom Zjednoczonym zależy na zachowaniu spokoju przez Izrael, muszą dowieść tego czynem".

To samo zadeklarował Eszkol w odpowiedzi Johnsonowi. "Rozumiem, że nie będzie się Pan angażował bez uprzednich konsultacji. Trzeba jednak wziąć pod uwagę koncentrację wojsk na naszej południowej granicy, powiązaną z kampanią terrorystyczną na północy i wsparciem, którego Sowieci udzielają rządom eskalującym napięcie. W tych okolicznościach nie ulega chyba wątpliwości, że Ameryka powinna ponownie udzielić Izraelowi gwarancji bezpieczeństwa i zadeklarować, że w razie potrzeby podejmie konkretne działania, by te gwarancje wypełnić". Izrael domagał się też odrzutowców i czołgów oraz wysłania amerykańskiego niszczyciela do portu w Ejlacie.

Nic nie wskórał. Stany Zjednoczone obiecały pomoc, która "odpowie na oczekiwania Izraela", ale nie zatwierdzono wysyłki broni. Sekretarz stanu Dean Rusk nazwał pomysł wysłania niszczyciela "wodą na młyn arabskiej propagandy" i dodał, że Egipt "uznałby to za prowokację". Barbourowi zakazano bezpośrednich spotkań z Eszkolem, aby nie sprawiać wrażenia, że Stany Zjednoczone i Izrael układają wspólne plany. Harman przedstawiał jeszcze gorsze scenariusze. Ostrzegał, że Ameryka zacznie naciskać na Izrael, aby zgodził się na obecność UNEF na swoim terytorium i uznał nowe status quo na półwyspie Synaj. "Działania takie są zasadniczo błędne i mogą doprowadzić do tragedii", oznajmił Ebanowi. "Odpowiedzialność za obecny kryzys w znacznym stopniu spoczywa na rządzie Stanów Zjednoczonych. Teraz tylko odważne, unilateralne posunięcia Waszyngtonu mogą zagwarantować rezultat korzystny dla obu naszych państw"177.

Eszkol, mocno rozczarowany reakcją Johnsona, zwrócił się do de Gaulle'a. "Stanowcza deklaracja Francji, że zależy jej na bezpieczeństwie Izraela i nienaruszalności jego granic, a także na pokoju na Bliskim Wschodzie, będzie w obecnej, trudnej sytuacji niezwykle cenna z dyplomatycznego i psychologicznego punktu widzenia", pisał. Podobny apel wystosował do Harolda Wilsona, stojącego na czele rządu w Londynie, ale Wielka Brytania i Francja - sojuszniczki Izraela w 1956 roku - nie udzieliły mu jednoznacznego poparcia. Tymczasem Eban znów wezwał ambasadora Czuwachina do Ministerstwa Spraw Zagranicznych i zapewnił, że Izrael pragnie pokoju. Czuwachin odparł, że Egipt miał prawo wydalić siły pokojowe ONZ, następnie zaś potępił słowną i wojskową agresję Izraela przeciwko Syrii. Zaprzeczył, jakoby Syryjczycy stali za atakami terrorystycznymi - oznajmił, że są one robotą Amerykanów. "Zostaliście uprzedzeni", pouczył Ebana. "To wasza wina, że daliście się nabrać na prowokacje CIA"178.

Izrael na próżno zabiegał o gwarancje bezpieczeństwa, a tymczasem Egipcjanie nadal gromadzili wojska. Do 20 maja rozmieścili na półwyspie Synaj kolejnych sześć dywizji. "Będziemy mogli stanowczo zareagować na izraelską agresję", zapowiedział Amir. Krążyły pogłoski, że na Morze Czerwone wpłynęła armada egipskich okrętów, która zmierza w kierunku Ejlatu, i że Ministerstwo Religii ogłosiło świętą wojnę w celu wyzwolenia Palestyny. Ahmad asz-Szukajri, przywódca OWP, zapowiadał "całkowite zniszczenie Izraela", a Hafiz al-Asad stwierdził: "Najwyższy czas [...] przejąć inicjatywę i pozbyć się syjonistów z arabskiej ojczyzny". Zaczęło się wysyłanie delegacji wojskowych: iraccy oficerowie udali się do Syrii, syryjscy - do Egiptu. "Nasze dwa bratnie kraje są teraz jedną potęgą", oznajmił syryjski minister spraw zagranicznych Machus po powrocie z Kairu. "Wydalenie sił pokojowych ONZ [...] to jasny komunikat: "Usuńcie się, nasze wojska ruszają do bitwy"".

Poczynania Nasera wywołały entuzjazm arabskiej "ulicy", jakiego nie widziano od lat pięćdziesiątych. Konserwatywni arabscy przywódcy nie mieli wyboru i musieli się przyłączyć, choć Syria i Egipt nadal zamierzały ich obalić. Właśnie dlatego 21 maja, po tym jak Syria wydaliła dwóch saudyjskich dyplomatów za działanie w zmowie z "reakcjonistami", a egipskie samoloty znów zrzuciły gaz bojowy na saudyjskie bazy, Rijad wezwał wszystkich Arabów, żeby zjednoczyli się wokół rządów w Kairze i Damaszku. Tego samego dnia syryjski samochód pułapka eksplodował w Ar-Ramsa w Jordanii, niedaleko granicy. Zginęło dwadzieścia jeden osób. "Nie wiemy już, kto jest bardziej podstępny: Izrael czy nasi arabscy sojusznicy", napisał Husajn, wydalając syryjskiego ambasadora. Mimo to zadeklarował, że jest gotów "stanąć ramię w ramię z bratnimi państwami arabskimi przeciwko wspólnemu wrogowi". Sytuację najlepiej podsumowała względnie liberalna libańska gazeta "Az-Zaman": "Nikt nie pragnie upadku marksistowsko-ateistycznego reżimu w Damaszku tak bardzo jak my, ale gdyby miało się to dokonać rękami Izraelczyków, lepiej, żeby istniał wiecznie"179.

Zamęt był tak intensywny, że nie dało się go dłużej ukrywać przed izraelską opinią publiczną, zwłaszcza że równocześnie zmobilizowano osiemdziesiąt tysięcy rezerwistów. Rząd zapłacił za to ogromną cenę. Ludzie coraz bardziej krytykowali go za niezdolność do zdecydowanych działań. Ben Gurion szybko wykorzystał sytuację. Odsądzał Eszkola od czci i wiary, wytykając mu, że nie uzyskał gwarancji bezpieczeństwa od państw Zachodu i że swoimi zbyt agresywnymi wypowiedziami rozzłościł Sowietów. Eszkol znalazł się pod niezwykle silną presją. Lior bał się, że premiera czeka załamanie nerwowe lub zdrowotne.

Rabin dźwigał jeszcze cięższe brzemię. Kiedy egipska armia wkroczyła na półwysep Synaj, Izrael stracił inicjatywę - a inicjatywa stanowiła podstawę strategii Rabina, który uważał, że bez niej nie uda się wymierzyć Arabom potężnego ciosu. Zdaniem szefa sztabu należało natychmiast zareagować na działania Nasera. Wskutek zwłoki pojawiła się obawa, że Izrael nie będzie mógł skutecznie odstraszać nieprzyjaciół. Co prawda rozmieszczenie egipskich wojsk świadczyło o tym, że Naser wybrał defensywę zamiast ofensywy, ale sytuacja była tak napięta, że jeden przypadkowy strzał mógł doprowadzić do wybuchu krwawej wojny.

"Będzie to okropna, ciężka wojna, nie unikniemy licznych strat, ale jesteśmy w stanie pokonać Egipcjan", powiedział Rabin Eszkolowi podczas inspekcji izraelskich wojsk na południu. Premier nie zaprzeczył, ale kiedy Rabin zapytał, co zrobi rząd, usłyszał jedynie: "Zamierzamy wyczerpać wszystkie możliwe środki dyplomatyczne".

Choć Rabin przywykł do współpracy z Eszkolem, odnosił wrażenie, że tym razem Izraelowi brakuje odpowiedniego przywództwa, zwłaszcza w zakresie przygotowywania armii do wojny. Narzekał, że musi sam decydować, jaką politykę będzie prowadził jego kraj, zamiast wykonywać rozkazy rządu. "Pora, abyśmy uświadomili sobie, że nikt nie przyjdzie nam na ratunek", powiedział generałom 19 maja. "Politycy są przekonani, że dyplomacja rozwiąże problemy. Musimy im pomóc w wyczerpaniu wszystkich środków służących zapobieżeniu konfliktowi zbrojnemu, osobiście jednak nie widzę szans na powrót do tego, co było wcześniej. Jeśli Egipt zablokuje Cieśninę Tirańską, wybuch wojny stanie się nieuchronny. Będziemy wówczas musieli walczyć na dwa fronty". Przypomniał też, że Izrael nie dysponuje skutecznymi środkami obrony swojego gęsto zaludnionego wybrzeża i nie jest w stanie się zabezpieczyć na wypadek ataku chemicznego.

Zaczął więc obmyślać zmasowany atak wyprzedzający w celu zniszczenia egipskiego lotnictwa. Siły powietrzne Izraela od lat układały plany na taką ewentualność. Operacja miała nosić kryptonim "Moked". Rabin był przekonany, że zakończy się sukcesem. Jeśli chodzi o kampanię lądową, sprawy przedstawiały się o wiele mniej pewnie. Eban, zapytany przez Rabina, jak długo Izrael będzie mógł prowadzić walkę, zanim Rada Bezpieczeństwa ONZ nie zainterweniuje i nie doprowadzi do zawieszenia broni, odparł, że najprawdopodobniej dwadzieścia cztery - siedemdziesiąt dwie godziny. Nie wystarczało to, żeby wyprzeć egipskie siły z Synaju. "Daj mi więcej czasu, czasu, czasu", błagał Rabin. "Potrzebujemy czasu". Uważał, że państwo nie ma prawa wysyłać obywateli na śmierć, jeśli z góry wie, że nie zdoła osiągnąć zamierzonego celu180.

Kryzys trwał od niespełna tygodnia, Rabin trzymał się na nogach głównie dzięki papierosom i czarnej kawie. Kiedy 21 maja musiał udzielić wywiadu dziennikarzom, jąkał się, niemal bełkotał. Nie ulegało wątpliwości, że znalazł się na skraju załamania. "Rabin jest półprzytomny", doniósł Eban Barbourowi. Tego samego dnia szef sztabu został wezwany do domu Ben Guriona w Sede Boker. Osiemdziesięciojednoletni ojciec założyciel Izraela, zły i rozgoryczony, spotykał się z wiernymi sojusznikami i knuł przeciwko Eszkolowi. Rabin tłumaczył później żonie Eszkola: "Kiedy wzywa cię Ben Gurion, jedziesz i tyle", nie poinformował jednak premiera o swojej wycieczce. Miał nadzieję, że otrzyma wsparcie i błogosławieństwo. Zamiast tego Ben Gurion ostro go zbeształ.

"Zostaliśmy postawieni w wyjątkowo trudnej sytuacji", oznajmił, gdy tylko Rabin stanął w drzwiach. "Szczerze wątpię, czy Naser chciał wojny, mimo to mamy teraz poważne kłopoty". Skrytykował Rabina za prowokacyjne wypowiedzi w prasie i za mobilizację rezerwistów, gdyż, jak stwierdził, jedno i drugie znacząco zwiększyło ryzyko, że dojdzie do konfrontacji, podczas gdy Izrael pozostaje osamotniony. "Ktokolwiek podjął decyzję o mobilizacji - ty albo twoi przełożeni - popełnił błąd". Wojna z Naserem bez pomocy przynajmniej jednego mocarstwa w najlepszym razie oznaczała poważny kryzys i zmarnowanie wszystkich sukcesów w zakresie bezpieczeństwa, jakie udało się odnieść przez ostatnie dwadzieścia lat. W najgorszym razie byłaby samobójstwem. Rzecz jasna najgorszą ocenę otrzymał Eszkol. "Premier i rząd powinni wziąć na siebie odpowiedzialność i zdecydować, czy będzie wojna, czy nie. Armia nie może rozstrzygać takich kwestii. Rząd nie wypełnia swoich obowiązków".

Oskarżenia były dla Rabina straszliwym ciosem. Poczuł rozczarowanie, że Ben Gurion nie rozumie ani tego, jak nowoczesny i potężny jest Cahal, ani tego, że Izrael nie potrzebuje już ochrony Francji czy Wielkiej Brytanii. Mimo to krytyka dawnego mentora bardzo go zabolała. "Doprowadziliście do wyjątkowo groźnej sytuacji", stwierdził Ben Gurion. "Musimy uniknąć wojny. Jesteśmy osamotnieni. To wy ponosicie za to odpowiedzialność". Słowa te pobrzmiewały w głowie Rabina długo po tym, jak opuścił dom Ben Guriona "przygarbiony, ze zwieszoną głową i papierosem w kąciku ust"181.

Jeden z adiutantów zapamiętał, że w drodze powrotnej z Sede Boker Rabin mruknął: "Im wyżej się wspinasz, tym wyższy jest mur". Wkrótce czekało go kolejne wyzwanie: musiał się spotkać z byłym szefem sztabu Mosze Dajanem.

W 1964 roku, mniej więcej w tym samym czasie, kiedy Ben Gurion ostatecznie zerwał z partią Mapai, Dajan zrezygnował ze stanowiska ministra rolnictwa i zaczął regularnie krytykować rząd Eszkola, a zwłaszcza jego działania w związku z sytuacją na północnej granicy. W październiku 1966 roku powiedział w przemówieniu w Knesecie: "Nie mamy obecnie do czynienia z masową infiltracją. To, że kilkudziesięciu bandytów z Fatahu przedostanie się przez granicę, nie oznacza, że Izrael musi od razu tracić głowę i eskalować sytuację. Państwa arabskie udzielą Syrii pomocy w sprawach politycznych, ale nie będą wdawać się razem z nią w żadne wojskowe awantury". Potępił atak na As-Samu, bitwę powietrzną stoczoną 7 kwietnia i ostre wypowiedzi Rabina, zapowiadającego odwet. "Skończy się wojną", przepowiadał, dodając: "Kiedy wysyłasz sygnały dymne, druga strona może pomyśleć, że to pożar". 17 maja oznajmił, że błędna polityka rządu pozwoli Naserowi odnieść bezkrwawe zwycięstwo polityczne, na przykład zbombardować Dimonę lub zamknąć Cieśninę Tirańską.

Jakiego zatem wsparcia Rabin oczekiwał od Dajana? Szef sztabu chciał skonsultować ze swoim poprzednikiem nowy plan o kryptonimie "Atzmon" przygotowany na wypadek zamknięcia cieśniny przez Nasera, zakładający, że zamiast poprzestać na bronieniu granicy, Cahal zdobędzie Gazę, którą następnie wymieni się na gwarancję swobodnej żeglugi. Dajan zgłosił stanowczy sprzeciw. Podkreślił, że w Gazie jest za dużo uchodźców, których Egipt chętnie się pozbędzie, więc po prostu pozostawi ją Izraelowi. W razie blokady tego rodzaju targi nie miały sensu - zdaniem Dajana w grę wchodziła wyłącznie odpowiedź militarna. Zapowiedział, że trzeba będzie zniszczyć egipską armię i upokorzyć Nasera.

Rabinowi ewidentnie zależało na innej odpowiedzi. Liczył, że Dajan wysłucha jego narzekań na działania rządu i wyrazi współczucie. Wyjaśnił, że rząd nie wie, czy wypowiadać Arabom wojnę, czy też nie, więc próbuje przerzucić tę decyzję na armię - czyli na szefa sztabu. Dajan zbył jego skargi milczeniem. Wspominał potem, że Rabin "czuł się zagubiony i nie wiedział, co robić. Nerwowo odpalał papierosa od papierosa". Nie wyglądał jak dowódca szykujący się do wojny182.

Wojna tymczasem wydawała się nieuchronna. Wszystko zależało od tego, czy Naser postanowi zablokować Cieśninę Tirańską, kanał o szerokości nieco ponad dziesięciu kilometrów między półwyspem Synaj a Półwyspem Arabskim. Pływało tamtędy niewiele statków pod izraelską banderą, mimo to cieśnina miała zasadnicze znaczenie dla państwa żydowskiego, gdyż dostarczano nią po cichu ropę z Iranu. Istotna była również jej rola symboliczna: w 1956 roku kraj odniósł zwycięstwo nad Egiptem i w rezultacie zagwarantował sobie swobodę żeglugi, następnie zaś przekonał społeczność międzynarodową, że jeśli cieśnina zostanie zablokowana, będzie miał prawo odpowiedzieć atakiem w samoobronie. Gdyby teraz z owego prawa zrezygnował, straciłby ostatni środek odstraszający.

Czy Naser zamknie Cieśninę Tirańską? Przywódcy Izraela przedstawiali różne prognozy, nawet kiedy egipscy spadochroniarze wylądowali w Szarm asz-Szajch. Meir Amit był przekonany, że prezydent Egiptu nie zdecyduje się na ten krok. "Skazałby się na zagładę. Kłóciłoby się to z wszelkiego rodzaju logiką militarną i dyplomatyczną". Szef wywiadu Cahalu wyrażał podobną opinię. Blokada Cieśniny Tirańskiej oznaczałaby wojnę, a Naser nie chciał wojny - pragnął jedynie, żeby wszyscy okazywali mu cześć i szacunek. Tymczasem Eszkol i Rabin spodziewali się zamknięcia cieśniny. 21 maja na posiedzeniu rządu premier zapowiadał, że Egipcjanie zrealizują jeden z dwóch planów: "albo uniemożliwią swobodną żeglugę izraelskim statkom, albo zbombardują reaktor jądrowy w Dimonie. Potem przeprowadzą zmasowany atak". Wybuchnie wojna, której wynik "rozstrzygnie się w ciągu pierwszych pięciu minut. Wszystko będzie zależało od tego, kto jako pierwszy uderzy na bazy lotnicze nieprzyjaciela".

Choć Eszkol był pewien wybuchu wojny, nie chciał prowokować Nasera. Odrzucił pomysł wysłania izraelskiego okrętu do Cieśniny Tirańskiej, zdecydował też, że oddziały złożone z rezerwistów nie zostaną rozmieszczone wzdłuż południowej granicy. Poproszono dziennikarzy, aby nie informowali, jakie statki cumują w Ejlacie lub stamtąd wypływają. Za pośrednictwem Amerykanów i Brytyjczyków Eszkol zaapelował do króla Husajna, by przestał nazywać Nasera tchórzem, który boi się zablokować cieśninę. W przemówieniu z okazji otwarcia letniego posiedzenia Knesetu, kilka godzin przed wyjazdem U Thanta do Kairu, Eszkol potępił palestyński terroryzm i jego syryjskich mocodawców, o wiele łagodniej wypowiedział się natomiast o prezydencie Egiptu, wytykając mu jedynie, że "daje wiarę kłamliwym plotkom". Podkreślił, że Izrael nie przeprowadził pełnej mobilizacji i zaapelował o "wzajemne uznanie suwerenności, nienaruszalności terytoriów oraz praw" wszystkich państw Bliskiego Wschodu. Udzielił Naserowi ostrzeżenia, ale po cichu, w wiadomości przekazanej mu przez U Thanta: "Prawo do swobodnej żeglugi przez Cieśninę Tirańską ma ogromne znaczenie dla naszego interesu narodowego, będziemy zatem domagać się, by było przestrzegane, i bronić go, bez względu na to, jakie ofiary przyjdzie nam ponieść"183.

Blokada

Naser opowiadał się za częściowym wycofaniem się UNEF z półwyspu Synaj, niewykluczone więc, że poczuł niezadowolenie, gdy skończyło się całkowitą ewakuacją, ale nie dawał tego po sobie poznać. Znów był na fali, znów cieszył się poparciem świata arabskiego, co wywoływało panikę w Izraelu. Wiedział jednak, że blokada Cieśniny Tirańskiej będzie znacznie bardziej niebezpieczna niż wydalenie sił pokojowych. Pozbywając się UNEF, odniósł wielkie polityczne zwycięstwo; zamykając cieśninę, mógł doprowadzić do wojny. "W tamtym momencie istotną rolę odegrała jego osobowość", skomentował potem ekspert do spraw Egiptu z brytyjskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. "Jeśli ponosisz porażkę, możesz albo próbować ograniczyć straty, albo podbić stawkę. Jeśli wygrywasz, albo odchodzisz od stolika, albo grasz dalej. [...] Naser zawsze wybierał bardziej ryzykowną opcję"184.

Tym razem jednak stawka była wyjątkowo duża. Przeciętny Egipcjanin nie miał pojęcia, że izraelskie statki od 1956 roku mogą żeglować przez Cieśninę Tirańską, bo Naser nigdy nie przyznał tego publicznie. Wielu ludzi nie wiedziało nawet, gdzie znajduje się cieśnina. Niemniej nieustanne zaczepki i kpiny ze strony Jordanii i Arabii Saudyjskiej były dla przywódców Egiptu nie do zniesienia, przypominały bowiem, że kraj nie wypełnił zobowiązania złożonego w 1949 roku: nie odciął Żydów od Zatoki Akaba, wskutek czego Izrael mógł ją wykorzystywać, by importować ropę od szacha Iranu, osobistego wroga Nasera, oraz prowadzić handel z krajami Azji i Afryki, czyli regionów, w których Egipt chciał mieć istotne wpływy. W ciągu dwóch lat poprzedzających kryzys w maju 1967 roku do Ejlatu dostarczono pięćdziesiąt cztery tysiące ton towarów i wyeksportowano dwieście siedem tysięcy ton; przez port przewinęło się ponad pięćset statków.

Egipscy przywódcy uważali to za zniewagę, odmówili więc podpisania Konwencji o Morzu Pełnym z 1958 roku, która gwarantowałaby Izraelczykom dostęp do Cieśniny Tirańskiej. Jak przekonywali, Izrael od czasu zawieszenia broni prowadzi bezprawną okupację Ejlatu, a prawo do swobodnej żeglugi zyskał wskutek działań wojennych, które sam zainicjował. Skoro tak, nie powinien móc transportować przez cieśninę - czyli przez terytorium Egiptu - surowców, towarów ani sprzętu, który będzie wykorzystywany do prowadzenia wojny185.

Naserowi od dawna marzyła się blokada. Zaczął planować jej przywrócenie już 17 maja, a więc przed wydaleniem UNEF, nie było to jednak takie proste. Prezydent aż za dobrze pamiętał rok 1956, kiedy Cahal przełamał egipskie linie na półwyspie Synaj. Teraz wywiad donosił, że Izrael mobilizuje wojska i wkrótce zyska pełną gotowość bojową, nie należało zatem lekceważyć ryzyka kolejnej inwazji. 21 maja, podczas nocnego spotkania z dowódcami wojskowymi i najważniejszymi politykami, Naser powiedział, że jeśli wskutek wydalenia UNEF ryzyko wybuchu wojny wzrosło do dwudziestu procent, zamknięcie cieśniny zwiększy je jeszcze bardziej, do mniej więcej pięćdziesięciu procent. Pytanie, czy armia jest gotowa.

Amir odpowiedział bez wahania: "Bi-rakabati, ręczę głową, że armia dysponuje zarówno planami defensywy, jak i ofensywy i jest w pełni przygotowana". Następnie dodał, że Izrael i tak zaatakuje w rejonie Cieśniny Tirańskiej, więc Egipt niczego nie ryzykuje, ogłaszając blokadę. Gdyby z kolei się na to nie zdecydował, okryłby się hańbą. "Czy mam pozwolić, żeby moje wojska stacjonowały tam [w Szarm asz-Szajch] i biernie patrzyły na przepływające izraelskie statki?", pytał premiera Sulajmana, który zasugerował, że zamknięcie cieśniny nie leży w interesie Egiptu. Trzeba pamiętać, że to Amir, wbrew radom sztabowców, wysłał jednostki do Szarm asz-Szajch, teraz zaś przekonywał, że skoro się tam znalazły, należy zamknąć cieśninę. Logika nie była po jego stronie, ale miał na tyle dużą władzę, że żaden z uczestników spotkania nie mógł się mu przeciwstawić186.

Naser również postanowił milczeć. Nie zachowały się żadne źródła, które wskazywałyby na to, że miał zastrzeżenia czy wątpliwości co do blokady. Próżno szukać jakiejkolwiek wzmianki na ten temat w pismach jego apologety Muhammada Hajkala, który następnego dnia wybrał się razem z Amirem, Badranem i Muhi ad-Dinem do bazy lotniczej Abu Suwajr, gdzie Naser przemówił do grupy rozentuzjazmowanych pilotów. Prezydent ujawnił, że dysponuje "rzetelnymi informacjami" na temat planowanej napaści Izraela na Syrię, wspomniał o wydaleniu UNEF, "wojsk służących neoimperializmowi", i nazwał ten akt "potwierdzeniem naszych praw do Zatoki Akaba". Potem zaś padły najistotniejsze słowa:

Niemal natychmiast wysłano telegramy do rządów innych państw arabskich, żeby poinformować je o decyzji Egiptu i poprosić o pomoc w zablokowaniu dostaw ropy do Izraela. "Na części naszych wód terytorialnych rozmieszczono miny morskie", ogłosiło Radio Kair. Armia została postawiona w stan najwyższej gotowości. Na rozkaz Amira marynarka wojenna wysłała niszczyciel i eskadrę torpedowców, żeby zablokować izraelskie okręty lub statki, transportujące ropę do Ejlatu. W razie spotkania należało oddać dwa strzały ostrzegawcze. "Jeśli się nie podporządkują i nie odpłyną - pisał Amir - trzeba je ostrzelać i uszkodzić. Jeśli nadal nie będą się słuchać, mają zostać zatopione".

"Rozkazano nam zamknąć Cieśninę Tirańską", wspominał Muhammad Abd al-Hafiz, dowódca spadochroniarzy w Szarm asz-Szajch. "Przysłano nam siedem dział samobieżnych SU-100 i cztery ciężkie działa. [...] Przypłynęły niszczyciele, sześć torpedowców i łódź podwodna, do tego doszła jeszcze eskadra odrzutowców MiG-21 w Hurghadzie. [...] Polecono nam, abyśmy strzelali bez ostrzeżenia do każdego izraelskiego statku, który spróbuje przepłynąć cieśninę. [...] Gdyby się nie zatrzymał, mieliśmy przeprowadzić ostrzał z mniejszej odległości". Al Hafiz nie miał pojęcia, że jeszcze niedawno w Szarm asz-Szajch stacjonowały siły pokojowe ONZ i że izraelskie statki przez kilkanaście lat mogły swobodnie żeglować przez cieśninę. Kiedy dowiedział się o decyzji rządu, ogarnęła go radość. "Oczywiście, zamknięcie cieśniny było równoznaczne z wypowiedzeniem wojny [...], ale w tamtym momencie nie zdawaliśmy sobie z tego sprawy. Po prostu o nic nie pytaliśmy i wykonywaliśmy rozkazy"187.

Podobny entuzjazm zapanował w całym świecie arabskim. Hasło Nasera "Ahlan wa-sahlan" rozniosło się szerokim echem. W Hebronie i Jerozolimie, a także na ulicach Bagdadu, Bejrutu i Trypolisu zorganizowano masowe demonstracje poparcia dla Egiptu. Siły zbrojne Libanu, Kuwejtu i Arabii Saudyjskiej postawiono w stan gotowości; krążyły pogłoski, że irackie jednostki pancerne zmierzają w stronę granic z Syrią i Jordanią, "aby wziąć udział w wojnie o honor". Król Husajn przywdział mundur wojskowy i przeprowadził inspekcję wojsk, które zamierzał wysłać na Zachodni Brzeg - w tym czołgów otrzymanych od Amerykanów pod warunkiem, że nigdy nie przekroczą Jordanu188.

U Thant nie podzielał entuzjazmu Arabów. O zamknięciu cieśniny dowiedział się podczas przesiadki w Paryżu w drodze do Kairu. Uznał to za osobistą zniewagę i rozważał odwołanie wizyty, ostatecznie jednak postanowił z niej nie rezygnować, miał bowiem nadzieję, że zdoła przekonać Nasera do odwołania blokady lub do złożenia obietnicy, że Egipt nie zaatakuje jako pierwszy.

Samolot sekretarza generalnego wylądował w Kairze po południu we wtorek 23 maja, równo tydzień po tym, jak Rikhye otrzymał rozkaz wycofania sił pokojowych z półwyspu Synaj. Na lotnisku zebrały się setki ludzi. Skandowano: "Niech żyje Naser!", "Chcemy wojny!". Mahmud Rijad powitał U Thanta i zadeklarował, że jest gotów od razu przystąpić do rozmów, sekretarz generalny był jednak zmęczony, poprosił zatem, żeby odłożyć je do 9.45 następnego dnia.

Ranek 24 maja był pogodny, aczkolwiek niezbyt ciepły. Limuzyna U Thanta - z tablicą rejestracyjną UNEF 1 - przejechała Mostem Uniwersyteckim, minęła ambasadę ZSRR, aż wreszcie zatrzymała się przed Hotelem Semiramis, w którym mieściła się tymczasowa siedziba Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Rijad okazał się mało przychylnym rozmówcą. Zapewnienia Amerykanów, że Izrael nie gromadzi wojsk na północy, nazwał bzdurą; powtarzał, że uknuto spisek w celu podboju południowej Syrii i rozmieszczenia tam wojsk pokojowych ONZ. Remilitaryzacja półwyspu Synaj została przeprowadzona, żeby Izrael "zastanowił się dwa razy", zanim spróbuje atakować. Działania Egiptu miały też inny cel: "Kończymy ostatni rozdział izraelskiej agresji z 1956 roku". Rijad zapowiedział, że Egipt się nie cofnie, nawet jeśli będzie musiał stoczyć wojnę. Siły UNEF zostaną wydalone z jego terytorium; "w razie konieczności użyjemy siły". Izraelskie statki nie będą już pływały do Ejlatu. Minister nie pozostawiał zbyt dużo miejsca dla działań dyplomatycznych. Egipt był gotów rozmawiać o powrocie do zapisów zawieszenia broni z 1949 roku, ale nie zamierzał uznawać Izraela i jego granic ani deklarować, że stan wojny dobiegł końca.

U Thant słuchał tego wszystkiego, paląc cygaro, po czym zaproponował, żeby obie strony przez dwa lub trzy tygodnie powstrzymały się od jakichkolwiek działań. Egipt nie zablokuje Cieśniny Tirańskiej, izraelskie statki nie będą próbowały nią przepływać. Rozwiązanie to, "inspirowane reakcją na kryzys kubański", zapewni nieco czasu specjalnemu mediatorowi ONZ, który spróbuje wynegocjować pokój satysfakcjonujący Egipcjan i Izraelczyków. Rijad sceptycznie odniósł się do pomysłu sekretarza generalnego. Powiedział, że rząd musi pokazać obywatelom, a zwłaszcza armii, że będzie stanowczo i bez wahania bronić praw Arabów. U Thant przekazał mu wiadomość Eszkola, że Izrael podejmie działania zbrojne, żeby odzyskać możliwość żeglugi przez cieśninę - ale na ministrze nie zrobiło to wrażenia.

Następnie sekretarz generalny udał się na lancz w Klubie Tahrir, gdzie doktor Mahmud Fawzi powiedział mu, że do spotkania z Naserem dojdzie dopiero późnym wieczorem, po kolacji. U Thant nie dał po sobie poznać, czy jest zły z powodu tej zwłoki. Lubił Nasera, zawsze uważał go za "prostego, urokliwego, uprzejmego człowieka [...] i prawdziwego przywódcę swojego narodu". Chętnie wspominał ich pierwsze spotkanie w Rangunie, gdy Naser przywdział tradycyjny birmański strój i dał się oblać wodą z okazji wypadającego akurat święta. Sympatia dała o sobie znać, gdy o godzinie dwudziestej drugiej sekretarz generalny i prezydent zasiedli do rozmów. U Thant przyjął za dobrą monetę wyjaśnienia, że blokada została ogłoszona przed jego przyjazdem, a nie po, by oszczędzić mu niezręcznej sytuacji. Gdyby U Thant poprosił Nasera o powstrzymanie się od tej decyzji, Naser musiałby odmówić.

Prezydent powiedział to samo co Rijad: koncentracja wojsk na półwyspie Synaj była niezbędna, gdyż Izrael miał zakusy, żeby zaatakować Syrię, a Arabowie musieli bronić swojej godności i honoru. Przyznał, że marzyło mu się przejęcie inicjatywy i że pytał generałów, kiedy będą gotowi do konfrontacji z Izraelem. Mieli odrzec: "Nigdy nie będzie lepszej sytuacji niż teraz. Nasze siły są dobrze wyposażone i dobrze wyszkolone, jeśli zaatakujemy jako pierwsi, zyskamy przewagę. Z pewnością odniesiemy zwycięstwo". Przytoczywszy te słowa, Naser wzruszył ramionami i spytał U Thanta: "No więc co miałem im odpowiedzieć?". U Thant tylko się uśmiechnął.

Następnie Naser wygłosił długą tyradę przeciwko Stanom Zjednoczonym, zarzucając im, że próbują go obalić, "zagłodzić Egipt" i że kłamią w kwestii koncentracji wojsk przez Izrael. Izraelczycy, ciągnął, bezprawnie okupują Ejlat, nie mogą rościć sobie praw do żadnych innych portów nad Morzem Czerwonym, a jeśli chcą importować ropę, to przecież zawsze zostaje szlak przez Hajfę. Zdawał sobie sprawę z tego, że wydalenie UNEF z Szarm asz-Szajch de facto oznacza wojnę, kilkakrotnie zapewnił jednak, że nie odda pierwszego strzału. "Nie zaatakujemy, o ile sami nie zostaniemy zaatakowani i nie będziemy musieli się bronić". Zapewnił, że poleci żołnierzom stacjonującym w rejonie Cieśniny Tirańskiej, żeby "zachowywali się jak grzeczni chłopcy" i że zamierza przestrzegać moratorium zaproponowanego przez U Thanta, o ile Izrael postąpi tak samo.

Na koniec znów zaoferował, że przyzna żołnierzom UNEF najwyższe odznaczenia, poprosił też o zgodę na zakup należącego do nich wyposażenia. U Thant nie wiedział, co o tym myśleć, ale czuł optymizm. Powiedział Rikhyemu, który sporządzał notatki podczas rozmowy, że "Naser, jego minister spraw zagranicznych i inni przywódcy Zjednoczonej Republiki Arabskiej podkreślali, jak wielkim szacunkiem darzą sekretarza generalnego. Dodawali, że cieszy się on ogromną popularnością w świecie arabskim". Propozycja powstrzymania się od jakichkolwiek działań, żeby "złapać nieco oddechu", została zaakceptowana. Pozostawało pytanie, czy Izrael również się na to zgodzi. Zdaniem Rikhyego przyszłość malowała się w ciemnych barwach. Miał wrażenie, że Naser nie panuje nad sytuacją - najwyraźniej krajem rządziła armia, a nie prezydent. Zapytany o wrażenia po spotkaniu, Rikhye odpowiedział: "Myślę, że czeka nas wielka wojna na Bliskim Wschodzie i że jej skutki będą dawały o sobie znać przez następne pięćdziesiąt lat"189.

Rabin czeka

Icchak Rabin całym sercem zgadzał się z tą opinią. 23 maja, o godzinie drugiej trzydzieści w nocy, izraelski wywiad wojskowy dowiedział się o zamknięciu Cieśniny Tirańskiej i o tym, że wpłynęły do niej egipskie łodzie podwodne, a w Szarm asz-Szajch rozmieszczono ciężkie działa. Syryjczycy zgromadzili potężne siły na Wzgórzach Golan i ograniczyli tam dostęp obserwatorom ONZ. Szef sztabu wspominał: "Ostatni kawałek układanki znalazł się na miejscu: Naser dostarczył nam pretekstu do wypowiedzenia wojny. Teraz wszystko zależało od naszych decyzji". Wiedział, że nie chodzi tylko o swobodną żeglugę ani o Ejlat. "Stawką jest dalsze istnienie naszego narodu", powiedział tamtej nocy generałom. "Chodzi o nasze być albo nie być"190.

Mimo to Eszkol nadal nie wydawał zgody na atak wyprzedzający. Przed świtem pułkownik Lior obudził go i powiedział: "Panie premierze, Egipcjanie zamknęli cieśninę". Eszkol pospieszył do Jamy, centrum dowodzenia w podziemiach kwatery głównej Cahalu w Tel Awiwie, gdzie czekali już Rabin i inni członkowie sztabu generalnego.

Szef wywiadu wojskowego Jariw zagaił: "Okres po kampanii synajskiej dobiegł końca. [...] Jeśli Izrael nie zareaguje na blokadę cieśniny, straci wiarygodność i potencjał odstraszania naszych nieprzyjaciół. Państwa arabskie uznają, że jesteśmy słabi i że to wymarzona okazja, by zagrozić naszemu bezpieczeństwu, a nawet istnieniu". Następnie głos zabrał Weizman. "Musimy uderzyć teraz, i to jak najszybciej. [...] Musimy zadać wrogom potężny cios. W przeciwnym razie wkrótce dołączą do nich inni". Na koniec wypowiedział się Rabin. "Dalsze decyzje Syrii i Jordanii będą zależały od tego, czy posunięcia Egiptu okażą się sukcesem". Proponował Eszkolowi próbę zniszczenia egipskiej armii lub zajęcie Gazy, żeby wykorzystać ją jako kartę przetargową w przyszłych negocjacjach. Tak czy inaczej, należało zacząć od ataku z zaskoczenia na egipskie lotnictwo. "Musimy spojrzeć prawdzie w oczy. Najpierw uderzymy na Egipt, potem staniemy do walki z Syrią i Jordanią".

Eszkol rozumiał już, że czas gra na niekorzyść Izraela, ale na samą myśl o ataku wyprzedzającym ogarniał go straszliwy niepokój. Wiedział, że kiedy izraelskie samoloty rozpoczną operację w Egipcie, północna część kraju będzie narażona na ostrzał Syryjczyków, co mogło oznaczać zagładę licznych wsi i kibuców. Martwiło go również to, że prezydent Johnson nadal nie zgadzał się na jakiekolwiek akty agresji ze strony Izraela. Właśnie dlatego po wysłuchaniu generałów Eszkol postanowił odczekać. Ujawnił, że za tydzień do Ejlatu ma przypłynąć tankowiec z ropą naftową; w razie potrzeby dojdzie do próby przełamania blokady. Do tego czasu należało ponownie podjąć rozmowy z Waszyngtonem191.

Waszyngton już wcześniej skontaktował się z Eszkolem. W nocy przyszedł kolejny list od Johnsona, który apelował, by Izrael "trzymał nerwy na wodzy", i przypomniał o gwarancjach udzielonych przez niego samego i przez poprzednich amerykańskich prezydentów. Decyzja U Thanta w sprawie UNEF była godna ubolewania, ale Sowieci wydają się skorzy do współpracy, a Stany Zjednoczone dokładają starań, by znaleźć pokojowe wyjście z kryzysu, "w ramach ONZ lub na innym polu". Dopóki się to nie uda, zamierzały udzielać Izraelowi wsparcia, obejmującego 100 półciężarówek, czołg Patton, części do systemów rakietowych Hawk, żywność i pakiet pomocowy w wysokości 47,3 miliona dolarów oraz dwudziestu milionów dolarów pożyczki. Prezydent stawiał jednak warunek: żadnych prób przełamania blokady, żadnych działań, które doprowadzą do wojny. "Unilateralna operacja wojskowa ze strony Izraela będzie dopuszczalna dopiero, gdy wszystkie inne środki zostaną wyczerpane", oznajmił podsekretarz Rostow Eppy'emu Ewronowi. "Będziecie musieli przekonać obywateli Stanów Zjednoczonych i całego świata, że nie mieliście wyboru"192.

Eszkol znajdował się w sytuacji bez wyjścia. Należało wyjaśnić światu, że Izrael musi zareagować - a równocześnie wyjaśnić Izraelczykom, że trzeba unikać pochopnych działań. Dylemat ten dał o sobie znać podczas następnego spotkania Międzyresortowego Komitetu Obrony. Od 1948 roku każdy rząd Izraela był tworzony przez koalicję partii; dotyczyło to również rządu Eszkola. Oprócz ministrów z socjalistycznej, centrowej partii Mapai zasiadali w nim też radykalni socjaliści z Mapamu (Zjednoczonej Partii Robotników), socjalistycznej Achdut ha-Awoda (Jedność Pracy) i umiarkowanej Mafdal (Narodowej Partii Religijnej). Wszystkie te ugrupowania były reprezentowane w Międzyresortowym Komitecie Obrony. Ze względu na kryzys dokooptowano też przedstawicieli opozycji: Menachema Begina z prawicowego bloku Gahal oraz Mosze Dajana i Szimona Peresa z Rafi. Członkowie komitetu reprezentowali zatem szerokie spektrum opinii, byli jednak mocno podzieleni.

Spotkanie otworzył Rabin, który poważnym głosem poinformował, że w południe zacznie się oficjalna blokada Cieśniny Tirańskiej. Izrael miał ograniczone możliwości odstraszania, Naser mógł zatem wybrać czas i miejsce konfrontacji: wystarczyło kilka godzin, żeby egipskie siły przeszły do ofensywy. Jeśli Cahal spróbuje odzyskać cieśninę, Egipcjanie - a zapewne również Syryjczycy i Jordańczycy - zaatakują terytorium Izraela. Było to całkowite przeciwieństwo sytuacji z 1956 roku, gdy osamotniony Egipt konfrontował się z Izraelem wspieranym przez Wielką Brytanię i Francję. Teraz Izrael nie miał sojuszników, po stronie Egiptu stały natomiast inne kraje arabskie. Istniało też ryzyko, że Sowieci zdecydują się na interwencję. "Nie będzie łatwo", ostrzegł Rabin, stwierdził jednak, że Izrael nie ma wyboru. "Musimy przeprowadzić atak z zaskoczenia i zniszczyć egipskie lotnictwo, a następnie skierować nasze siły lądowe na półwysep Synaj".

Posypały się pytania. Czy Izrael zaatakuje Syrię? Jak wielkie szkody zdoła mu wyrządzić Syria w czasie, gdy izraelskie lotnictwo będzie zajęte bombardowaniem Egiptu? Czy Izrael poradzi sobie bez wsparcia któregokolwiek z wielkich mocarstw? Minister edukacji Zalman Aran z partii Mapai przedstawił najbardziej przerażający scenariusz: "Czy może się zdarzyć, że nasze siły powietrzne zostaną zniszczone? Bez nich kraj będzie całkowicie bezbronny".

Wyczerpany Rabin próbował odpowiadać na wszystkie pytania. Nie, Izrael nie uderzy na Syrię, ale Syria zapewne przeprowadzi ciężki ostrzał artyleryjski, i owszem, zdąży spowodować poważne straty, zanim izraelskie samoloty zostaną skierowane na północ. Gdy przyszło do omawiania kwestii ewentualnego zniszczenia izraelskich sił powietrznych, Rabin oddał głos Weizmanowi. Czterdziestojednoletni Weizman był obecnie szefem działań operacyjnych, wcześniej jednak służył w RAF-ie jako pilot, dowodził siłami powietrznymi przez większą część poprzedniej dekady i był głównym twórcą planu "Moked". Zadziorny i nieskromny, od razu odparł, że obawy Arana nie mają uzasadnienia. "Stracimy może dwadzieścia samolotów z sześciuset", ocenił, po czym wyjaśnił, że Egipt nie jest w stanie całkowicie zamknąć swojej przestrzeni powietrznej, a pierwsza fala ataku będzie kompletnym zaskoczeniem.

Słowa te nie przekonały ministra spraw wewnętrznych Chaima Moszego Szapiry z Narodowej Partii Religijnej. Sześćdziesięciopięcioletni Szapira zdecydowanie należał do grupy gołębi, a nie jastrzębi i często sprzeciwiał się polityce obronnej Eszkola, a zwłaszcza jego działaniom wobec Syrii. Przypomniał Rabinowi, że armia uważała wcześniej, iż Syria jest osamotniona i można bez trudu dać jej nauczkę. Teraz Syria miała sojuszników, a jakiekolwiek działania zaczepne mogły doprowadzić do wojny. "Jestem gotów walczyć, ale nie zamierzam popełniać samobójstwa", powiedział.

Po stronie armii stanęli minister transportu Mosze Karmel oraz Jisra'el Galili, minister bez teki. Obaj opowiedzieli się za wypowiedzeniem wojny Egiptowi. Begin, zawsze nastawiony wojowniczo, poparł atak wyprzedzający, podobnie jak Szimon Peres.

Eszkol słuchał tego wszystkiego z wyraźnym niepokojem na twarzy. Doskonale wiedział, że waży się jego przyszłość i przyszłość kraju. Jak to ujął Lior, "martwił się, martwił i martwił". Opinia publiczna zwróciła się przeciwko Eszkolowi. Domagano się, by ustąpił ze stanowiska ministra obrony, a nawet ze stanowiska premiera - ludzie chcieli powrotu Ben Guriona. Próbując odzyskać zaufanie, Eszkol ostrzegał w Knesecie: "Każda próba ograniczenia swobodnej żeglugi przez Cieśninę Tirańską stanowi rażące pogwałcenie prawa międzynarodowego, cios dla suwerenności innych krajów i akt agresji przeciwko Izraelowi". Starał się udawać odważnego, mimo to myśl o wojnie budziła jego przerażenie.

"Kto powstrzyma Egipcjan od zajęcia południa naszego kraju? Albo Syryjczyków od ataku na nasze osiedla?", pytał ministrów, po czym przypomniał im, że Arabowie mają trzy razy więcej czołgów i samolotów. Wydawało się, że zgadza się zarówno z członkami rządu, którzy chcą wojny, jak i z tymi, którzy się jej sprzeciwiają. Jak podkreślił, trzeba pokazać Arabom, że "Żydzi nie będą stać bezczynnie i beczeć jak owce". Z drugiej strony, chciał wyczerpać wszystkie środki dyplomatyczne; nie zamierzał prowokować konfliktu ani polegać na obietnicach przywódców innych państw. "Nie pragniemy wojny, lecz jeśli Arabowie nas zbombardują - bez względu na to, gdzie spadną ich bomby - nasza reakcja powinna być natychmiastowa i potężna". Zaraz jednak zaczął się głośno zastanawiać, czy da się opóźnić odwet do czasu, gdy Izrael pozyska więcej broni.

Wyglądało na to, że jest kompletnie zagubiony. Minister spraw zagranicznych Abba Eban postanowił mu pomóc, toteż wstał i powiedział, że problemem nie jest Ejlat, ale możliwość odstraszania nieprzyjaciół. "Kraj, który nie potrafi zabezpieczyć swoich najważniejszych szlaków żeglownych, znajdzie zapewne wymówki, by nie przeciwstawiać się innym atakom. Jeśli nie będziemy się bronić, świat arabski [...] już nigdy nie uwierzy w siłę Izraela". Eban stanowczo odradzał jednak działania militarne, których nie poparłyby Stany Zjednoczone i które mogły wywołać reakcję Sowietów, gdyż doszłoby wówczas do powtórki kryzysu sueskiego. Minister powiedział, że Waszyngton poprosił, aby Izrael wstrzymał się na czterdzieści osiem godzin. W tym czasie Stany Zjednoczone miały rozstrzygnąć, czy zorganizują międzynarodowy konwój, który będzie eskortował izraelskie statki przez Cieśninę Tirańską. Jak podkreślił, zdecydowanie wykraczało to poza dawne gwarancje udzielone przez Eisenhowera Izraelowi. "Waga dziejowa obecnego momentu - w historii narodu żydowskiego nie będzie wielu tak doniosłych chwil - wymaga, abyśmy poczynili ten krok", zakończył, demonstrując swą sławną elokwencję. "W przeciwnym razie przyszłe pokolenia nie będą umiały wyjaśnić sobie ani innym, dlaczego nie sprawdziliśmy, czy blokada naprawdę obowiązuje".

Propozycja Amerykanów została poddana pod głosowanie, wcześniej jednak wypowiedział się Dajan. Nadal miał na sobie mundur, który przywdział wcześniej, gdy udał się na objazd południowego frontu - skończyło się tym, że żandarmi wojskowi odeskortowali go do Jerozolimy - i uderzył w ostry ton. Skrytykował "płaszczenie się przed mocarstwami" i dawanie Egiptowi dodatkowego czasu na umacnianie swoich pozycji. "Nie jesteśmy Anglikami, którzy zgodnie z tradycją zawsze przegrywają wielkie bitwy", zakpił. Poparł czterdziestoośmiogodzinną zwłokę, bo, jak stwierdził, przynajmniej uspokoi to Stany Zjednoczone. Potem należało przeprowadzić zmasowany atak na Egipt z lądu i z powietrza. "W ciągu dwóch, trzech dni powinniśmy być w stanie zniszczyć kilkaset czołgów", oceniał. Zalecał też przygotowanie się do kontrataku ze strony Jordanii i Arabów mieszkających w Izraelu.

Ostatecznie zapadła decyzja, żeby wstrzymać się z operacją wojskową i dać Ebanowi czas na pozyskanie poparcia zachodnich sojuszników, zwłaszcza Amerykanów. Rząd miał ponadto nieco uspokoić społeczeństwo: żadnych debat w Knesecie, które jeszcze bardziej podgrzeją atmosferę, żadnego odwoływania oficjalnych uroczystości. Zamierzano też wybadać, czy uda się powołać rząd jedności narodowej. Ruszyły przygotowania do operacji "Atzmon" (zajęcia Gazy, która miałaby potem posłużyć jako karta przetargowa w negocjacjach z krajami arabskimi), zmobilizowano dodatkowych trzydzieści pięć tysięcy rezerwistów. Wyczekiwanie trwało dalej, gdyby jednak Egipt zaatakował - na przykład zbombardował izraelskie bazy lotnicze lub cele strategiczne - Izrael odpowiedziałby, rzucając do walki wszystkie siły, którymi dysponował193.

Eszkol szukał drogi środka między wojną a dyplomacją, ale sposób, w jaki próbował kierować państwem w obliczu kryzysu, nikogo nie zadowolił. Kilku członków rządu z partii Mapai, w tym Aran, narzekało, że premier wybrał Ebana jako swojego emisariusza, minister spraw zagranicznych uchodził bowiem za polityka mało skutecznego i niegodnego zaufania. Tymczasem izraelscy generałowie w Jamie skarżyli się, że rząd nie podejmuje decyzji. Plany rozpoczęcia operacji "Moked" były już gotowe, armia mogła wkroczyć na półwysep Synaj, a także, w razie potrzeby, ruszyć na północ wzdłuż Jordanu lub wedrzeć się do korytarza Latrun prowadzącego do Jerozolimy. Sukces zależałby od efektu zaskoczenia, niezbędna była zatem szybka zgoda Eszkola na atak. Ale premier zwlekał.

Rabin również żywił obawy i to bardzo silne. Co prawda rozumiał, że Izrael nie może ot tak zignorować apelu prezydenta Stanów Zjednoczonych, lecz zarazem wiedział, że misja Ebana zajmie znacznie więcej niż czterdzieści osiem godzin. Tymczasem nadchodziły nowe, przerażające wieści. Żołnierze egipskiej 4. Dywizji dotarli na Synaj i zajęli pozycje, zaminowano Cieśninę Tirańską, arabscy przywódcy deklarowali gotowość wysłania swoich armii, żeby - jak to ujmowali egipscy duchowni - "krew muzułmanów zmyła wreszcie dziewiętnaście lat hańby w Palestynie".

Ciężar decyzji stawał się nieznośny. Kilka godzin po spotkaniu ministrów Rabin obudził Eszkola, który akurat ucinał sobie popołudniową drzemkę, i oznajmił, że zmienił zdanie: Izrael musi rozpocząć wojnę. "Czy jest jakieś inne wyjście?", spytał premier. Rabin odparł ponuro: "Poniesiemy duże straty, ale nie mamy wyboru". Eszkol jednak nie był przekonany. "Cahal nie uderzy, dopóki nie wyczerpiemy środków politycznych", powiedział i nie udzielił zgody na atak. Rabin znalazł się w rozpaczliwym położeniu. W Izraelu przebojem stała się nowa, dodająca otuchy piosenka, której refren brzmiał: "Naser czeka na Rabina". Fakty wyglądały zupełnie inaczej. We wspomnieniach Rabin pisał: "Naser czekał na Rabina, Rabin na Eszkola, Eszkol na to, co powiedzą jego ministrowie, ministrowie czekali na Ebana, a Eban na decyzję prezydenta Johnsona"194.

Wydarzenia nabrały rozpędu. "Napięcie rosło i rosło, i rosło", wspominał Lior. "Po całym świecie krążyły depesze, urywały się telefony [...], czas pędził jak szalony". Rabin znalazł się pod nieprawdopodobnie silną presją. Poczucie winy, w które wpędził go Ben Gurion, dokuczało mu coraz bardziej. "Egipt będzie walczył na jednym froncie, natomiast my na co najmniej dwóch, może trzech", przypomniał Rabinowi Chaim Mosze Szapira. "Będziemy całkowicie osamotnieni. Jeśli skończy się nam broń, nie możemy liczyć na żadne dostawy. [...] Czy chcesz brać na siebie odpowiedzialność za narażenie Izraela na niebezpieczeństwo? Dopóki żyję, dopóty będę się temu sprzeciwiał"195.

Nocą 23 maja Rabin się załamał. Niewykluczone, że słowa Szapiry były kroplą, która przelała czarę goryczy - a może nie zniósł nowych doniesień o coraz groźniejszej sytuacji wokół Ejlatu. "Z powodu poczucia winy pogrążyłem się w ciężkim kryzysie. [...] Wyrzucałem sobie, że wciągnąłem mój kraj w wojnę w wyjątkowo niesprzyjających okolicznościach", mówił potem izraelskiemu dziennikarzowi. "Słusznie czy nie, wszystko spoczywało na moich barkach. Od prawie dziewięciu dni nic nie jadłem, nie spałem, bez przerwy paliłem papierosy, byłem wycieńczony". Jego żona Lea zakazała mu wyjazdu na front południowy i wezwała naczelnego lekarza armii doktora Eliyahu Gilona, który zdiagnozował ostry epizod lękowy i przepisał Rabinowi środki uspokajające.

Izraelska opinia publiczna nie została poinformowana o załamaniu nerwowym Rabina. Dopiero wiele lat później ogłoszono, że był niedysponowany, przy czym powodem miało być "zatrucie nikotyną". Fakty wyglądały inaczej. W nocy 23 maja Weizman został wezwany do domu szefa sztabu. Rabin "siedział bez ruchu i milczał", pogrążony w skrajnej depresji. Po dłuższej chwili wymamrotał: "Naraziłem kraj na niebezpieczeństwo. [...] Moje błędy... Największa, najokrutniejsza ze wszystkich wojen...". W raporcie napisanym pół roku później Weizman twierdził, że Rabin chciał ustąpić i przekazać mu swoje stanowisko. Weizman odmówił, gdyż, jak podkreślił, zmiana byłaby ciosem w morale, ponadto zaś należało pomóc rządowi w podjęciu odważnej, nieuchronnej decyzji. Rabin zaprzeczał potem, jakoby rozmowa z Weizmanem w ogóle się odbyła, jest jednak prawdą, że przeżył załamanie i że szef działań operacyjnych musiał de facto przejąć kontrolę196.

Weizman, wolny od rozterek, polecił rozszerzyć plany ataku. Oprócz zniszczenia egipskiego lotnictwa i podboju Gazy izraelskie jednostki miały ruszyć na zachód do Al-Arisz, a nawet dalej w stronę Kanału Sueskiego, pod warunkiem że starczyłoby czasu. Zgrupowania środkowe i północne przygotowały się do kontrataku, gdyby doszło do interwencji ze strony Jordanii lub Syrii. Operacja "Topór" miała zostać rozpoczęta najpóźniej 26 maja. "Siły Obronne Izraela będą jutro gotowe do wojny", powiedział Weizman członkom sztabu generalnego, wyrażając pewność, że rząd udzieli zgody. Przed północą 25 maja izraelskie jednostki pancerne ruszyły w kierunku granicy197.

"Świt" Amira

Weizmana czekało jednak wielkie rozczarowanie, gdyż Eszkol nie zaaprobował operacji "Topór". Premier był mocno zaniepokojony załamaniem nerwowym Rabina, ponadto zaś bał się, że rozpęta wojnę na Bliskim Wschodzie, zanim Eban dokończy swoją misję dyplomatyczną, kazał więc znacząco ograniczyć aktywność Cahalu na południu i liczbę lotów zwiadowczych nad półwyspem Synaj.

Podczas gdy próbował powstrzymywać izraelskich dowódców, egipska opinia publiczna coraz głośniej domagała się konfrontacji. "Na ulicach Kairu panowała karnawałowa atmosfera. Nie czuło się, że kraj stoi w obliczu wojny", komentował Mahmud al-Dżijjar, wysoki rangą urzędnik i bliski współpracownik Nasera. W całym mieście wisiały upiorne plakaty przedstawiające arabskich żołnierzy, którzy zabijają, depczą, duszą i ćwiartują brodatych Żydów o haczykowatych nosach. Radio Kair powtarzało: "Zatoka Akaba, dzięki wyrokom historii i naszym żołnierzom, jest arabska, arabska, arabska". Krytykowano Stany Zjednoczone. "Miliony Arabów [...] szykują się do niszczenia amerykańskich firm, amerykańskich instalacji. Ameryko, zostaniesz unicestwiona".

Marszałek Amir dał się porwać szaleństwu. Ponieważ ani Izrael, ani Stany Zjednoczone nie zareagowały na zamknięcie Cieśniny Tirańskiej, nabrał pewności siebie i nadal planował ofensywę. "Tym razem to my rozpoczniemy wojnę", powiedział w zaufaniu generałowi Murtagiemu podczas inspekcji pierwszej linii umocnień. Początkowo zamierzał przeprowadzić bombardowania celów strategicznych i odciąć Ejlat od reszty Izraela; teraz zamarzyła mu się również kampania na pustyni Negew. Operacja nosiła kryptonim "Świt". Centrum dowodzenia był dom Amira - sztab generalny został pominięty. Al-Dżijjar stwierdził: "Kairska "ulica" nabrała tego samego przekonania co przywódcy kraju: wszyscy wmówili sobie, że zniszczenie Izraela to dziecinna igraszka; że wystarczy tylko podłączyć kilka linii telefonicznych do domu marszałka i przygotować zwycięskie hasła"198.

Obmyślona przez Amira operacja "Świt" jednoznacznie kłóciła się ze strategią Nasera, który chciał sprowokować Izrael do rozpoczęcia wojny. Dlaczego zatem prezydent nie zgłosił weta? Egipskie źródła podają różne wyjaśnienia. Nie jest nawet pewne, czy Naser wiedział o wszystkich pomysłach Amira. Hajkal, wierny człowiek prezydenta, twierdzi, że Naser od początku chciał, aby przygotowano plany ataku, i milcząco je zaaprobował. Ludzie krytycznie nastawieni do Nasera utrzymują natomiast, że Amir obmyślił całą operację w pojedynkę, wbrew woli egipskiego przywódcy. Prawda leży zapewne pośrodku. Wydaje się niemal stuprocentowo pewne, że Naser wiedział o operacji "Świt", ale nie miał dostatecznej siły przebicia, żeby odwołać rozkazy Amira. Ponadto przygotowania do inwazji na Izrael przynosiły Naserowi pewne korzyści, o których będzie jeszcze mowa.

Na tamtym etapie zastrzeżenia do planów operacji "Świt" zgłosili wyłącznie najwyżsi dowódcy, którzy sądzili wcześniej, że remilitaryzacja Synaju to jedynie manewry wojskowe, teraz zaś zorientowali się, że chodziło o doprowadzenie do wybuchu wojny. Szef sztabu Fawzi, uważający ponowne zajęcie Szarm asz-Szajch za niepotrzebną prowokację, bał się, że próba przeprowadzenia operacji "Świt" doprowadzi do katastrofy. "Czy plany te miały służyć osiągnięciu jakichś celów politycznych?", pytał po latach, po czym sam sobie odpowiadał: "Z pewnością nie, gdyż elity polityczne zostały całkowicie oddzielone od elit wojskowych"199.

Przygotowania do operacji "Świt" utrudniły też realizację operacji "Zdobywca", czyli defensywy. Egiptowi i tak brakowało żołnierzy, którzy mieliby obsadzić wszystkie umocnienia, armia musiała więc przekierować kilka brygad na wysunięte pozycje. Sprowadzono dodatkowe kilkadziesiąt tysięcy ludzi, głównie rezerwistów i członków jednostek przerzuconych z Jemenu, co spowodowało chaos. Wielu z nich przyjechało wagonami towarowymi. Nie mieli mundurów ani broni, byli obdarci i głodni. Niespodziewane, sprzeczne rozkazy związane z operacją "Świt" tylko pogarszały sytuację. Generał Abd al-Fattah Abu Fadel, zastępca szefa egipskiego wywiadu wojskowego, przyglądał się "tłumom zdezorientowanych mężczyzn i chłopców [skupionym wokół węzła kolejowego Al-Kantara]. Był to skutek zaniedbań i nieroztropności dowództwa naszych sił zbrojnych". Zadawał sobie pytanie: "Czy tak powinno wyglądać wojsko, które zmierzy się z naszym wrogiem, Izraelem?".

Według szacunków dwadzieścia procent egipskich czołgów, dwadzieścia pięć procent dział i trzydzieści trzy procent samolotów nie nadawało się do użytku. Niespełna połowa żołnierzy obsadziła wyznaczone pozycje. Wielu nie wiedziało, na czym ma polegać ich misja; nie znali również terenu, na którym się znaleźli. "Nie zadbano o łączność, nie przygotowano wieloetapowych planów dla artylerii ani dla administracji [ziem, które miały zostać zdobyte]", wspominał Fawzi. Kiedy poskarżył się Amirowi, że "nasze wojska nie znają założeń ani szczegółów operacji", marszałek odparł gniewnie: "No to je przeszkolcie!"200.

Chaos był tak ogromny, że nawet Murtagi zaczął kwestionować sensowność operacji "Świt". Podobnie jak Fawzi uważał, że armia została wysłana na Synaj głównie w celach politycznych, a nie wojskowych, toteż przeżył szok, gdy usłyszał o planowanej ofensywie. Wskazał na niedobory kadrowe i brak przygotowania. "[Amir] wydawał się zaskoczony moją reakcją", wspominał. Mimo to marszałek nie zamierzał rezygnować ze swoich pomysłów. Sidki Mahmud również wyrażał wątpliwości, czy jego piloci zdołają zrealizować cele, które im wyznaczono. Próbował przemówić Amirowi do rozsądku. "Atak na Ejlat [...], atak na reaktor w Dimonie [...], na rafinerie w Hajfie [...]. Czy tobie się wydaje, że jestem dowódcą amerykańskich sił powietrznych? Nie mogę planować równocześnie nalotów na Ejlat i operacji "Lampart" [bombardowania izraelskiego wybrzeża]!"201. Amir odpowiedział milczeniem.

Tymczasem Naser nadal nie zamierzał interweniować. Przez kilka dni po ogłoszeniu blokady miał mnóstwo na głowie. Przyjmował delegacje krajów arabskich - odwiedzili go premier Syrii, minister spraw zagranicznych Kuwejtu i wiceprezydent Iraku - i odpowiadał na listy z poparciem nadsyłane z Chin, Wietnamu Północnego i Korei Północnej. Codziennie uczestniczył w spotkaniach w sztabie generalnym i wygłaszał coraz bardziej bombastyczne przemówienia. "Wiedzieliśmy, że zamknięcie Zatoki Akaba oznacza wojnę z Izraelem", ujawnił na zjeździe związków zawodowych. "Jeśli do niej dojdzie, będzie to wojna totalna, a zniszczenie Izraela stanie się naszym głównym celem. [...] Pokażemy arabską siłę". Wyklinał też "amerykański gangsteryzm" i rzekomą amerykańską obsesję na punkcie Izraela. "Czym jest Izrael?", pytał retorycznie. "Dzisiaj Izrael to Stany Zjednoczone"202.

Nie różniło się to zasadniczo od wcześniejszych wypowiedzi Nasera na temat Ameryki. Przywódca Egiptu reagował również na przemówienie Johnsona z 23 maja, w którym prezydent Stanów Zjednoczonych nazwał blokadę "nielegalną" i zapowiadał, że jej ogłoszenie może mieć "katastrofalne konsekwencje". Ameryka uznawała Cieśninę Tirańską za wody międzynarodowe, zamierzała ponadto bronić "politycznej niezależności i nienaruszalności terytoriów wszystkich państw regionu". Noty werbalne wysyłane przez Biały Dom były jeszcze ostrzejsze: pisano w nich, że Egipt dokonał "agresji", szkodził żywotnym interesom Stanów Zjednoczonych, gdyby zaś jako pierwszy dopuścił się przemocy "jawnie lub potajemnie [...], z wykorzystaniem regularnego lub nieregularnego wojska", czekały go "wyjątkowo poważne konsekwencje międzynarodowe". Krążyły plotki, że Stany Zjednoczone spróbują przełamać blokadę siłą, a ich piechota morska już przygotowuje się do zajęcia Cieśniny Tirańskiej. Ogłoszono alarm dla okrętów 6. Floty we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego.

Naser lękał się, że Amerykanie zdecydują się na interwencję. Jego obaw nie uśmierzył nawet prywatny list od Johnsona, w którym prezydent Stanów Zjednoczonych zaprzeczał, jakoby żywił niechęć do Egiptu i jego przywódcy. "Ani Pan, ani ja nie powinniśmy zanadto skupiać się na przeszłości, naszym zadaniem jest bowiem uchronienie Bliskiego Wschodu - i całego świata - przed wojną, której, jak sądzę, nikt tak naprawdę nie chce". Johnson proponował, że wiceprezydent Hubert H. Humphrey przyjedzie do Kairu, by przeprowadzić mediacje. Pomysł ten niespecjalnie przypadł Naserowi do gustu, gdyż w tym samym tygodniu Humphrey nazwał Izrael "światłem narodów Bliskiego Wschodu i całej ludzkości". Rijad próbował uspokoić Nasera, podkreślając, że Johnson popiera porozumienia o zawieszeniu broni przyjęte w 1949 roku i nie złożył żadnych jednoznacznych deklaracji poparcia dla Izraela, mimo to prezydent Egiptu nie ufał Waszyngtonowi i bał się amerykańsko-izraelskiego spisku203.

Obawy Nasera wynikały do pewnego stopnia z tego, że stosunki między Egiptem a Stanami Zjednoczonymi od dłuższego czasu przedstawiały się wprost fatalnie. Tajne kanały dyplomatyczne, dzięki którym dawniej udawało się nieco łagodzić atmosferę, przestały funkcjonować wskutek zmian kadrowych w Waszyngtonie i Kairze. Egipski ambasador w Stanach Zjednoczonych doktor Mustafa Kamel, były profesor prawa i pięćdziesięcioośmioletni stary kawaler, miał w najbliższych dniach przejść na emeryturę. Był człowiekiem o nienagannych manierach, kochał Amerykę, ponadto zaś uważał, że Egipt powinien postawić na rozwój gospodarczy, zamiast dążyć do prymatu w świecie arabskim. Starał się podtrzymywać kontakty z Białym Domem, zapewniał jego urzędników, że Naser podziwia Stany Zjednoczone i że będzie trzymał kwestię palestyńską "w zamrażarce". Nawet po ogłoszeniu blokady Cieśniny Tirańskiej Kamel powtarzał, że decyzję można cofnąć i że nadal jest pole do negocjacji.

Krótko wcześniej Lucius Battle przestał pełnić funkcję ambasadora w Kairze. Jego następca Richard H. Nolte przybył do stolicy Egiptu 21 maja, dzień przed zamknięciem cieśniny. Na pozór wydawał się właściwym człowiekiem na właściwym stanowisku: podczas drugiej wojny światowej służył w lotnictwie, ukończył Yale i Oksford, znał język arabski, kierował Towarzystwem Badań Bliskowschodnich. Uważał, że jeśli Izrael zaatakuje, Naser będzie miał prawo oskarżyć go o agresję. Zarazem Noltemu brakowało doświadczenia praktycznego, a przecież sytuacja wymagała wprawnego dyplomaty. Gdy dziennikarze zapytali nowego ambasadora o kryzys, odpowiedział: "Jaki kryzys?"204.

Departament Stanu postanowił zatem wysłać mu wsparcie. Wybór padł na Charlesa Yosta, byłego ambasadora w Damaszku, bliskiego znajomego Mahmuda Rijada. Nolte czekał, aż Yost przyjedzie do Kairu, a na razie musiał radzić sobie sam. Nie przedstawił nawet listów uwierzytelniających. Rijad obszedł się z nim dość stanowczo: oznajmił, że Egipt zatrzyma wszystkie statki zmierzające do Izraela i że stanie do walki z każdym, kto spróbuje pomóc Izraelczykom w przełamaniu blokady. Ambasador poinformował przełożonych w Waszyngtonie, że Naser chce wojny, jest do niej dobrze przygotowany i uważa - nie bez racji - że zdoła zwyciężyć. "Nastroje Arabów przywodzą na myśl sytuację z początku 1948 roku, a nie z roku 1956", ostrzegał. "Arabowie wierzą, że wygrają"205.

Nolte uświadomił sobie to, co od pewnego czasu było jasne dla wielu zachodnich dyplomatów: jeszcze niedawno Egipt miał wątpliwości, czy zdoła pokonać Izrael, lecz uwolnił się od nich, gdyż Zachód ewidentnie nie zamierzał pomagać Izraelczykom, ci zaś nie reagowali na prowokacyjne posunięcia Kairu. "Starcie między Zjednoczoną Republiką Arabską a Izraelem jest nieuchronne", pisał Hajkal w "Al-Ahram" i tłumaczył, że blokada zmusi Izrael do wojny. "Niech Izrael zacznie. Bądźmy przygotowani, żeby w odpowiedzi wymierzyć mu potężny cios i go znokautować".

Egipt nabierał pewności siebie, Naser jednak nadal bał się współpracy wojskowej Izraela i Stanów Zjednoczonych. W rozmowie z doktorem Fawzim rozważał scenariusz, w którym Izrael wysyła okręt do Cieśniny Tirańskiej, a Amerykanie postanawiają zapewnić mu eskortę. Egipskie jednostki w Szarm asz-Szajch otwierają ogień. Tak oto ich uwaga zostaje odwrócona, a tymczasem Izraelczycy zajmują półwysep Synaj. Fawzi musiał przyznać, że nie da się wykluczyć takiego manewru. "Obecne działania Amerykanów są jak góra lodowa: widzimy tylko czubek, reszta jest ukryta pod powierzchnią"206.

W tej sytuacji Naser dostrzegł pewne zalety operacji "Świt". Gdyby Johnson wysłał okręty do Cieśniny Tirańskiej, egipska armia uderzyłaby na Izrael od południa. Plan ułożony przez Amira dawał prezydentowi Egiptu sporo opcji do wyboru. Naser mógł zapewniać, że poprzestaje na działaniach defensywnych, a zarazem szykować się do ofensywy; mógł wzywać Arabów do wojny, a jednocześnie po cichu zabiegać o to, żeby do niej nie doszło. Powtarzał wszem wobec, że Cieśnina Tirańska została zaminowana i że Egipt zdecydowanie popiera ataki palestyńskich bojówek. W rzeczywistości żadnych min nie rozmieszczono, a Kair dokładał starań, by powściągnąć członków Fatahu. Za pośrednictwem zakulisowych kanałów Naser zapewniał Waszyngton, że nadal zależy mu na utrzymaniu pokoju. 26 maja w rozmowie z panem Siddikim z amerykańskiej firmy ALCO oznajmił, że chce jedynie podkreślić swoje przywództwo w świecie arabskim i nie zamierza z nikim walczyć. Siddiki przekazał Departamentowi Stanu: "[Naser] apeluje, aby Stany Zjednoczone nie podejmowały żadnej bezpośredniej akcji zbrojnej, między innymi, aby nie przysyłały floty"207.

Groźba amerykańskiej interwencji nie była jedynym zmartwieniem Nasera. Prezydent bał się również reakcji Związku Radzieckiego na włączenie się Stanów Zjednoczonych w działania wojenne.

Zanim wybuchł kryzys, Egipt wierzył, że może liczyć na wsparcie Sowietów. W marcu w Kairze odbyły się rozmowy o współpracy strategicznej z ministrem spraw zagranicznych Gromyką, w kwietniu z wizytą państwową przyjechał premier Kosygin. ZSRR obiecał pomoc w wysokości pięciuset milionów dolarów, mającą posłużyć do "wzmocnienia wspólnego frontu antyimperialistycznego". W rozkazach dla dowódców wojsk z 15 maja Amir wyrażał pewność, że "Blok Wschodni nie będzie stał z boku i nie pozwoli siłom imperializmu bezcześcić arabskiej ziemi". Entuzjazm, z jakim komunistyczna prasa zareagowała na wydalenie UNEF i remilitaryzację półwyspu Synaj, wydawał się potwierdzać założenia Egipcjan. "Każdy, kto spróbuje rozpętać wojnę na Bliskim Wschodzie, nie tylko będzie musiał stanąć przeciwko potędze zjednoczonych państw arabskich, ale też spotka się ze stanowczym sprzeciwem Związku Radzieckiego i wszystkich narodów miłujących pokój", ostrzegała Moskwa. Padły kolejne deklaracje pomocy gospodarczej dla Egiptu, ponadto sowiecka delegacja w ONZ jasno dała do zrozumienia, że nie zgodzi się na żadne ingerencje Rady Bezpieczeństwa w sprawie sytuacji na Synaju208.

Wszystko się zmieniło, gdy ogłoszono blokadę Cieśniny Tirańskiej. Choć sowiecki ambasador Pożidajew został o tym zawczasu poinformowany, Naser nie skonsultował się z władzami na Kremlu. Na linii Kair - Moskwa zapanowała nagle cisza, prawie taka sama jak na linii Kair - Waszyngton. Źródła dyplomatyczne informowały, że Sowieci zmienili śpiewkę. Zamiast deklarować poparcie dla Nasera i ostrzegać Zachód, żeby nie próbował wtrącać się w działania Egiptu, podkreślali, że trzeba wynegocjować porozumienie, i oferowali pomoc w rozmowach. Egipski ambasador Murad Ghaleb kilkakrotnie próbował uzyskać informacje, co zrobi Kreml, jeśli na Bliskim Wschodzie wybuchnie wojna, lecz nie doczekał się odpowiedzi.

Po południu 23 maja nadąsany Naser znów wezwał do siebie ambasadora Pożidajewa, tym razem po to, żeby udzielić mu nagany. "Niech pan powie swoim szefom w Moskwie, że Związek Radziecki to główna siła wpływająca obecnie na wszystkie wydarzenia". Przypomniał, że egipskie wojska weszły na Synaj po tym, jak Związek Radziecki ostrzegł kraje regionu o planach napaści na Syrię, szykowanej przez Izrael. Skutek był taki, że izraelskie siły zbrojne skupiły się teraz na południu, a nie na północy. ZSRR nie mógł zatem zostawić Egiptu na pastwę nieprzyjaciela. Naser oczekiwał dodatkowego sprzętu, zwłaszcza rakiet powietrze-ziemia, a także wsparcia politycznego przeciwko Stanom Zjednoczonym. Pożidajew odpowiedział jak zawsze: "Zapewniam pana i resztę świata arabskiego, że Związek Radziecki stoi murem za niepodległymi państwami arabskimi, a jeśli dojdzie do agresji imperialistów i ich marionetkowego państwa, Izraela, poczynimy wszystkie niezbędne kroki". Deklaracja ta nie zadowoliła Nasera. "Nie chcę, żebyście udzielali Izraelowi upomnień", odparł gniewnie. "W ten sposób tylko go legitymizujecie, na co nie zasługuje, i pozwalacie, żeby wykorzystywał cudzą słabość. Powinniście raczej ostrzegać imperialistyczne mocarstwa"209.

Po rozmowie z ambasadorem nabrał przekonania, że bez względu na to, czy Egipt postanowi rozpocząć wojnę, czy też zaczeka, aż Stany Zjednoczone spróbują przełamać blokadę, najpierw należy jednoznacznie ustalić, jakie stanowisko zajmą Sowieci. W tym celu 25 maja wysłał specjalną delegację do Moskwy. Na jej czele stanął minister obrony Szams al-Din Badran, człowiek Amira, aczkolwiek nie zabrakło również urzędników wiernych prezydentowi, między innymi Salaha Basjuniego i Ahmada Hasana al-Fakiego z Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Sowieci twierdzili, że wysłannicy przyjechali, aby "pozyskać najnowszą broń, którą Zjednoczona Republika Arabska obecnie nie dysponuje". Tak naprawdę Egipt chciał wiedzieć, jak daleko może się posunąć bez narażania się na utratę wsparcia ze strony ZSRR210.

Choć mobilizacja egipskich wojsk przebiegała chaotycznie, a do tego nie dało się przewidzieć dalszych kroków Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, operacja "Świt" była kontynuowana. Pierwsza Grupa Uderzeniowa, czyli specjalnie utworzona dywizja pod dowództwem generała Saad ad-Dina Szazliego, licząca dziewięć tysięcy ludzi oraz dwieście czołgów i dział, a także 14. Brygada Pancerna zostały przeniesione do Rafah w ramach przygotowań do inwazji na pustynię Negew. W sześciu rozkazach bojowych wskazano cele, które mają zostać zniszczone, między innymi bazy lotnicze, wyrzutnie pocisków rakietowych oraz stacje radiolokacyjne. Rodziny egipskich oficerów ewakuowano z Gazy. Na ich miejsce sprowadzono urzędników, inżynierów, a nawet lekarzy, którzy po zajęciu Negewu mieli utworzyć tam egipską administrację. "Byłem całkowicie przekonany, że zwyciężymy", wspominał Amin Tantawi, dowódca kompanii wchodzącej w skład 4. Dywizji. "Nabrałem wiary, bo słuchałem przemówień Nasera. Sądziłem, że nadszedł dzień wyzwolenia, że zaatakujemy Izrael i zniszczymy go w ciągu kilku godzin. Miałem rozmaite pomysły dotyczące tego, co powinno się zrobić, kiedy zostanie podbity i wymazany z mapy".

Rankiem 25 maja wszystko było gotowe. Tego dnia generał porucznik Salah Muhsin, dowódca sił lądowych Egiptu, zebrał wysokich rangą oficerów i powiedział im, że armia osiągnęła pełny potencjał bojowy i dysponuje trzykrotnie większą liczbą czołgów, żołnierzy i dział niż nieprzyjaciel. Atak nastąpi o świcie, dokładnie za dwa dni211.

Zwłoka to wielkie ryzyko

Rozmach egipskich przygotowań oraz mobilizacja wojsk niemal wszystkich krajów arabskich wywołały w Izraelu panikę. "Widzieliśmy zdjęcia ofiar gazu bojowego wykorzystanego przez Egipt w Jemenie", wspominał porucznik Yossi Peled, ocaleniec z Holokaustu i przyszły generał, który przez wiele tygodni stacjonował na pustyni Negew, czekając na atak. "Dopuszczaliśmy myśl, że nas i nasz naród spotka zagłada".

Generał Jariw był przekonany, że inwazja to kwestia godzin. "Naser nie uważa już, że musi się powstrzymywać", przekazał Eszkolowi. "Wszystko wskazuje na to, że wkrótce spróbuje urządzić prowokację". Podkreślił, że 4. Dywizja nadal posuwa się naprzód i że z Jemenu sprowadzono kolejne cztery brygady, a wojska Arabii Saudyjskiej i Iraku są gotowe wkroczyć na teren Syrii. W przechwyconych depeszach krążących między arabskimi ambasadami pisano o zbliżającej się "eksplozji". Hod, dowódca izraelskich sił powietrznych, spodziewał się masowego nalotu na bazy lotnicze i miasta; Meir Amit z Mosadu donosił, że Egipcjanie chcą zaatakować pustynię Negew. Morale izraelskiej armii gwałtownie słabło. "Siedzimy i czekamy. Na co?", pisał Joni Netanjahu, dowódca plutonu spadochroniarzy do swojej dziewczyny. Przełożeni zadawali te same pytania. Każdy dzień trzymania wojsk w gotowości kosztował około dwudziestu milionów dolarów, podczas gdy Egipcjanie umacniali swoje pozycje. Sztab generalny alarmował: "Zwłoka to wielkie ryzyko i śmiertelne zagrożenie dla Izraela"212.

Czy Izrael powinien przeprowadzić atak wyprzedzający? Jeśli tak, jaką obrać taktykę? Wieczorem 25 maja dyskutowano o tym na spotkaniu w biurze Eszkola. Przy stole zasiedli między innymi Jariw, Amit, Lior i Weizman, a także Levavi z Ministerstwa Spraw Zagranicznych i doktor Ya'akov Herzog, dyrektor generalny kancelarii premiera. Najważniejszym uczestnikiem był Icchak Rabin. Po przeszło trzydziestogodzinnej nieobecności szef sztabu wrócił do czynnej służby. Oficer Chaim Bar-Lew opowiadał: "Nie był... Jak by to ująć... Nie był w najlepszej formie. Oczywiście, miał pełną wiedzę o rozwoju wydarzeń, ale brakowało mu siły, która go zawsze cechowała". Kiedy tylko Rabin stanął w drzwiach, oznajmił, że składa rezygnację. Eszkol odparł krótko: "Daj spokój". "Premier był ciepłym, mądrym człowiekiem", napisał Rabin wiele lat później. "Zapewne od dawna wiedział to, o czym ja przekonałem się dopiero wtedy: tak naprawdę wszyscy jesteśmy przerażająco bezbronni"213.

Pytanie, czy bezbronny był także Izrael. Właśnie tego dotyczyło spotkanie. Waszyngton nie chciał składać żadnych deklaracji dotyczących pomocy, co więcej, opóźnił przysłanie sprzętu wojskowego zakupionego wcześniej przez Cahal. Eszkol słuchał doniesień na ten temat i coraz bardziej żałował, że zgodził się zaczekać z decyzją czterdzieści osiem godzin. Uczestnicy spotkania proponowali, aby przerwać misję Ebana, zanim spotka się z Johnsonem - pozwoliłoby to zapobiec sytuacji, w której nagły atak Izraela zaskoczy Amerykanów - i aby jak najszybciej wysłać izraelski statek do Cieśniny Tirańskiej. Premier odrzucił oba pomysły, obawiał się bowiem, że ujawniłoby to zamiary Izraela i pozwoliło Egiptowi przeprowadzić atak, opowiedział się natomiast za mobilizacją pozostałych rezerwistów i działaniami pozorowanymi sugerującymi, że niedaleko Kuntilli została rozmieszczona brygada wojsk, co miało odstraszyć Grupę Uderzeniową Szazliego. Nadal nie zgadzał się na atak wyprzedzający.

"Co, twoim zdaniem, mam powiedzieć ministrom?", spytał zrozpaczony Eszkol szefa sztabu. Rabin wprawdzie nie doszedł jeszcze do siebie, ale odparł szorstko: "Zawleczka została już wyjęta. Pytanie tylko, dlaczego i jak długo mamy czekać. Gdyby Amerykanie złożyli deklarację, że atak na Izrael jest równoważny z atakiem na Stany Zjednoczone, zwłoka miałaby sens. W przeciwnym razie trzeba działać natychmiast".

Większość uczestników od razu poparła Rabina. Jariw zasugerował, że warto przekazać Amerykanom informacje zgromadzone przez izraelski wywiad. Zdaniem Levaviego należało powiedzieć Johnsonowi, że armie krajów arabskich za chwilę rozpoczną inwazję. Słowem, prezydent Stanów Zjednoczonych powinien jak najszybciej otrzymać list od izraelskich przywódców. Pozwoliłoby to osiągnąć trzy cele. Po pierwsze, Izrael uzasadniłby, że ma moralne prawo uderzyć na swoich nieprzyjaciół. Po drugie, gdyby przeprowadził atak, Amerykanie nie mogliby zarzucać mu, że nie zostali uprzedzeni. Po trzecie, list miał nakłonić Stany Zjednoczone do bardziej zdecydowanej reakcji na kryzys. Eszkol podkreślił, że w tej sytuacji Ebanowi nie wolno się zgadzać na jakiekolwiek kroki, które ograniczą Izraelowi swobodę działania. Jedyne zastrzeżenia zgłosił doktor Herzog, syn byłego naczelnego rabina Irlandii, człowiek uchodzący za geniusza w sprawach polityki zagranicznej. Łamiącym się głosem ostrzegł: "Prezydent Stanów Zjednoczonych nie może złożyć deklaracji, na której wam zależy". Musiałby uzyskać zgodę Kongresu. Ostatecznie jednak to właśnie Herzog przygotował wstępną wersję listu, który za pośrednictwem Ebana miał zostać przekazany amerykańskim przywódcom. Rabin podsumował: "Niech przyszłe pokolenia pamiętają, że przed rozpoczęciem działań zbrojnych zrobiliśmy wszystko, co w naszej mocy, żeby znaleźć rozwiązanie dyplomatyczne".

Przywódcy Izraela znów postanowili czekać, ale ich decyzja została zakwestionowana podczas następnego posiedzenia Międzyresortowego Komitetu Obrony. Ministrowie wysłuchali sprawozdań Rabina i Jariwa, którzy powtórzyli, że zagrożone są bezpieczeństwo, a nawet istnienie Izraela. Reakcja obecnych była tym razem nieco inna.

"Skoro i tak straciliśmy strategiczny element zaskoczenia, czy naprawdę jest ważne, kto zaatakuje jako pierwszy?", spytał Zerach Warhaftig, minister spraw religijnych, który - podobnie jak jego ugrupowanie, czyli Narodowa Partia Religijna - sprzeciwiał się wszelkim działaniom mogącym prowadzić do wojny. Zalman Aran ostrzegł przed "kosmiczną siłą" Związku Radzieckiego i "ścianą stali i ognia", zdolną zniszczyć izraelskie miasta. Chaim Mosze Szapira dołączył do chóru niezadowolonych i zażądał, by ponownie mianować Ben Guriona ministrem obrony.

Eszkol zaczął mu odpowiadać - "Nie zamierzam tworzyć rządu i iść na wojnę razem z człowiekiem, który nazywa nas kłamcami i oszustami" - gdy dostarczono mu meldunek o kolejnym locie zwiadowczym nad Dimoną. Cztery odrzutowce MiG-21 przeleciały na wysokości szesnastu tysięcy metrów i wykonały zdjęcia reaktora. Izrael poderwał myśliwce, odpalono pociski Hawk, ale nie udało się zestrzelić żadnej z egipskich maszyn.

"Egipcjanie urządzają zwiad nad Dimoną, a my się kłócimy o Ben Guriona!", krzyknął Eszkol. Wyszedł z zebrania, trzaskając drzwiami, by naradzić się z Rabinem i Weizmanem. Zapytał ich wprost: "Dobrze rozumiem, że chcecie dzisiaj zaatakować?".

"Wszystko wskazuje na to, że Egipcjanie są gotowi do rozpoczęcia inwazji", odpowiedział Weizman. "Nie mamy innego wyboru. Musimy zaatakować natychmiast".

Rabin dodał, że piloci egipskich MiG-ów wysłali przez radio dziwne komunikaty, być może do dowództwa bombowców. Zagrożenia były oczywiste, ale, jak podkreślił, nie wyczerpano jeszcze wszystkich opcji dyplomatycznych. "Zaczekamy do spotkania Ebana z Johnsonem"214.

Misja Ebana

Wielu zewnętrznych obserwatorów uważało, że Izrael wydelegował do rozmów z Amerykanami odpowiedniego człowieka. Minister spraw zagranicznych Abba Eban, poliglota wykształcony w Cambridge, odegrał istotną rolę w dramatycznych wydarzeniach w okresie narodzin państwa żydowskiego, a w latach 1947-1949 pełnił funkcję jego przedstawiciela w ONZ. W 1950 roku został ambasadorem w Waszyngtonie. Choć w przemówieniach i tekstach pozwalał sobie na rozwlekłość, słynął również z bon motów: o arabskim poparciu dla podziału po 1948 roku mówił: "To jak z dzieckiem, które zabija swoich rodziców, a potem domaga się opieki, bo jest sierotką"; kompromitację UNEF podsumował następująco: "Po co komu straż pożarna, która ucieka, kiedy tylko pojawiają się dym i płomienie?". Urzędnicy i politycy w Stanach Zjednoczonych darzyli go ogromnym szacunkiem, prasa często cytowała jego wypowiedzi. Dla amerykańskich Żydów był prawdziwą legendą. Po powrocie do Izraela w 1959 roku wystartował w wyborach do Knesetu, zdobył mandat i niemal od razu został ministrem. Ben Gurion powierzył mu resort oświaty, a Eszkol - stanowisko wicepremiera. Choć w 1967 roku Eban stał na czele Ministerstwa Spraw Zagranicznych od zaledwie kilkunastu miesięcy, jego doświadczenie w dyplomacji było powszechnie podziwiane.

Ale tylko poza Izraelem. W kraju wielu ludzi nadal widziało w nim człowieka, którym był dawniej, Aubreya Solomona z Kapsztadu, cudzoziemca nierozumiejącego izraelskiej mentalności, a do tego nudziarza. "Eban żyje w innej rzeczywistości", stwierdził pewnego razu Eszkol. "Wygłasza bardzo słuszne przemówienia, lecz nigdy nie podsuwa dobrych rozwiązań". W prywatnych rozmowach premier mówił o Ebanie "der gelernter naar" - "uczony głupiec". Ponadto część krytyków Ebana najzwyczajniej w świecie mu nie ufała. Zarzucano mu, że w 1956 roku oszukiwał własny rząd, wyolbrzymiając gwarancje, jakich Stany Zjednoczone i ONZ udzieliły Izraelowi w zamian za wycofanie się z Szarm asz-Szajch i Gazy. Teraz, po remilitaryzacji Synaju, okazało się, że były to puste obietnice, a Izrael stanął w obliczu śmiertelnego zagrożenia. Skoro tak, zdaniem krytyków, nie należało polegać na Ebanie i jego misji dyplomatycznej. Wielu członków partii Mapai, w tym Eszkol, wolało wysłać do Waszyngtonu Goldę Meir - tyle że Meir zmagała się akurat z chorobą215.

Eban pojechał do Ameryki okrężną drogą. Najpierw rankiem 24 maja zatrzymał się w Paryżu, gdyż stosunki z Francuzami przysparzały Izraelowi dodatkowych zmartwień. Prośby, aby Francja ponownie zadeklarowała, że jest gotowa bronić bezpieczeństwa Izraela, wstawiła się za nim w Moskwie i potępiła Nasera, nie doczekały się żadnej reakcji. Co prawda francuska broń nadal trafiała do Cahalu - jak się wydawało, bez wiedzy francuskiego rządu - ale polityka zagraniczna Paryża była kompletnie sprzeczna z polityką zagraniczną Izraelczyków216.

"Nie wszczynajcie wojny", polecił de Gaulle Ebanowi, gdy tylko uścisnęli sobie ręce na powitanie. Eban, zaskoczony tą stanowczością, a także tym, jak bardzo podstarzały i zmęczony wydawał się prezydent, odparł, że Naser de facto oddał już pierwszy strzał, gdy ogłosił blokadę Cieśniny Tirańskiej. Następnie przypomniał swojemu gospodarzowi, że w 1957 roku Izrael wycofał się z Szarm asz-Szajch w znacznej mierze dlatego, że Francja zagwarantowała mu swobodną żeglugę. "To było w 1957 roku", odparł de Gaulle. "Teraz mamy rok 1967".

Przesłanie było oczywiste: Francuzi nie zamierzali uznawać wcześniejszych zobowiązań. De Gaulle cieszył się w tamtym okresie szczególnie dużymi wpływami, uwolnił się od ciężaru kolonii i zabiegał o to, by Francja zyskała nową rolę: pragnął, by stała się pośredniczką między Wschodem a Zachodem, między komunizmem a kapitalizmem. Był też dumny, że buduje mosty ze światem arabskim i nie zamierzał narażać swoich sukcesów na szwank "tylko dlatego, że opinia publiczna czuje odrobinę sympatii do Izraela, małego kraju o nieszczęśliwej historii". Według wspomnień Ebana francuski prezydent wolał, żeby Amerykanie, Brytyjczycy i Sowieci wspólnie wynegocjowali rozwiązanie problemu Cieśniny Tirańskiej, "jak w przypadku Dardaneli. Zachowywał się tak, jak gdyby mocarstwa regularnie prowadziły tego rodzaju rozmowy i jak gdybym był jedyną osobą, która o tym nie wie".

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Podziękowania

Choć moje nazwisko figuruje na okładce książki i ponoszę całkowitą odpowiedzialność za treść, Wojna sześciodniowa stanowi owoc pracy i specjalistycznej wiedzy wielu szacownych ludzi.

W pierwszej kolejności pragnę podziękować archiwistom, którzy pomogli mi prowadzić badania w bibliotekach na całym świecie. Byli to: Regina Greenwell z Prezydenckiego Archiwum Lyndona B. Johnsona, Patrick Hussey, znawca archiwów w Waszyngtonie, Michael Helfand z Archiwum ONZ w Nowym Jorku, Aleksiej Korniłow i Masza Jegorowa, czyli moi pomocnicy w Moskwie, Gilad Livne i Eliahu Shlomo z Narodowego Archiwum Izraela, Michael Tzur z Archiwum Sił Obronnych Izraela oraz pułkownik Yoram Buskila i kapitan Michal Yisraeli z Oddziału Historycznego Izraelskich Sił Powietrznych.

Gdy prowadziłem badania i pracowałem nad książką, otrzymywałem niezliczone, bezcenne informacje i rady naukowców i specjalistów. Ogromne podziękowania należą się ambasadorowi Richardowi B. Parkerowi z Instytutu Bliskiego Wschodu, Yigalowi Carmonowi, dyrektorowi MEMRI, doktorowi Abd al-Monemowi Saidowi Alemu, dyrektorowi Centrum Studiów Politycznych i Strategicznych Al-Ahram, Zakiemu Shalomowi z Uniwersytetu Ben Guriona, Eyalowi Sisserowi z Centrum Dajana na Uniwersytecie w Tel Awiwie oraz Danowi Sheuftanowi, Ariemu Morgensternowi i rabinowi Isaakowi Lifshitzowi z Centrum Szalem. Eran Lerman krytycznie przeczytał pierwszą wersję książki. Szczególne wyrazy wdzięczności składam profesorowi Avrahamowi Seli z Uniwersytetu Hebrajskiego i Mor Altshuler z Centrum Szalem, którzy wspierali mnie przez cały ten trudny czas prac.

Ilekroć potrzebowałem wskazówek, rad dotyczących źródeł czy choćby stylu, a także zwykłego wsparcia, mogłem zwrócić się do grona mądrych przyjaciół. Mam nadzieję, że moje serdeczne podziękowania zechcą przyjąć Jossi Klein Halewi, Jeremy Herman, Sharon Friedman, Matthew Miller, Jonathan Karp, John Krivine, Joseph Rothenberg, Danny Grossman, Isabella Ginor, Kenneth Weinstein, Zion Suliman, A. Jay Cristol oraz, jak zawsze, Jonathan Price i Naomi Schacter-Price.

Prawdziwym błogosławieństwem - nie da się tego inaczej określić - była możliwość współpracy z zespołem utalentowanych, oddanych asystentów, bez których książka ta nigdy by nie powstała. Kieruję zatem wyrazy uznania do Moszego Fuchsmana, Jemimy Kitron, Eliszewy Machlis i Aleksandra Pewznera. Dziękuję też graficzce Batszewie Kohay oraz Alomie Halter i Michaelowi Rose'owi za pomoc redakcyjną. Mam ogromny dług u Noy Bismutha, którego oddanie, energia i talenty były nie do przecenienia.

Chcę serdecznie podziękować mojemu redaktorowi Peterowi Ginnie za jego oddanie i poświęcenie. Nie mogę pominąć też cierpliwego zespołu wydawnictwa Oxford University Press: Tima Bartletta, Helen Mules, Sary Leopold, Furahy Norton, Kathleen Lynch i Ruth Manners. Dziękuję Glennowi Hartleyowi, szefowi wspaniałej agencji Writers Representatives.

Zadedykowałem książkę mojej rodzinie, żonie i dzieciom, którym jestem i zawsze będę niewysłowienie wdzięczny, tak samo jak moim rodzicom, Marilyn i Lesterowi Bornsteinom oraz siostrom Aurze Kuperberg, Karen Angrist i ich mężom.

Chcę też podziękować "rodzinie" z Centrum Szalem, instytutu edukacyjno-badawczego, w którym pracuję i pod którego auspicjami powstała książka. Na niezliczone sposoby pomagali mi Marina Pilipodi, Rachel Cavits, Naomi Arbel, Carol Dahan, Dina Blank, Jehudit Adest, Biana Herzog, Laura Cohen, Dan Blique, Michal Szaty, Anat Tobenhouse, Einat Szichor, Ina Tabak. Ogromnie doceniam też mądre rady Dawida Hazony'ego i Josha Weinsteina. Yishai Haetzni i Shaul Golan, członkowie kierownictwa centrum, sprawiali, że niemożliwe stawało się możliwym. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję do Daniela Polisara, dyrektora do spraw naukowych, który wspierał mój projekt od pierwszych chwil, a także naszej niestrudzonej rzeczniczki prasowej Deeny Rosenfeld-Friedman. Członkowie rady, zwłaszcza Allen H. Roth i William Kristol, niezmiennie udzielali mi wszelkiej pomocy. Dziękuję wreszcie dyrektorowi Joramowi Hazony'emu oraz przewodniczącemu rady Rogerowi Hertogowi za szczodrość i inspirację.

W ostatecznym rozrachunku wojna 1967 roku to nie opowieść o książkach czy dokumentach, lecz o ludziach. Miałem zaszczyt i przyjemność poznać wielu z nich, w tym wyjątkowe osoby takie jak Abba Eban, Miriam Eszkol, Indar Jit Rikhye, Muhammad al-Farra, Sulajman Marzuk, Joseph Sisco, Eugene i Walter Rostowowie, Eric Rouleau oraz Wadim Kirpiczenko. Mogę jedynie powiedzieć, że zawdzięczam im bardzo dużo - podobnie jak historia.

Uwagi o źródłach i transliteracji

Książka opiera się na wielu różnorodnych źródłach. Ogromna część z nich to dokumenty z archiwów w Ameryce Północnej, Wielkiej Brytanii i Izraelu, odtajnione po trzydziestu latach. Większość protokołów z posiedzeń rządu Izraela jest nadal tajna, podobnie jak większość archiwum Sił Obronnych Izraela. Archiwa w świecie arabskim są niedostępne dla badaczy, istnieje jednak kilka zbiorów prywatnych, na przykład Dar al-Chajjal w Kairze. Ponadto sporo arabskich dokumentów wpadło w ręce Izraelczyków i można zapoznać się z nimi w Bibliotece Wywiadowczej Izraela. Dokumenty w języku rosyjskim są teoretycznie dostępne w archiwach w Moskwie, ale panuje tam nieporządek. Francuskie dokumenty z 1967 roku nie zostały odtajnione.

W przypisach posługuję się następującymi skrótami:

Niezwykle ważnym źródłem były wywiady. Większość z nich została przeprowadzona przez autora; w kilku szczególnie wrażliwych przypadkach autor przekazał pisemne pytania asystentowi, który, z powodów bezpieczeństwa, pragnie zachować anonimowość. Próbowałem odbyć rozmowy z tak dużą liczbą uczestników opisywanych tu wydarzeń, jak to możliwe. Kilku z nich - między innymi Gideon Rafael oraz królowie Husajn i Hassan - zmarło w okresie, gdy pracowałem nad książką. Wśród osób, które odmówiły wywiadu, byli Ariel Szaron i Jasir Arafat.

Uwagi dotyczące transkrypcji nazw i nazwisk arabskich

W książce zastosowano zasady uproszczonej polskiej transkrypcji arabskich imion, nazwisk i nazw, przyjęte w przekładach literackich oraz publikacjach popularnonaukowych. Wyjątek stanowią nazwiska osób, które ze względów zawodowych lub innych posługują się anglojęzyczną wersją ich pisowni. Niektóre nazwiska, jak Gamal Abdel Naser, zostały zapisane w rozpoznawalnej wersji, jaka od dawna funkcjonuje w polskim piśmiennictwie.

Uwagi dotyczące transkrypcji nazwisk hebrajskich

Przyjęto zasadę, że w przypadku osób publicznych należy stosować powszechnie obowiązujący zapis - nawet jeśli jest to zapis angielski. Pozwala to czytelnikom bez problemu zidentyfikować taką osobę i, w razie potrzeby, znaleźć więcej informacji na jej temat. Rzecz jasna, w przypadku postaci takich jak Icchak Rabin czy Mosze Dajan najpowszechniejszym zapisem jest u nas zapis spolszczony i właśnie on będzie tu stosowany.

W pięćdziesiątą rocznicę wojny

Działa umilkły pół wieku temu, w 1967 roku, ale ostre spory o znaczenie tamtych wydarzeń wciąż trwają. Po jednej stronie są ci, którzy twierdzą, że Izrael wywołał wojnę, aby powiększyć swoje terytorium i wysiedlić Palestyńczyków z Gazy i Zachodniego Brzegu, wskutek czego są one od pięćdziesięciu lat okupowane i kolonizowane. Z tej perspektywy wojna sześciodniowa nie była historycznym zwycięstwem Izraela, ale absolutną katastrofą, podważyła bowiem legitymizację państwa żydowskiego i uczyniła je pariasem społeczności międzynarodowej.

Druga strona - czyli większość Izraelczyków i ich sojuszników na całym świecie - utrzymuje, że wybuch wojny był dla Izraela zaskoczeniem i że kraj planował ograniczoną kampanię, która nie miała na celu wyzwolenia Jerozolimy ani zajęcia Gazy, Zachodniego Brzegu, Wzgórz Golan i całego półwyspu Synaj. Padają też zapewnienia, że izraelscy przywódcy zrobili wszystko, co mogli, byle tylko uniknąć rozlewu krwi, gdyż bynajmniej nie spodziewali się zwycięstwa, lecz katastrofy i śmierci dziesiątek tysięcy ludzi. "Co by się stało, gdyby Izrael przegrał?", pytają zwolennicy tej wersji wydarzeń. "Czy stosunki między państwami Bliskiego Wschodu byłyby bardziej pokojowe? Czy Izrael w ogóle by istniał?"

Historia zawsze podlega różnym interpretacjom, ale pewne fakty pozostają bezsporne. Triumf wojskowy Izraela w czerwcu 1967 roku doprowadził do przełomu, jakim była przyjęta w listopadzie rezolucja numer 242 Rady Bezpieczeństwa ONZ. Ustanowiła ona zasadę "ziemia za pokój", która do dziś pozostaje fundamentem procesu pokojowego. Gdyby nie podbój i gdyby nie zwrot półwyspu Synaj, nie doszłoby do zawarcia historycznego porozumienia między Izraelem a Egiptem, które z kolei stało się precedensem i umożliwiło pokój między Izraelem a Jordanią. Siła relacji trójkąta Izrael - Egipt - Jordania bez wątpienia sprawia, że chaos, który panuje obecnie na Bliskim Wschodzie, nie objął całego regionu i nie rozlał się jeszcze dalej.

Bezsporną konsekwencją wydarzeń z 1967 roku są też narodziny strategicznego sojuszu amerykańsko-izraelskiego. Nie istniał on przed wybuchem wojny, którą Izrael toczył przede wszystkim dzięki uzbrojeniu kupionemu od Francuzów. Dopiero po zawieszeniu broni - mówiąc metaforycznie, siódmego dnia - decydenci w Waszyngtonie zorientowali się, że Izrael jest potęgą wojskową, która pokonała kilka państw wspieranych przez Sowietów i że warto nawiązać z nią partnerstwo. Był to początek kształtującej się przez następne kilkadziesiąt lat współpracy militarnej, ściślejszej i bardziej wielowymiarowej niż większość relacji utrzymywanych przez Stany Zjednoczone z sojusznikami po drugiej wojnie światowej. W latach 2009-2013 pełniłem funkcję ambasadora Izraela w Waszyngtonie, mogę więc zaświadczyć o sile tej strategicznej więzi. Ma ona zasadnicze znaczenie nie tylko dla Izraela i Stanów Zjednoczonych, ale też dla całego Bliskiego Wschodu i dla globalnego bezpieczeństwa. Nie byłoby jej, gdyby nie wojna sześciodniowa.

Kolejna niewątpliwa konsekwencja wojny - ogromnie ważna dla Żydów na całym świecie - to pokrycie się terytorium państwa Izrael z Ziemią Izraela. W Biblii nie znajdziemy żadnej wzmianki o Hajfie, pojawiają się za to Jerycho, Betlejem, Hebron i, rzecz jasna, Jerozolima. Po raz pierwszy od dziewiętnastu lat Żydzi mogli odwiedzać tamtejsze święte miejsca, a zwłaszcza modlić się pod Murem Zachodnim. Odzyskanie ziemi przodków w Judei i Samarii przyczyniło się do wzmocnienia tożsamości żydowskiej w Izraelu. Wielu amerykańskich Żydów powtarzało, że dzięki wygranej wojnie sześciodniowej mogli "dumnie unieść głowy", a ich więź z Izraelem stała się silniejsza. Organizacje żydowskie w Stanach Zjednoczonych, które do tej pory odnosiły się do Izraela z dystansem, zmieniły podejście i nabrały wigoru. Amerykańsko-Izraelski Komitet Spraw Publicznych (AIPAC) istniał co prawda przed wojną sześciodniową, ale po jej zakończeniu zyskał nowe wpływy w miarę zacieśniania się sojuszu między Izraelem a Stanami Zjednoczonymi. Wreszcie, wojna dała amerykańskim Żydom odwagę, by pierwszy raz mówić głośno o Holokauście. Sława Eliego Wiesela, upowszechnienie się studiów nad Zagładą i otwarcie United States Holocaust Memorial Museum można traktować jako doniosłe konsekwencje wojny sześciodniowej.

Zwolennicy pierwszej interpretacji wydarzeń zapytają: "A co z okupacją? Co z Jerozolimą, z osadnikami, z odbieraniem praw Palestyńczykom?". Druga strona odpowiada: "Dlaczego nikt nie krytykuje egipskiej okupacji Gazy przed rokiem 1967 ani przejęcia Zachodniego Brzegu przez Jordanię? Dlaczego konflikt arabsko-izraelski ciągnął się przez pięćdziesiąt lat, zanim jeszcze pojawili się pierwsi osadnicy? Poza tym, kto przed wojną sześciodniową wspominał o prawach Palestyńczyków, nie mówiąc już o Palestynie jako osobnym państwie?".

Można właściwie powiedzieć, że prawdziwymi zwycięzcami wojny sześciodniowej byli właśnie Palestyńczycy, a nie Stany Zjednoczone, czy nawet Izrael. Przestali się łudzić, że Naser i arabskie armie przyjdą im z pomocą, więc od tej pory polegali wyłącznie na sobie. Organizacja Wyzwolenia Palestyny, marionetkowy twór Egiptu powstały przed wojną, została przejęta przez ruch Fatah pod przywództwem Jasira Arafata. Tożsamość palestyńska wzmocniła się również dlatego, że główne ośrodki - Zachodni Brzeg, Gaza i Galilea - znalazły się pod kontrolą jednego państwa, czyli Izraela. Świat, który do tej pory posługiwał się słowem "Palestyna" głównie w kontekście osadników żydowskich przed 1948 rokiem, musiał przyznać, że sytuacja się zmieniła. Gdyby nie wojna sześciodniowa, nie byłoby porozumienia z Oslo w 1993 roku, nie byłoby propozycji utworzenia państwa palestyńskiego, złożonych przez Izrael w 2000 i 2008 roku - odrzuconych przez Palestyńczyków - ani idei powstania dwóch państw, palestyńskiego i żydowskiego.

Odzyskanie Jerozolimy przez Izrael nie tylko zagwarantowało swobody wyznawcom wszystkich religii, ale też doprowadziło do szybkiego rozwoju miasta. Jego populacja zwiększyła się trzykrotnie, a liczba Palestyńczyków - czterokrotnie. Mimo utrzymujących się społecznych i prawnych nierówności między Żydami a Arabami z sondaży jednoznacznie wynika, że większość Palestyńczyków w Jerozolimie woli żyć pod rządami Izraela niż Autonomii Palestyńskiej.

Osadnictwo na terenach zajętych w 1967 roku to o wiele bardziej kłopotliwy problem, nawet dla Izraelczyków. Wielu ludzi ostrzega, że zagraża ono żydowskiej i demokratycznej naturze państwa, a także uniemożliwia utworzenie prawdziwego państwa palestyńskiego. Inni wskazują, że osiedla stanowią niespełna dwa procent Zachodniego Brzegu i że są skupione głównie wzdłuż granicy sprzed wojny sześciodniowej. Ponadto zapewniają Izraelowi - który dawniej w najwęższym miejscu miał zaledwie czternaście kilometrów szerokości - "bezpieczne granice" wspomniane w rezolucji 242. Niemal wszyscy Izraelczycy wspierają osiedla. Podkreśla się też, że wycofanie osadników ze Strefy Gazy w 2005 roku nie doprowadziło do pokoju, lecz do nasilenia się przemocy ze strony dżihadystów, zrzucających na Izrael tysiące rakiet i przeprowadzających ataki terrorystyczne.

Można podawać różne argumenty za i przeciw osadnictwu, ale na pewno nie przyczynia się ono do izolacji Izraela na arenie międzynarodowej. Mimo coraz gorszych stosunków z lewicą w Stanach Zjednoczonych - zwłaszcza z młodymi amerykańskimi Żydami - i mimo licznych rezolucji ONZ przeciwko Izraelowi jego relacje z partnerami są dziś silniejsze niż kiedykolwiek. W 1967 roku Izrael nie utrzymywał stosunków z Indiami i Chinami, a po wojnie Związek Radziecki i państwa Europy Wschodniej zerwały z nim relacje. Dziś wymienione kraje (a w przypadku ZSRR jego spadkobiercy) prowadzą z Izraelem intensywną współpracę handlową i w innych ważnych obszarach. Kraje afrykańskie, które zerwały stosunki z Izraelem po kryzysie naftowym w 1973 roku, szybko je odnowiły. Porozumienia pokojowe z Egiptem i Jordanią - niewyobrażalne w 1967 roku - sprawiły, że sunnickie państwa arabskie uważają teraz Izrael za sojusznika przeciwko Iranowi i innym siłom islamistycznym. Na arenie międzynarodowej siła budzi szacunek. Izrael pierwszy raz pokazał ją podczas wojny sześciodniowej i od tego czasu cieszy się coraz większym uznaniem.

Przez ostatnie pół wieku Bliski Wschód zmienił się nie do poznania. Stare państwa, takie jak Syria czy Irak, chylą się ku upadkowi, arabski nacjonalizm został zastąpiony islamskim ekstremizmem. Izrael, rolniczy kraj pozbawiony surowców, przeistoczył się w giganta nowoczesnych technologii, jest potencjalnym eksporterem energii i dysponuje dwukrotnie liczniejszą armią niż Francja i Wielka Brytania razem wzięte. Pewne rzeczy jednak się nie zmieniły. Potomkowie - biologiczni lub ideowi - przywódców z 1967 roku sprawują dziś władzę w Syrii, Egipcie, krajach Zatoki Perskiej i Jordanii, a odmowa uznania państwa żydowskiego przez wielu przedstawicieli świata arabskiego nadal stanowi fundament konfliktu. Po klęsce w 1967 roku Rosja wycofała się z regionu, teraz jednak ponownie stała się istotnym graczem. Izraelowi zaś nadal grozi śmiertelne niebezpieczeństwo, obecnie ze strony islamistycznych władz w Iranie.

Historiograficzne i polityczne spory na temat wojny sześciodniowej niewątpliwie będą trwały, nie ulega jednak wątpliwości, że miała ona ogromny wpływ na cały region. Osobiście reprezentuję drugi obóz i uważam, że zakończyła się zwycięstwem, którego echa niosą się po świecie od kilkudziesięciu lat, ale nie napisałem tej książki, żeby przekonywać sceptyków ani odpierać czyjekolwiek argumenty. Pragnąłem jedynie opowiedzieć o konflikcie, który każdy - bez względu na poglądy - musi uznać za najważniejsze, najbardziej transformacyjne wydarzenie w dziejach współczesnego Bliskiego Wschodu.

Przedmowa

Wojna na wyczerpanie, wojna Jom Kipur, masakra w Monachium i Czarny Wrzesień, wojna w Libanie, kontrowersje wokół osiedli żydowskich i przyszłości Jerozolimy, porozumienia z Camp David i Oslo, intifady - wszystko to pokłosie sześciu gorących dni w czerwcu 1967 roku. W dzisiejszych czasach rzadko zdarza się, żeby tak krótki konflikt, rozgrywający się na tak niewielkim terytorium, miał tak długotrwałe, globalne konsekwencje. Wojna sześciodniowa była wydarzeniem, które skupiło uwagę całego świata. Z perspektywy polityków, dyplomatów i żołnierzy nigdy się nie skończyła. Historyk powie, że właściwie dopiero się zaczyna.

Na temat wojny sześciodniowej - nazywanej przez stronę arabską wojną czerwcową - napisano już wiele książek, w dużej mierze dlatego, że w historii tej nie brakuje atrakcyjnych elementów. Wydarzenia toczyły się błyskawicznie, uczestniczyli w nich najważniejsi przywódcy z całego świata, bitwy rozgrywały się na ziemi, którą miliony ludzi uważają za świętą. Mamy tu bohaterów i złoczyńców, zakulisowe intrygi i śmiałe taktyczne posunięcia. Istniało nawet ryzyko, że dojdzie do wojny atomowej. Kiedy tylko echo wystrzałów ucichło, zaczęły się pojawiać pierwsze książki - początkowo pisane głównie przez naocznych świadków - i podsumowania. Z czasem powstały ich całe setki.

Część z nich miała charakter akademicki, inne były przeznaczone dla masowego odbiorcy, wszystkie jednak bazowały na podobnych źródłach, a mianowicie wcześniejszych książkach i artykułach gazetowych, a także na wywiadach przeprowadzanych głównie po angielsku. Skupiano się przede wszystkim na działaniach zbrojnych - można tu wymienić choćby Elusive Victory (Nieosiągalne zwycięstwo) Trevora N. Dupuya i Swift Sword (Szybki cios mieczem) S.L.A. Marshalla - natomiast wymiar polityczny i strategiczny traktowano raczej po macoszemu. Ponadto większość autorów opowiadała się po którejś z walczących stron. Nie było ani jednej książki, która odwoływałaby się do innych źródeł, dostępnych lub tajnych, pisanych w najważniejszych językach, czyli po arabsku, hebrajsku i rosyjsku. Nikt nie podejmował się próby przeanalizowania militarnych i politycznych aspektów wojny w wyważony sposób.

Zaczęło się to zmieniać w latach dziewięćdziesiątych po ujawnieniu tajnych dokumentów dyplomatycznych, najpierw w Stanach Zjednoczonych, a następnie w Wielkiej Brytanii i Izraelu. Upadek Związku Radzieckiego i złagodzenie cenzury prasowej w Egipcie i Jordanii również zapewniły historykom dostęp do cennych źródeł. Wykorzystano je w dwóch znakomitych książkach naukowych: The Politics of Miscalculation in the Middle East (Błędna polityka na Bliskim Wschodzie) Richarda B. Parkera oraz Peace Process (Proces pokojowy) Williama B. Quandta. Czytelnicy pierwszy raz mogli się dowiedzieć nieco więcej na temat działań dyplomatycznych prowadzonych równolegle z działaniami zbrojnymi, a także na temat tego, jak kraje nieuczestniczące bezpośrednio w konflikcie próbowały zarządzać sytuacją kryzysową. Parkerowi i Quandtowi udało się do pewnego stopnia zachować neutralność i naukowy obiektywizm, co różniło ich od wcześniejszych autorów opisujących wydarzenia z 1967 roku.

Nadal jednak brakowało całościowej książki o wojnie, odwołującej się do tysięcy dokumentów odtajnionych już po tym, jak Parker i Quandt opublikowali swoje prace, a także do dostępnych obecnie niezliczonych materiałów w różnych językach i do wywiadów z przedstawicielami wszystkich krajów zaangażowanych w konflikt. Potrzebne było wyważone, przeznaczone dla historyków, ale przystępne dla każdego czytelnika, studium politycznych i militarnych aspektów wojny, uwzględniające wymiary międzynarodowy, regionalny i krajowy oraz ich wzajemne powiązania. Właśnie taką książkę postanowiłem napisać.

Okazało się to arcytrudnym zadaniem, nie tylko z powodu ogromu materiału badawczego, ale też ze względu na obecny charakter stosunków arabsko-izraelskich. Każda wielka wojna staje się prędzej czy później wojną toczoną przez historyków. Tak jest również w tym przypadku. Historycy od dziesięcioleci spierają się o konflikty między Arabami a Izraelem, począwszy od wojny o niepodległość czy też wojny w Palestynie w 1948 roku i od kryzysu sueskiego w roku 1956. W ostatnich czasach historycy rewizjoniści, głównie w Izraelu, próbują przedstawiać tamte wydarzenia w innym świetle, przypisując Izraelowi większą winę i wikłając się w debatę na temat przebiegu granic czy wręcz prawomocności państwa żydowskiego. Owa debata staje się coraz gorętsza, w miarę jak historycy zaczynają skupiać się na roku 1967 i podboju arabskich terytoriów, z których część - Wzgórza Golan, Zachodni Brzeg - nadal pozostaje pod kontrolą Izraela i których ostateczny status będzie miał wpływ na życie milionów ludzi.

Sam również uczestniczę w tej debacie i mam swoje poglądy, ale podczas pisania książki historycznej uważam je raczej za przeszkodę, którą powinienem pokonać. Nie zamierzałem szukać faktów potwierdzających moje przekonania. Nawet jeśli nie zawsze jesteśmy w stanie w pełni poznać prawdę, musimy dołożyć wszelkich starań, by do niej dążyć. Poza tym, mimo że upływ czasu pozwala patrzeć na wojnę sześciodniową z nowych, niezwykle cennych perspektyw, nie wolno rezygnować z prób postawienia się na miejscu jej uczestników. Potrzeba tu pokory. Pamiętajmy, że decyzje w sprawach życia i śmierci są podejmowane przez przywódców "tu i teraz", a nie przez historyków wiele lat później.

Nie jest moim celem bronienie jednej lub drugiej strony ani przypisywanie komukolwiek winy za wybuch wojny. Chcę po prostu zrozumieć, jak doszło do tych nieprawdopodobnie ważnych wydarzeń, pokazać ich kontekst i zdarzenia, które stały się katalizatorem konfliktu. Piszę o wojnie z 1967 roku, gdyż zależy mi na zrozumieniu natury kryzysów międzynarodowych oraz procesów, wskutek których interakcje między ludźmi prowadzą do całkowicie nieprzewidzianych i niezamierzonych rezultatów. Przede wszystkim zaś pragnę odtworzyć Bliski Wschód z lat sześćdziesiątych, opowiedzieć o jego niezwykłych przywódcach i wrócić do okresu, który wywarł ogromny wpływ na współczesność. Bez względu na to, czy ktoś woli mówić o wojnie sześciodniowej, czy o wojnie czerwcowej, mam nadzieję, że po przeczytaniu mojej książki ujrzy tamte wydarzenia w zupełnie innym świetle.

Jerozolima, 2002 rok

Kontekst

Arabowie, Izraelczycy i wielkie mocarstwa, 1948-1966

Noc, 31 grudnia 1964 roku. Oddział palestyńskich partyzantów przekracza granicę między Libanem a północnym Izraelem. Są wyposażeni w radzieckie materiały wybuchowe, mundury dostali od Syryjczyków, ich celem jest przepompownia służąca do przesyłania wody z Galilei na pustynię Negew. Na pozór to skromna akcja sabotażowa, ale Palestyńczycy mają ogromne ambicje. Są członkami organizacji Fatah (czyli "Zwycięstwo", ponadto jest to odwrócony akronim nazwy Palestyński Ruch Wyzwolenia Narodowego) i pragną doprowadzić do ostatecznej konfrontacji na Bliskim Wschodzie. Liczą, że sprowokują Izrael do reakcji i ataku na jeden z sąsiednich krajów, Liban lub Jordanię, co z kolei skończy się wspólną arabską ofensywą i zniszczeniem syjonistycznego państwa.

Pierwsza operacja Fatahu kończy się fiaskiem. Ładunki wybuchowe nie eksplodują, a kiedy partyzanci próbują uciec z terytorium Izraela, zostają zatrzymani przez libańską policję. Mimo to przywódca Fatahu, trzydziestopięcioletni były inżynier z Gazy Jasir Arafat, publikuje triumfalny komunikat prasowy, w którym wspomina o "obowiązku dżihadu", czyli świętej wojny, i "marzeniach arabskich rewolucjonistów od Atlantyku aż po Zatokę Perską"1.

Tylko człowiek obdarzony wyjątkowo bujną wyobraźnią przewidziałby, że ten mało znaczący akt sabotażu, planowany w ostatnią noc 1964 roku, stanowi wstęp do wielkiej wojny, która odmieni historię Bliskiego Wschodu i całego świata, w rzeczywistości jednak w opisanym tu epizodzie można zauważyć wiele elementów, które niespełna trzy lata później przyczynią się do wybuchu przełomowego konfliktu zbrojnego. Po pierwsze, mamy tu kwestię palestyńską, skomplikowaną i kontrowersyjną, równie kłopotliwą dla krajów arabskich, jak i dla Izraela. Po drugie, mamy działalność terrorystyczną wspieraną przez Syrię, którą z kolei wspierał ZSRR. Po trzecie, nie wolno zapominać o wodzie. Woda była najważniejszym ze wszystkich czynników, które doprowadziły do wojny sześciodniowej.

Mimo to twierdzenia, że ataki Fatahu wywołały wojnę na Bliskim Wschodzie, byłyby przesadnym uproszczeniem i przykładem determinizmu. "Początek to tylko zręczny chwyt, a o jego wyższości nad innym decyduje sensowność dalszego ciągu", pisał Ian McEwan w powieści Przetrzymać tę miłość2. Niewątpliwie dotyczy to również pracy historyków. Próby ustalenia najpierwszych przyczyn często są arbitralne i, co gorsza, daremne. Równie dobrze można by powiedzieć, że historia wojny sześciodniowej zaczyna się od osadnictwa syjonistycznego w Palestynie i polityki prowadzonej przez Wielką Brytanię po pierwszej wojnie światowej, od arabskiego nacjonalizmu albo od Holokaustu. Opcji do wyboru jest mnóstwo, wszystkie wydają się równie uzasadnione.

Próby wskazania jednej przyczyny wojny, która wybuchła na Bliskim Wschodzie w 1967 roku, nie mają zapewne sensu, warto natomiast przedstawić kontekst wydarzeń. Skoro motyl trzepoczący skrzydełkami teoretycznie może spowodować burzę, to niewielkie, pozornie nieistotne zdarzenia mogą stać się początkiem procesów prowadzących ostatecznie do kataklizmu. W przypadku efektu motyla istotny jest kontekst: znaczenie mają tu choćby atmosfera ziemska, grawitacja, prawa termodynamiki. To samo dotyczy wydarzeń w latach i miesiącach poprzedzających czerwiec 1967 roku. Gdyby nie specyficzne okoliczności, zapewne nie doszłoby do wybuchu wojny. Najważniejszym kontekstem jest tu Bliski Wschód w okresie postkolonialnym i rewolucyjnym, region rozdarty wyniszczającymi konfliktami, będący obiektem zakusów supermocarstw i polem tlącego się nieustannie konfliktu izraelsko-arabskiego.

Wyznaczanie kontekstu

Dyskusja na temat kontekstu również musi mieć jakiś początek, wyznaczany arbitralnie. Zacznijmy od syjonizmu, ruchu dążącego do utworzenia niezależnego państwa na terenie historycznej ojczyzny Żydów. Odkąd stał się on składnikiem wyjątkowo niestabilnej mieszanki politycznej na Bliskim Wschodzie, ukształtowały się okoliczności sprzyjające wybuchowi wojny w regionie. Zabrzmi to zapewne banalnie, ale gdyby nie syjonizm, nie powstałoby państwo Izrael, a gdyby nie państwo Izrael, nie doszłoby do zmasowanego konfliktu zbrojnego.

Idea i marzenia, zrodzone w połowie XIX wieku, stały się wkrótce motywem do działania dla tysięcy europejskich i bliskowschodnich Żydów, którzy porzucali domy i osiedlali się w odległej Palestynie. Tajemnicą skuteczności syjonizmu było połączenie nowoczesnych koncepcji narodowych z mistycznym przywiązaniem Żydów do Ziemi Izraela (Erec Israel), które dodawało sił jiszuwowi - żydowskiej społeczności w Palestynie - w okresie prześladowań pod rządami Imperium Osmańskiego i podczas pierwszej wojny światowej, kiedy wielu żydowskich przywódców, głównie pochodzących z Rosji, wysiedlono jako wrogów. Pod koniec wojny Brytyjczycy wyparli Turków z Palestyny i w Deklaracji Balfoura zapowiedzieli utworzenie tam żydowskiej siedziby narodowej.

W okresie brytyjskiego mandatu Palestyny jiszuw zasilili liczni Żydzi uciekający przed antysemityzmem w Europie, najpierw w Polsce, potem w Niemczech. Powstawały nowe organizacje społeczne, gospodarcze i edukacyjne, które w krótkim czasie stały się alternatywą dla instytucji utworzonych przez Brytyjczyków. Na początku lat czterdziestych jiszuw był dynamiczną, twórczą społecznością, pluralistyczną pod względem politycznym i ideologicznym. Żydzi w Palestynie odwoływali się do zachodnich i wschodnioeuropejskich modeli organizacji, tworzyli nowe rodzaje gospodarstw rolnych (wspólnotowe kibuce i moszawy, czyli spółdzielnie), kładli podwaliny prężnej gospodarki socjalistycznej, narodowej służby zdrowia, wymyślali programy zalesiania i rozwoju infrastruktury, powołali do istnienia poważany uniwersytet i orkiestrę symfoniczną. Na straży wszystkich tych instytucji stała podziemna organizacja wojskowa, Hagana3. Co prawda Brytyjczycy wycofali poparcie dla utworzenia żydowskiej siedziby narodowej, ale i tak stała się ona faktem. Zalążki nowego państwa rozwijały się coraz szybciej.

Arabowie obserwowali to z narastającym niezadowoleniem. Mieszkali w Palestynie od stuleci, stanowili większość, uważali jiszuw za narzędzie zachodniego imperializmu, obcą kulturę zagrażającą ich tradycyjnemu stylowi życia. Islam tolerował Żydów - aczkolwiek nie traktował ich jak równych - co bynajmniej nie oznaczało, że był gotów przyznać im prawo do utworzenia własnego suwerennego państwa na świętych terytoriach muzułmanów. Palestyńscy Arabowie, podobnie jak ich współwyznawcy cierpiący pod francuskimi rządami w Syrii i Afryce Północnej oraz pod rządami Brytyjczyków w Iraku i Egipcie, całym sercem pragnęli niepodległości. Im również Wielka Brytania obiecała państwo, oczekiwali zatem, że obietnica ta zostanie wreszcie spełniona4. Niepodległość pod rządami Żydów nie wchodziła w grę. Z perspektywy Arabów byłaby to jeszcze gorsza forma kolonializmu.

Właśnie dlatego każda kolejna fala żydowskiej imigracji do Palestyny - w 1920, 1921 i 1929 roku - wywoływała coraz ostrzejsze reakcje. Ich kulminację stanowiło powstanie arabskie przeciwko Żydom i Brytyjczykom, które wybuchło w Palestynie w 1936 roku. Trwało trzy lata, doprowadziło do deportacji większości arabskich przywódców i do osłabienia gospodarczego arabskiej społeczności, Żydzi nie mogli jednak mówić o triumfie. Wielka Brytania obawiała się buntu muzułmanów w swoich koloniach, ogłosiła więc Białą Księgę, w której de facto wycofała się z Deklaracji Balfoura. Zaraz potem wybuchła druga wojna światowa, a przywódca ruchu syjonistycznego Dawid Ben Gurion zadeklarował, że zamierza "zwalczać Białą Księgę, jak gdyby nie było wojny, i toczyć wojnę, jak gdyby nie było Białej Księgi". Dla kontrastu hadżdż Amin al-Husajni, mianowany przez Brytyjczyków wielkim muftim Jerozolimy i samozwańczy przedstawiciel wszystkich palestyńskich Arabów, postanowił poprzeć Hitlera5.

Powstanie arabskie z lat 1936-1939 miało jeszcze jedną, wyjątkowo doniosłą konsekwencję: toczony w Palestynie konflikt między Arabami a Żydami przerodził się w światowy konflikt arabsko-syjonistyczny. Sytuacja w Palestynie żywo interesowała mieszkańców sąsiednich krajów, w których wzbierała wówczas nowa fala nacjonalizmu. Panarabizm, który podobnie jak syjonizm stanowił dziedzictwo nowoczesnej myśli europejskiej, głosił, że istnieje jeden naród arabski, wspólnota nadrzędna wobec wspólnot rasowych, religijnych czy rodowych. Teraz miała ona dokonać zemsty za trzy stulecia upokorzeń ze strony Zachodu i wymazać sztucznie wytyczone granice (Syrii, Libanu, Transjordanii, Palestyny i Iraku), będące tworem kolonializmu. Marzenia o wielkim, niezależnym państwie rozciągającym się od gór Taurus na północy i Atlas na zachodzie, od Zatoki Perskiej po kraniec półwyspu Arabskiego nigdy się nie spełniły, narodziła się za to arabska wspólnota kulturowa i emocjonalna6. W rezultacie od końca lat trzydziestych coraz częściej zdarzało się, że incydenty w Palestynie budziły oburzenie mieszkańców Bagdadu, Kairu, Hims, Tunisu lub Casablanki, co prowadziło niekiedy do zamieszek.

Nikt nie rozumiał tych procesów lepiej niż ówcześni arabscy przywódcy - premierzy, książęta, sułtani, emirowie - którzy zarazem najbardziej bali się konsekwencji. Ich władza nie miała konstytucyjnej legitymizacji, ponadto tłumili autentyczną wolność wypowiedzi, musieli więc bardzo uważać na sytuacje, gdy "ulica" dochodziła nagle do głosu. Ich zadanie polegało wówczas na tym, by ustalić, w jakim kierunku toczą się wydarzenia, i wyprzedzać wybuchy gniewu. W tamtym okresie "ulica" pomstowała na syjonizm. Władze krajów arabskich, od dawna skłócone, musiały jakoś zareagować i dlatego zaangażowały się w spory w Palestynie. Lokalny konflikt na zawsze przerodził się w konflikt regionalny.

Tymczasem Brytyjczycy zręcznie wykorzystali słabość syjonizmu podczas wojny, żeby podsycić arabski nacjonalizm. Sprzyjali na przykład powstaniu Ligi Państw Arabskich, dzięki której kraje regionu mogły demonstrować jedność, a zarazem zachowywać niezależność7. Potem jednak alianci pokonali nazistów, a syjonizm powrócił z nową siłą. Członkowie ruchu, wściekli z powodu kontynuacji polityki przedstawionej w Białej Księdze - wszak wiele spośród sześciu milionów ofiar Holokaustu mogłoby ocaleć, gdyby nie ten dokument - rozpoczęli wojnę z Brytyjskim Mandatem. Najpierw za broń chwycił Irgun, podziemna organizacja wojskowa, na której czele stał Menachem Begin, potem Hagana.

Wielka Brytania, zmęczona wojną i nieustannie besztana przez amerykańskiego prezydenta Harry'ego Trumana, który publicznie poparł syjonistów, uznała w 1947 roku, że pora pozostawić rozstrzygnięcie kwestii palestyńskiej Organizacji Narodów Zjednoczonych. Rezultatem było przyjęcie przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucji numer 181, która przewidywała podział Palestyny na dwa państwa, żydowskie i arabskie. Wyjątek stanowiła Jerozolima, pozostawiona pod kontrolą międzynarodową. Syjoniści zaaprobowali plan, natomiast Arabowie, którzy wcześniej odrzucili bardziej korzystną dla nich propozycję podziału złożoną przez Brytyjczyków, wyrazili kategoryczny protest i zażądali pełnej kontroli nad Palestyną.

30 listopada 1947 roku, dzień po przyjęciu rezolucji ONZ, palestyńskie bojówki zablokowały drogi i zaatakowały żydowskie osiedla w całym kraju. Syjoniści zareagowali wstrzemięźliwie, obawiali się bowiem, że jeśli posuną się za daleko, ONZ, oburzona przemocą, wycofa się z planów podziału, ostatecznie jednak palestyński opór okazał się zbyt skuteczny i w kwietniu 1948 roku Żydzi przeszli do ofensywy. Przeprowadzona przez nich operacja doprowadziła do ponownego otwarcia dróg i ocalenia osiedli, równocześnie jednak przyczyniła się do masowej ucieczki palestyńskich cywilów, która zaczęła się w listopadzie. Pod wpływem doniesień o masakrach takich jak ta, do której doszło w wiosce Dajr Jasin niedaleko Jerozolimy, od sześciuset pięćdziesięciu do siedmiuset pięćdziesięciu tysięcy Palestyńczyków uciekło lub zostało wypędzonych do sąsiednich krajów. Większość z nich spodziewała się, że w nieodległej przyszłości wróci do domów, kiedy tylko państwa arabskie połączą siły i przegonią syjonistycznych "uzurpatorów".

Tymczasem jednak dokładano wszelkich starań, żeby temu zapobiec. Żydowscy przywódcy po cichu próbowali układać się z Abd Allahem, haszymidzkim monarchą Transjordanii, wykorzystując to, że łączył ich lęk przed palestyńskim nacjonalizmem. Amerykański Departament Stanu, który nigdy nie należał do szczególnych entuzjastów syjonizmu i sprzeciwiał się podziałowi, powtarzał, że w Palestynie należy ustanowić "tymczasowe powiernictwo". Rozważano powołanie do życia dwunarodowego państwa arabsko-żydowskiego lub arabskiej federacji, w której Żydzi cieszyliby się lokalną autonomią8. Żaden z tych pomysłów nie został jednak przeforsowany i tak oto, gdy 14 maja wygasł brytyjski mandat, ogłoszono powstanie państwa żydowskiego. Żydzi stali się Izraelczykami, a palestyńscy Arabowie - Palestyńczykami.

Tego samego dnia konflikt tlący się od listopada przerodził się w regionalną wojnę między Izraelem a pięcioma najbliższymi krajami arabskimi. Syria i Irak, od zawsze najbardziej wrogie syjonizmowi, rozpoczęły inwazję; w ich ślad poszły Liban i Transjordania. Egipt nie mógł pozostać bezczynny, obawiał się bowiem, że pozostałe państwa arabskie zagarną terytoria Palestyny, więc również postanowił wziąć udział w wojnie. Tysiące żołnierzy, wspomaganych przez bombowce, myśliwce i czołgi, ruszyły, aby - jak to eufemistycznie określano - przeprowadzić "akcję policyjną".

Nowo narodzone państwo zostało zepchnięte do defensywy. Arabskie armie przeszły przez Negew oraz Galileę, po czym dotarły aż pod Tel Awiw, największe miasto Izraela. Sto tysięcy Żydów mieszkających w Jerozolimie znalazło się w stanie oblężenia, mimo to Ben Gurion nie pogrążył się w rozpaczy. Był człowiekiem niskiego wzrostu, lecz imponującym; wizjonerem, a zarazem pragmatykiem. Wykorzystał okresy zawieszenia broni, wynegocjowane przez ONZ, żeby wzmocnić izraelskie siły zbrojne. Posunięcie to, w połączeniu z rażącą nieudolnością arabskich dowódców, doprowadziło wkrótce do gwałtownego zwrotu akcji.

Jesienią 1948 roku nowo utworzone Siły Obronne Izraela zdołały przełamać blokadę Jerozolimy i starły się z dowodzonym przez Brytyjczyków Legionem Arabskim w Transjordanii. Nie odniosły całkowitego zwycięstwa, ale przynajmniej udało im się doprowadzić do sytuacji patowej. Zatrzymano też postępy Syryjczyków na północy i Irakijczyków w środkowej części kraju. Izraelskie wojsko skupiło się jednak przede wszystkim na walce z siłami Egiptu, stanowiącymi największy arabski kontyngent. Wyparto je z pobliża Jerozolimy i Tel Awiwu, a także z całego Negewu. Została tylko niewielka grupka żołnierzy, którzy bronili się do początku 1949 roku, gdy Kair wystąpił o rozejm.

Konflikt, nazwany przez Izraelczyków wojną o niepodległość, dobiegł końca. Państwo żydowskie zajmowało teraz terytorium o blisko trzydzieści procent większe, niż otrzymało pierwotnie od ONZ; ponadto po exodusie Palestyńczyków Żydzi stali się znaczącą większością. Przywódcy Izraela nie zdecydowali się na przejęcie Zachodniego Brzegu i Gazy tylko dlatego, że wówczas straciliby ową większość, ponadto zaś groziłaby im wojna z Wielką Brytanią, protektorem Jordanii i Egiptu. Ostatnią operację rozpoczęto w marcu 1949 roku, już po wynegocjowaniu zawieszenia broni z Jordanią. Izraelscy żołnierze wkroczyli do Um Raszrasz, portu nad Morzem Czerwonym przydzielonego pierwotnie stronie żydowskiej. Zyskał teraz nazwę Ejlat i zapewnił Izraelowi dostęp do rynków w Afryce i Azji dzięki szlakom żeglownym na Zatoce Akaba.

Choć nikt nie dawał Izraelowi prawie żadnych szans na zwycięstwo, młodzi dowódcy, między innymi Jigal Allon i Icchak Rabin, zapewnili krajowi triumf, lecz jego cena była ogromna. Zginęło sześć tysięcy Żydów - jeden procent populacji - a niezliczone wsie zbombardowano i niemal zrównano z ziemią. Mimo kolejnych natarć przeprowadzanych przez Siły Obronne Izraela Stare Miasto w Jerozolimie pozostało w rękach Haszymidów, podobnie jak prowadzący do niej korytarz na Wzgórzu Latrun. Legion Arabski wysiedlił żydowskich osadników spod Betlejem i zajął Zachodni Brzeg Jordanu. Syria również zyskała nowe terytoria. Zdecydowana większość mieszkańców Izraela i jego ośrodków przemysłowych znajdowała się w zasięgu artylerii arabskich państw. W najwęższym miejscu Izrael miał zaledwie czternaście kilometrów szerokości, więc natarcie jordańskiej lub irackiej armii prowadzone ze wschodu rozerwałoby go na pół, a jego wojska zostałyby zepchnięte na wybrzeże.

Pyrrusowe zwycięstwo stało się kolejną traumą w żydowskiej historii i sprawiło, że Izraelczycy z jednej strony nabrali przesadnej wiary w to, że są niezwyciężeni, z drugiej zaś wieszczyli nadchodzącą katastrofę. Na użytek Zachodu chętnie porównywali się do Dawida, który stawił czoła potężnemu arabskiemu Goliatowi. Podczas wizyty w Waszyngtonie w grudniu 1953 roku przyszły szef sztabu Sił Obronnych Izraela Mosze Dajan powiedział oficjelom z Pentagonu, że Izraelowi grozi śmiertelne niebezpieczeństwo, zaraz jednak dodał, że jest w stanie pokonać połączone siły arabskie w ciągu zaledwie kilku tygodni9.

Arabowie nie musieli borykać się z tego rodzaju sprzecznościami. O wojnie z 1948 roku mówili "Nakba" - katastrofa. Choć w Kairze i Damaszku odbyły się uroczyste defilady z okazji zwycięstwa, władze nie mogły ukryć okrutnej prawdy: państwa arabskie oblały pierwszy sprawdzian epoki postkolonialnej. Palestyńczycy musieli zapomnieć o własnym państwie, zwłaszcza w świetle utraty terytoriów, które miały stanowić jego część, czyli Zachodniego Brzegu zaanektowanego przez Transjordanię (która wkrótce stała się po prostu Jordanią, bo zajmowała teraz tereny po obu stronach rzeki), oraz Gazy będącej pod okupacją Egiptu. Upokorzenie było tym boleśniejsze, że klęskę stronie arabskiej zadała względnie nieliczna, dawniej traktowana dość pogardliwie armia Izraela10. Przegrana wojna nie zrodziła żadnych bohaterów, a jedynie zgorzkniałych żołnierzy takich jak Gamal Abdel Naser, jeden z młodych oficerów broniących się na pustyni Negew. Pałali oni żądzą odwetu nie tylko na Izraelu, ale też na nieudolnych arabskich władcach, którzy doprowadzili do haniebnej porażki.

Nieosiągalny pokój

Porozumienia o zawieszeniu broni zawarte w pierwszej połowie 1949 roku przez Izrael i jego czterech sąsiadów, czyli kolejno Egipt, Jordanię, Liban i Syrię, miały ogromny wpływ na relacje izraelsko-arabskie w ciągu następnych dziewiętnastu lat. Na mocy zapisów, cokolwiek niejednoznacznych, Arabowie zastrzegli sobie prawo do wznowienia działań wojennych w dowolnym momencie i nie uznali państwa żydowskiego. W dziejach dyplomacji trudno znaleźć podobny przypadek. Ralph Bunche, urzędnik ONZ, któremu przyznano Nagrodę Nobla za pośredniczenie między Izraelem a państwami arabskimi, zapewniał, że porozumienia będą fundamentem "trwałego pokoju w Palestynie". Zamiast tego przygotowywały grunt pod kolejną wojnę.

Izraelczycy dali się oszukać. Ben Gurion i inni przywódcy myśleli, że zachowają zdobyte terytoria wykraczające poza te, które przyznała im ONZ, i że palestyńscy uchodźcy już nie wrócą, więc Siły Obronne Izraela nie posunęły się tak daleko, jak mogły. Panowało przekonanie, że najpóźniej za kilka miesięcy uda się wynegocjować pokój. Ale kiedy tylko Izraelczycy wycofali wojska, arabskie rządy ogłosiły, że zawieszenie broni ma charakter tymczasowy, zapowiedziały też bojkot izraelskich towarów i zablokowały izraelskim statkom dostęp do Cieśniny Tirańskiej i Kanału Sueskiego. Przywódcy krajów arabskich twierdzili, że państwo Izrael nie istnieje - istnieje wyłącznie armia - a zatem nie ma formalnych granic. Są tylko arbitralne linie wytyczone na mocy porozumień o zawieszeniu broni i strefy zdemilitaryzowane, którymi nie wiadomo kto zarządza.

Porozumienia, początkowo uznane za sukces Izraela, stały się wkrótce kulą u nogi. W 1951 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ podjęła próbę unieważnienia blokady Kanału Sueskiego, co zostało zignorowane przez Egipt. Tymczasem na północy wojska syryjskie przesunęły się naprzód i zajęły wzgórza o strategicznym znaczeniu, położone za linią demarkacyjną. Komisje dwustronne, utworzone na mocy porozumień po to, żeby zarządzać bieżącymi sprawami, stały się areną wiecznych kłótni. Większość z nich najzwyczajniej w świecie nie funkcjonowała. Starania Komisji ONZ do spraw Palestyny, a także rządów Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych oraz rozmaitych niezależnych mediatorów, mające na celu rozpoczęcie procesu pokojowego z prawdziwego zdarzenia, kończyły się niepowodzeniem.

Nie wszyscy arabscy przywódcy sprzeciwiali się pokojowi - przynajmniej co do zasady - zwłaszcza gdyby miał się on wiązać ze zdobyciem nowych terytoriów. Publicznie podżegali do wojny, żeby przypodobać się "ulicy", po cichu jednak próbowali układać się z syjonistami. Syryjski dyktator Husni Za'im zaproponował w niejawnych negocjacjach, że przyjmie na stałe trzysta tysięcy uchodźców, ale w zamian chciał kontroli nad połową Jeziora Galilejskiego. Abd Allah, król Jordanii, domagał się korytarza łączącego nowo zaanektowany Zachodni Brzeg z Morzem Śródziemnym, a Faruk, król Egiptu, żądał oddania mu całej pustyni Negew, stanowiącej sześćdziesiąt dwa procent terytorium Izraela. Ben Gurion nie zgadzał się na żadne jednostronne ustępstwa. Wolał zachować status quo, rozwijać izraelską infrastrukturę, przyjmować imigrantów i wzmacniać państwo. W ostatecznym rozrachunku fiasko procesów pokojowych wynikało w mniejszym stopniu z uporu premiera, w większym zaś z tego, że Arabowie nie byli w stanie przystąpić do jakichkolwiek formalnych negocjacji. Rząd Jordanii zmusił Abd Allaha do przerwania rozmów z Izraelem, a egipscy wysłannicy tłumaczyli, że gdyby spróbowali oficjalnie paktować z syjonistami - teraz lub w przewidywalnej przyszłości - zapłaciliby za to życiem11.

Starania arabskich przywódców próbujących przypodobać się "ulicy" i tak okazały się daremne. Po zaledwie sześciu miesiącach rządów Husni Za'im został obalony i stracony; przez następne dwie dekady w kraju szesnaście razy doszło do zmiany władzy, zazwyczaj wskutek zamachu stanu. W lipcu 1951 roku Abd Allah zginął od palestyńskiej kuli przed Meczetem Al-Aksa w Jerozolimie na oczach swojego wnuka i przyszłego następcy Husajna. Fajsal, haszymidzki władca Iraku, został w 1958 roku zlinczowany przez tłum w Bagdadzie wraz ze swoim premierem, Nurim as-Sa'idem, stanowczym antysyjonistą, który po cichu próbował prowadzić rozmowy z Izraelczykami12. W lipcu 1952 roku w Egipcie organizacja Wolni Oficerowie pod dowództwem generała Muhammada Nadżiba odsunęła od władzy Faruka. Niespełna rok później Nadżiba zastąpił błyskotliwy i rzekomo reprezentujący umiarkowane poglądy pułkownik Gamal Abdel Naser.

Izraelczycy sądzili, że wreszcie znaleźli partnera do negocjacji. Przedstawiciele rządów Egiptu i Izraela znów nawiązali kontakt, oczywiście w tajemnicy, powstał nawet - niepodpisany - list Nasera do izraelskich przywódców. Egipt trwał jednak przy swoim podstawowym stanowisku: pokój będzie niemożliwy, dopóki Izrael nie odda całej pustyni Negew. Zaczął pomagać w organizowaniu napaści palestyńskich bojówek (fedainów, czyli "tych, którzy się poświęcają") na Izrael, państwowa propaganda domagała się "drugiej rundy", czyli kolejnej wojny. W 1953 roku Ben Gurion nabrał przekonania, że Egipt zdecydował się na rozmowy wyłącznie w ramach zagrywki taktycznej: pragnie uśpić czujność Izraela, a następnie wbić mu nóż w plecy.

W większości krajów świata rok 1954 nie obfitował w szczególnie ważne wydarzenia, stanowił za to punkt zwrotny w dziejach Bliskiego Wschodu, właśnie wtedy bowiem Związek Radziecki, który od początku zapewniał Izraelowi wsparcie i dostarczał broń, postanowił zmienić stronę. Syjoniści nie byli mu już potrzebni, bo imperium brytyjskie umierało, a dzięki nowej strategii mógł bardzo dużo osiągnąć. Po pierwsze, chciał zyskać poklask młodych postkolonialnych rządów; po drugie, pragnął wzmocnić swoją południową granicę; po trzecie, sojusz z Arabami pozwalał Moskwie zagrozić dostawom ropy na Zachód. "Państwo żydowskie zasługuje na potępienie [...], gdyż od pierwszych dni swego istnienia nastaje na sąsiadów", oznajmił sekretarz generalny KPZR Nikita Chruszczow i oskarżył Izrael o konszachty z imperialistami, mające na celu "dewastację skarbów naturalnych regionu". Tak oto ZSRR poparł wszelkie środki "wyegzekwowania arabskich praw do Palestyny", z wyjątkiem zniszczenia Izraela13.

Zimna wojna objęła Bliski Wschód. Również w 1954 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania postanowiły bronić swoich wpływów dzięki sojuszowi z państwami Pasa Północnego (Iran, Turcja, Pakistan) i ich arabskimi sąsiadami. Konflikt arabsko-izraelski stanowił tu przeszkodę, Amerykanie i Brytyjczycy wystąpili więc z tajną inicjatywą pokojową. Plan "Alfa" zakładał zmuszenie Izraela do rezygnacji ze znacznej części terytorium, w zamian za co Arabowie mieli się zobowiązać do rezygnacji z działań wojennych. Oczekiwano, że kluczem do sukcesu będzie Naser, który utrzymywał bliskie relacje z Amerykanami - CIA poparła jego zamach stanu - i który mógł tu sporo ugrać, w zamian za pomoc otrzymałby bowiem mnóstwo amerykańskiej broni oraz wymarzony korytarz lądowy przez pustynię Negew14.

Naser przykładał do tego dużą wagę. Zdobył władzę, obiecując reformy wewnętrzne, teraz jednak odkrył wielki świat. Ogłosił, że Egipt jest państwem arabskim, zadeklarował neutralność w zimnej wojnie i zaczął mówić o koncentrycznych kręgach wpływów, czyli o świecie arabskim i islamskim oraz o Afryce. W samym środku miał się znajdować Egipt, rządzony przez Gamala Abdel Nasera.

Wyznaczywszy sobie cele, Naser nie tracił czasu i zawarł porozumienie z Brytyjczykami, na mocy którego zakończyli oni trwającą od siedemdziesięciu dwóch lat okupację Kanału Sueskiego. Prowadził politykę w duchu socjalizmu - początkowo dość wstrzemięźliwie - łącząc go z arabskim i egipskim nacjonalizmem. W rezultacie islamscy ekstremiści nazwali Nasera heretykiem i zaczęli nastawać na jego życie, on wszakże ani trochę się nie zrażał. Po jednym z nieudanych zamachów miał ponoć zakrzyknąć: "Mogą zabić Nasera, ale jego miejsce zajmie ktoś inny! Rewolucja będzie trwała dalej!"15.

Mimo różnych śmiałych posunięć Naser właściwie ignorował jedną z najpoważniejszych kwestii świata arabskiego, a mianowicie kwestię Palestyny. Utrzymywał blokadę Kanału Sueskiego i Cieśniny Tirańskiej dla izraelskich statków, pomagał partyzantom organizować ataki na ograniczoną skalę, zarazem jednak nie chciał zaogniać konfliktu z Izraelem. Wolał "zamrożenie". Tymczasem "ulica" domagała się bardziej radykalnych działań. Samo istnienie państwa żydowskiego, przypominającego o krzywdzie Palestyńczyków i stanowiącego potencjalny przyczółek imperialistów, budziło oburzenie wielu Arabów. Dla Nasera poważniejszym problemem była natomiast wojowniczość Izraelczyków.

W odpowiedzi na ataki partyzantów specjalne oddziały Sił Obronnych Izraela zaczęły organizować akcje odwetowe po drugiej stronie granicy. Przykładowo w październiku 1953 roku komandosi dowodzeni przez majora Ariela Szarona zrównali z ziemią kilkadziesiąt domów i zabili sześćdziesięciu dziewięciu cywilów we wsi Kibja na Zachodnim Brzegu (Szaron utrzymywał, że masakra była nieumyślna). Ku irytacji Syrii Izrael osuszył bagna w Dolinie Chula w północnej Galilei i przeznaczył strefę zdemilitaryzowaną na pola uprawne. Latem 1954 roku izraelski frachtowiec "Bat Galim" wpłynął do Kanału Sueskiego i został zatrzymany przez władze Egiptu, co wywołało międzynarodowy skandal. Wreszcie Izrael zdecydował się przeprowadzić dość niedorzeczny sabotaż ewakuacji wojsk brytyjskich, które wcześniej okupowały kanał. W ramach akcji izraelscy agenci mieli wywołać w Egipcie chaos, podpalając budynki publiczne. Skończyło się zatrzymaniem jedenastu egipskich Żydów i oskarżeniem ich o zdradę.

Naser, oburzony i upokorzony, postanowił bardziej wspierać palestyńską partyzantkę. Odmówił wypuszczenia izraelskiego statku i ułaskawienia niedoszłych podpalaczy. Dwóch z nich powieszono, resztę skazano na karę więzienia. Odrzucono też plan Alfa, mimo że dawał szansę na zdobycie cennych terytoriów. Reakcja Ben Guriona była szybka i brutalna: 28 lutego 1955 roku przeprowadzono największą od 1948 roku operację odwetową przeciwko regularnym wojskom kraju arabskiego, czyli atak na Gazę. Egipt stracił pięćdziesięciu pięciu żołnierzy, Izrael - ośmiu. Wybuch wojny wydawał się jedynie kwestią czasu.

Przez cały rok 1955 przemoc przybierała na sile. Naser przeszedł do ofensywy przeciwko Izraelowi, wspierając działania partyzantów, ponadto zaś zdecydował się na otwarty konflikt polityczny z konserwatywnymi arabskimi dynastiami - Saudyjczykami oraz Haszymidami w Jordanii i Iraku - którym nie podobał się jego radykalizm. We wrześniu za pośrednictwem Czechosłowacji kupił od ZSRR czołgi, broń i odrzutowce. Miał ich teraz więcej niż wszystkie armie Bliskiego Wschodu razem wzięte, co było fatalną wiadomością zarówno dla arabskich dynastii, jak i dla Izraela. Związek Radziecki z impetem wdarł się na scenę i stał się jednym z najważniejszych graczy w regionie położonym na styku Azji i Afryki, Naser zaś zyskał status, jakim nie mógł pochwalić się żaden przywódca we współczesnej historii Arabów. Nie oglądał się na sztuczne granice wyznaczone przez reżimy kolonialne, zwracał się do całego świata arabskiego, mówił o potrzebie wahda i karama - jedności i godności - pod egidą Egiptu.

Ben Gurion obserwował triumfy Nasera z narastającym niepokojem. Od dawna przepowiadał, że prędzej czy później pojawi się silny, charyzmatyczny przywódca, nowy Atatürk, który zjednoczy świat arabski i poprowadzi go do wojny - i oto koszmarny sen się spełnił. Według izraelskiego premiera było jedynie kwestią czasu, kiedy armia Egiptu zapragnie wypróbować potężny arsenał, który pozyskała, a Naser posłucha jej życzenia. Proroctwo okazało się trafne: sześć miesięcy po nabyciu broni z Czechosłowacji zaczęły się zmasowane walki na pograniczu, ataki partyzantów i akcje odwetowe, które kosztowały życie setek ludzi16.

Wiosną 1956 roku Ben Gurion uznał, że niezbędna będzie ostateczna konfrontacja. Razem ze swoimi protegowanymi, szefem sztabu Mosze Dajanem i dyrektorem generalnym Ministerstwa Obrony Szimonem Peresem, obmyślił plan operacji, która miała rzucić egipską armię na kolana i skompromitować Nasera. Potrzebował pomocy supermocarstwa, które zapewniłoby mu broń i ochronę przed ewentualną interwencją Sowietów. Stany Zjednoczone nie nadawały się do tej roli, gdyż już wcześniej stanowczo odmówiły podpisania paktu wojskowego z Izraelem; Wielka Brytania groziła, że zbombarduje go w odwecie za akcje zbrojne na terenie Jordanii. Udało się za to zawrzeć sojusz z Francją, która również walczyła z arabskim nacjonalizmem - w tym przypadku w Algierii - a poza tym z Izraelem łączyły ją socjalistyczne ideały.

Ben Gurion szykował się do wojny, Naser jednak miał inne plany. 26 lipca, kilka tygodni po wynegocjowaniu z Brytyjczykami i Francuzami porozumienia w sprawie przyszłości Kanału Sueskiego, ogłosił, że zostanie on znacjonalizowany przez Egipt. Jako że Naser zagrażał sojusznikom Wielkiej Brytanii w Jordanii i Iraku oraz francuskim rządom w Algierii, oba europejskie państwa były gotowe użyć przeciwko niemu siły i "odblokować" kanał. Podobnie jak Izrael potrzebowały wsparcia, więc zwróciły się o nie do Stanów Zjednoczonych.

Prezydent Eisenhower i jego ludzie nie zaliczali się bynajmniej do entuzjastów Nasera, odkąd zaczął kupować broń od ZSRR. Najnowsze rozczarowanie przyszło w pierwszej połowie 1956 roku po fiasku "Gammy", kolejnego tajnego planu mającego na celu uzyskanie od Egiptu deklaracji, że w zamian za izraelską ziemię nie będzie podejmował działań wojennych. Eisenhower wysłał na Bliski Wschód swojego osobistego emisariusza Roberta B. Andersona, nafciarza z Teksasu i byłego sekretarza skarbu. Ben Gurion powiedział Andersonowi, że nie zgodzi się na oddanie najmniejszego skrawka terytorium Izraela, był jednak gotowy do rozmów z Naserem w dowolnym miejscu i w dowolnym czasie. Naser tymczasem zlekceważył amerykańską misję. Nie rozumiał, dlaczego ma podejmować ryzyko związane z układaniem się z Izraelem dla dobra Paktu Bagdadzkiego, i odmówił spotkania z Andersonem. W rezultacie Eisenhower zaaprobował kolejną ściśle tajną inicjatywę, czyli plan "Omega", mający na celu obalenie Nasera wszelkimi środkami, pomijając zamach17.

Waszyngton nie cierpiał egipskiego przywódcy, ale jeszcze bardziej nienawidził europejskiego kolonializmu. Choć w 1950 roku Stany Zjednoczone podpisały z Francją i Wielką Brytanią deklarację trójstronną, w której zobowiązywały się do utrzymania obecnego przebiegu granic na Bliskim Wschodzie, uznały, że nacjonalizacja Kanału Sueskiego nie jest wystarczająco poważnym naruszeniem, by użyć siły przeciwko Egiptowi. Zamiast tego podejmowano kolejne inicjatywy międzynarodowe służące znalezieniu wyjścia z kryzysu, ale żadna z nich nie była dostatecznie stanowcza. Sfrustrowani Francuzi postanowili ostatecznie zwrócić się o pomoc do swoich izraelskich sojuszników i przekonali Wielką Brytanię, żeby zrobiła to samo. 24 października w S?vres na przedmieściach Paryża przedstawiciele trzech krajów zawarli ściśle tajne porozumienie. Izrael obiecał, że jego siły zbrojne przeprowadzą pozorowany atak na Suez, co stanie się dla Europejczyków pretekstem do okupacji kanału, rzekomo po to, żeby go zabezpieczyć. W zamian za to Izrael miał otrzymać wsparcie lotnictwa i okrętów, zniszczyć egipską armię na półwyspie Synaj i otworzyć Cieśninę Tirańską18.

Druga wojna arabsko-izraelska, nazywana w Izraelu kampanią synajską, a w krajach arabskich agresją trójstronną, zaczęła się 29 października. Izraelscy spadochroniarze wylądowali na przełęczy Mitla, niecałe czterdzieści kilometrów od Kanału Sueskiego. Wielka Brytania i Francja zyskały pretekst, by postawić Egiptowi ultimatum, które zgodnie z oczekiwaniami zostało odrzucone. Wojska Dajana przedarły się tymczasem przez egipskie linie w środkowej i południowej części półwyspu Synaj, po czym wkroczyły do Gazy. Generał Abd al-Hakim Amir, głównodowodzący egipską armią, spanikował i kazał swoim ludziom się wycofać. Izrael odniósł błyskawiczne zwycięstwo - tak błyskawiczne, że Wielka Brytania i Francja nie zdążyły zareagować. Ich okręty czekały na morzu, a przywódcy ulegli presji międzynarodowej i nie poszli za ciosem. Inwazja zaczęła się dopiero 4 listopada, na tyle późno, że Egipcjanie mogli ogłosić, że nie zostali wyparci z Synaju, ale przeprowadzili taktyczny odwrót, by bronić swojego terytorium.

Pod względem militarnym operacja "Muszkieter" - taki kryptonim nadano inwazji - była prawdziwym triumfem. Egipska armia została zmiażdżona, Europejczycy ponownie zajęli trzy czwarte Kanału Sueskiego. Mimo to z politycznego punktu widzenia ponieśli absolutną porażkę. Świat zapomniał na chwilę o podziałach zimnowojennych i kulturowych, by jednym głosem potępić napaść. W obliczu groźby amerykańskich sankcji i sowieckich pocisków Francuzi i Brytyjczycy musieli ustąpić. Ich żołnierze wycofali się jak niepyszni, flagi obu krajów ściągnięto z masztów na całym Bliskim Wschodzie.

Tymczasem Izraelczycy, którzy kontrolowali teraz Synaj, Gazę i Cieśninę Tirańską, nie zamierzali ustępować. Co prawda również znaleźli się pod silną presją ze strony Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego, ale - w przeciwieństwie do dwóch skompromitowanych europejskich mocarstw - cieszyli się sympatią społeczności międzynarodowej, która uważała ich za ofiary blokad i terroryzmu. Obywatele stali murem za Ben Gurionem. Ostatecznie premier przystał na żądania i zapowiedział, że wycofa wojska z Synaju, uparł się jednak, że chce gwarancji swobodnej żeglugi przez Cieśninę Tirańską i ochrony przed atakami partyzantów. Ogłosił ponadto, że zawieszenie broni z Egiptem przestało obowiązywać.

Przez następne cztery miesiące trwały intensywne rozmowy dyplomatyczne. Abba Eban, elokwentny ambasador Izraela w Waszyngtonie, zaciekle bronił interesów swojego kraju, ostatecznie jednak sytuację uratował minister spraw zagranicznych Kanady Lester "Mike" Pearson. Cieszył się on wyjątkowym zaufaniem wszystkich stron - Arabów, Izraelczyków oraz Europejczyków - i wykorzystał to, by zaproponować utworzenie Sił Pokojowych ONZ (UNEF), które miały nadzorować wycofywanie się oddziałów brytyjskich i francuskich z Egiptu oraz izraelskich z Synaju. Pomysł zakładał, że grupa krajów wyśle wojska na granicę egipsko-izraelską, do Strefy Gazy i Szarm asz-Szajch nad brzegiem Cieśniny Tirańskiej. Naser rzecz jasna sprzeciwił się tym planom, uznał bowiem, że naruszają suwerenność Egiptu, a ponadto są de facto nagrodą dla Izraela, któremu należy się raczej kara za rozpoczęcie wojny. Ben Gurion również miał zastrzeżenia, bo, jak zauważył, Naser mógł w dowolnym momencie zażądać wycofania sił pokojowych.

Ostatecznie udało się wyjść z impasu dzięki porozumieniom zawartym "w dobrej wierze" przez Nasera i sekretarza generalnego ONZ Daga Hammarskjölda oraz amerykańskiego sekretarza stanu Johna Fostera Dullesa i izraelską minister spraw zagranicznych Goldę Meir. Hammarskjöld obiecał, że Egipt będzie miał prawo zażądać wycofania sił pokojowych ze swojego terytorium, ale tylko jeśli Zgromadzenie Ogólne uzna, że ich misja została zakończona. Dulles z kolei zapewnił, że jeżeli Egipt ponownie spróbuje ogłosić blokadę Cieśniny Tirańskiej, zostanie to uznane za napaść zbrojną i Izrael będzie mógł skorzystać z prawa do samoobrony, przysługującego mu na mocy Artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych. W takim przypadku Meir miała poinformować Waszyngton o zamiarach Izraela. Porozumienie zostało przyjęte również przez Wielką Brytanię i Francję oraz Kanadę, Szwecję, Belgię, Włochy i Nową Zelandię. Nie wszystko przebiegło gładko. Problemy pojawiły się, kiedy egipskie wojska wróciły do Gazy i kiedy Dulles ponownie zadeklarował, że należałoby wrócić do wcześniejszego zawieszenia broni, zawartego w 1949 roku. Ostatecznie jednak 11 marca 1957 roku ostatni izraelscy żołnierze opuścili półwysep Synaj, a zamiast nich pojawiły się tam UNEF19.

Konflikt arabsko-izraelski był teraz nieusuwalną częścią życia na Bliskim Wschodzie. Dawniej, w latach dwudziestych i trzydziestych, miał charakter lokalny, ale w latach czterdziestych objął cały region, a w kolejnej dekadzie stał się konfliktem globalnym. Rywalizacja między krajami arabskimi i supermocarstwami, lęki i brawura Izraela oraz wzajemne pretensje i powszechna gorycz składały się na kontekst wszystkiego, co działo się w regionie. Sytuacja była wyjątkowo niestabilna i wystarczyła drobna iskra, by wywołać pożar.

Wojny zimne, wojny gorące

Co osobliwe, wojna z 1956 roku zapewniła korzyści obydwu stronom. Naser, z pomocą egipskiej machiny propagandowej, odtrąbił zwycięstwo polityczne i militarne; powtarzał, że w pojedynkę pokonał imperialistów i sprawił, że światowa opinia publiczna odwróciła się od Izraela, który nie odważył się walczyć z Egiptem bez sojuszników. Kanał Sueski znów był pod kontrolą Egiptu i miał uczynić kraj regionalnym, a może nawet światowym mocarstwem20.

Izraelczycy uznali, że wojna kupiła im co najmniej dziesięć lat spokoju, który mogli przeznaczyć na rozwój. Cahal - skrót od Cawa ha-Hagana le-Jisrael, czyli Siły Obronne Izraela - pokazał światu, że Izrael jest suwerenny i nie pozwoli, by supermocarstwa kupczyły jego terytorium. Czas pomysłów typu plan "Alfa" lub plan "Gamma" przeminął. Zaczęła się epoka bliskich kontaktów z rozmaitymi państwami Azji i Afryki, kupowania ropy naftowej z Iranu i nowoczesnych samolotów - odrzutowców Ouragan, Myst?re i Mirage - z Francji. Ponadto Francuzi pomogli Izraelowi rozpocząć najodważniejsze i najbardziej kontrowersyjne przedsięwzięcie z zakresu obronności, a mianowicie uruchomić program nuklearny dzięki budowie reaktora atomowego niedaleko miasta Dimona na południu kraju.

Zyskom towarzyszyły również straty. Izrael utwierdził się w przekonaniu, że jego siły zbrojne to prawdziwa potęga, lecz zarazem coraz bardziej obawiał się nacisków społeczności międzynarodowej. Arabowie mieli wszak teraz niepodważalne dowody, że "syjonistyczny twór" - nazwa "Izrael" budziła zbyt wielki wstręt, by wymawiać ją na głos - jest narzędziem imperialistów, agresywnym, ale słabym ideologicznie. W drugiej rudzie wypadli nieco lepiej niż w pierwszej; wierzyli, że za trzecim razem zatriumfują. Wystarczy, że Naser odczeka i w stosownym momencie wyprowadzi cios21.

Na szczęście dla Izraela prezydent Egiptu nie uległ "syndromowi sueskiemu", który dotknął wielu Arabów, i nie zaczął wierzyć własnej propagandzie. Wiedział, że egipska armia została pokonana przez Cahal i że należy jak najdłużej zwlekać z rozpoczęciem kolejnej wojny do czasu, aż Arabowie staną się dostatecznie potężni. Współpracował zatem z siłami pokojowymi ONZ i pozostawił na półwyspie Synaj nieliczne wojska, wyłącznie na pokaz. Izraelskie statki swobodnie żeglowały przez Cieśninę Tirańską. Mimo agresywnej retoryki Nasera kwestia palestyńska znów trafiła do "zamrażarki".

Zamiast tego egipski przywódca skupił się na rozwijaniu naseryzmu, stanowiącego radykalną mieszankę arabskiego socjalizmu z nacjonalizmem. Utworzył nową partię rządzącą, żeby pobudzić masy do działania i ożywić gospodarkę. Większość jego wysiłków nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Naser rozpaczliwie pragnął sukcesu, zacieśnił więc sojusz ze Związkiem Radzieckim i jeszcze bardziej skonfliktował się z bliskowschodnimi monarchiami, co jeden z badaczy określił mianem arabskiej zimnej wojny.

Nastał burzliwy okres przewrotów, zabójstw politycznych i zamachów bombowych, którego kulminacją były rewolucja w Iraku w 1958 roku i próby obalenia rządów w Libanie i Jordanii. Ten ostatni ocalał wyłącznie dzięki militarnej interwencji Stanów Zjednoczonych w ramach nowej polityki Eisenhowera. Zgodnie z doktryną noszącą jego nazwisko Ameryka zamierzała stawać w obronie każdego bliskowschodniego państwa, któremu zagrażali komuniści lub ich sojusznicy - zwłaszcza Egipt22.

Choć w 1958 roku Nasera spotkały niepowodzenia, zanotował również niebywały sukces, doprowadzając do unii Egiptu i Syrii, której reżim postanowił przyjąć skrajnie socjalistyczną, prosowiecką politykę. Powstał nowy twór polityczny, Zjednoczona Republika Arabska, ucieleśniająca radykalne ideały arabskiego Bliskiego Wschodu. Rok później Naser postanowił zademonstrować, że nie zapomina o sprawie palestyńskiej, utworzył więc w Gazie rząd na uchodźstwie pozbawiony realnej władzy. Gigantycznym triumfem egipskiego przywódcy było też rozpoczęcie w 1960 roku budowy Tamy Asuańskiej, finansowanej przez Sowietów, "najambitniejszego projektu, jakiego podjęto się na Bliskim Wschodzie od czasu piramid". "Ulica" była zachwycona. Udało się połączyć dwie połowy świata arabskiego, wschodnią i zachodnią, a Izrael znalazł się w jeszcze ciaśniejszym imadle, tym bardziej spodziewano się więc akcji zbrojnej w celu wyzwolenia Palestyny. Naser nie mógł ignorować tych oczekiwań, zwłaszcza gdy w lutym 1960 roku Syria stanęła w obliczu wojny23.

Zaczęło się od posunięcia Izraelczyków, którzy postanowili zamienić strefę zdemilitaryzowaną wzdłuż północnej granicy w pola uprawne. Syryjskie wojska ostrzelały rolników, w odpowiedzi Cahal posłał pociski na syryjskie pozycje na Wzgórzach Golan. Napięcie narastało, do tego w całą sytuację wmieszali się Sowieci, którzy poinformowali Nasera, że Izrael zamierza uderzyć na Syrię. Podali nawet datę planowanego ataku: 22 lutego, czyli dzień Zjednoczonej Republiki Arabskiej. Naser od lat dostawał takie ostrzeżenia, ale tym razem postanowił działać, głównie z myślą o arabskiej opinii publicznej. Natychmiast skierował na półwysep Synaj dwie egipskie dywizje, w tym elitarną 4. Dywizję Pancerną. Dowódcy UNEF usłyszeli, że jeśli wybuchnie wojna, będą mieli dwadzieścia cztery godziny na ewakuację.

Był to wspaniały pokaz siły, a przy tym kompletne zaskoczenie dla Izraela, który dysponował na południu zaledwie trzydziestoma czołgami. Czym prędzej postawiono armię w stan gotowości, a tymczasem izraelscy dyplomaci zaczęli przekonywać zagraniczne rządy, że ich kraj nie zamierza atakować ani Syrii, ani Egiptu. Konflikt osiągnął temperaturę wrzenia, ostatecznie jednak na początku marca egipskie wojska po cichu wycofały się z Synaju24. Naser triumfował, Izrael zaś przeżył ogromną traumę. Wydarzenia roku 1967 pokazały, że o niej nie zapomniał i że wyciągnął wnioski.

Budowa Tamy Asuańskiej i udana operacja na półwyspie Synaj były jednak odosobnionymi sukcesami. Zjednoczona Republika Arabska okazała się fiaskiem. Przedstawicielem Egiptu we wspólnym rządzie w Damaszku był Abd al-Hakim Amir, generał, który w 1956 roku dał wyjątkowy pokaz nieudolności. Jako przywódca radził sobie równie fatalnie, przez co unia obu krajów zaczęła się rozpadać. Syryjska gospodarka znalazła się pod ścisłą kontrolą państwa, co sprzyjało korupcji i despotyzmowi, a do tego narastał gniew oficerów, którzy czuli, że tracą wpływy. We wrześniu 1961 roku grupa wojskowych - między innymi Salah Dżadid i Hafiz al-Asad - przeprowadziła zamach stanu i ogłosiła zerwanie unii z Egiptem25. Amir i jego ludzie zostali wsadzeni do samolotu i odesłani do Kairu. Jedyną pozostałością po Zjednoczonej Republice Arabskiej pozostała nazwa, z której Egipt nie zamierzał rezygnować mimo rozpadu sojuszu.

Zaczął się okres "secesji" (infisal), a Naser, którego kariera rozwijała się dotąd znakomicie, staczał się po równi pochyłej. Miał problemy zdrowotne - w tym samym roku zdiagnozowano u niego cukrzycę - ponadto zaś źle dogadywał się z Chruszczowem, który zarzucał mu niedostateczny radykalizm. Gospodarka Egiptu była w fatalnym stanie. Jedynym promyczkiem nadziei zdawała się poprawa w relacjach ze Stanami Zjednoczonymi i nową administracją Johna F. Kennedy'ego.

W odróżnieniu od Eisenhowera, Kennedy wierzył, że jeśli chce się ograniczyć wpływy Sowietów na Bliskim Wschodzie, marchewka będzie skuteczniejsza od kija. Jak to ujął Chester Bowles, jeden z doradców prezydenta, Waszyngton wykorzystał "wielką niedocenianą broń", zaoferował mianowicie Naserowi transporty pszenicy i innych podstawowych towarów raz na pół roku. Miało to zachęcić egipskiego przywódcę, żeby zrezygnował z działań zaczepnych i "zamienił mikrofon na buldożery". Nowe podejście przez jakiś czas się sprawdzało. Naser odpuścił sobie konflikty z innymi arabskimi krajami i skupił się na polityce wewnętrznej. Egipt nadal popierał ruchy niepodległościowe, zwłaszcza w Afryce, oraz Ruch Państw Niezaangażowanych, co drażniło Amerykanów, mimo to udało się nawiązać dialog. O nowym otwarciu świadczył nie tylko ciepły ton korespondencji obu prezydentów ("Zawsze pozostaną między nami różnice", pisał Naser, na co Kennedy odpowiedział: "Ale dzięki wzajemnemu zrozumieniu uda nam się utrzymać je w ryzach"), lecz także większa pomoc rozwojowa otrzymywana od Stanów Zjednoczonych, z której w 1962 roku korzystało czterdzieści procent mieszkańców Egiptu26.

Równocześnie toczyły się wydarzenia, które już niedługo miały doprowadzić do katastrofy, końca amerykańsko-egipskiej détente i ** do wielkiej klęski Nasera. Problemem był Jemen. Jego imam, Muhammad al-Badr, obalony we wrześniu 1962 roku przez grupę Wolnych Oficerów pod dowództwem Abd Allaha as-Sallala, uciekł do Rijadu i zwrócił się o pomoc do Saudyjczyków, licząc, że zdoła odzyskać władzę. Tymczasem as-Sallal postanowił zawrzeć sojusz z Kairem.

Naser nadal czuł rozgoryczenie z powodu fiaska Zjednoczonej Republiki Arabskiej i polityki gospodarczej, którą prowadził, ponadto sam obawiał się buntu dowódców armii. Ci ostatni wsparli żołnierzy as-Sallala i postawili egipskiego prezydenta przed faktem dokonanym. Dla Nasera było to właściwie całkiem wygodne. Po pierwsze, wolał, żeby jego oficerowie zajęli się Jemenem, zamiast myśleć o przewrocie; po drugie, Jemen był dobrą bazą wypadową do ewentualnej wojny z Saudyjczykami i do nękania brytyjskiej kolonii w Adenie. Poza tym Chruszczow udzielił Naserowi błogosławieństwa, gdyż chciał się zemścić za swoje niedawne upokorzenie podczas kryzysu kubańskiego27.

W rezultacie Egipt uwikłał się w długi, zaciekły i bezsensowny konflikt28. Dochodziło do egzekucji jeńców, maltretowania zwłok, równania z ziemią całych wsi. Egipskie wojsko bombardowało przyczółki rojalistów w Arabii Saudyjskiej, pierwszy raz w historii arabska armia użyła gazu bojowego. Zimna wojna między "postępowcami" i "reakcjonistami" przerodziła się w wojnę gorącą, a krótki miesiąc miodowy Egiptu i Ameryki dobiegł końca. Kennedy uznał, że Naser toruje drogę Sowietom, chętnym zyskać wpływy w Południowej Arabii, wysłał więc specjalnego emisariusza Elswortha Bunkra, który zaproponował porozumienie. Saudyjczycy obiecali, że przestaną wspierać al-Badra, Egipt miał wycofać wojska. Rijad dotrzymał słowa, Kair nie - zamiast tego przerzucił do Jemenu jeszcze więcej żołnierzy. "Złamanie przyrzeczeń [...] nieuchronnie doprowadzi do pogłębienia przepaści dzielącej Stany Zjednoczone i Zjednoczoną Republikę Arabską", ostrzegał Kennedy 19 października, nieco ponad miesiąc przed śmiercią29.

Wydawało się, że gorzej być nie może, ale w świecie arabskim nastąpiło kolejne tąpnięcie. W lutym 1963 roku upadł rząd Iraku, skłócony z Egiptem: przywódcy kraju zostali zabici przez radykałów z partii Baas (Odrodzenie). Rozpoczęto rozmowy o trójstronnej unii iracko-egipsko-syryjskiej i przygotowano nawet projekt nowej konstytucji, lecz zamiast tego nadszedł czas krwawej jatki. Najpierw przeprowadzono czystki w armii Iraku, mające na celu pozbycie się zwolenników Nasera, następnie to samo wydarzyło się w armii syryjskiej po nieudanym zamachu stanu. Zamordowano setki ludzi.

Wszystkie te wydarzenia, a także pogarszające się stosunki Egiptu z innymi krajami, cieszyły Izraelczyków. Zjednoczona Republika Arabska upadła, armia Nasera ugrzęzła w Jemenie, nie zanosiło się więc na rychłe rozpoczęcie trzeciej rundy konfliktu arabsko-izraelskiego. Optymizmem nastrajała też znacząca poprawa relacji Izraela i Stanów Zjednoczonych, zainicjowana przez Kennedy'ego. Partia Republikańska odnosiła się do Izraela chłodno, bo nie cieszyła się poparciem amerykańskich Żydów, Kennedy natomiast w niemałym stopniu zawdzięczał im zwycięstwo wyborcze, co przekładało się na prowadzoną przez niego politykę. "Stany Zjednoczone i Izrael łączy szczególna więź, porównywalna jedynie z naszą więzią z Brytyjczykami", oznajmił prezydent w rozmowie z minister spraw zagranicznych Goldą Meir. "Jest, jak sądzę, oczywiste, że gdyby Izrael padł ofiarą napaści, stanęlibyśmy po jego stronie". Za jego deklaracją poszły czyny, a konkretnie sprzedaż broni o wartości siedemdziesięciu pięciu milionów dolarów, co stanowiło bezprecedensową skalę. Jedna trzecia tej kwoty została przeznaczona na pociski ziemia-powietrze typu Hawk30.

Mimo to w stosunkach amerykańsko-izraelskich nie obywało się bez napięć. Administracja Kennedy'ego, podobnie jak administracja Eisenhowera, sprzeciwiała się akcjom odwetowym prowadzonym przez Izrael i próbom zmiany biegu rzeki Jordan. Nie podobało jej się też, że Izrael nie chce repatriacji palestyńskich uchodźców. Kennedy opowiadał się za nierozprzestrzenianiem broni jądrowej, więc wyjątkowo drażnił go izraelski program atomowy. Bał się, że Arabowie postanowią w odpowiedzi rozmieścić sowieckie głowice na swoich terytoriach, a nawet że zdecydują się przeprowadzić atak wyprzedzający. Naser już wcześniej wykorzystał rzekomy potencjał nuklearny Izraela jako pretekst do rozpoczęcia własnego programu atomowego, choć tym razem nie skorzystał z pomocy Rosjan i zatrudnił niemieckich naukowców, między innymi byłych nazistów. Izrael wielokrotnie zapewniał, że elektrownia w Dimonie nie pełni żadnych funkcji militarnych i że nie zamierza być "pierwszym bliskowschodnim krajem dysponującym bronią jądrową", lecz amerykański prezydent nie dawał wiary tym deklaracjom. Żądał, żeby Izraelczycy zgodzili się na inspekcje przeprowadzane co pół roku. Gdyby nie przystali na ten warunek, Ameryka miała zrewidować udzielone im gwarancje bezpieczeństwa. Pociski typu Hawk służyły jako zachęta do współpracy. Ben Gurion odpowiadał jednak twardo, że program atomowy to wewnętrzna sprawa Izraela i najlepsza ochrona przed drugim Holokaustem. Ostatecznie pociski Hawk zostały rozmieszczone wokół Dimony31.

Ben Gurion nadal był nieustępliwy i nadal prezentował się jak przystało na silnego przywódcę, również za sprawą wydatnej szczęki i korony siwych włosów na skroniach, stracił jednak werwę, którą popisywał się w 1948 i 1956 roku. Owszem, Izrael miał teraz lepsze stosunki ze Stanami Zjednoczonymi, zawarł sojusz z Francją i nawiązał kontakty z licznymi krajami Azji i Afryki, ale zdaniem Ben Guriona był gettem, a nie regionalną potęgą. "Zjednoczona Republika Arabska jest coraz silniejsza dzięki dostawom broni z ZSRR", oznajmił premier w 1961 roku w rozmowie z francuskim prezydentem Charles'em de Gaulle'em. "Naser uważa, że za rok albo dwa będzie mógł przeprowadzić błyskawiczny atak, zniszczyć nasze bazy lotnicze i zbombardować miasta". W ramach obchodów rocznicy rewolucji w 1962 roku Naser urządził defiladę, podczas której zaprezentowano nowe pociski będące w posiadaniu Egiptu. "Trafią w dowolny cel na południe od Bejrutu", chwalił się egipski prezydent. Ben Gurion wpadł w panikę; tak samo zareagował w maju następnego roku, gdy Egipt, Syria i Irak ogłosiły, że zamierzają połączyć siły i wyzwolić Palestynę. "Codziennie grożą nam zniszczeniem", ostrzegał amerykańskiego ambasadora w Tel Awiwie. "Naser dąży do wojny z Izraelem, jeśli zdobędzie broń atomową, to już po nas". Tak naprawdę Egipt dysponował jedynie bronią niewiele lepszą od pocisków V-1. "Okazały się kosztownym fiaskiem, jeszcze przez wiele lat nie uda się wykorzystać ich w działaniach wojennych", twierdził wywiad Stanów Zjednoczonych. Ben Gurion uważał jednak, że Izraelowi grozi śmiertelne niebezpieczeństwo, podpisał więc kontrakt z francuską firmą Marcel Dassault, aby jak najszybciej pozyskać pociski ziemia-ziemia, najpóźniej w 1966 albo 1967 roku32.

Trzeba przyznać, że Izrael miał pewne powody do obaw. Tuż przy jego granicach, długich na 1022 kilometry, stacjonowało około trzydziestu arabskich dywizji. Egipt mógł ponownie ogłosić blokadę Cieśniny Tirańskiej, a Syria, która kontrolowała źródła Jordanu, mogła odciąć Izrael od dostaw wody. Kraje arabskie wydawały na zbrojenia przeciętnie dziewięćset trzydzieści osiem milionów dolarów rocznie, dwa razy więcej niż Izrael, i to mimo że zwiększył on pięciokrotnie budżet na obronność. Choć w różnych incydentach w latach 1957-1967 zginęło "zaledwie" stu osiemdziesięciu dziewięciu cywilów - mniej niż w latach 1949-1956, kiedy liczba ofiar wyniosła czterysta osiemdziesiąt sześć - ataki, zasadzki i bombardowania były na porządku dziennym.

Izraelczycy ani na moment o tym nie zapominali, lecz pierwsza połowa lat sześćdziesiątych była dla nich okresem względnego bezpieczeństwa, a nawet dobrobytu. Liczba mieszkańców zwiększyła się trzykrotnie i osiągnęła 2,9 miliona; roczna stopa przyrostu populacji wynosiła dziesięć procent, więcej niż w jakimkolwiek innym kraju z wyjątkiem Japonii. Poza tym Izrael mógł poszczycić się piątym miejscem na liście państw z najwyższym odsetkiem absolwentów uczelni. Nastąpił rozkwit sztuki i wolnej prasy. Mimo powszechnej dyskryminacji i uprzedzeń, zwłaszcza wobec nowych imigrantów z Afryki Północnej, wszyscy mieli poczucie, że pracują dla dobra wspólnego. Kraj był zasadniczo konserwatywny - nie zgodził się na koncerty Beatlesów, tłumacząc to względami bezpieczeństwa, choć tak naprawdę chodziło o ochronę młodzieży przed "zepsuciem" - mimo to krążyły w nim nowe idee, konsumpcjonizm pomału się normalizował, a do głosu dochodziło młode pokolenie przebojowych przywódców.

Ich pewność siebie brała się między innymi z wiary w siłę Cahalu, armii, która rozrosła się do dwudziestu pięciu brygad, dysponowała stu siedemdziesięcioma pięcioma myśliwcami i prawie tysiącem czołgów wyposażonych w nowoczesne działa 105 mm, stanowiących "żelazną pięść", zdolną przebić się przez arabskie linie i zapewnić Izraelowi szybkie zwycięstwo, zanim wrogowie zdążą zrównać z ziemią jego miasta. Siły powietrzne zorganizowano i wyposażono w taki sposób, by w razie potrzeby "znokautowały" egipskich najeźdźców, panowało bowiem przekonanie, że jeśli zostaną oni unieszkodliwieni, wojska innych krajów arabskich od razu się wycofają. Co ważniejsze, Cahal wypracował szczególny etos, którego podstawą była gotowość do służby i poczucie odpowiedzialności za całe społeczeństwo. Oficerowie prowadzili podkomendnych do boju z okrzykiem: "Acharai!" czyli: "Za mną!". Służba wojskowa kobiet trwała osiemnaście miesięcy, służba mężczyzn co najmniej dwa lata, do tego dochodziły coroczne wielotygodniowe szkolenia rezerwistów aż do pięćdziesiątego drugiego roku życia, więc izraelscy cywile byli raczej jak żołnierze na przepustce. Nie przykładano większej wagi do formalnego protokołu, salutowania czy ćwiczenia kroku marszowego; Cahal stawiał na szybkość, improwizację i elastyczność. Podczas walk nawet oficerowie niscy rangą mogli podejmować samodzielne decyzje o dalekosiężnych konsekwencjach. Siły zbrojne zostały zorganizowane w taki, a nie inny sposób, bo od zawsze zakładano, że jeśli dojdzie do kolejnej wojny, Izrael będzie musiał zmierzyć się z nieprzyjacielem dysponującym ogromną przewagą liczebną, a stawką będzie przetrwanie33.

Animusz klasy politycznej i ufność w potęgę wojska sprawiły, że w czerwcu 1963 roku Izraelczycy poczuli, że mogą poradzić sobie bez Ben Guriona, ojca narodu. Bezpośrednią przyczyną był niekończący się skandal wokół akcji sabotażowej w Egipcie w 1954 roku, a konkretnie tego, czy zlecił ją jeden z członków rządu, czy grupa funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa. Ben Gurion upierał się, że trzeba powołać niezależną komisję, która zbada sprawę - wcześniejsze dochodzenie, przeprowadzone przez komisję rządową, zakończyło się oczyszczeniem ministra z zarzutów - i położył na szali swoją polityczną przyszłość. Przegrał: większość członków Mapai, Partii Robotników Ziemi Izraela, czyli jego własnego ugrupowania, uznała ustalenia komisji rządowej za dostatecznie wiarygodne, a Ben Gurion złożył dymisję w akcie protestu. Doszło do zmiany warty, o którą zabiegało młodsze pokolenie polityków, między innymi Golda Meir i Jigal Allon. Nie byłaby ona możliwa w okresie prawdziwego zagrożenia, ponadto gdyby ludzie bardziej bali się wojny, nie powierzyliby steru rządów komuś takiemu jak następca Ben Guriona, czyli starzejącemu się technokracie Lewiemu Eszkolowi.

Ben Gurion i Eszkol byli jak ogień i woda. Eszkol, człowiek bezbarwny, często wypadający dość niezręcznie, piastował dawniej stanowiska ministra rolnictwa oraz finansów. Znał się na gospodarce, ale nie na zarządzaniu państwem. Wszyscy się spodziewali, że niedługo zrezygnuje z premierostwa i że Ben Gurion prędzej czy później wróci do władzy. Nawet Eszkol mówił początkowo, że jest "tymczasowym szefem rządu". Zarazem jego poglądy na temat relacji Izraela ze światem arabskim ani trochę nie różniły się od poglądów Ben Guriona. Podobnie jak poprzednik, Eszkol wierzył, że Arabowie chcą wojny, a Izrael jest niezwyciężony, choć równocześnie grozi mu śmiertelne niebezpieczeństwo. Porównywał go do Samsona - a konkretnie "Szimsona Biedaczka ("Szimson der nebechdikker", mawiał w jidysz). W 1963 roku oznajmił żołnierzom jednostki powietrznodesantowej: "Być może nadejdzie czas, gdy wy, spadochroniarze, przesądzicie o przebiegu granic Izraela. Niech nasi sąsiedzi nie roją sobie, że jesteśmy słabi i że nie odważymy się przelewać krwi". W tym samym miesiącu ostrzegał: "Zagraża nam totalna zagłada"34.

Kontekst ponownie

Paradoksalnie Izrael zawdzięczał część swoich sukcesów Arabom, gdyż ich wrogość pomogła zjednoczyć podzielone społeczeństwo i pobudzić je do działania. Arabowie również się zjednoczyli. Czuli, że mają wspólnego wroga, a ich przywódcy próbowali to wykorzystać. Właśnie dlatego planowana unia Egiptu, Syrii i Iraku była przedstawiana przede wszystkim jako koalicja antyizraelska - ich rządy co prawda hołdowały podobnej ideologii, ale w żadnej innej konkretnej kwestii nie zdołałyby dojść do porozumienia. Egipt twierdził, że wysyłając wojska do Jemenu, zrobił "krok na drodze do pozbycia się syjonizmu", podczas gdy Jordańczycy i Saudyjczycy zawarli sojusz i wprawdzie sprzeciwiali się egipskiej kampanii w Jemenie, ale równocześnie zapowiadali "postawienie tamy żydowskiej agresji"35.

W kwestii palestyńskiej nadal podejmowano sprzeczne działania. Z jednej strony integrowała ona świat arabski, z drugiej przyczyniała się do podziałów, ilekroć przywódcy wykorzystywali los Palestyńczyków w rozgrywkach przeciwko swoim rywalom. Kiedy w 1963 roku unia Egiptu, Syrii i Iraku nie doszła do skutku, syryjski dyktator Amin al-Hafiz oskarżył Nasera o "zbyt miękką postawę" wobec Izraela i o to, że "sprzedał Palestynę za kilka buszli amerykańskiej pszenicy". Naser odpowiedział, że Syria "wbiła Egiptowi nóż w plecy" i próbuje wciągnąć Arabów do wojny, zanim jeszcze zdołali się zjednoczyć. Wasfi at-Tall, wieczny premier Jordanii, stanął po stronie swoich arcywrogów z Damaszku i ostro skrytykował Nasera, zarzucając mu, że nie chce walczyć z Izraelem i "chowa się za siłami pokojowymi ONZ"36. Niedola miliona palestyńskich uchodźców oraz asertywna polityka zagraniczna i obronna Izraela nadal integrowały Arabów i ich liderów - a równocześnie nadal powodowały konflikty.

Na początku 1964 roku wyglądało na to, że podziały zanikają, a kraje arabskie znów zaczną dążyć do współpracy. Przyczyną były izraelskie plany przekierowania wody z Galilei na pustynię Negew. Arabowie bali się, że jeśli pustynię uda się użyźnić i uczynić miejscem zdatnym do życia, Izrael będzie mógł ściągnąć i osiedlić tam kolejne trzy miliony imigrantów, przez co umocniłby swoją kontrolę nad Palestyną. Syryjczycy postanowili wykorzystać te lęki przeciwko Naserowi. Przypominali o niedawnym zwycięstwie Algierczyków z Francją - zwycięstwie, do którego Naser bardzo się przyczynił - i wzywali do "wojny ludowej" przeciwko syjonizmowi. Jordania i Arabia Saudyjska zawtórowały Damaszkowi i Egipt znalazł się nagle w izolacji. Był najsilniejszym państwem arabskim, wszyscy jednak zarzucali mu, że próbuje unikać zdecydowanych działań.

Naser nie dał się zepchnąć do narożnika i w odpowiedzi zgłosił śmiały pomysł zorganizowania szczytu państw arabskich. "Kwestia palestyńska jest ważniejsza od wszystkich różnic w opiniach", oznajmił. "Dla dobra Palestyny jesteśmy gotowi spotkać się z tymi, z którymi toczymy spory"37.

Szumne deklaracje miały ukryć to, że Naser nie chciał oddawać inicjatywy Syrii, ponadto zaś musiał zapobiec wybuchowi wojny, bo gdyby do niej doszło, Egipt nie mógłby trzymać się na uboczu, ale też z pewnością nie odniósłby zwycięstwa. Prezydent przyznawał to w przemówieniu wygłoszonym w Port Said tydzień przed szczytem.

Uniknięcie wojny i zachowanie twarzy były dostatecznie dobrymi motywacjami do zorganizowania szczytu, ale Naserowi przyświecał jeszcze jeden, znacznie istotniejszy cel: chciał uwolnić się od Jemenu. Miał tam teraz pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy, co stanowiło ogromny ciężar dla gospodarki, która i tak ledwo zipała. Generał Amir i jego koteria bogacili się dzięki wojnie, lecz kraj płacił ogromną cenę. Koszty wynosiły około 9,2 miliarda dolarów - pół miliona na każdą egipską wioskę - nie wspominając o tysiącach ofiar. Wycofanie wojsk wymagało jednak porozumienia z Saudyjczykami i innymi znienawidzonymi "reakcjonistami". Naser wreszcie był do tego gotowy.

Szczyt - największe spotkanie arabskich przywódców od czasu wojny w Palestynie - odbył się w Kairze. Zaczął się 14 stycznia 1964 roku. Przez następne trzy dni Naser prowadził ostrą grę, żeby osiągnąć wszystkie cele, które sobie wyznaczył, ostudzić niebezpieczny zapał rewolucjonistów i przeciągnąć na swoją stronę konserwatywnych monarchów. Sporo go to kosztowało. Zaaprobowano plan Ligi Państw Arabskich, zakładający wydanie 17,5 miliona dolarów na przekierowanie rzek Banjas i Hasbani, czyli potoków źródłowych Jordanu, co mogło znacząco ograniczyć ilość i jakość wody dostępnej w Izraelu. Rzecz jasna zakładano, że Izraelczycy nie będą bezczynnie przyglądać się tym działaniom, podczas szczytu zapadła więc decyzja o utworzeniu Zjednoczonego Dowództwa Arabskiego (ZDA), aby przygotować się do ewentualnego ataku. Dziesięcioletni budżet ZDA wynosił trzysta czterdzieści pięć milionów dolarów. Pieniądze te miały zostać przeznaczone na wprowadzenie wspólnych standardów uzbrojenia oraz na pomoc wojskową skierowaną do Jordanii, Libanu i Syrii. Plan zakładał ponadto, że Liban zostanie wzmocniony przez syryjskie wojska, a Jordania - przez irackie. Dobrze wyposażone i wyszkolone siły powietrzne Iraku miały znaleźć się pod kontrolą ZDA. Wreszcie, sformułowano trzy zasadnicze warunki, które musiały zostać spełnione przed wybuchem wojny. Były to: jedność, tajność i totalna gotowość39.

Szczyt zakończył się "pierwszym w dziejach porozumieniem wszystkich przywódców arabskich" i wielkim triumfem Nasera. Ponieważ bezpośrednią kontrolę nad ZDA miał sprawować Egipt - dowódcą został generał Ali Ali Amir, a szefem sztabu Abd al-Munim Rijad - Naser przejął inicjatywę w walce zbrojnej z Izraelem. Równocześnie opóźnił konfrontację do czasu, gdy ZDA zyska gotowość operacyjną, co miało nastąpić najwcześniej w roku 1967. Wyglądało na to, że egipski prezydent zdołał zmobilizować Arabów i zrealizować hasło szczytu: "Jedność w działaniu"40.

Nie znalazł jednak sposobu, żeby wyjść z Jemenu, i nie zdołał pohamować Syryjczyków. Gdy tylko Amin al-Hafiz wrócił do kraju, jego rząd powtórzył: "Musimy zmusić cały świat arabski do walki z użyciem wszelkich środków" i ponownie oskarżył Egipt o chowanie się za siłami pokojowymi ONZ41. Do "wszelkich środków", o których mówili Syryjczycy, zaliczało się ZDA. Próbując zjednoczyć Arabów i opóźnić wybuch wojny z Izraelem, Naser mimowolnie sprawił, że zaczęto do niej usilniej dążyć.

Uświadomiły mu to kolejne dwa szczyty. Pierwszy odbył się we wrześniu tego samego roku w Aleksandrii, drugi - rok później w Casablance. Delegaci poparli utworzenie Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP) pod przywództwem Ahmada asz-Szukajriego, krępego, elokwentnego prawnika, który w powszechnej opinii uchodził za marionetkę Nasera. Powstała też Armia Wyzwolenia Palestyny, która miała zostać rozmieszczona wzdłuż granic Izraela. Co istotniejsze, budżet ZDA zwiększono do prawie sześciuset milionów dolarów i przygotowano plany "wyeliminowania izraelskiej agresji" około 1967 roku. Arabscy przywódcy zadeklarowali, że nie będą wtrącać się nawzajem w swoje wewnętrzne sprawy i skupią się na najważniejszym celu, czyli na odzyskaniu Palestyny42.

Mimo to nie zdołali nawiązać rzeczywistej współpracy. Jordania nie chciała, żeby jednostki Armii Wyzwolenia Palestyny stacjonowały na Zachodnim Brzegu, nie zgodziła się też na wpuszczenie wojsk irackich i saudyjskich na swoje terytoria. Liban postąpił podobnie, Irak niechętnie odnosił się do pomysłu udostępnienia swoich samolotów ZDA. Armie kupujące broń od krajów Zachodu nie były zainteresowane przyjęciem wspólnego standardu uzbrojenia, bo musiałby to być standard sowiecki, przede wszystkim zaś nikt nie chciał słuchać rozkazów wydawanych przez egipskich generałów. Asz-Szukajrim powszechnie gardzono, a OWP nieustannie zmagała się z brakami sprzętowymi, gdyż państwa arabskie nie wypełniały swoich zobowiązań43.

Prawdziwe problemy Nasera dopiero się zaczynały. Wiosną 1964 roku Syria wykorzystała to, że Egipt jest zajęty wojną w Jemenie, i zaczęła samowolnie realizować plan przekierowania rzek. Rzecz jasna Izraelczycy szybko zareagowali i przeprowadzili bombardowania w rejonie robót ziemnych. "Każdy żołnierz służący w naszej armii uważa, że Izrael musi zostać wymazany z mapy świata", grzmiał syryjski szef sztabu Salah Dżadid, wzywając arabskie masy, by "rozpaliły ogień wojny"44.

Saudyjczycy tymczasem prowokowali Nasera, przypominając mu, że z powodu wojny w Jemenie nie może przyjść z pomocą Palestyńczykom. Porozumienie pokojowe dotyczące Jemenu, wynegocjowane przez egipskiego prezydenta i króla Arabii Saudyjskiej Fajsala w sierpniu 1965 roku, zostało zignorowane. Egipt straszył, że zaatakuje Arabię Saudyjską, lecz dziesiątki tysięcy jego najlepszych żołnierzy nadal tkwiły w Jemenie. Naser czuł, że ziemia usuwa mu się spod nóg. Próbował przejść do ofensywy, zapowiadając bojkot Republiki Federalnej Niemiec po tym, jak nawiązała stosunki dyplomatyczne z Izraelem, ale Arabia Saudyjska, Maroko, Libia i Tunezja nie chciały się do niego przyłączyć. Następnie Naser starł się z prezydentem Tunezji Habibem Bourgibą, który dopuścił się prawdziwej herezji, gdyż zaaprobował plan podziału Palestyny przyjęty przez ONZ45.

Dwa lata rozmów i organizowania szczytów nie przyniosły większych korzyści ani Egiptowi, ani żadnemu innemu krajowi arabskiemu. Spory między przywódcami nie ustawały, nie zanosiło się na koniec wojny w Jemenie. Zamiast sformować wspólny front przeciwko Izraelczykom, układano jedynie plany ataków, co z pewnością musiało ich sprowokować. Nawet bodaj najważniejsze osiągnięcie, czyli utworzenie OWP, nie było jednoznacznym sukcesem. Aż siedem palestyńskich organizacji partyzanckich, w tym Fatah, uważało organizację za martwy twór.

Wkrótce sytuacja Arabów pogorszyła się jeszcze bardziej. Współpraca Egiptu ze Stanami Zjednoczonymi, mocno ograniczona pod koniec życia prezydenta Kennedy'ego, została zerwana, gdy w Białym Domu zasiadł Lyndon B. Johnson. Polityka Egiptu w kwestii wojen w Wietnamie i Kongu, wobec Jemenu i Izraela oraz wobec prozachodnich monarchii arabskich była nie do pogodzenia z polityką prowadzoną przez Waszyngton. Do tego wszystkiego doszły ataki na Wheelus, bazę amerykańskich sił powietrznych w Libii.

Kompletne zerwanie nastąpiło w listopadzie 1964 roku, po incydentach, które Lucius Battle, ambasador Stanów Zjednoczonych w Kairze, określił mianem "serii zdarzeń budzących grozę". Najpierw w stolicy Egiptu doszło do zamieszek, ataku na amerykańską ambasadę i spalenia należącej do niej biblioteki. Następnie egipskie siły zbrojne przypadkowo zestrzeliły samolot należący do Johna Mecoma, biznesmena z Teksasu i bliskiego przyjaciela prezydenta. Kiedy Battle oznajmił Naserowi, że musi się nieco pohamować, jeśli chce nadal otrzymywać dostawy amerykańskiej pszenicy, przywódca wybuchnął gniewem. "Amerykański ambasador mówi nam, że nasze zachowanie jest nieakceptowalne. No cóż, każdy, komu się ono nie podoba, może iść do diabła. [...] Obetniemy języki wszystkim, którzy źle o nas mówią. [...] Nie będziemy potulnie tolerować bandytów i kowbojów"46.

W ten sposób skończyło się wysyłanie amerykańskiej pomocy do Egiptu. Waszyngton torpedował teraz starania Kairu, mające na celu odłożenie w czasie spłaty długu zagranicznego i zaciągnięcie nowych pożyczek. Transporty pszenicy, z której powstawało sześćdziesiąt procent chleba konsumowanego w Egipcie, zostały wstrzymane. Naser był przekonany, że Johnson naśle na niego zabójców. Kraj poniósł gigantyczne straty, zniwelowane do pewnego stopnia przez Chruszczowa, który podczas wizyty w Kairze w maju 1964 roku zapowiedział pomoc finansową i wojskową w wysokości dwustu siedemdziesięciu siedmiu milionów dolarów, nie wystarczało to jednak, żeby zaradzić chronicznym problemom. Populacja liczyła 29,5 miliona ludzi, a roczny wskaźnik przyrostu ludności sięgał trzech i pół procent. Egipcjanie byli biedni (PKB per capita: około stu czterdziestu dolarów rocznie; stopa inflacji: czterdzieści procent) i schorowani (przeciętna oczekiwana długość życia mężczyzn: trzydzieści pięć lat), spora część z nich nie potrafiła czytać ani pisać (odsetek analfabetów: czterdzieści pięć procent). Władza brutalnie rozprawiała się z dysydentami i przeprowadzała arbitralne nacjonalizacje majątków, biurokracja dusiła wszelką inicjatywę. W połowie lat sześćdziesiątych Egipt był państwem policyjnym. Nawet budowa Tamy Asuańskiej, najważniejszy symbol ambicji Nasera, doprowadziła do tragedii, gdyż przyczyniła się do rozpowszechnienia pasożytów wywołujących schistosomatozę47.

Równie ponuro wyglądała sytuacja w innych krajach regionu. Zbyt wysoki przyrost populacji, bezrobocie oraz brak dostępu do porządnej opieki medycznej i edukacji były typowymi problemami świata arabskiego48. Patriarchat i autorytaryzm ograniczały szansę na postęp. Nawet podstawowy cel, czyli zjednoczenie - wspólny front przeciwko aroganckiemu Zachodowi i państwu żydowskiemu - wydawał się nie do osiągnięcia.

Rozczarowania i frustracja udzielały się bojownikom z Fatahu, którzy przedostali się na teren Izraela w ostatnią noc 1964 roku. Ich nieudana akcja miała ogromne konsekwencje dla całego regionu, choć początkowo mało kto ją zauważył. Konflikt arabsko-izraelski, de facto zawieszony na czas arabskiej zimnej wojny, znów przybrał na sile.

Otwarcie zamrażarki

Z perspektywy państw arabskich szczyty organizowane w latach 1964-1965 wydawały się porażką, Izrael natomiast uważał je za wstrząsające potwierdzenie, że sąsiedzi planują jego zagładę. Izraelski wywiad wojskowy zapewniał do tej pory, że kwestia wody nie stanie się dla Arabów pretekstem do rozpoczęcia wojny, teraz jednak zmienił zdanie. "Pierwszy raz dowiedzieliśmy się o konkretnych planach [...] podzielonych na etapy; wyznaczono również datę konfrontacji", pisano w jednym z raportów. "Musimy zakładać, że w 1967 albo 1968 roku Arabowie ponownie podejmą działania. Mogą one przybrać formę kolejnej próby przekierowania wód Jordanu, nasilenia działań terrorystycznych [...], incydentów na granicy [...] lub blokady Cieśniny Tirańskiej". Aby odzyskać inicjatywę, dodawali autorzy raportu, Izrael musiałby zaatakować na kilku frontach, niekoniecznie w dogodnym dla siebie momencie, przez co narażał się na zmasowany arabski kontratak49.

Izrael uważał, że sytuacja nieuchronnie zmierza ku wojnie, o czym miały świadczyć działania Arabów. W listopadzie 1964 roku doszło do kryzysu na północnej granicy, gdy Syria podjęła samowolną próbę przekierowania wód Jordanu. Następnie chciała uniemożliwić Izraelowi zamienienie strefy zdemilitaryzowanej w pola uprawne (zob. mapa na s. 401). Strefa, podzielona na trzy sektory o łącznej powierzchni wynoszącej około stu siedemdziesięciu kilometrów kwadratowych, powstała w 1949 roku na terenach Izraela opuszczonych przez syryjską armię. Składała się z niezliczonych skrawków ziemi o nieregularnym kształcie, noszących przydomki typu Strąk albo Nos de Gaulle'a; Izrael rościł sobie do niej wyłączne prawo i nie zgadzał się, żeby komisje dwustronne, utworzone na mocy porozumień, miały nad nią jakąkolwiek jurysdykcję (w skład komisji wchodzili przedstawiciele Syrii) ani nie dopuszczał tam syryjskich rolników. Tymczasem Syryjczycy równie stanowczo sprzeciwiali się próbom obsiania ziemi w strefie, a każdy izraelski traktor, który wjeżdżał na jej teren, był ostrzeliwany ze Wzgórz Golan.

Główną rolę w konflikcie odgrywało Jezioro Galilejskie, formalnie kontrolowane przez Izrael. Na mocy porozumień Izrael otrzymał też dziesięciometrowy pas jego północno-wschodniego wybrzeża, znajdował się on jednak w zasięgu syryjskich dział i był w zasadzie nie do obrony. Syryjscy snajperzy regularnie strzelali do izraelskich łodzi rybackich; izraelskie łodzie patrolowe często naruszały zakaz wpływania do strefy zdemilitaryzowanej, ciągnącej się dwieście pięćdziesiąt metrów od wschodniego brzegu.

Dla Izraelczyków kwestia ziemi i kwestia wody były nierozerwalnie powiązane. Przypominali, że strefy zdemilitaryzowane należą do Izraela, gdyż chcieli wybić Syryjczykom z głowy wszelkie plany zmieniania biegu Jordanu. "Jeśli nie będziemy kontrolować źródeł wody, nie zdołamy spełnić syjonistycznego marzenia", oznajmił Eszkol swoim ministrom. "Woda to podstawa państwa żydowskiego w Ziemi Izraela". Istotną rolę odgrywały też kwestie taktyczne. Izrael wykorzystywał incydenty w strefach zdemilitaryzowanych, żeby ostrzeliwać rejon robót ziemnych prowadzonych w ramach projektu zmiany biegu rzeki. Cahal był w stanie niszczyć syryjskie buldożery i inne maszyny znajdujące się po drugiej stronie granicy z odległości kilku kilometrów. Wkrótce jednak Syryjczycy podbili stawkę.

13 listopada ostrzelali izraelski patrol niedaleko Tel Dan w pobliżu strefy zdemilitaryzowanej. Izraelskie czołgi, poukrywane w okolicy, odpowiedziały ogniem, a syryjska artyleria na Wzgórzach Golan posłała grad pocisków na osiedla w Dolinie Chula. Znajdowała się na tyle daleko, że Izrael mógł jedynie zbombardować ją z powietrza, ale Eszkol wahał się, bo nie chciał wywołać wojny ani narazić na szwank prowadzonych wówczas rozmów z Amerykanami w sprawie zakupu samolotów. "Czy mówimy o kilku nowych dziurach w dachu, czy grozi nam zniszczenie całego domu?", spytał Icchaka Rabina, który pełnił wówczas funkcję szefa sztabu.

Rabin uważał, że należy zadać Syrii decydujący cios. Podkreślał, że akcja odwetowa nie doprowadzi do wojny, gdyż świat arabski jest podzielony, a ZSRR najprawdopodobniej nie zdecyduje się na interwencję. Poza tym Stany Zjednoczone bombardowały właśnie Wietnam Północny, więc nie mogłyby sobie pozwolić na zbyt surową krytykę Izraela, gdyby ten zdecydował się na podobne działania wobec Syrii. Eszkol przyznał Rabinowi rację i kazał Cahalowi poderwać samoloty50.

Doszło do trzygodzinnej bitwy, w której zginęło czterech Izraelczyków, a dziewięciu zostało rannych; ponadto zrównano z ziemią wiele domów. Syryjczycy stracili co najmniej dwa czołgi i trochę buldożerów, przede wszystkim jednak doświadczyli głębokiej traumy. Było oczywiste, że ich siły powietrzne nie dorównują siłom powietrznym Izraela. Przez całą wiosnę 1965 roku kontynuowali prace nad zmianą biegu rzeki osiem kilometrów od granicy, a więc poza zasięgiem dział izraelskich czołgów, wiedzieli jednak, że projekt pozostanie niedokończony, dopóki Izrael będzie miał decydującą przewagę w powietrzu. Postanowili jak najszybciej pozyskać nowe samoloty, około sześćdziesięciu sowieckich maszyn MiG-21. W międzyczasie zabrali się do nowego, mniej ryzykownego przedsięwzięcia.

Sprawdzonym sposobem zranienia Izraela, a także przypodobania się arabskiej opinii publicznej, stały się ataki palestyńskich partyzantów. Naser wykorzystywał tę taktykę już w latach pięćdziesiątych. Tego rodzaju operacje niewiele kosztowały, poza tym rząd, który je wspierał, mógł się łatwo wyprzeć odpowiedzialności. Werbowanie ochotników nie stanowiło problemu: wystarczyło się zwrócić do różnych palestyńskich organizacji wściekłych na asz-Szukajriego i jego synekurę w OWP. Podobnie jak Syryjczykom, zależało im na prowokowaniu Izraela. Według izraelskich źródeł przez cały rok 1965 Al-Asifa (burza), zbrojne skrzydło Fatahu, przeprowadziło przy wsparciu Syrii trzydzieści pięć ataków; według źródeł palestyńskich - sto dziesięć.

Dla Nasera była to kompromitacja, ataki dowodziły bowiem, że Palestyńczycy go nie słuchają, ponadto zaś rosło ryzyko ostrej reakcji Izraela, na którą Egipt - główny kraj w ZDA - musiałby jakoś odpowiedzieć. Innymi słowy, istniało prawdopodobieństwo, że partyzanci doprowadzą do wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie. Wkroczyli na scenę w najgorszym możliwym momencie: wojska Egiptu tkwiły w Jemenie, a jego gospodarka była pogrążona w kryzysie. Arabia Saudyjska, Jordania i Iran utworzyły Ligę Islamską w celu ograniczenia wpływów Nasera. Prezydent Egiptu potępił ją jako wspólny twór Stanów Zjednoczonych i Bractwa Muzułmańskiego, po czym odwołał swój udział w następnym szczycie arabskim, który miał się odbyć w Algierii. "Gdyby Arabowie stanęli razem, zniszczylibyśmy Izrael w dwanaście dni", tłumaczył. "Atak można przeprowadzić [...] wyłącznie z terytoriów Syrii i Jordanii". Następnie zapowiedział, że zamierza "wyzwolić Palestynę na drodze rewolucji" i po cichu aresztował wszystkich aktywistów Fatahu w Egipcie i Gazie51.

Akcje terrorystyczne wspierane przez Syrię zagrażały nie tylko Naserowi, ale również Husajnowi, królowi Jordanii. Znajdował się on w jeszcze trudniejszym położeniu. Wcześniej zdołał zablokować plany ZDA zakładające, że na terenie jego kraju będą stacjonowały wojska saudyjskie i irackie; uczynił to, gdyż przeczuwał, że Izraelczycy wykorzystają przysłanie zagranicznych oddziałów jako pretekst do zajęcia Zachodniego Brzegu. Teraz, z powodu działań Fatahu, stanął w obliczu podobnego zagrożenia. Co najmniej połowę ataków prowadzono z Zachodniego Brzegu, gdzie asz-Szukajri próbował uzyskać wpływy kosztem Husajna, a do tego, w ramach rywalizacji z Fatahem, organizował własne partyzantki. Król Jordanii dołożył niemałych starań, by pohamować przywódcę OWP, rozumiał jednak, że nie może zbyt ostro występować przeciwko palestyńskiemu ruchowi oporu, który miał w świecie arabskim mocną legitymizację. Wiedział ponadto, że cierpliwość Izraela może się wkrótce wyczerpać52.

Oznajmili mu to sami Izraelczycy. Bywał z nimi w kontakcie od 1960 roku, gdy Ben Gurion przesłał mu powinszowania po tym, jak Husajn wyszedł cało z zamachu bombowego zorganizowanego przez Egipt ("Wasza Królewska Mość będzie nadal śmiało i z powodzeniem stawiał czoła wszystkim zdradzieckim próbom torpedowania prawa i porządku"). Dwa lata później w zapobieżeniu kolejnemu zamachowi, za którym również stali Egipcjanie, pomógł Mosad. Husajn wzorem swojego dziadka zachowywał ostrożność w rozmowach z Izraelem. Prowadził je w Londynie w ścisłej tajemnicy. Nie zamierzał przyjmować złożonej przez Eszkola oferty traktatu pokojowego, ponieważ oznaczałoby to wyłamanie się z szeregu państw arabskich, był jednak otwarty na różne praktyczne rozwiązania, między innymi na ciche dzielenie się wodą. Dzięki kontaktom z królem Izraelczycy - oraz wspólni sojusznicy Izraela i Jordanii, czyli Amerykanie - zrozumieli, że nie powinni przykładać zbyt dużej wagi do jordańskiej propagandy antysyjonistycznej, która w okresie szczytów arabskich bywała równie ostra co propaganda syryjska. Problemem pozostawała jednak działalność terrorystów. Izrael ostrzegł Husajna, że jeśli jej nie ukróci, czekają go poważne konsekwencje, mimo to ataki trwały dalej, aż wreszcie w maju 1965 roku, po tym jak partyzanci zabili sześciu mieszkańców Izraela, Cahal postanowił odpowiedzieć53.

Akcje odwetowe przeprowadzono w Kalkilji, Szunie i Dżaninie na Zachodnim Brzegu. Jak na standardy Sił Obronnych Izraela miały one dość ograniczoną skalę: uderzono w instalacje wodne, fabrykę lodu i młyn zbożowy. Dostarczyły jednak amunicji asz-Szukajriemu, który palił się, by potępić "kolonialny reżim" Haszymidów: wezwał do jego obalenia, co miało być pierwszym krokiem na drodze do wyzwolenia Palestyny. Husajn poprzysiągł "odrąbać każdą rękę podniesioną przeciwko naszemu cierpiącemu państwu i wyłupić każde oko, które patrzy na nas z nienawiścią", w odpowiedzi kazał więc aresztować dwustu "wywrotowców" działających w Jordanii i zamknął biuro OWP. "Jej celem jest zniszczenie Jordanii i wszystkiego, co osiągnęliśmy przez te wszystkie lata dla Palestyny", napisał do Nasera, ale Naser nie zamierzał okazywać mu współczucia ani bronić "reakcyjnego" monarchy skonfliktowanego z Palestyńczykami walczącymi o wolność. Syria potępiła zarówno Husajna, jak i Nasera, powtarzając, że prezydent Egiptu nie chce pomóc Palestyńczykom ani pozbyć się UNEF i rozpocząć "trzeciej rundy"54. Strategia Fatahu jak na razie sprawdzała się całkiem dobrze: udało się sprowokować Izrael do odwetu przeciwko państwom arabskim, które teraz podżegały się nawzajem do wypowiedzenia wojny.

Izraelczycy, mimo imponujących zwycięstw, które odnieśli na północy, czuli coraz większą bezsilność. Eszkol podejrzewał, że Arabowie nie będą czekać do 1967 roku i uderzą wcześniej. Kiedy przedstawiano mu bardziej optymistyczne prognozy wywiadu, powtarzał: "W porządku, w porządku, ale co, jeśli wywiad się myli?".

Cahal, widząc na horyzoncie widmo zmasowanej arabskiej inwazji, opracował całościowy plan o kryptonimie "Kowadło", zakładający odparcie ataków na wszystkich frontach i przejście do ofensywy, lecz przygotowania miały potrwać kilkanaście miesięcy, aż do lipca 1966 roku. W międzyczasie kraj był w niebezpieczeństwie. Eszkol przeraził się na wieść, że zapasy amunicji jednostek pancernych wystarczą na zaledwie trzy dni walki, więc kazał je podwoić. Niepokoiło go też, że aby stanąć do konfrontacji z siłami powietrznymi Egiptu - nie wspominając o siłach powietrznych pozostałych krajów arabskich - Izrael musiałby dysponować trzy razy większą liczbą samolotów. Na domiar złego w styczniu 1965 roku Syryjczycy zdemaskowali Eliego Cohena - alias Kamil Amin Sabit - agenta Mosadu, któremu udało się zinfiltrować dowództwo ich wojsk. Powieszono go w maju 1965 roku i tym samym Izrael stracił bezcenne źródło informacji na temat rozmieszczenia syryjskich oddziałów na Wzgórzach Golan oraz poparcia udzielanego przez Syrię Fatahowi55.

Jeszcze większym powodem do niepokoju dla Izraelczyków były ich stosunki z Francją, które stały się zdecydowanie chłodniejsze od czasu odejścia Ben Guriona i objęcia prezydentury przez de Gaulle'a, zwłaszcza że odkąd skończyła się wojna w Algierii, kilku proizraelskich generałów zamieszało się w próby organizacji antygaullistowskiego przewrotu. Co prawda w 1961 roku Izrael otrzymał siedemdziesiąt dwa myśliwce Mirage III, ale kolejne dostawy się opóźniały, Francja próbowała bowiem podnieść się po kryzysie sueskim i odbudować dobre relacje z krajami Bliskiego Wschodu. W 1965 roku egipski generał Amir był witany w Paryżu jako gość honorowy56.

Izraelowi pozostawało więc tylko liczyć na Stany Zjednoczone i nowego, bardzo przychylnego prezydenta. Po zabójstwie Kennedy'ego Johnson miał powiedzieć jednemu z izraelskich dyplomatów: "Straciliście wielkiego przyjaciela, ale zyskaliście jeszcze większego". Dał temu dowód w czerwcu 1964 roku, gdy Lewi Eszkol jako pierwszy premier Izraela został oficjalnie przyjęty w Białym Domu. "Stany Zjednoczone stoją murem za Izraelem i popierają go we wszystkich działaniach, mających na celu zapewnienie mu bezpieczeństwa, tak samo jak stoją murem za Azją Południowo-Wschodnią", oznajmił prezydent swojemu gościowi. Johnson i Eszkol byli w podobnym wieku, obaj dorastali na wsi, nic więc dziwnego, że znakomicie się dogadywali. Eszkol zwierzał się Johnsonowi ze swoich obaw. "Nie możemy dopuścić do przegranej. Być może to nasza ostatnia bitwa. Naród żydowski ma wiele do zaoferowania światu. Nasze losy i wszystkie trudy, które znieśliśmy, dowodzą, jak wierzę, że historia pragnie, abyśmy istnieli dalej, lecz nie przetrwamy, jeśli znowu doświadczymy tego, czego doświadczyliśmy za Hitlera. [...] Mam nadzieję, że nas pan zrozumie"57.

Johnson zrozumiał i przyznał Izraelowi pomoc rozwojową w wysokości pięćdziesięciu dwóch milionów dolarów, ale nie poszło za tym równie szczodre wsparcie wojskowe. Za pośrednictwem Niemiec Amerykanie sprzedali Izraelczykom czołgi M-48 Patton - przy czym dla równowagi zaoferowali je również Jordańczykom - oraz czterdzieści osiem myśliwców A-4 Skyhawk, które miały zostać dostarczone w grudniu 1967 roku. Niemcy ulegli jednak presji krajów arabskich i ogłosili, że przestaną sprzedawać broń Izraelowi. Tymczasem Egipt pozyskał sowieckie bombowce dalekiego zasięgu, co oznaczało, że Izrael potrzebował myśliwców od zaraz. Wartość amerykańskiej broni sprzedawanej na Bliski Wschód zwiększyła się w okresie administracji Johnsona z 44,2 miliona dolarów do 995,3 miliona, ale niewiele z tego trafiało do Izraela. "Stany Zjednoczone okazują Izraelowi dobrą wolę i pragną, by dysponował stosownymi środkami odstraszającymi", zapewniono we wspólnej deklaracji z lutego 1965 roku. Mimo to Johnson nie chciał być głównym dostawcą broni do państwa żydowskiego58.

Jego postępowanie wynikało z tradycyjnej polityki Amerykanów, którzy woleli nie opowiadać się całkowicie po żadnej ze stron konfliktu arabsko-izraelskiego ani wikłać się w wyścig zbrojeń na Bliskim Wschodzie. Poza tym uwagę Johnsona zaprzątała eskalująca wojna w Wietnamie, która budziła coraz większy sprzeciw amerykańskiego społeczeństwa59. Stany Zjednoczone, powtarzał Johnson, najzwyczajniej w świecie nie mogą na poważnie mieszać się w kolejny konflikt ani stawać do kolejnej konfrontacji ze Związkiem Radzieckim. Niepokoiło to Eszkola, zwłaszcza że tymczasem Sowieci całkiem dobrze radzili sobie z dostarczaniem broni zarówno Wietnamowi Północnemu, jak i Arabom.

Izraelski przywódca borykał się też z problemami w polityce wewnętrznej. Ben Gurion, który nadal złościł się z powodu utraty stanowiska, uświadomił sobie wreszcie, że Eszkol nie jest bynajmniej tymczasowym premierem, i razem z Peresem i Dajanem założył nową partię, Rafi (Reszimat Poalej Israel, Lista Robotników Izraela). Choć w wyborach w październiku 1965 roku wypadła ona dość słabo, zdołała odebrać sporo głosów partii Mapai. Wyczerpany rywalizacją Eszkol dostał zawału. Gdy tylko doszedł do siebie, musiał zmierzyć się z kryzysem gospodarczym wywołanym spadkiem liczby nowych imigrantów i końcem reparacji za Holokaust wypłacanych przez Niemcy. Stopa bezrobocia skoczyła do 12,4 procent, wzrost PKB wynosił zaledwie jeden procent. Po raz pierwszy od ponurych dni 1948 roku izraelskie społeczeństwo, a zwłaszcza młode pokolenie, pogrążyło się w marazmie60.

Sytuacja w zakresie bezpieczeństwa przedstawiała się fatalnie. W 1966 roku odnotowano dziewięćdziesiąt trzy incydenty w strefie granicznej - wybuchy min, strzelaniny i akty sabotażu - podczas gdy Syryjczycy chwalili się, że w ciągu zaledwie miesiąca, od połowy lutego do połowy marca, pomogli w przeprowadzeniu siedemdziesięciu pięciu ataków dywersyjnych61. W tym samym czasie w Damaszku doszło do zmiany władzy, jak zwykle na skutek zamachu stanu: generał Dżadid i Hafiz al-Asad przekazali kraj radykalnemu skrzydłu partii Baas. Najwyższymi przywódcami Syrii byli teraz niemal wyłącznie alawici, znienawidzeni przez sunnicką większość. Nowy reżim nie miał poparcia społecznego i obsesyjnie bał się Nasera. Sposobem na rozwiązanie tych problemów było wymyślenie nowych wrogów. Wybór padł na arabskich reakcjonistów, imperialistyczny Zachód i, oczywiście, syjonistów:

Nowy zamach stanu oznaczał gwałtowne przyspieszenie procesu, który zaczął się w 1964 roku, kiedy rządzący Syrią, niepewni swojej pozycji w kraju i intensywnie rywalizujący z Egiptem i Jordanią, spróbowali poprawić swoje notowania, wdając się w awantury z Izraelem. Nie przyniosło to oczekiwanego rezultatu, bo Cahal pokrzyżował plany zmienienia biegu Jordanu i przejęcia kontroli nad strefami zdemilitaryzowanymi. W tej sytuacji Damaszek postawił na palestyńskich partyzantów. Ich działalność miała trzy istotne zalety: szkodziła Izraelowi, stanowiła kompromitację dla Nasera i osłabiała Husajna. Z powodu ataków prowadzonych przez Palestyńczyków Izrael utwierdzał się w przekonaniu, że kraje arabskie dążą do wojny, ale dla Syryjczyków nie miało to znaczenia. Każdy rezultat był dla nich pomyślny: wojna mogła skończyć się albo porażką Izraela, albo ich rywali, czyli Egiptu i Jordanii. Syria wyszłaby z niej bez szkody, chroniona dzięki sojuszowi ze Związkiem Radzieckim.

Sowieci rzeczywiście inwestowali ogromne środki na Bliskim Wschodzie. Wartość pomocy wojskowej po 1956 roku wyniosła około dwóch miliardów dolarów. Składało się na to tysiąc siedemset czołgów, dwa tysiące czterysta dział, pięćset myśliwców i tysiąc czterystu doradców. Czterdzieści trzy procent pomocy trafiło do Egiptu. Po kryzysie kubańskim Naser, określany w sowieckiej nomenklaturze mianem "niekapitalistycznego rewolucyjnego demokraty", uchodził za największą nadzieję Kremla. NATO było słabe na południowej flance, sprzymierzeni z ZSRR Arabowie mogli odciąć je od dostaw ropy. W zamian za cenną pomoc Naser i Amir otrzymali w 1964 roku tytuł Bohaterów Związku Radzieckiego.

Zarazem jednak skala zaangażowania Sowietów na Bliskim Wschodzie spotykała się niekiedy z krytyką. Część przywódców partyjnych i wojskowych wyrażała wątpliwości, czy Arabowie są dobrymi żołnierzami i czy naprawdę wyznają marksistowskie ideały. Niektórzy uważali, że odsunięcie Chruszczowa od władzy w październiku 1964 roku miało związek z przesadną szczodrością, którą okazywał Egipcjanom, ale jego następcy, czyli triumwirat składający się z premiera Aleksieja Kosygina, przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR Nikołaja Podgornego i pierwszego sekretarza KPZR Leonida Breżniewa, był równie hojny. Miesiąc później Amira zaproszono do Moskwy i zapewniono go: "Damy wam wszystko, nawet tajną broń". Ponoć odpowiedział: "A my zachowamy to w sekrecie"63.

Po zamachu stanu w Syrii i objęciu rządów przez partię Baas Sowieci jeszcze bardziej sypnęli pieniędzmi. O ile w Egipcie działalność partii komunistycznej była zakazana, co nieco szkodziło stosunkom z Moskwą, o tyle nowy reżim w Damaszku pierwszy raz zaprosił do rządu syryjskich komunistów. Pomoc z ZSRR płynęła szerokim strumieniem; tylko w 1966 roku wyniosła czterysta dwadzieścia osiem milionów dolarów. Przeznaczano ją na infrastrukturę i na budowę tamy na Eufracie, kosztowniejszej niż Tama Asuańska. Rosyjski stał się głównym językiem obcym nauczanym w szkołach. Zarazem relacje syryjsko-sowieckie nie sprowadzały się wyłącznie do ideologii. Po licznych sukcesach ZSRR w Trzecim Świecie pojawiły się poważne komplikacje, gdy Sukarno został odsunięty od władzy w Indonezji, a Nkrumah w Ghanie. Do tego Chińczycy zdobywali coraz większe wpływy w Azji i Afryce. Syria była dla Związku Radzieckiego kompensacją64.

Moskwa i Damaszek wydawały się zgodne w najważniejszych sprawach, oprócz kwestii palestyńskiej. Mimo że Sowieci nieustannie potępiali Izrael i syjonizm, zawsze unikali podżegania do przemocy. Wojna na Bliskim Wschodzie, blisko ich południowej granicy, nie leżała w ich interesie, zwłaszcza że niedaleko, na Morzu Śródziemnym, stacjonowały okręty 6. Floty Stanów Zjednoczonych. Przywódcy na Kremlu sprzeciwiali się syryjskiemu planowi przekierowania wód Jordanu i zamiast tego proponowali rozmowy pokojowe, których punktem wyjścia byłby pierwotny podział Palestyny. Pomału jednak wyzbywali się ostrożności. We wspólnej deklaracji ogłoszonej w połowie 1966 roku po wizycie syryjskiej delegacji w Moskwie Izrael nazwano "szantażystą i bazą wypadową do ataków [...] na narody arabskie". ZSRR obiecał ponadto Arabom pełne wsparcie "w słusznej walce z kolonialnym syjonizmem"65.

Nowe podejście wynikało zapewne z wewnętrznych walk o władzę prowadzonych przy wsparciu Breżniewa przez marszałka Andrieja Antonowicza Grieczkę, zastępcę ministra obrony, lub z chęci wykorzystania tego, że Ameryka była zajęta Wietnamem. Tak czy inaczej, wiosną Syria, wzmocniona dzięki sojuszowi, zapewniła jeszcze większe wsparcie partyzantom atakującym Izrael. "Chcemy pełnoskalowej ludowej wojny wyzwoleńczej [...] i zniszczenia bazy syjonistów w Palestynie", oznajmił Nur ad-Din al-Atasi, marionetkowy prezydent kraju, żołnierzom stacjonującym przy granicy z Izraelem. "Nadszedł czas, by użyć broni w celu, do którego została stworzona"66.

Należałoby się spodziewać, że w tej sytuacji Izraelczycy odpowiedzą bezpośrednim uderzeniem na Damaszek. Dysponowali odpowiednim potencjałem militarnym, mieli nawet ciche wsparcie Stanów Zjednoczonych, istniało jednak ryzyko, że sprowokują o wiele większą konfrontację z udziałem Związku Radzieckiego, co byłoby na rękę Syrii. Eszkol, jak wielu przedstawicieli swojego pokolenia urodzonych w Europie Wschodniej, znał Rosjan i czuł przed nimi lęk. Wojna z Syrią była dostatecznie niebezpieczna; wojna z ZSRR mogłaby się okazać samobójstwem67.

O tym, jak kruche były relacje sowiecko-izraelskie, świadczył incydent z 25 maja 1966 roku, kiedy minister spraw zagranicznych ZSRR poinformował izraelskiego ambasadora Katriela Katza, że syjoniści szykują inwazję w Syrii. Cahal, "tajna broń imperializmu i kolonializmu na Bliskim Wschodzie", miał gromadzić wojska na północnej granicy. Katz stanowczo zaprzeczył, Eszkol czym prędzej zapewnił Dmitrija Czuwachina, sowieckiego ambasadora w Tel Awiwie, że nie zamierza przeprowadzać napaści. Sowieci nie dali temu wiary. Kryzys zakończył się dwa dni później, gdy agencja informacyjna Tass odtrąbiła, że "plany zostały w porę zdemaskowane [...], co stanowi dowód solidarności Związku Radzieckiego z krajami arabskimi w ich walce przeciwko [...] obcym mocarstwom i wewnętrznym siłom reakcji". Izraelczycy dobrze wiedzieli, co kryło się za tymi wydarzeniami, i od tej pory dokładali starań, by nie prowokować Syryjczyków. Wiedzieli, że nawet zwykłe loty zwiadowcze mogą doprowadzić do kolejnej eskalacji68.

Jedynym możliwym celem odwetu pozostał więc Zachodni Brzeg. Cahal przeprowadził tam dwie operacje w rejonie Hebronu - zginęło ośmiu cywilów - i wdał się w wymianę ognia z jordańskimi żołnierzami. Udało się dzięki temu uciszyć część krytyków Eszkola, ale Damaszek się nie zrażał. Prace przy przekierowywaniu Jordanu przeniesiono w głąb kraju, dzięki czemu maszyny znalazły się poza zasięgiem izraelskich dział; zintensyfikowano też ostrzał izraelskich osiedli. Rabin znów uznał, że nie pozostaje nic innego, niż tylko wykorzystać lotnictwo. 7 lipca Izrael rzucił do walki samoloty i zestrzelił syryjskiego MiG-a.

Na reakcję Syrii nie trzeba było długo czekać. Kiedy 15 sierpnia izraelska łódź patrolowa wylądowała w strefie zdemilitaryzowanej na wschodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, Syryjczycy wysłali samoloty. Hafiz al-Asad zapowiedział, że atak "udowodni Arabom [...], że Izrael bynajmniej nie jest silniejszy, wbrew temu, co twierdzi". Skończyło się niepowodzeniem i utratą dwóch MiG-ów. Niemniej syryjscy żołnierze uniemożliwili nurkom z Cahalu opuszczenie łodzi, którą udało się uwolnić dopiero w nocy, i to z ogromnym trudem69.

Palestyńskie ataki trwały dalej. Przyznawało się do nich teraz około dwudziestu sześciu grup, noszących nazwy w rodzaju Młodzi Dla Zemsty albo Bohaterowie Powrotu. Wściekłość Izraela skupiła się na Jordanii: 30 kwietnia spadochroniarze Cahalu zniszczyli dwadzieścia osiem domów w wiosce Rafat na Zachodnim Brzegu, zabijając jedenastu cywilów, odwet nie usatysfakcjonował jednak Rabina, który ostrzegał, że osłabienie Husajna tylko pogorszy sytuację, trzeba zatem uderzyć na matecznik terrorystów - czyli na Syrię - jak podczas kampanii synajskiej. Moment wydawał się idealny, gdyż wojska Egiptu tkwiły w Jemenie, a świat arabski nadal był podzielony. "Reakcja na działania Syryjczyków - terroryzm, próby zmiany biegu Jordanu i agresję na granicy - musi zostać wymierzona w sprawców i w reżim, który ich wspiera", oznajmił Rabin 9 września w rozmowie z dziennikarzami czasopisma "Bamahane" wydawanego przez Cahal. "Problem z Syrią to zasadniczo problem z jej przywódcami".

Słowa te rozgniewały Eszkola, który bał się, że atak na Syrię ściągnie Sowietów na Bliski Wschód i zjednoczy Arabów przeciwko Izraelowi. Zdaniem premiera doszłoby wówczas do pełnoskalowej wojny i bombardowania miast, a nawet reaktora w Dimonie. Eszkol udzielił Rabinowi ostrej reprymendy i oznajmił, że Izrael nie może się mieszać w sprawy wewnętrzne Syrii. Zamiast ataku opowiedział się za działaniami pośrednimi: postanowił wydłużyć obowiązkową służbę wojskową dla mężczyzn o pół roku i poskarżyć się na Syrię do Rady Bezpieczeństwa ONZ.

Jedno i drugie przyniosło efekty przeciwne do zamierzonych. Wydłużenie służby wojskowej jeszcze bardziej osłabiło morale obywateli Izraela, a próby potępienia Syryjczyków, podejmowane przez Radę Bezpieczeństwa, zostały storpedowane przez Sowietów. Premier Syrii Jusuf Zuajjin wypowiadał się w coraz bardziej wojowniczym tonie. "Nie zamierzamy powstrzymywać palestyńskiej rewolucji. [...] Rozpalimy ogień, a każdy ruch ze strony syjonistów będzie gwoździem do trumny Izraela"70.

Zanosiło się na konfrontację. Egipt z niepokojem obserwował działania Syrii, starającej się wciągnąć cały region w wojnę. "Naser może sobie narzekać na Izrael, ale naszym zdaniem nie ma mowy, żeby w przewidywalnej przyszłości zaatakował go lub sprowokował", pisali analitycy Departamentu Stanu w raporcie przygotowanym dla prezydenta Johnsona71. Doszło zatem do paradoksalnej sytuacji: zarówno Izraelowi, jak i Egiptowi zależało na powściągnięciu Syryjczyków.

W tej sytuacji Naser zgodził się wrócić do tajnych rozmów z Izraelem, pierwszy raz od czasu kryzysu sueskiego. Negocjacje powierzono szefowi Mossadu Meirowi Amitowi i egipskiemu generałowi Azm ad-Dinowi Mahmudowi Chalilowi odpowiedzialnemu za projekty dotyczące broni niekonwencjonalnej, który przekazywał ustalenia bezpośrednio Naserowi i Amirowi. Pośrednik posługujący się kryptonimem "Steve" - jego prawdziwe nazwisko nie jest znane - zorganizował ich spotkanie w Paryżu. Omawiano właściwie te same pomysły co w latach pięćdziesiątych: Izrael pomoże załatwić pomoc zagraniczną dla Egiptu, w zamian za co Egipt częściowo zniesie blokadę Kanału Sueskiego i uciszy antyizraelską propagandę. Egipcjanie obiecali też uwolnienie Żydów oskarżonych w 1954 roku o szpiegostwo pod warunkiem otrzymania pożyczki w wysokości trzydziestu milionów dolarów. W czerwcu 1966 roku Chalil zaprosił nawet Amita do Kairu, ale Eszkol stanowczo się sprzeciwił, nie ufał bowiem Naserowi na tyle, by oddać w jego ręce szefa agencji wywiadowczej. Niedługo potem Egipcjanie przestraszyli się, że rozmowy wyjdą na jaw, i postanowili je zerwać. Izraelczycy próbowali wrócić do nich równo rok później, w okresie jeszcze poważniejszego kryzysu72.

Tajna dyplomacja odrobinę uspokoiła Izrael, ale powstrzymanie Syrii wymagało o wiele bardziej radykalnych kroków. Naser zaproponował jej pakt obronny. Z jednej strony Syryjczykom łatwiej byłoby wciągnąć Egipt w wojnę, z drugiej Egipt mógłby ich nieco hamować, co Naser uważał za mniejsze zło. Syryjscy przywódcy wydawali się zainteresowani tym pomysłem. Utrata myśliwców stanowiła dla nich niemały wstrząs, podobnie jak nieudana próba zamachu stanu, przeprowadzona we wrześniu przez druzyjskiego majora Salima Hatuma, której konsekwencją były czystki wśród oficerów. Pakt z najpotężniejszym krajem arabskim wydawał się całkiem atrakcyjnym sposobem na wzmocnienie reżimu.

Pierwsze ruchy wykonano w połowie października 1966 roku, gdy delegacja egipskich wojskowych udała się do Damaszku. (Jej przewodniczący generał Saad Ali Amir oznajmił: "Jesteśmy pewni, że poczynimy szybkie postępy na rzecz osiągnięcia naszego wspólnego celu, a mianowicie wyeliminowania Izraela i pełnego zjednoczenia ludów arabskich"). Następnie Zuajjin złożył wizytę w Kairze, gdzie Naser przekonywał go, że Izrael ma przewagę technologiczną, a dzięki pomocy otrzymywanej od Amerykanów zdoła odeprzeć niemal każdy arabski atak. Oburzony Zuajjin odparł, że w tej sytuacji Arabowie będą musieli czekać sto lat na swoją szansę. Naser uspokoił go: "Nie trzeba czekać stu lat, ani nawet pięćdziesięciu, warto jednak pamiętać, że bez dział dalekiego zasięgu nic nie wskóramy"73.

Traktat egipsko-syryjski, podpisany dwa dni później, oznaczał ponowne nawiązanie pełnej współpracy militarnej i dyplomatycznej między obydwoma krajami, zobowiązywał je też do wzajemnej pomocy w razie wojny. W tajnych protokołach zapisano, że jeśli Izrael zaatakuje na północy, Egipt uderzy na cele znajdujące się na południu. Syryjski minister spraw zagranicznych Ibrahim Machus oznajmił, że egipskie i syryjskie samoloty wojskowe "latają dziś pod jednym niebem". Traktat oznaczał też koniec cichego sojuszu Egiptu z Jordanią, zawiązanego przeciwko Syrii. Radio Damaszek i kairska stacja Głos Arabów przedstawiały teraz Husajna jako "reakcjonistę", "agenta i marionetkę imperialistów i syjonistów", zapowiadając, że "podzieli los Nuriego as-Sa'ida", czyli zamordowanego premiera Iraku74.

Jeśli Naser myślał, że uda mu się powściągnąć zapędy Syryjczyków zapewnieniami o wspólnej wojnie w bliskiej, ale nieokreślonej przyszłości, czekało go spore rozczarowanie. Niedługo potem doszło do jedenastu partyzanckich ataków na Izrael, przeprowadzonych głównie z terytorium Jordanii. Zginęło siedmiu Izraelczyków, dwunastu zostało rannych. "Zeszyt jest otwarty, kreślimy już pierwsze litery", oznajmił Eszkol generałom, którzy domagali się odwetu, obiecując, że ofiary zostaną wkrótce pomszczone. Równocześnie jednak prosił Stany Zjednoczone, żeby próbowały wywierać naciski na Jordanię i Syrię. "Trzeba pamiętać o opinii publicznej", powiedział amerykańskiemu ambasadorowi Walworthowi "Wally'emu" Barbourowi. "Musi pan mieć świadomość, że może dojść do konfrontacji. Czasami po wielu analizach podejmujemy działania". Premier nie zgadzał się z ocenami głównego obserwatora ONZ, norweskiego generała o osobliwym nazwisku Odd Bull, który powtarzał, że Husajn robi co może, by zapobiec atakom Palestyńczyków na Izrael. Według izraelskiego wywiadu Jordania ograniczała się do aresztowania terrorystów, których zawsze wypuszczano po kilku dniach75.

10 listopada pojazd izraelskiej policji wojskowej wjechał na minę niedaleko leżącego po drugiej stronie granicy Hebronu. Trzech policjantów zginęło, jeden został ranny. Husajn obawiał się odwetu, napisał zatem do Eszkola osobisty list z kondolencjami, w którym raz jeszcze podkreślił, że zależy mu na powstrzymaniu terrorystów. List został przekazany amerykańskiej ambasadzie w Ammanie, a następnie przesłany telegrafem do Barboura w Tel Awiwie. Barbour - człowiek wysoki i korpulentny, astmatyk, który nigdy nie znalazł sobie żony i darzył Izrael ogromną, odwzajemnioną sympatią - uchodził za wyjątkowo sprawnego dyplomatę, tym razem jednak popełnił błąd, zamiast bowiem od razu przekazać list premierowi, uznał, że sprawa może zaczekać. Był piątek, list od Husajna leżał na biurku Barboura cały weekend76.

Izrael tymczasem postanowił uderzyć. Nie był to ograniczony atak, ale operacja odwetowa na dużą skalę, przeprowadzona jawnie, w biały dzień, z wykorzystaniem czołgów osłanianych z powietrza. "Jest rok 1966, więc nie możemy stosować taktyki z 1955 roku", oznajmił szef działań operacyjnych Cahalu Ezer Weizman, przedstawiając argumenty na rzecz ataku. Wtórowali mu wstrzemięźliwy zazwyczaj Abba Eban, który piastował teraz urząd ministra spraw zagranicznych, oraz większość członków rządu. Należało odstraszyć terrorystów, nie doprowadzając do wojny. Eszkol tłumaczył ministrom, dlaczego celem będzie Zachodni Brzeg, a nie Syria: "Uznaliśmy, że odpowiedzialność za ataki spoczywa nie tylko na tych, którzy je przeprowadzają, ale też na ludziach zapewniających im schronienie i pomoc". Wyraził przy tym nadzieję, że uda się uniknąć ofiar cywilnych i starć z jordańską armią77.

Zastanawiano się później, czy podjąłby tę samą decyzję, gdyby na czas otrzymał przeprosiny Husajna, i jaki wpływ na przyszłe wydarzenia miała tragiczna zwłoka Barboura. Wiele pytań nigdy nie doczeka się ostatecznej odpowiedzi.

Niemniej tego, co się działo przez następne sześć miesięcy, nie da się sprowadzić do jednego incydentu ani postępowania jednej osoby. Decyzje podejmowano w określonym kontekście, który kształtował się od dawna. Konflikt między państwami arabskimi a Izraelem, spory toczone przez arabskich przywódców oraz zimnowojenna rywalizacja między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim - a także napięcia w polityce wewnętrznej w każdym z wymienionych tu krajów - sprawiły, że pod koniec 1966 roku nawet niewielka iskra mogła wywołać pożar. Atak terrorystyczny lub akcja odwetowa wystarczały, żeby zaczęła się reakcja łańcuchowa, żeby skonfliktowane kraje prowokowały się nawzajem, ryzykowały, szarżowały. Wybuch wojny był nie do uniknięcia.

Katalizatory konfliktu

Od As-Samu do Synaju

Dziesięć czołgów, czterdzieści półciężarówek, czterystu żołnierzy - największe siły uderzeniowe od 1956 roku - przekroczyło przed świtem granicę i znalazło się na Zachodnim Brzegu. Był 13 listopada 1966 roku. Operacja miała na celu ukaranie Palestyńczyków ze wsi w pobliżu Hebronu, którzy ukrywali partyzantów Fatahu i zapewniali im różnego rodzaju wsparcie. Izraelczycy zakładali, że po akcji odwetowej okoliczni mieszkańcy zażądają od króla Husajna, by ostro rozprawił się z bojówkarzami. Pokaz siły militarnej miał ponadto uzmysłowić Jordańczykom i Syryjczykom, czego powinni się spodziewać, jeśli wywołają gniew Izraela. Planowano błyskawiczną akcję i błyskawiczny odwrót, nie spodziewano się oporu ani starć z jordańską armią, której jednostki nie stacjonowały w okolicy, przynajmniej według informacji izraelskiego wywiadu.

Pod osłoną myśliwców izraelska kolumna ruszyła w kierunku Rudżm al-Madfa położonej nieco ponad piętnaście kilometrów na południowy zachód od Hebronu i zniszczyła tamtejszy posterunek policji. Następnym celem była wieś As-Samu zamieszkiwana przez blisko pięć tysięcy osób i uważana za bazę wypadową terrorystów. Dotarłszy na miejsce, izraelscy żołnierze kazali mieszkańcom zebrać się na głównym placu. Większość ludzi posłuchała, co pozwoliło saperom z 35. Brygady Powietrzno-Desantowej podłożyć w domach ładunki wybuchowe. Wszystko szło zgodnie z planem, dopóki o godzinie siódmej trzydzieści rano zwiadowcy nie poinformowali, że z północnego zachodu nadciągają jordańscy żołnierze.

Było ich około stu, należeli do Brygady Piechoty Hittin dowodzonej przez generała Bahdżata al-Muhsina. Jechali w konwoju liczącym dwadzieścia pojazdów, zmierzając do Jaty, innej wsi w okolicy Hebronu, otrzymali bowiem informacje o aktywności znaczących sił nieprzyjaciela. Kręta droga do Jaty prowadziła przez As-Samu. Izraelczycy postanowili urządzić zasadzkę, zniszczyli trzy czwarte pojazdów brygady, zabili piętnastu żołnierzy i ranili pięćdziesięciu czterech. Jordańczycy stanęli do walki, ranili dziesięciu spadochroniarzy i zabili dowódcę ich batalionu, pułkownika Yoava Shahama. Poderwali nawet myśliwce Hunter, które ostatecznie zostały zmuszone do odwrotu przez izraelskie lotnictwo. Wbrew planom szybka operacja zmieniła się w zaciekłą bitwę78.

Izraelscy przywódcy byli zszokowani, nie tylko z powodu strat wojskowych. Zginęło trzech arabskich cywilów, dziewięćdziesięciu sześciu zostało rannych. Cahal donosił o zniszczeniu czterdziestu domów, ale według ONZ straty były trzykrotnie większe. W odpowiedzi Palestyńczycy z Zachodniego Brzegu zażądali obalenia króla Husajna i w całym rejonie od Hebronu po Jerozolimę i Nablus wybuchły zamieszki. Demonstranci rzucali kamieniami w budynki rządowe, palili zdjęcia i podobizny jordańskiego władcy. Co najmniej czterech Palestyńczyków zginęło, a kilkudziesięciu zostało rannych, gdy Jordańczycy zdecydowali się strzelać do protestujących.

Przeprowadzona przez Izrael operacja "Magresa" przyniosła skutki odwrotne do zamierzonych. Rada Bezpieczeństwa ONZ jednogłośnie potępiła go za "naruszenie Karty Narodów Zjednoczonych i postanowień zawieszenia broni z Jordanią". Ostrzegła, że zamierza "poczynić skuteczne kroki [...], by nie dopuścić do powtórzenia tego rodzaju działań"79.

Jeszcze większy niepokój budziła ostra reakcja Stanów Zjednoczonych, jakiej nie było od początku prezydentury Johnsona. Amerykanie oburzyli się z powodu lekkomyślności Izraela, ponadto rozgniewało ich, że Izrael jest gotów szkodzić jedynemu arabskiemu przywódcy, z którym mieli dobre stosunki, umiarkowanemu, prozachodniemu królowi próbującemu stawić tamę radykałom. Przypomnieli, że Husajn przystał niedawno na żądania Tel Awiwu i obiecał trzymać swoje nowo zakupione czołgi Patton na wschodzie Jordanii, z dala od izraelskiej granicy. Teraz, skoro Zachodni Brzeg stanął w ogniu, rozważał wycofanie się z tej deklaracji.

"Wpakowaliście go w cholerne tarapaty [...], utrudniacie życie niewłaściwym ludziom", oznajmił Ebanowi podsekretarz stanu Nicholas Katzenbach podczas rozmowy w Waszyngtonie. "Teraz będziecie musieli zmierzyć się z konsekwencjami waszych działań". Robert W. "Mad Bob" Komer, wieloletni sojusznik Izraela w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, skrytykował Ebana za "ponowne doprowadzenie do destabilizacji na Bliskim Wschodnie" i szkodzenie "[amerykańskiej] doktrynie równowagi sił, która zakłada, że musimy utrzymać status quo i chronić Jordanię, żeby nie przejęli jej Egipcjanie, Syryjczycy albo Palestyńczycy". Następnie spytał, dlaczego Izrael zdecydował się przeprowadzić operację w Jordanii, skoro "jedynym państwem, którego rząd wspiera terrorystów [...], jest Syria. Gdybyście zaatakowali Syrię [...], byłoby to zrozumiałe". Walt W. Rostow, doradca do spraw bezpieczeństwa, posunął się jeszcze dalej, insynuując:

Eban próbował usprawiedliwiać Izrael i tłumaczyć, że atak na As-Samu był "zbyt ostrą reakcją" na arabski terror lub "próbą zastosowania umiarkowanej siły", nieudaną z powodu "nieprzewidzianych okoliczności", nikogo jednak nie przekonał. Eszkol wysłał list do Johnsona, przyznając, że popełnił błąd, i prosząc o pobłażliwość ze względu na szczególnie dramatyczną sytuację, w jakiej znajdował się Izrael - "to nasza najtrudniejsza godzina, a przecież ważne, aby przyjaciele rozumieli się w najtrudniejszych godzinach" - ale również niewiele wskórał. Johnson nie odpisał. Zamiast tego wysłał list to Husajna, wyrażając smutek z powodu "niepotrzebnej śmierci tylu ludzi" i deklarując, że będzie chronił integralność terytorium Jordanii. Eszkol chciał się skontaktować z Husajnem, ale Departament Stanu, który dopiero co zbyt późno przekazał Izraelczykom list kondolencyjny od króla, odmówił pośrednictwa81.

Eszkol starał się robić dobrą minę do złej gry. "Po tym, co wydarzyło się w As-Samu [...], kraje arabskie zrozumieją, że mówimy poważnie", oznajmił członkom partii Mapai. "Dotrze do nich wreszcie, co mieliśmy na myśli, przysięgając, że nie dopuścimy do zabijania naszych rodaków i że nie pozostawimy tego bez odpowiedzi". Izraelscy generałowie przekonywali, że operacja dowiodła słabości jordańskich wojsk, że odstraszy nieprzyjaciół i że przypomniała światu o arabskim terrorze.

Mimo to wielu mieszkańców kraju, w tym przedstawicieli władz, odnosiło się do niej krytycznie. Pułkownik Israel Lior, doradca Eszkola i przenikliwy obserwator życia politycznego, notował w dzienniku: "Oczywiście wpadliśmy we własną pułapkę. Nieustannie ostrzegaliśmy Syryjczyków, zapowiadaliśmy reakcję na północy - a potem uderzyliśmy na Jordanię". Nawet Rabin zgadzał się z tą oceną i zadeklarował, że jest gotów złożyć dymisję82.

Izraelskie i amerykańskie interesy niewątpliwie ucierpiały wskutek ataku na As-Samu, ale największe szkody poniosła Jordania. Trzydziestojednoletni Husajn ibn Talal przetrwał najmniej dwanaście nieudanych zamachów i prób przewrotu, odkąd w 1953 roku zasiadł na tronie. Był niski, elegancki i wytworny, miał nieco szelmowski uśmiech, maskujący nieustępliwość, dzięki której radził sobie z nieustannymi pogróżkami ze strony Arabii Saudyjskiej, Iraku, Syrii i Egiptu. Uważał, że Izraelczycy nigdy nie zrezygnują z dążenia do ekspansji terytorialnej kosztem Jordanii. "Chcą Zachodniego Brzegu", oznajmił w rozmowie z amerykańskim ambasadorem Findleyem Burnsem juniorem. "Od dawna czekają na okazję, żeby go zdobyć. Jak tylko zyskają nad nami przewagę, zaatakują".

Napaść na wioskę As-Samu zdawała się to potwierdzać. Radio Kair, które wcześniej oskarżało Husajna o udział w spisku CIA mającym na celu obalenie rządu Syrii i o zmowę z Izraelem przeciwko Egiptowi, teraz potępiało go za to, że nie zgodził się na rozmieszczenie na Zachodnim Brzegu irackich i saudyjskich wojsk, przez co zostawił Izraelczykom otwarte drzwi. Syryjczycy wypowiadali się jeszcze dosadniej: atak na As-Samu uznali za dowód wspólnych intryg "reakcyjnego jordańskiego reżimu i syjonistycznych imperialistów"83.

Husajn, który na własne oczy widział śmierć swojego dziadka zabitego przez palestyńskiego zamachowca, doskonale rozumiał grożące mu niebezpieczeństwo. Jordańczycy z Zachodniego Brzegu kochali go całym sercem, ale przecież sporą część mieszkańców Jordanii stanowili Palestyńczycy lojalni wobec asz-Szukajriego lub, co gorsza, Nasera, Syrii i Fatahu. Po As-Samu przywódca OWP oznajmił publicznie: "Amman z 1966 roku jest Ammanem z 1948 roku. Nic się nie zmieniło". W propagandowych audycjach nadawanych z Kairu wzywał jordańską armię, żeby obaliła monarchę. Husajn nie mógł też bagatelizować tego, jak radykalne działania gotowi byli podjąć przywódcy innych krajów arabskich, żeby się go pozbyć. Dobrze pamiętał śmierć jedenastu jordańskich polityków, w tym premiera Hazzy al-Madżaliego, którzy zginęli wskutek wybuchu egipskiej bomby w 1960 roku. Teraz, w roku 1966, sytuacja nieustannie się zmieniała, król umiał więc sobie wyobrazić, że Izrael, głodny ziemi, a zarazem nieskory do konfrontacji z Egiptem i Syrią, których się obawiał, postanowi zaatakować Zachodni Brzeg. Inne państwa arabskie po prostu przyglądałyby się temu z założonymi rękami, podczas gdy Palestyńczycy zapewne rozpoczęliby powstanie84.

"Słabość Husajna może się okazać podstawą przyszłego arabskiego sojuszu [przeciwko Izraelowi]", przewidywał generał Indar Jit Rikhye, dowódca sił pokojowych ONZ na półwyspie Synaj. Tymczasem Husajn, który faktycznie był słaby, nie zamierzał czekać bezczynnie na to, co się zdarzy. Już wcześniej udzielił schronienia Salimowi Hatumowi i innym oficerom zamieszanym w niedawną próbę zamachu stanu w Damaszku. Zamknął biuro OWP w Ammanie, teraz zaś zdelegalizował ją i wprowadził stan wyjątkowy. Zarazem czynił pewne kroki pojednawcze. Mieszkańcom wsi na Zachodnim Brzegu wydano broń, ogłoszono pobór palestyńskich mężczyzn. Potem Husajn wykonał dramatyczny gest i opublikował tajne listy, które wysłał do Nasera po szczycie w Casablance. "Czy mamy być nowym kozłem ofiarnym?", pytał egipskiego przywódcę. "Czy nadal będzie się rzucać oskarżenia pod adresem kraju, z którego należałoby wyprowadzić uderzenie na wroga? Czy doprowadzimy do powtórzenia się katastrofy 1948 roku? Dlaczego nie zapomnimy o tym, co było? Dlaczego nie zaczniemy patrzeć w przyszłość? Niech Pan postawi się na moim miejscu i powie, co zrobiłby w mojej sytuacji". Husajn próbował nawet wyciągnąć rękę do rządzących w Damaszku. W wywiadzie udzielonym "Christian Science Monitor" oznajmił: "Jeśli Syria zostanie zaatakowana, musimy zrobić co w naszej mocy, by pomóc naszym syryjskim braciom". Proponował utworzenie nowego forum dialogu i omówienie wszystkich spraw związanych ze wspólną polityką obronną85.

Funkcję tę spełniła Rada Obrony Ligi Państw Arabskich, która spotkała się w Kairze 15 grudnia 1966 roku. Jej członkowie natychmiast zwrócili się przeciwko Jordanii. Wysłannicy Ammanu zostali ostro skrytykowani za to, że ich kraj nie bronił Palestyńczyków i nie wypełnił zobowiązań podjętych po utworzeniu Zjednoczonego Dowództwa Arabskiego. Egipcjanie i Syryjczycy twierdzili, że gdyby wojska Iraku i Arabii Saudyjskiej zostały rozmieszczone na Zachodnim Brzegu, Izrael nie odważyłby się przeprowadzić ataku na As-Samu. Jordania odpowiadała, że Izrael uznałby rozmieszczenie wojsk za casus belli, gdyż ani Irak, ani Arabia Saudyjska nie podpisały z nim zawieszenia broni. W tej sytuacji wywołano by wojnę, zamiast jej zapobiec. Ale słowa te nikogo nie przekonały. Jordańczycy pytali też, dlaczego Egipt nie wznowił ataków partyzanckich ze swojego terytorium, dlaczego nie wydalił UNEF i nie przerzucił wojsk z Jemenu na półwysep Synaj. Poza tym co robiły sławne egipskie siły powietrzne, kiedy Izrael atakował As-Samu? I dlaczego Syria, wbrew deklaracjom, nie broni innych krajów arabskich?86

Wszystkie te pytania, a właściwie oskarżenia, dotknęły Nasera do żywego. Zaledwie pół miesiąca wcześniej dwa egipskie MiG-i naruszyły przestrzeń powietrzną Izraela i zostały zmuszone do lądowania. Stało się to krótko po tym jak generał Muhammad Sidki Mahmud, dowódca sił powietrznych Egiptu, chełpił się w przemówieniu nagłośnionym przez propagandę: "Dysponujemy najpotężniejszym lotnictwem na Bliskim Wschodzie. Nasze bombowce, uzbrojone w pociski, oraz nasze nowoczesne myśliwce są zdolne zniszczyć samoloty i bazy lotnicze w Izraelu. Niczego się nie ulękniemy".

W rzeczywistości nie tylko egipskie siły powietrzne, ale wręcz cała armia były w fatalnym stanie. Odpowiadały za to wojna w Jemenie i cięcia wydatków na obronę, stanowiące skutek kryzysu gospodarczego, tak poważnego, że Naser musiał odmówić spłaty pożyczek zagranicznych w wysokości miliarda dolarów. Kampania mająca na celu "uwolnienie Egiptu z okowów feudalizmu" i przekazanie raczkujących zakładów przemysłowych w ręce robotników zakończyła się fiaskiem. Pięć tysięcy ludzi pracujących w fabryce aut należącej do państwowej firmy El Nasr produkowało teraz zaledwie dwa samochody tygodniowo. Społeczeństwo było coraz bardziej niezadowolone, a zachodni dyplomaci spodziewali się rychłej zmiany władzy. Rozważano również inne, gorsze scenariusze. R.M. Tesh, brytyjski dyplomata, przewidywał, że jeśli "polityka rządu doprowadzi Egipt do ruiny", wojskowi postanowią zapewne wywołać konflikt zbrojny w całym regionie, by kraj mógł odzyskać dumę. "Zapach krwi i odległy zgiełk pól bitewnych może sprawić, że co bardziej porywczym ludziom zamarzy się wojna - i cóż z tego, że zginą cywile"87.

Ostrzeżenia zostały jednak zagłuszone przez hałaśliwą agresywną retorykę świata arabskiego. Premier Jordanii Wasfi at-Tall pozwolił sobie na przytyk wobec Egiptu, gdy oznajmił, że wolałby umrzeć, niż wpuścić wojska ONZ na terytorium swojego kraju lub zawrzeć "dżentelmeńską umowę" jak Naser z Ben Gurionem w 1956 roku. Generał Ali Ali Amir, szef ZDA, odpowiedział na to, że po ataku izraelskich żołnierzy na As-Samu at-Tall godzinami zwlekał z zatelefonowaniem do niego. Następnie egipska prasa oskarżyła Husajna o defraudację pieniędzy z ZDA przeznaczonych na obronę i nagłośniła wywiad z dezerterem z jordańskiej armii, kapitanem Raszidem al-Hamarszą, który przyznał, że układał plany działań dywersyjnych w Syrii. Jordania nazwała al-Hamarszę szpiegiem syjonistów ("jego wspólniczką była izraelska tancerka brzucha Aurora Galili lub Furora Jelli"), po czym znalazła innego dezertera, Rijada Hadżdżadża z egipskiego wywiadu, który ujawnił plany spisków przeciwko rządom Libanu i Arabii Saudyjskiej. Kulminacją wzajemnego obrzucania się błotem było przemówienie wygłoszone 22 lutego 1967 roku przez Nasera: prezydent posłużył się wulgarną grą słów ahil (król) i ahir (męska prostytutka), nazywając Husajna "kurwą Jordanii"88.

Według brytyjskich dyplomatów stosunki między Husajnem a Naserem były "nie do naprawienia". Król, wściekły z powodu przemówienia, ściągnął swojego ambasadora z Kairu i wydalił syryjskiego konsula ze Wschodniej Jerozolimy. 14 marca, podczas następnego spotkania Rady Obrony Ligi Państw Arabskich, jordańscy delegaci demonstracyjnie wyszli z sali, deklarując, że nie zamierzają zasiadać przy jednym stole razem z asz-Szukajrim, gdyż "rozpowszechnia kłamstwa i ujawnia tajemnice wojskowe". Wybuchła awantura, Egipcjanie i Syryjczycy oskarżyli Husajna o współpracę z Izraelem przy przekierowywaniu biegu Jordanu, głośno skrytykowali go też za kupowanie broni od Stanów Zjednoczonych. Tymczasem Jordania razem z Arabią Saudyjską, Tunezją i Marokiem zapowiedziała, że zbojkotuje następne spotkanie Rady89.

Husajn był wściekły i rozgoryczony, a przede wszystkim czuł rozczarowanie. Cichy sojusz jordańsko-egipski, wypracowany kilka lat wcześniej i oparty na wspólnym sprzeciwie wobec wojny z Izraelem - przynajmniej dopóki Arabowie nie będą do niej gotowi - kompletnie się załamał. Winni byli Syryjczycy, którzy zdaniem króla wciągnęli Egipt w pułapkę, wskutek czego wojna stała się nieuchronna. Nie ulegało wątpliwości, że zakończy się ona klęską Egiptu i upadkiem Nasera. Husajn nie zamierzał współczuć prezydentowi. Przeciwnie, nienawidził go z całego serca. "Za każdym razem, gdy nas atakuje, ludzie pytają, czemu nie reagujemy", mówił na spotkaniu w Jerycho. "Odpowiedź jest prosta. Jedynym, co czuję, gdy myślę o tym człowieku, jest smutek, gdyż dawniej miał on wyjątkową szansę przysłużenia się naszemu narodowi"90.

Athanasius contra mundum

"Ten człowiek" miał własne powody do rozpaczy, choćby z powodu sytuacji gospodarczej, a także działań Syrii i Bractwa Muzułmańskiego, przede wszystkim jednak czuł, że rewolucja Wolnych Oficerów straciła rozpęd, co oznacza koniec marzeń o silnym Egipcie, z którym inne państwa będą musiały się liczyć. Gamal Abdel Naser, ar-Ra'is i az-Za'im, czyli prezydent i przywódca, doszedł do władzy w wieku trzydziestu czterech lat. Miał wówczas energię i zapał, był niezwykle przystojny i przenikliwy, choć prosty, urzekał ludzi elokwencją i tym, jak błyskotliwie łączył język potoczny z klasycznym. W ciągu niespełna pięciu lat Naser, syn pracownika poczty, weteran wojny z Izraelczykami, po której zostały mu blizny, odsunął od władzy króla Faruka i Nadżiba i został pierwszym od stu pięćdziesięciu lat rodowitym Egipcjaninem stojącym na czele państwa. Dwa lata później stał się legendą na całym Bliskim Wschodzie: obwołano go nowym Saladynem i obrońcą Arabów, który przepędził chciwe zachodnie mocarstwa.

Pierwsze sukcesy Nasera faktycznie były imponujące. W pojedynkę doprowadził do ewakuacji Brytyjczyków ze strefy Kanału Sueskiego, zdobył sowiecką broń, następnie znacjonalizował kanał, stawił czoła agresji trójstronnej i zjednoczył Arabów. Miliony ludzi darzyły go niemal czcią, przywódcy licznych krajów uważali go za żywy symbol ruchów narodowych Trzeciego Świata i Ruchu Państw Niezaangażowanych, obok Nehru i Nkrumaha. Był cichy, spokojny, słynął z poczucia humoru i tego, że uważnie słuchał rozmówców. Żył skromnie, dochowywał wierności żonie, ponadto pozostał nieprzekupny, mimo że Egipt słynął z łapówkarstwa.

A potem nastąpił spektakularny upadek: zerwanie z Syrią i z arabskimi monarchiami, koszmar w Jemenie, rozbrat ze Stanami Zjednoczonymi, do tego nieustanny kryzys wewnętrzny. Naseryzm umarł, padł ofiarą dziwacznego sojuszu syryjsko-saudyjsko-jordańsko-palestyńskiego. W 1967 roku Naser miał nadwagę, szklisty wzrok - prawdopodobnie był to skutek cukrzycy - ponadto zaś łatwo się irytował i popadał w paranoję. "Umie zaczynać, nie umie kończyć", oceniał przywódca Syrii Akram al-Haurani. Naser nigdy nie podejmował w stu procentach racjonalnych decyzji. Dawniej, w lepszych czasach, uważano to za dowód jego odwagi i hartu ducha. Teraz jednak element irracjonalny zaczął dominować.

"Rządził jak człowiek, który nie będzie czuł się bezpiecznie, dopóki nie otoczy się tajnymi służbami", opowiadał Husajn Sabri, członek organizacji Wolni Oficerowie, odnosząc się do bezpieki (Al-Muchabarat) utworzonej przez Nasera. Louis Awad, egipski krytyk literacki, ujmował rzecz dosadniej: "Za czasów Nasera prawo i przepisy urządziły sobie wakacje". Prezydent wygrywał wybory, uzyskując 99,99 procent głosów, jako jedyny zabierał głos podczas posiedzeń rządu, nierzadko wykorzystując je, żeby wykrzyczeć swoje frustracje. Stał się mściwym dyktatorem, zgorzkniałym, wojującym z całym światem. Pewien brytyjski dyplomata mawiał o nim: "Athanasius contra mundum"91.

Tym, co pozostało Naserowi, była pycha, która paradoksalnie przybierała na sile w miarę kolejnych niepowodzeń. "Musi to mieć związek z utratą twarzy [...] i z jakiegoś rodzaju kompleksem Mesjasza", stwierdził Lucius Battle. "Naser nie lubi się mylić i nigdy nie przyznaje się do błędu"92. Uwikłanie się Egiptu w wojnę w Jemenie oraz konflikt z Johnsonem wynikały po części z tego, że Saudyjczycy i Amerykanie urazili dumę egipskiego przywódcy. Jeszcze gorsze były afronty ze strony Jordanii, zwłaszcza oskarżenia padające w audycjach radiowych transmitowanych z Ammanu, że Naser boi się konfrontacji z Izraelem i dlatego chowa się za siłami pokojowymi ONZ. Naser był przerażony: zdołał ukryć przed większością obywateli obecność UNEF na półwyspie Synaj oraz to, że pozwolił Izraelczykom na swobodną żeglugę przez Cieśninę Tirańską. Musiał zareagować, żeby ocalić twarz. Pytanie jak.

Odpowiedzi dostarczył Abd al-Hakim Amir. 4 grudnia, przebywając z wizytą państwową w Pakistanie, wysłał do Nasera telegram, w którym sugerował wydalenie sił pokojowych ONZ z Egiptu, przerzucenie wojsk na Synaj i blokadę Cieśniny Tirańskiej. Miało to "utemperować Husajna" i ograniczyć Izraelowi pole manewru. Zamiast na Jordanię lub Syrię, Izraelczycy musieliby uderzyć na Egipt. Walki potrwałyby trzy do pięciu dni, potem ONZ wymusiłaby zawieszenie broni. Podobnie jak w 1956 roku Izrael spotkałby się z potępieniem jako agresor i musiałby wycofać wojska, Egipt natomiast zostałby uznany za protektora Arabów.

Amir od dawna opowiadał się za wydaleniem sił pokojowych. Ich obecność przypominała, że - wbrew temu, co lubił powtarzać - wojna w 1956 roku wcale nie zakończyła się zwycięstwem Egiptu. Ponadto UNEF ograniczały jego władzę i raniły dumę. Już w 1965 roku deklarował, że powinny zostać wyrzucone z kraju przy okazji wymiany wojsk egipskich w Jemenie, ale Naser odrzucił ten plan, tak samo jak rok później.

Miał kilka powodów, mimo że również czuł się upokorzony z powodu obecności sił pokojowych na półwyspie Synaj i bardzo chciał się ich pozbyć. "Przed 1967 rokiem zarówno prezydent Gamal Abdel Naser, jak i marszałek Amir jednoznacznie deklarowali, że czekają, aż sytuacja międzynarodowa lub sytuacja w regionie umożliwi wydalenie wojsk ONZ", wspominał generał Muhammad Fawzi, egipski szef sztabu. Według raportu CIA z 18 kwietnia 1967 roku Naser miał powiedzieć jednemu z ważniejszych egipskich dyplomatów, że pragnie wyrzucić siły pokojowe z Synaju i zamknąć Cieśninę Tirańską. Prezydent Egiptu wiedział jednak, że musi się to stać w odpowiednim momencie i że trzeba się przygotować. Wydalenie UNEF oznaczałoby de facto stan wojny z Izraelem; nawet gdyby Izrael powstrzymał się od ataku, Egipt musiałby przeprowadzić jakąś operację wojskową, straciłby bowiem wszelkie wymówki. Właśnie dlatego w 1965 roku w przemówieniu do delegatów OWP Naser tłumaczył się: "Syryjczycy powtarzają: "Wyrzućcie siły pokojowe". Żeby to zrobić, koniecznie musimy mieć plan. Jeśli Izrael zaatakuje Syrię, czy mam zaatakować Izrael? Przecież wtedy to Izrael będzie dyktował warunki. To Izrael zdecyduje, gdzie będę musiał walczyć. [...] Poza tym, czy można wyobrazić sobie atak na Izrael, dopóki pięćdziesiąt tysięcy egipskich żołnierzy stacjonuje w Jemenie?"93.

Minęły dwa lata, pytania Nasera nie doczekały się odpowiedzi. Wojna w Jemenie była coraz bardziej zaciekła: egipskie samoloty bombardowały bazy Saudyjczyków i zrzucały na nie gaz bojowy, niezadowoleni oficerowie w każdej chwili mogli się zbuntować. Tymczasem Kair deklarował, że będzie walczył do końca, choćby i dwadzieścia lat.

Arabscy przywódcy znów przestali koordynować działania w zakresie bezpieczeństwa. Spotkania Rady Obrony Ligi Państw Arabskich w styczniu i lutym 1967 roku zostały zbojkotowane przez Jordanię i Arabię Saudyjską, kraje członkowskie nie wypełniały zobowiązań wobec ZDA, a jego skromne fundusze były regularnie defraudowane. "Siedzieliśmy z założonymi rękami", wspominał Jusuf Chawwasz, przedstawiciel Jordanii w sztabie generalnym ZDA. "Przygotowaliśmy jedynie trochę dobrych analiz strategicznych". W raporcie sporządzonym w marcu przez Ali Ali Amira pisano: "Obecna sytuacja nie pozwala zrealizować zadań [powierzonych ZDA], a mianowicie wzmocnić arabskiej obrony, co w przyszłości zagwarantowałoby większą swobodę działań i utorowałoby drogę do wyzwolenia Palestyny". Szef ZDA ostrzegał, że jeśli dojdzie do wojny, Izrael zwycięży i prawdopodobnie pozyska sporo terytoriów kosztem państw arabskich.

Z powodu tych dwóch przeszkód - Jemenu i braku realnej możliwości pokonania Izraela - Naser uznał, że na razie nie powinien wydalać sił pokojowych ONZ. Plany wyzwolenia Palestyny pozostawały "w zamrażarce"94. Zarazem na decyzję prezydenta Egiptu wpłynął jeszcze jeden, bardzo osobisty czynnik, a mianowicie jego relacja z Abd al-Hakimem Amirem.

Trudno o większą przyjaźń. Naser i Amir pochodzili z podobnej klasy społecznej, jako młodzi oficerowie służyli razem w Sudanie, wspólnie pomagali planować rewolucję w 1952 roku. Naser dał synowi na imię Abd al-Hakim, Amir z kolei wydał swoją córkę Amal za młodszego brata Nasera, Husajna. Mieli sąsiadujące domy wakacyjne w Aleksandrii, mówili do siebie achi, czyli bracie. Czasami używali żartobliwych ksywek: Naser był Jimmym, a Amir Robinsonem, bo lubił podróżować. Łączyła ich tak bliska więź, że Naser wybaczył Amirowi kompromitację podczas kryzysu sueskiego (ponoć Amir przeszedł wówczas załamanie nerwowe) i fiasko unii z Syrią. Tolerował jego okazjonalne pijackie ekscesy i zażywanie narkotyków, a także bigamię, czyli zawarte w sekrecie małżeństwo z egipską gwiazdą filmową Berlinti. Mało kto przypuszczał, że Amir, chudy i śniady, mógłby wystąpić przeciwko Naserowi, był jednak człowiekiem o niepohamowanej ambicji, szczodrym wobec sprzymierzeńców, bezwzględnym wobec każdego, kto stawał mu na drodze.

Naser ujrzał jego prawdziwe oblicze dopiero w 1962 roku, gdy pojawiły się pierwsze doniesienia, że Amir po cichu bogaci się dzięki wojnie w Jemenie i blokuje próby ustanowienia silniejszego nadzoru cywilnego nad armią. Kiedy Naser postanowił utworzyć radę prezydencką, która miała kontrolować działania wojska, oficerowie lojalni wobec Amira zagrozili buntem. Przywódca kraju musiał się wycofać. Zamiast ograniczyć władzę generała, tylko ją wzmocnił. Amir został pierwszym wiceprezydentem i dowódcą sił zbrojnych. Wykorzystał to, żeby uczynić z nich swoje lenno: awansował oficerów, kierując się kryterium posłuszeństwa, a nie kompetencji, i otoczył się kliką (szilla) zauszników (ahl as-sika). Poza tym mianował się marszałkiem (muszir), co oznaczało, że przyznał sobie najwyższy stopień oficerski w świecie arabskim.

Nie zamierzał na tym poprzestawać: został też ministrem nauki, przewodniczącym Egipskiej Komisji Energii Atomowej, szefem Zarządu Transportu Kairu i przewodniczącym Komisji do spraw Wyrugowania Feudalizmu, a także dowódcą skautów i szefem federacji futbolowej. Decydował o obsadzie połowy stanowisk w radzie prezydenckiej, jednej trzeciej stanowisk ministerialnych, mianował też ambasadorów. Jego władza nie ograniczała się do polityki wewnętrznej: w sowieckich dokumentach z tamtego okresu nieustannie podkreślano, że Amir jest właściwie równy Naserowi. "Marszałek [...] ma wpływ na niemal wszystkie obszary życia w Egipcie i wydaje się niekwestionowanym następcą tronu", oceniała amerykańska ambasada w Kairze. Naser z pewnością też to dostrzegał, ale nie próbował hamować zapędów marszałka. Bał się występować przeciwko Amirowi? Za bardzo się z nim przyjaźnił? Jedno i drugie? Jakkolwiek było, kazał objąć Amira stałą obserwacją, lecz nie zamierzał się go pozbywać. "Prędzej sam odejdę, niż to zrobię", oznajmił95.

Mocno ambiwalentny charakter relacji między Naserem a Amirem wpływał na dyskusje o wydaleniu sił pokojowych ONZ z Egiptu. Naser nie przystał na ten plan, gdyż obawiał się, że wówczas Amir przypisze sobie wszystkie zasługi. Zarazem jednak prezydent pozostawił uchyloną furtkę: zamiast stanowczo odrzucić pomysł, kazał powołać komisję, która miała przeanalizować wszystkie możliwe konsekwencje. Sondowano też, jak zareagowaliby Sowieci i U Thant, sekretarz generalny ONZ96.

Ostatecznie wydalenie sił pokojowych odłożono na przyszłość. Naser nie miał też żadnych planów dotyczących Izraela. Winę za problemy, z którymi mierzył się Egipt, wolał zrzucić na Stany Zjednoczone. 22 lutego, w przemówieniu zrelacjonowanym przez Battle'a, "połączył wszystkie antyamerykańskie hasła z ostatnich kilku lat". Co najmniej sto razy utożsamił Amerykę z "imperializmem". Równocześnie w gazecie "Al-Ahram" ukazał się ośmioczęściowy cykl artykułów Muhammada Hasanajna Hajkala, zaufanego człowieka Nasera, oskarżającego Stany Zjednoczone o tworzenie "wielkiej, tajnej machiny szpiegowskiej", która miała zniszczyć rewolucyjne rządy w krajach arabskich za pomocą takich środków jak "wojna psychologiczna i gospodarcza, zamachy stanu i zabójstwa polityczne".

Battle, który kończył właśnie pobyt w Kairze, spekulował, że ponura sytuacja wewnętrzna wkrótce skłoni Nasera do jakiegoś rodzaju spektakularnych działań za granicą, najpewniej w Jemenie lub w Afryce. Amerykański chargé d'affaires David G. Nes zgadzał się z tą prognozą i dodawał, że Naser "podejmuje irracjonalne decyzje świadczące niemal o szaleństwie, co rzecz jasna jest skutkiem obaw i frustracji, wynikających z jego porażek w kraju i za granicą. [...] Pytanie, gdzie teraz uderzy. Na Libię? Liban?". Amerykanom nie przyszło do głowy, że następnym celem Nasera może być Izrael97.

Rzeczywiście, prezydent Egiptu nie zamierzał atakować Izraela. Goszcząc nowego przywódcę Iraku Abd ar-Rahmana Arifa, Naser przyznał: "Nie możemy w obecnym momencie zająć się kwestią palestyńską". Jak twierdził, uda się ją rozwiązać tylko "małymi krokami, dzięki dobrze zaplanowanym działaniom". Niegdyś przysięgał, że "nigdy nie zapomni o prawach narodu palestyńskiego" i że "zwerbuje dwa lub trzy miliony żołnierzy, żeby wyzwolić Palestynę"; teraz porzucił wojowniczą retorykę. Dopóki na froncie syryjskim panował spokój, dopóty Naser nie musiał zapowiadać wojny98.

Syryjski sfinks

Rzecz jasna spokój na granicy izraelsko-syryjskiej zawsze był rzeczą względną. Od listopada i podpisania traktatu między Egiptem a Syrią, a także od czasu ataku na As-Samu, na który ani Syria, ani Egipt nie były w stanie zareagować, Damaszek starał się przestrzegać nieformalnego zawieszenia broni. W ciągu następnych dwóch miesięcy nie odnotowano żadnych poważniejszych incydentów. Na początku stycznia 1967 roku sytuacja znowu się zaogniła. Syryjskie czołgi posłały trzydzieści jeden pocisków na kibuc Almagor, ostrzelały też kibuc Szamir z karabinów maszynowych, raniąc dwie osoby. Starcia trwały tydzień, ich kulminacją była eksplozja miny przeciwpiechotnej w moszawie Diszon, wskutek czego jeden Izraelczyk zginął, a dwóch zostało rannych. Fatah przyznał się do odpowiedzialności; ustalono, że mina należała do syryjskiej armii. Radio Damaszek oznajmiło 16 stycznia: "Syria zmienia strategię, przechodzi do ofensywy. [...] Będziemy prowadzili operację, dopóki Izrael nie zostanie wyeliminowany"99.

Powody nagłej intensyfikacji działań były trudne do ustalenia. Pewną rolę musiała odgrywać ideologia partii Baas, opowiadającej się za wymazaniem Izraela z mapy świata i "pozbyciem się trucizny nienawiści", co miało doprowadzić do zjednoczenia świata arabskiego i uwolnienia go od "reakcjonistów". Było to zaprzeczenie strategii Nasera, który powtarzał, że jedność stanowi warunek konieczny do wypowiedzenia wojny. "Nasz heroiczny lud śpiewa wojenne pieśni i pragnie stanąć do ostatecznej bitwy", deklarował dziennik "Al-Baas". "Nie zakończymy okupacji, dopóki nie zniszczymy baz wojskowych wroga i nie odbierzemy mu władzy". Pułkownik Mustafa Tlas, hałaśliwy dowódca frontu środkowego, zapowiadał, że zbliża się dzień czynu, ponieważ Syria nie zamierza dłużej czekać, a tchórzliwi arabscy konserwatyści nie zdołają jej powstrzymać100. Wojna stanowiła fundament partii Baas i istotną część jej raison d'?tre.

Działania Syrii nie sprowadzały się jednak wyłącznie do ideologii. W styczniu 1967 roku Syryjczycy toczyli przeciągający się spór z brytyjską firmą Iraq Petroleum Company: niezadowoleni z wysokości zapłaty, którą otrzymali w zamian za przesyłanie irackiej ropy rurociągiem biegnącym przez ich terytorium, krytykowali IPC jako narzędzie imperializmu, służące do realizacji interesów Izraela. "Rewolucyjny ogień, który zapłonął, gdy wybuchła bitwa o ropę, sprowokował rzecz jasna syjonistów do codziennego naruszania naszej granicy", tłumaczyło Radio Damaszek. Gazeta "Al-Baas" wtórowała: "Zwycięstwo nad IPC to zaledwie pierwszy krok [...] na drodze do oczyszczenia ziemi arabskiej z imperializmu, reakcji i syjonizmu"101. Zgodnie z osobliwą logiką, którą kierowały się syryjskie władze, sytuacja na granicy i negocjacje w sprawie ropy były dwiema stronami tego samego medalu, a stanowczość w rozmowach z brytyjską firmą musiała przełożyć się na reakcję Izraelczyków.

Istotną rolę odgrywały też nadzwyczaj skomplikowane stosunki Syrii z Moskwą. Sowieci nadal wzmacniali Syrię politycznie i militarnie, zarazem zaś starali się hamować jej wojownicze zapędy, co było odzwierciedleniem sporów i napięć na Kremlu. Podczas gdy minister spraw zagranicznych Andriej Gromyko starał się wytłumaczyć członkom Politbiura, że ZSRR nie może sobie pozwolić na kolejny konflikt ze Stanami Zjednoczonymi, a zwłaszcza na Bliskim Wschodzie, sowiecka flota pospiesznie gromadziła okręty we wschodniej części Morza Śródziemnego. Sowieccy dyplomaci w Damaszku powtarzali Syryjczykom, że muszą unikać nadmiernie agresywnej retoryki - tymczasem w terenie doradcy przysłani przez Armię Radziecką nakłaniali syryjskich żołnierzy do śmielszych działań. Sowieci od dawna pragnęli doprowadzić do izolacji Turcji, chcieli też przejąć kontrolę nad strategicznymi rzekami na Bliskim Wschodzie i zneutralizować zagrożenie stwarzane przez 6. Flotę Stanów Zjednoczonych. Mimo to bali się wojny i arabskiego nacjonalizmu, który mógł ją wywołać102.

Targani sprzecznymi pobudkami, w październiku i listopadzie 1966 roku oraz w styczniu roku 1967 ostrzegli Syryjczyków, że Izrael gromadzi swoje wojska na północnej granicy, i opowiedzieli się za ostrzałem izraelskich osiedli. Kiedy 20 stycznia rządzący Syrią Salah Dżadid przyjechał z wizytą państwową do Moskwy, przywódcy nie poświęcili mu większej uwagi, obiecali jednak znaczącą pomoc wojskową w walce z "agresywnym syjonizmem". Izraelczycy i Amerykanie mieli wrażenie, że Sowieci chcą trzymać Bliski Wschód "na małym ogniu". Zależało im na "napiętej sytuacji, byle nie doprowadzić do wybuchu"103.

Syryjscy przywódcy, ośmieleni przez Sowietów, rozdrażnieni sporami z IPC, mieli pewne dodatkowe powody, żeby prowokować Izrael. Rządząca klika była znienawidzona przez mieszkańców, a także podzielona. Oficerowie tworzyli różne frakcje, oprócz tego istniała jeszcze frakcja cywilów, do której należeli prezydent al-Atasi i minister spraw zagranicznych Machus. Hafiz al-Asad, popierany przez siły powietrzne, rywalizował z armią i z prezydentem Dżadidem; konkurentem obu generałów był szef wywiadu Abd al-Karim al-Dżundi. 17 stycznia jego ludzie podjęli próbę zamachu na al-Asada: ostrzelali jego auto, kiedy jechał do lekarza. Nie było to bynajmniej wyjątkowe wydarzenie, nudną, szarą codzienność socjalistycznego Damaszku często przerywały bowiem eksplozje i strzały, ponadto regularnie aresztowano oficerów, a nawet ministrów. Za najróżniejsze przestępstwa polityczne - choćby za "bigoterię" lub "zaburzanie socjalistycznego porządku" - groziła kara śmierci104.

Tego rodzaju konflikty wewnętrzne sprawiały, że rządzący czuli się niepewnie i, jak to ujmowała CIA, próbowali być "bardziej naserowscy od Nasera", dążąc do konfrontacji z Izraelem. Hafiz al-Asad spotkał się w tajemnicy z Faridem Awdą, biznesmenem powiązanym z Brytyjczykami, i próbował załatwić u niego trochę pieniędzy i broni na "działania dywersyjne na południowej [czyli izraelskiej] granicy". Dzięki temu zdołałby doprowadzić do odsunięcia Dżadida i al-Atasiego, a także zapobiec przewrotowi zorganizowanemu przez sunnitów z poparciem Egiptu. Obiecał, że jeśli otrzyma pomoc, raz na zawsze zakończy spór z IPC105.

Wszystkie te czynniki krajowe i zagraniczne miały wpływ na sytuację na granicy. W pierwszych miesiącach 1967 roku przemoc stopniowo przybierała na sile. U Thant, zaniepokojony, że może dojść do wybuchu wojny, zaapelował do obu stron o współpracę w ramach izraelsko-syryjskiej komisji dwustronnej i znalezienie pokojowego rozwiązania. Choć komisja otrzymała przez lata aż sześćdziesiąt sześć tysięcy skarg, głównie w sprawie wydarzeń w strefach zdemilitaryzowanych, zazwyczaj była nieaktywna, głównie dlatego, że Syria nieustannie domagała się kontroli nad strefami, Izrael stanowczo się temu sprzeciwiał, a delegaci nawet nie próbowali ukrywać wzajemnej niechęci.

Dała ona znać o sobie, gdy tylko komisja zebrała się ponownie 25 stycznia. Izraelczycy podejrzewali, że Syryjczycy chcą prowadzić podwójną grę, a mianowicie dążyć do powrotu arabskich rolników do stref zdemilitaryzowanych i jednocześnie kontynuować "wojnę ludową" przeciwko państwu żydowskiemu. Moshe Sassoon, izraelski przedstawiciel w komisji, oznajmił, że spotkanie ma status "nadzwyczajny" i "nieformalny", próbując w ten sposób umniejszyć wagę postulatów Damaszku. Syryjczycy z kolei powtarzali, że zamierzają "położyć kres agresji syjonistów na arabskiej ziemi" i że nie przyczynią się do "zagwarantowania bezpieczeństwa państwu mafijnemu w Palestynie". Przepaść się pogłębiała. Sassoon zaproponował, żeby obie strony zobowiązały się do "przestrzegania zapisów porozumień o nieagresji i do powstrzymania się od jakichkolwiek ataków". Przedstawiciel Syrii, kapitan Abd Allah, odrzucił ten pomysł i powiedział, że zamiast tego należy szukać pragmatycznych rozwiązań, które pozwolą doprowadzić do deeskalacji konfliktu o strefy zdemilitaryzowane, nie przedstawił jednak żadnej konkretnej propozycji: zamiast tego wygłosił długą tyradę przeciwko Izraelowi i jego polityce. Był to de facto koniec rozmów. Sassoon i Abd Allah nie potrafili porozumieć się nawet w sprawie porządku obrad, a co dopiero znaleźć wyjście z impasu106.

Tymczasem na granicy coraz częściej dochodziło do krwawych incydentów. 3 marca członek kibucu Szamir został ciężko ranny, gdy jego traktor wjechał na syryjską minę. Podobne ładunki wybuchowe znaleziono trzy tygodnie później koło izraelskich wsi Kfar Szold i Zarit. Jeszcze gorzej przedstawiała się sytuacja na granicy z Jordanią. Przez pierwsze trzy miesiące 1967 roku zanotowano tam około 270 incydentów, co według szacunków Izraela oznaczało stuprocentowy wzrost. 12 marca izraelski pociąg z Kirjat Gat do kibucu Lahaw został zatrzymany z powodu eksplozji na torach. Niedaleko rozrzucono ulotki z hasłami: "Śmierć syjonistycznym najeźdźcom - zwyciężą dzielni Palestyńczycy". Nazajutrz w pobliżu Kalkilji na Zachodnim Brzegu aresztowano czterech palestyńskich sabotażystów, którzy mieli przy sobie ładunki wybuchowe. Dwaj inni zostali zabici 26 marca, gdy próbowali zniszczyć pompę wodną na wschód od Arad. Fatah wydał trzydzieści sześć odezw, w których szczegółowo opisywał każdą przeprowadzoną akcję i chwalił odwagę męczenników107.

Syria nie przyznawała się do odpowiedzialności za ataki, ale entuzjastycznie im przyklaskiwała. "Nie kryjemy, że naszym celem jest wyzwolenie Palestyny i pozbycie się okupujących ją syjonistów", oznajmili 8 kwietnia rządzący. "Nasza armia i nasz lud udzielą wsparcia każdemu arabskiemu bojownikowi walczącemu o wolną Palestynę"108.

Tego rodzaju deklaracje oraz stanowczy opór Syrii przeciwko ewentualnym mediacjom ONZ przekonały wielu zachodnich obserwatorów, że kraj dąży do wojny usilniej niż kiedykolwiek. Brytyjska ambasada w Damaszku odnotowała, że istnieje groźba nowej konfrontacji z Izraelem, "która nie będzie miała charakteru obronnego", lecz "przybierze postać zmasowanej ofensywy w okupowanej Palestynie. [...] Obecne nastroje w syryjskim rządzie i siłach zbrojnych świadczą o tym, że ofensywa taka zostanie przeprowadzona bez względu na koszty". Ambasador Stanów Zjednoczonych Hugh H. Smythe dopatrywał się w działaniach "stalinowskiego" reżimu Syrii oznak "strachu i frustracji", ostrzegał zatem: "Paranoiczny lęk przed spiskami lub agresją oraz nieustanne prowokowanie Izraela mogą doprowadzić [...] do nieprzemyślanej kampanii wojskowej, która nieuchronnie zakończy się porażką".

Wsparcie Syrii dla palestyńskich partyzantów było tak ewidentne, że Amerykanie przestali sprzeciwiać się akcjom odwetowym prowadzonym przez Izrael. "Syryjczycy to sukinsyny", stwierdził Townsend Hoopes, urzędnik Departamentu Obrony podczas marcowego spotkania w izraelskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych. "Dlaczego, do cholery, nie dacie im po łapach? Przecież to oczywiste, że tak powinniście postąpić". Eugene Rostow ujął rzecz zwięźlej w rozmowie z Efraimem "Eppym" Ewronem w izraelskiej ambasadzie w Waszyngtonie: "Każdy atak z terytorium Syrii to po prostu atak przeprowadzony przez Syrię"109.

Izrael tymczasem przygotowywał akcję odwetową. Już 16 stycznia Ewron poinformował Biały Dom: "Jeśli Syria będzie kontynuowała agresywne działania, Izraelowi nie pozostanie nic innego niż odpowiedź w samoobronie, jest to bowiem jego prawo i obowiązek". Sytuację komplikowała jednak groźba sowieckiej interwencji, z czego Eszkol doskonale zdawał sobie sprawę. Sytuacja zmieniła się 1 kwietnia, kiedy palestyńscy partyzanci wysadzili pompę w kibucu Misgaw Am przy granicy z Libanem. Eszkol, dawniej rolnik i inżynier hydrotechnik, uznał, że miarka się przebrała. "Moim zdaniem musimy ukarać Syryjczyków, ale nie chcę wojny i nie chcę walk na Wzgórzach Golan", powiedział podczas prywatnej rozmowy z Rabinem. Rabin, któremu Lior przypisywał "syndrom syryjski", czyli zaciekłą nienawiść do władz w Damaszku, zgodził się z premierem. Stwierdził, że po następnej prowokacji Izrael powinien wysłać traktory w głąb strefy zdemilitaryzowanej, zaczekać, aż zostaną ostrzelane, a następnie odpowiedzieć ogniem110.

Trzydzieści sekund nad Damaszkiem

Okazja nadarzyła się 31 marca. Palestyńscy partyzanci podłożyli ładunki wybuchowe na torach wzdłuż jordańskiej granicy, podjęli też próbę wysadzenia pompy irygacyjnej. Izraelczycy, zgodnie z planem Rabina, wysłali traktory w głąb południowej strefy zdemilitaryzowanej koło kibuców En Gew i Ha-On; tak jak się spodziewano, Syryjczycy przeprowadzili ostrzał z karabinów maszynowych i dział przeciwczołgowych rozmieszczonych w Tawafiku na Wzgórzach Golan. Cahal odpowiedział tym samym. Każda wymiana ognia trwała krótko, straty po obu stronach były niewielkie. Kiedy 7 kwietnia dwa traktory wjechały do strefy zdemilitaryzowanej niedaleko Tel Kacir na południowym krańcu Jeziora Galilejskiego, wyglądało na to, że wszystko przebiegnie tak samo, ale tym razem Syryjczycy użyli dział 37 mm. Traktory zostały zniszczone niemal od razu. Izrael wykorzystał czołgi, żeby ostrzelać stanowiska artyleryjskie nieprzyjaciela; w odpowiedzi Syryjczycy postanowili sięgnąć po moździerze 81 mm i 120 mm i ostrzelali izraelskie osiedla.

Potyczka szybko przerodziła się w małą wojnę. Wzgórza Golan i rozciągająca się pod nimi równina zostały przeorane pociskami artyleryjskimi. Obserwatorzy ONZ donosili, że do godziny trzynastej trzydzieści na kibuc Gadot spadło dwieście czterdzieści siedem pocisków. Kilka budynków stanęło w ogniu. ONZ próbowała czym prędzej doprowadzić do zawieszenia broni. Syryjczycy oznajmili, że są gotowi się na nie zgodzić, jeśli Izrael zaprzestanie wszelkich prac w strefie zdemilitaryzowanej. Eszkol, który pozostał w Jerozolimie, ale był w ciągłym kontakcie z Rabinem, znajdującym się na froncie, odrzucił te warunki i kazał wysłać kolejne traktory, wbrew radom szefa sztabu nie zdecydował się natomiast na poderwanie samolotów i zbombardowanie stanowisk syryjskiej artylerii. Minęła godzina, Syryjczycy wzmogli ostrzał. Ostatecznie Eszkol się ugiął. Bombowce Vatour, osłaniane przez odrzutowce Mirage, zbombardowały syryjskie bunkry i wsie. W Sikifii zniszczono czterdzieści domów i zabito czternastu cywilów. Syria niemal od razu wysłała do akcji MiG-i.

Jej siły powietrzne zazwyczaj słabo radziły sobie w starciach z Izraelem. Nie inaczej było tym razem: dwa MiG-i zestrzelono nad Kunejtrą, największym miastem położonym na Wzgórzach Golan. Pozostałe musiały wrócić do Damaszku. Następnie doszło do wielkiej bitwy powietrznej z udziałem stu trzydziestu maszyn. Izraelczycy zniszczyli kolejne cztery MiG-i. W ciągu zaledwie trzydziestu sekund przejęli kontrolę. Rząd w Damaszku nie wiedział, jak wytłumaczyć to ludziom. "Obywatele: informujemy, że samoloty nieprzyjaciela wtargnęły w naszą strefę powietrzną. Nasze lotnictwo stanęło do walki". Później ogłoszono, że "dzielni syryjscy piloci" zestrzelili pięć izraelskich samolotów, ale prawdy nie dało się ukryć: wszyscy mieszkańcy stolicy oglądali wydarzenia na własne oczy. Izraelskie odrzutowce Mirage urządziły sobie triumfalne okrążenie nad Damaszkiem, w sztabie dowodzenia Rabina wiwatowano. Szef sztabu ogłosił, że Izrael odzyskał inicjatywę. Syryjczyków spotkało upokorzenie, a Egipt w ogóle nie zareagował.

Rabin miał sporo racji: wydarzenia z 7 kwietnia, podobnie jak wcześniejszy atak na wieś As-Samu, dowiodły, że pakt syryjsko-egipski istnieje głównie na papierze. "Nie zliczę, ile razy prosiłem naszych syryjskich braci, żeby nie prowokowali Izraela", utyskiwał szef ZDA Ali Ali Amir w prywatnej rozmowie z asz-Szukajrim. "Przecież wiedzą, że nie dokończyliśmy jeszcze przygotowań. [...] Powtarzamy im, że trzeba starannie wybrać czas i miejsce bitwy. [...] Nieustannie błagamy, aby zachowali spokój, a mimo to nadal ostrzeliwują izraelskie osiedla i wysyłają partyzantów z Fatahu, którzy zaminowują drogi lub atakują izraelskie transporty. Wszystko to szkodzi naszemu wojsku". Naser uciekł się do nieprzekonujących tłumaczeń, że akcja Izraela miała na celu odwrócenie jego uwagi od tego, co działo się w Jemenie, i dodał, że Wzgórza Golan leżą poza zasięgiem egipskiej broni111.

Ponieważ musiał szybko ratować twarz, wysłał do Damaszku swojego premiera Sidkiego Sulajmana oraz dowódcę sił powietrznych generała Sidkiego Mahmuda. Była to wizyta na najwyższym szczeblu od czasu rozpadu Zjednoczonej Republiki Arabskiej sześć lat wcześniej. Jak zwykle padło wiele szumnych słów, jak zwykle potępiono syjonistów, amerykański imperializm i arabskie siły reakcji, ale bardziej liczyły się zakulisowe rozmowy, podczas których Egipcjanie starali się przekonać Syryjczyków, żeby przestali udzielać wsparcia Fatahowi. Ostrzegali, że jeśli Syria w swoim uporze doprowadzi do wojny, będzie musiała toczyć ją w pojedynkę.

Syryjczycy unikali jednoznacznych deklaracji, nie zgodzili się też na propozycję przysłania egipskich samolotów do baz lotniczych w pobliżu Damaszku. Zamiast tego zdołali wymóc na Egipcie kolejną obietnicę pomocy w razie wybuchu wojny. Sformułowano plan o kryptonimie "Raszid", zakładający jednoczesne ataki z powietrza na Izrael: Syria miała uderzyć od północy, Egipt od południa, a także na środkową część kraju. Oprócz tego syryjskie wojska miały ruszyć na Hajfę. Egipcjanie wykazali się stanowczością w jednej jedynej kwestii, odmówili mianowicie udziału w operacji lądowej. Po powrocie Sidki Mahmud relacjonował Naserowi: "Powiedziałem Syryjczykom tylko tyle, że jeśli Izrael skoncentruje wojska na ich granicy, nasilimy aktywność w powietrzu nad Synajem i nad północnym Izraelem, żeby ściągnąć tam większość izraelskich samolotów. [...] Nie ma mowy o wkroczeniu naszych wojsk na Synaj"112.

Starcie z 7 kwietnia przypominało atak na wioskę As-Samu również dlatego, że miało istotny wpływ na relacje między arabskimi przywódcami. Jordania natychmiast wykorzystała kompromitację Nasera i nagłośniła fakt, że izraelskie samoloty zaatakowały Syrię i krążyły nad bazami lotniczymi na Półwyspie Synaj, a Egipt nie chciał z nimi zadzierać. "Nasz wróg [...] wie niestety [...], że nie można traktować poważnie niedawnego przemówienia prezydenta Abdel Nasera i jego deklaracji, że jeśli tylko Izrael uderzy na Syrię, Egipt natychmiast przyłączy się do wojny", kpiło Radio Amman i dodało, że po tym, jak trzy z zestrzelonych syryjskich samolotów spadły na teren Jordanii, odkryto, że zostały wyposażone w atrapy pocisków, bo al-Asad boi się swoich oficerów i nie chce, żeby mieli dostęp do prawdziwej broni. Egipcjanie odpowiedzieli równie ostro, oskarżając Husajna o zmowę z Izraelem i pomoc w przeprowadzeniu ataku. "Jordania staje się garnizonem imperialistów, obozem, w którym gangi najemników mogą odbywać ćwiczenia, przyczółkiem reakcji, służącym ochronie Izraela", grzmiał premier Sulajman. Królowi zarzucono, że podobnie jak jego dziadek układa się z syjonistami. "Urodził się szpiegiem, dorastał, ucząc się zdrady. [...] Husajn pracuje dla CIA", mówił Naser113.

Bitwa na słowa niewątpliwie kosztowała władcę Jordanii znacznie więcej niż Egipcjan, zwłaszcza że i tak znajdował się w gorszym położeniu niż Naser. Jordania, skłócona z Egiptem, Syrią i Irakiem, pozbawiona wsparcia Arabii Saudyjskiej i innych konserwatywnych krajów, szykowała się do wyjścia z Ligi Państw Arabskich, odkąd asz-Szukajri postawił jej trzydzieści trzy zarzuty zdrady. Żaden arabski sojusznik nie zamierzał bronić Jordanii przed Izraelczykami, którzy - czego dowiodły wydarzenia w As-Samu - woleli raczej zająć Zachodni Brzeg, zamiast stawać do bezpośredniej konfrontacji z Syrią. Husajn został zatem zepchnięty do narożnika. Zdymisjonował premiera at-Talla, zaciekłego antynaserystę, następnie kazał uciszyć antyegipską propagandę114. 28 kwietnia zdecydował się na niezwykły krok, zaprosił bowiem swojego starego znajomego, egipskiego ministra spraw zagranicznych Mahmuda Rijada. Naser był zaskoczony tą nagłą woltą, mimo to wyraził zgodę na wizytę.

Przesłanie króla było proste: Syria próbuje zastawić pułapkę na Egipcjan. Eskaluje konflikt na granicy, żeby Egipt musiał wreszcie zainterweniować. Nadchodzi wojna, która skończy się upadkiem Nasera i zniszczeniem Jordanii. Rijad odpowiedział równie zwięźle: skoro tak, Jordania, zgodnie z planem sporządzonym przez ZDA, musi wpuścić na swoje terytorium irackich i saudyjskich żołnierzy. Husajn odmówił. Oznajmił, że nie zrobi tego, dopóki Naser nie wydali sił pokojowych ONZ z półwyspu Synaj i nie wprowadzi tam własnych wojsk. Ostatecznie zatem obie strony pozostały przy swoich stanowiskach. Cztery dni później Radio Amman wznowiło kampanię przeciwko Naserowi, nazywając go "jedynym arabskim przywódcą [...], który żyje w zgodzie i pokoju z Izraelem. Izrael nie posłał ani jednego pocisku w stronę Egiptu. [...] Pozostaje mieć nadzieję, że [Naser] [...] jest zadowolony ze swojej hańby". Ciekawe, szydziło radio, że Wzgórza Golan leżą poza zasięgiem egipskiej broni, podczas gdy wioski w Jemenie najwyraźniej są dostatecznie blisko, żeby zrzucać na nie gaz bojowy115.

Stosunki między arabskimi przywódcami coraz bardziej się pogarszały, podobnie jak sytuacja na izraelskiej granicy. Wydarzenia z 7 kwietnia tylko zwiększyły napięcie. Przez następny miesiąc Fatah przeprowadził aż czternaście operacji. Miny i ładunki wybuchowe podkładano niedaleko granic z Syrią, Jordanią i Libanem. 5 maja Palestyńczycy wdarli się z libańskiego terytorium i ostrzelali z moździerza kibuc Menara. Izrael tymczasem nadal próbował uprawiać ziemię w strefach zdemilitaryzowanych, prowokując syryjskie bombardowania. 11 kwietnia z powodu pocisków nadlatujących z Syrii dwustu amerykańskich turystów musiało zejść do schronów w kibucu u podnóża Wzgórz Golan. Zarazem syryjski ostrzał nie zawsze był reakcją na posunięcia Izraela. 12 kwietnia zaatakowano rolników naprawiających płot w kibucu Gonen w Dolinie Chula. Jeden z nich został postrzelony w głowę116.

Agresja Syrii - bezpośrednia lub przybierająca postać wsparcia udzielanego palestyńskim partyzantom - stawała się dla Izraela palącą sprawą. Społeczeństwo, zwłaszcza na pograniczu, żądało zemsty. Amerykanie i Brytyjczycy domagali się tego samego z dwóch powodów: po pierwsze, chcieli ochronić Husajna, po drugie, byli wściekli na reżim w Damaszku. Izraelscy dyplomaci powtarzali, że ich kraj ma prawo do odwetu. "Syryjski rząd nie roi sobie chyba, że nie będziemy reagować na akty terroru", powiedział ambasador Izraela Awraham "Abe" Harman Battle'owi, który dopiero co został zastępcą sekretarza stanu do spraw Bliskiego Wschodu. Eban podkreślił w skardze złożonej w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, że odwet jest w pełni uzasadniony. "Syryjczycy mylą się, sądząc, że nie odpowiemy na ich prowokacje. Każdy kraj, któremu sprawy międzynarodowe leżą na sercu, stanie po stronie Izraela i przyzna, że mamy prawo bronić się przed terrorystami wysyłanymi z Syrii"117.

Nie dało się dłużej odwlekać trudnych decyzji. Podejmowali je dwaj ludzie reprezentujący różne pokolenia i pochodzący z różnych światów, a zarazem uzupełniający się pod względem charakteru: izraelski premier i jego szef sztabu. W porównaniu z Naserem i Amirem, których relacja była w tamtym okresie co najmniej niejednoznaczna, tworzyli całkiem zgraną parę.

Nietypowy duet

Eszkol urodził się niedaleko Kijowa w 1895 roku, w epoce pogromów, do których podżegała carska władza. Jego prawdziwe nazwisko brzmiało Szkolnik. Dorastał w świecie pełnym przemocy, wśród ludzi żarliwej wiary i zaprzysięgłych syjonistów. W wieku dziewiętnastu lat wyemigrował do Palestyny i zamieszkał w kibucu Degania Bet nad Jeziorem Galilejskim. Pracował ciężko i wytrwale, znosił ataki malarii i napaści Beduinów. Kochał ziemię i zawsze uważał się przede wszystkim za rolnika, dowiódł jednak, że ma nie lada talent polityczny. Został działaczem ruchu kibucowego, następnie kierował związkiem zawodowym. W odróżnieniu od wizjonera Ben Guriona był pragmatykiem i realistą. Przyczynił się do budowy izraelskiej infrastruktury, uwolnił mieszkających w kraju Arabów od administracji wojskowej narzuconej im w 1948 roku, największą dumę czerpał jednak z utworzenia państwowej spółki wodnej Mekorot (Źródła). Marzyła mu się sieć rur i kanałów irygacyjnych oplatająca cały Izrael, którą porównywał do "żył w ludzkim ciele". Pragnął przekształcić każdy wolny skrawek ziemi w działkę rolną.

Podobnie jak Naser lubił proste przyjemności. Jedyną ekstrawagancją, na którą sobie pozwolił, było małżeństwo ze znacznie młodszą, atrakcyjną partnerką, Miriam. (Miał wcześniej dwie żony; z pierwszą się rozwiódł, druga zmarła). W przeciwieństwie do prezydenta Egiptu brakowało mu charyzmy - jego twarz była nijaka, a głos monotonny, przez co Eszkol na pierwszy rzut oka sprawiał wrażenie nudnego biurokraty prosto z Zamku Kafki - ale zawsze rozpierała go energia. Lubił dowcipne aforyzmy ("Chcesz zbić w Izraelu małą fortunkę? Musisz zacząć od olbrzymiej"), kochał język jidysz. Ezer Weizman wspominał go jako "serdecznego, swobodnego człowieka. [...] Wspaniale się z nim rozmawiało". Nawet polityczni rywale znajdowali dla niego dobre słowo. Szimon Peres nazwał Eszkola "człowiekiem zdeterminowanym, ale nie upartym; elastycznym, ale nie uległym. Wiedział, że w życiu trzeba czasami iść na kompromis". Eszkol słynął z unikania jednoznacznych zobowiązań - lubił mawiać: "Jasne, obiecałem - ale czy obiecałem, że dotrzymam obietnicy?" - zarazem niekiedy wydawał się niezdolny do podejmowania decyzji. Żartowano, że na pytanie: "Kawa czy herbata?", Eszkol odpowiada zawsze: "Pół na pół".

Ludzie szczególnie kiepsko oceniali jego kompetencje w sprawach wojskowych, co na najwyższym szczeblu izraelskiej polityki stanowiło wyjątkowo poważny defekt. Ben Gurion, który wypadał pod tym względem znacznie lepiej - do czasu odejścia łączył stanowiska premiera i ministra obrony - ostro krytykował Eszkola, zarzucając mu nieudolność, a zwłaszcza zaniedbanie sojuszu z Francją oraz zbytnią uległość wobec Amerykanów w sprawach dotyczących reaktora atomowego w Dimonie. Oskarżenia te były niesprawiedliwe. Po pierwsze, Eszkol w niemałym stopniu przyczynił się do unowocześnienia Cahalu, pomógł bowiem wyposażyć go w czołgi i odrzutowce; po drugie, tak często aprobował akcje odwetowe, że podpadł środowiskom opowiadającym się za bardziej pokojową polityką. Brakowało mu jednak doświadczenia frontowego - jego służba wojskowa ograniczała się do krótkiego epizodu w brytyjskiej armii podczas pierwszej wojny światowej. Krytyka ze strony Ben Guriona bardzo go bolała. "Czuł się jak syn wypędzony przez ojca z Edenu", wspominała Miriam118.

Tak czy inaczej uważano, że słabo radzi sobie w sprawach wojskowych. Padały oskarżenia, że albo reaguje zbyt ostro, albo jest przesadnie pobłażliwy dla wrogów. Eszkol za wszelką cenę chciał poprawić swój wizerunek. Przy każdej okazji zakładał beret i przeprowadzał inspekcje wojsk, spędzał też dużo czasu na rozmowach ze swoim szefem sztabu.

Icchak Rabin, urodzony w 1922 roku, miał ogromne doświadczenie bojowe: uczestniczył w najcięższych walkach podczas wojny o niepodległość, dowodził elitarnymi jednostkami w bitwie o Jerozolimę, miasto, w którym przyszedł na świat. W przeciwieństwie do większości oficerów - rolników i kibucników - dorastał w Tel Awiwie. Jego rodzice, działacze lewicowi, poświęcali mu niewiele czasu. Był przystojny, cichy, bezpośredni i zaskakująco nieśmiały. Stanowił przeciwieństwo Eszkola, który nie grzeszył urodą, ale bez wątpienia mógł się pochwalić barwniejszą osobowością. Zapewne dlatego tak dobrze się uzupełniali. We wspomnieniach Rabin opisał premiera jako "prostego, gadatliwego człowieka tryskającego humorem [...], doskonałego włodarza, pragmatyka, który łapał w lot wszelkie najdrobniejsze niuanse". Eszkol również szanował Rabina i w 1966 roku zaproponował mu drugą trzyletnią kadencję na stanowisku szefa sztabu Sił Obronnych Izraela, choć pierwsza nie dobiegła jeszcze końca. Razem rozpoczęli ambitny program zbrojeń, w którym położono nacisk na siły powietrzne i wojska pancerne, przygotowywali też strategię obronną opartą na odstraszaniu przeciwnika119.

Choć od czasu do czasu dochodziło między nimi do napięć - jak na gust Eszkola Rabin cieszył się zbyt dużą popularnością - ich współpraca układała się całkiem dobrze. Problem polegał na tym, że nigdy nie została poddana naprawdę poważnej próbie. Na początku maja 1967 roku Arabowie zintensyfikowali ataki od północy, a rząd Izraela zatwierdził ograniczoną operację odwetową przeciwko Syrii. Rabin raz jeszcze opowiedział się za zmasowanym atakiem, który mógłby doprowadzić do całkowitej kompromitacji - a może nawet obalenia - reżimu partii Baas. Eszkol nie wyraził zgody, obawiał się bowiem reakcji Sowietów. W ostatnim czasie Kreml po raz kolejny potępił Izrael za spiskowanie przeciwko syryjskiemu rządowi, tym razem w rzekomej zmowie z zachodnimi koncernami naftowymi. Radziecki wiceminister spraw zagranicznych Wiktor Siemionow oznajmił w rozmowie z ambasadorem Katzem, że Izrael "stanowi poważne zagrożenie dla pokoju [na Bliskim Wschodzie]" i jest "marionetką obcych mocarstw". Gdyby w regionie doszło do wojny, Sowieci uznaliby, że odpowiedzialność ponoszą syjoniści120.

Odrzuciwszy radę Rabina, Eszkol rozpoczął rozmowy z Waszyngtonem. Domagał się publicznej deklaracji, że Ameryka będzie strzegła bezpieczeństwa Izraela, oczekiwał też przyspieszenia sprzedaży czołgów Patton i odrzutowców Skyhawk. "Eszkol stoi przed poważnym dylematem, chce, żebyśmy trzymali go za rękę", napisał Barbour do przełożonych, zalecając spełnienie próśb premiera. Kłopot polegał na tym, że ze względu na sytuację w Wietnamie Kongres ograniczył sprzedaż amerykańskiej broni. Do tego Izrael nie zgadzał się, żeby Stany Zjednoczone przeprowadzały inspekcje reaktora w Dimonie. Johnson chętnie popierał Izrael w przemówieniach, ale dostawy broni uważał za wykluczone121.

Kolejnym dowodem niechęci Waszyngtonu do udzielania Izraelczykom pomocy wojskowej była ich reakcja na wywiad udzielony przez Eszkola czasopismu "U.S. News and World Report". Premier oznajmił, że jeśli wybuchnie wojna, jego kraj będzie liczył na wsparcie 6. Floty Stanów Zjednoczonych. Świat arabski potępił tę wypowiedź i przestał wpuszczać amerykańskie statki do portów w Bejrucie i Aleksandrii. Al-Atasi, prezydent Syrii, zapowiedział, że "ryby w arabskich morzach już wkrótce będą się żywiły gnijącymi trupami [amerykańskich] imperialistów". Departament Stanu szybko ogłosił, że bynajmniej nie obiecywał Izraelowi pomocy i że w razie wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie 6. Flota zachowa neutralność122.

Izrael podjął jeszcze jedną próbę uniknięcia rozlewu krwi i zwrócił się o pomoc do ONZ, co zazwyczaj mu się nie zdarzało. Ambasador Gideon Rafael zaapelował do sekretarza generalnego U Thanta o potępienie syryjskiego rządu, wspierającego terrorystów. U Thant rzadko krytykował państwa arabskie, nie mógł jednak ignorować oczywistych dowodów. 11 maja na konferencji prasowej oznajmił, że "podstępne" ataki na Izrael są "nieakceptowalne", "zagrażają pokojowi" i "stanowią naruszenie litery i ducha porozumień o zawieszeniu broni". Jak podkreślił, "obecnie sprawcy wydają się lepiej przeszkoleni niż partyzanci Fatahu odpowiedzialni za poprzednie incydenty" i wezwał rządy państw regionu, żeby przestały udzielać pomocy bojownikom.

Na pozór zdawało się, że Izrael odniósł niemały sukces: nigdy jeszcze sekretarz generalny ONZ nie skrytykował tak ostro państw arabskich. Ostatecznie jednak skończyło się na niczym. Proponowano, żeby Rada Bezpieczeństwa przedyskutowała sprawę, ale Sowieci utrącili ten pomysł. (Rada miała zresztą inne kłopoty, gdyż w tamtym okresie przewodniczył jej Tajwan, nieuznawany przez jedną trzecią państw członkowskich). Syryjczycy potępili U Thanta. Ich ambasador w ONZ George Tomeh stwierdził, że sekretarz generalny dał Izraelowi "przyzwolenie na użycie siły"123. Ponieważ Arabowie się złościli, a Rada Bezpieczeństwa nie funkcjonowała, U Thant uznał, że będzie lepiej, jeśli powstrzyma się od dalszych kroków. Sprawa umarła śmiercią naturalną.

Tymczasem Rabin, który wiedział o fiasku rozmów Izraela z Amerykanami i o niepowodzeniu inicjatywy sekretarza generalnego ONZ, wypowiadał się w ostrym tonie. Tłumaczył czasopismu "Bamahane" wydawanemu przez Cahal: "Nasza reakcja na działania Jordanii i Libanu uwzględnia to, że żaden z tych krajów nie wspiera terrorystów. Syria natomiast zapewnia im pomoc i dlatego musimy obejść się z nią zupełnie inaczej".

Eszkol i znaczna część członków rządu uznali, że Rabin posunął się za daleko. Wkrótce jednak premier również pozwolił sobie na mocne słowa. "Nie mamy wyboru", powiedział 12 maja członkom partii Mapai. "Niewykluczone, że będziemy musieli wystąpić przeciwko agresorom oraz tym, którzy ich wspierają. Jeśli tak, prawdopodobnie zastosujemy środki co najmniej równie drastyczne jak 7 kwietnia". Następnego dnia w Radiu Izrael premier straszył: "Żadne państwo sprzyjające sabotażystom - a zwłaszcza Syria, która w tym przoduje - nie może cieszyć się bezkarnością". Oliwy do ognia dolali generał Dawid Elazar, dowódca zgrupowania północnego oraz szef wywiadu Cahalu Aharon Jariw. Zagraniczna prasa nagłośniła część tych wypowiedzi. Ezer Weizman pisał po latach w autobiografii: "W tamtych dniach nieustannie wygłaszano kwieciste (może nawet zbyt kwieciste) mowy"124.

Wszystko to dawało się we znaki syryjskiemu reżimowi, który znajdował się na zakręcie z powodu narastającego niezadowolenia dwóch grup: gorliwych wyznawców islamu i przedsiębiorców z klasy średniej. Prezydent Syrii al-Atasi ostrzegał, że jeśli Izrael zaatakuje, "Syria rozpocznie ludową wojnę wyzwoleńczą, a arabskie masy staną do walki". Minister spraw zagranicznych Ibrahim Machus mówił ambasadorowi Smythe'owi o rzekomym "imperialistycznym spisku" przeciwko władzom w Damaszku i o "wysokim prawdopodobieństwie zmasowanej izraelskiej ofensywy, która ruszy w nieodległej przyszłości". Jak twierdził, syjoniści już teraz gromadzą wojska w strefach zdemilitaryzowanych. Kiedy jednak Smythe zasugerował, że syryjskie władze powinny nieco powściągnąć partyzantów, Machus stanowczo się sprzeciwił. "Nie bierzemy odpowiedzialności za Palestyńczyków walczących o swoją zhańbioną ojczyznę", powiedział urażony. "Palestyna to święta sprawa, która nigdy nie umrze".

Słowa Eszkola i Rabina bynajmniej nie odstraszyły Damaszku. Przeciwnie, reżim zaczął jeszcze bardziej wspierać działania Fatahu. 9 i 13 maja doszło do kolejnych ataków; w pierwszym przypadku terroryści przedostali się na terytorium Izraela z Syrii, w drugim z Jordanii. Zatrzymano między innymi znakomicie wyszkolonego szpiega mówiącego po hebrajsku i posługującego się brytyjskim paszportem. Przeprawił się przez Jezioro Galilejskie łodzią - wypłynął z wybrzeża znajdującego się pod kontrolą syryjskiej armii - wyposażony w znaczną ilość materiałów wybuchowych i detonatory, które, jak zeznał, miały posłużyć do zamachu na przywódców Izraela125.

Starania Izraelczyków, pragnących zapobiec krwawej konfrontacji z Syrią, przyniosły efekt przeciwny do zamierzonego. Taki sam skutek miały kontrowersyjne wydarzenia towarzyszące majowej paradzie z okazji Dnia Niepodległości.

Co roku odbywała się ona w innym mieście. W 1967 roku wypadła kolej Zachodniej Jerozolimy, znajdującej się pod kontrolą Izraela. Przysłanie tam żołnierzy, którzy mieli wziąć udział w paradzie, formalnie nie naruszało warunków zawieszenia broni, ale i tak w świecie arabskim, a zwłaszcza w Jordanii, wybuchły głośne protesty. Przyłączyły się do nich ONZ i zachodnie mocarstwa, które zakazały swoim ambasadorom udziału w uroczystościach.

Eszkol lekceważąco odniósł się do krytyków i przypomniał, że Jordania narusza zawieszenie broni, gdyż nie dopuszcza Żydów do Muru Zachodniego i na Górę Oliwną, a poza tym w swojej części Jerozolimy Izrael może robić, co chce. Zarazem postanowił nieco uspokoić sytuację, kazał więc ocenzurować wiersz, który miał zostać odczytany podczas uroczystości przez poetę Natana Altermana i pominąć co bardziej konfrontacyjne strofy. Zdecydował też, że żołnierze uczestniczący w paradzie będą wyposażeni wyłącznie w lekką broń126. Rabin był niezadowolony, ale spełnił polecenie. Do Jerozolimy nie przysłano ani czołgów, ani dział.

Choć premier i szef sztabu różnie reagowali na zagrożenie ze strony Syrii, dogadali się i dzięki wspólnym działaniom uniknęli kryzysu w Jerozolimie. Żaden z nich nie zdawał sobie jednak sprawy, że zamiast tego wkrótce dojdzie do o wiele potężniejszego i o wiele bardziej krwawego konfliktu.

Akcja i reakcja

Przywódcy Egiptu również nie spodziewali się katastrofy. 29 kwietnia Anwar as-Sadat poleciał z wizytą do Mongolii i Korei Północnej. W drodze powrotnej zatrzymał się w Moskwie. Jego podróż nie miała nic wspólnego z konfliktem arabsko-izraelskim, a amerykańska ambasada w Kairze stwierdziła: "Nie spodziewamy się żadnych istotnych rezultatów".

Ocena ta wynikała po części z tego, że Sadat uchodził za niezbyt wpływową postać. Nigdy nie piastował ważnych stanowisk wojskowych, pełnił mało znaczącą funkcję przewodniczącego Zgromadzenia Narodowego. Miał ciemną cerę, był wysoki i małomówny. Mało kto domyśliłby się, że to człowiek o barwnym życiorysie. Podczas drugiej wojny światowej dwukrotnie siedział w więzieniu za spiskowanie z Niemcami - przygotowywał zamach na egipskiego oficera pracującego dla Brytyjczyków - uczestniczył też w rewolucji w 1952 roku. Utrzymywał kontakty z Bractwem Muzułmańskim, sprzeciwiał się tajnym negocjacjom z Izraelem. Uchodził za pryncypialnego i wiernego reżimowi. Zapewne dlatego Naser darzył go zaufaniem i zawsze był gotów go wysłuchać.

Sowieci doskonale o tym wiedzieli, więc zorganizowali Sadatowi spotkania z premierem Kosyginem, przewodniczącym Prezydium Rady Najwyższej ZSRR Podgornym oraz ministrem spraw zagranicznych Andriejem Gromyko i jego zastępcą Siemionowem. Nie ograniczyli się do zwykłej wymiany uprzejmości: uprzedzili, że Izrael planuje rychłą napaść na Syrię w celu obalenia reżimu partii Baas. Kreml już wcześniej udzielił izraelskiemu ambasadorowi ostrzeżenia, mimo to, jak twierdziła Moskwa, przy syryjskiej granicy rozmieszczono od dziesięciu do dwunastu brygad, gotowych rozpocząć kampanię między 16 a 22 maja. Podgorny powiedział Sadatowi: "Nie dajcie się zaskoczyć, nadchodzące dni przesądzą o przyszłości regionu". Dodał, że "Syria znajduje się w trudnej sytuacji, więc zamierzamy jej pomóc". Jak podkreślili Sowieci, Izrael nieprzypadkowo zrezygnował z prezentacji czołgów i dział podczas zbliżającej się parady z okazji Dnia Niepodległości - musiał przerzucić je na północ w ramach przygotowań do ataku127.

Nie do końca wiadomo, dlaczego Sowieci zdecydowali się ostrzec Sadata w tym konkretnym momencie i co chcieli ugrać. Zdaniem niektórych Moskwa wymyśliła kryzys, żeby pomóc Naserowi i zacieśnić swój sojusz z Syrią. Według innych hipotez Sowieci chcieli wciągnąć Egipt do wojny z Izraelem, bo liczyli, że doprowadzi to do upadku Nasera, a w rezultacie wzmocni Syrię i komunistów. Nadeszła odpowiednia chwila, żeby wykorzystać słabość Ameryki, zajętej Wietnamem, postawić tamę coraz silniejszym chińskim wpływom na Bliskim Wschodzie i zadać ostateczny cios syjonistom. Jeszcze inni posuwali się do twierdzenia, że Stany Zjednoczone celowo doprowadziły do wycieku izraelskich planów ataku, żeby osłabić presję, którą Egipt wywierał na kraje Zatoki Perskiej albo że sam Izrael po kryjomu ujawnił swoje zamiary, gdyż zależało mu na wywołaniu wojny z udziałem wszystkich państw regionu. Byli sowieccy urzędnicy winili później agentów KGB działających w Izraelu. "Przesyłali nam niepotwierdzone informacje, które wymagały weryfikacji", wspominał Karen Brutenc, członek Rady Najwyższej ZSRR. "Ale Siemionow nie umiał się powstrzymać i od razu przekazał je Egipcjanom"128.

Trzeba mieć w pamięci, że ostrzeżenia Sowietów nie były niczym nowym. W poprzednim roku kilkakrotnie alarmowali, że Izrael zamierza uderzyć na Syrię. Wynikało to z podziałów na Kremlu i z różnic zdań w kwestii sowieckich interesów na Bliskim Wschodzie. Sowieci spodziewali się, że Izrael weźmie odwet na Syrii, nie chcieli jednak wojny, która objęłaby cały region, gdyż mogłoby to zmusić ich do konfrontacji z Amerykanami, a ponadto istniało duże prawdopodobieństwo, że wszystko zakończy się porażką Arabów. Zarazem Moskwie zależało na podtrzymywaniu napięć w regionie, żeby kraje arabskie musiały zwracać się do niej o wsparcie. Właśnie dlatego podkreślała, że Egipt musi pomóc w odstraszeniu Izraelczyków; właśnie dlatego powiedziano Sadatowi o dziesięciu-dwunastu brygadach zgromadzonych niedaleko granicy. Trzeba też pamiętać, że komuniści wierzyli we własną propagandę i w hasła o perfidnych imperialistach i syjonistach - rząd Wielkiej Brytanii określał to mianem "ideologicznego zaślepienia" - co mogło się przyczynić do wyolbrzymienia groźby ze strony Izraela129.

W ostatecznym rozrachunku motywy przyświecające Sowietom miały mniejsze znaczenie niż reakcja Egiptu. Sadat wrócił do Kairu po północy 14 maja i od razu pojechał do domu Nasera. Zastał tam nie tylko prezydenta, ale też marszałka Amira: okazało się, że zostali już poinformowani przez Sowietów o mobilizacji izraelskich wojsk. Ambasador ZSRR w Egipcie Dmitrij Pożidajew przekazał szczegóły na ten temat Ministerstwu Spraw Zagranicznych; szef wywiadu Salah Nasir poznał dodatkowe detale dzięki miejscowemu agentowi KGB. Nadeszła też depesza z Damaszku, pierwsza z wielu:

Amir oznajmił ponadto, że widział fotografie lotnicze, które potwierdzały, że Izrael gromadzi wojska na granicy130.

Przez ostatnie miesiące Syryjczycy wielokrotnie alarmowali, że Izrael szykuje się do inwazji. Naser konsekwentnie ich ignorował, tym razem jednak nie mógł zlekceważyć tak konkretnych doniesień z tak wielu źródeł, między innymi z Kremla. Dodatkowe potwierdzenie stanowiły agresywne wypowiedzi Eszkola i Rabina oraz wymowna nieobecność dział i czołgów na paradzie w Jerozolimie. Naser i Amir do rana rozmawiali o możliwych konsekwencjach ataku Izraela na Syrię i o tym, jak powinien zareagować Egipt. Zastanawiali się także, czy wydalić siły pokojowe ONZ z półwyspu Synaj. O godzinie siódmej trzydzieści zdecydowali, że sztab generalny spotka się jeszcze przed południem i podejmie decyzje w sprawie dalszych działań131.

Należało unikać pochopnych kroków, gdyż kryzys gospodarczy w Egipcie dotknął również armię, której liczebność rosła mimo cięć budżetowych. Przekładało się to na braki sprzętowe - na jeden sprawny odrzutowiec przypadało teraz ośmiu pilotów - i doprowadziło do niemal całkowitego wstrzymania ćwiczeń i manewrów. Nie wszystkie problemy miały jednak związek z pieniędzmi. Najwyższe stanowiska w wojsku otrzymywali ludzie o dobrych koneksjach rodzinnych i politycznych, niekoniecznie najbardziej kompetentni, którzy z kolei celowo dobierali sobie nieudolnych - a zatem niestanowiących zagrożenia - zastępców. Brakowało wzajemnej lojalności między dowódcami, a już zwłaszcza między dowódcami a zwykłymi żołnierzami. "Zawsze było mi żal Egipcjan porzuconych na Synaju, kiedy oficerowie masowo wyjeżdżali na długie weekendy do Kairu", wspominał generał Rikhye z UNEF. Nie istniał żaden system współpracy czy choćby komunikacji między siłami lądowymi, powietrznymi i marynarką wojenną. Obieg rozkazów był absurdalnie skomplikowany i często mijało dużo czasu, zanim polecenia wydane przez dowództwo docierały wreszcie do żołnierzy na polu bitwy. Ci ostatni właściwie nigdy nie wykazywali się inicjatywą. Osiągnięcia i rezultaty nie miały większego znaczenia - liczyła się ideologia. "Dostawaliśmy mnóstwo książek i broszur na temat chwalebnej rewolucji 23 lipca", narzekał generał Abd al-Munim Chalil, dowódca egipskich spadochroniarzy. "Były w idealnym stanie, co zresztą nieustannie kontrolowano. Im więcej książek miała jednostka i im bardziej o nie dbała, tym wyżej oceniano jej zdolność bojową. Oficerowie często żartowali sobie z tej literatury, ale i tak targali ją ze sobą do Jemenu, żeby dowieść swojej lojalności"132.

Naser był informowany o problemach, z którymi mierzyły się siły zbrojne, wskutek czego jeszcze bardziej utwierdzał się w przekonaniu, że należy unikać wojny z Izraelem. Nadal wygłaszał ostre przemówienia - "Chcemy stanąć do walki o wyzwolenie Palestyny", zapewniał studentów prawa na Uniwersytecie w Aleksandrii 10 maja 1967 roku - ale w żaden sposób nie zareagował na starcie sił powietrznych z 7 kwietnia. Mustafa Kamel, ambasador Egiptu w Waszyngtonie, nieustannie powtarzał Amerykanom, że Naser zamierza trzymać kwestię Izraela "w zamrażarce". Biały Dom zaczął nawet rozważać ponowne udzielenie Egiptowi pomocy. "Nikt nie lubi dawać pieniędzy despotom, trzeba jednak pamiętać, że Naser pozostaje najpotężniejszym przywódcą na Bliskim Wschodzie [...] i hamuje zapędy arabskich radykałów, dążących do katastrofalnego w skutkach starcia z Izraelczykami", pisał Walt Rostow w notatce wewnętrznej przekazanej prezydentowi133.

Amerykanie nie wiedzieli, że silna frakcja egipskich dowódców domaga się wojny. Choć wielu generałów dostrzegało wady i problemy sił zbrojnych, podkreślali, że Egipt ma kilkakrotnie więcej samolotów, czołgów i dział niż Izrael, co zapewni Arabom zwycięstwo. Zwracali ponadto uwagę, że Izrael boryka się z kłopotami gospodarczymi, a jego mieszkańcy są coraz bardziej zniechęceni, nie jest już zatem tak silny, jak kiedyś. Należało go zaatakować, zanim sam uderzy na Syrię lub Jordanię. Sidki Mahmud mówił z dumą, że "obrona powietrzna Egiptu i nasz system ostrzegawczy pozwolą w porę zatrzymać atak nieprzyjaciela, bez względu na to, ile samolotów rzuci przeciwko nam i z którego kierunku". Wierzył, że egipskie jednostki pancerne będą mogły bez przeszkód posuwać się naprzód osłaniane przez pociski otrzymane od ZSRR. Jeszcze większa pewność siebie rozpierała Amira. "Nasze siły zbrojne nie tylko zdołają odeprzeć izraelską inwazję, ale też ruszyć na wschód", informował Nasera na początku maja. "Egipt wywalczy sobie na tyle silną pozycję, że będzie mógł dyktować warunki i zmusić Izrael do uznania praw Arabów i Palestyńczyków"134.

Wszystkie te entuzjastyczne zapewnienia nie przekonały prezydenta, który nieustannie powtarzał doradcom, że w razie wojny Egipt będzie walczył nie tylko z Izraelem, ale również ze Stanami Zjednoczonymi. Tak naprawdę jednak dla Nasera najbardziej liczyło się nie to, czy egipska armia zdoła pokonać Izraelczyków, ale to, czy on sam utrzyma się u władzy, jeśli po kolejnym ataku na Syrię znów nie przyjdzie jej z pomocą. Obalenie partii Baas mogło wywołać efekt domina i doprowadzić do upadku innych "postępowych" reżimów w całym regionie. Zaczęłoby się w Iraku i Jemenie, skończyłoby się zapewne w Egipcie. Poza tym egipsko-syryjski pakt okazałby się fikcją, a Egipt straciłby w oczach Sowietów. "Może dojść do załamania się frontu wschodniego", powiedział Naser Hajkalowi w rozmowie prowadzonej za pośrednictwem szyfrowanej linii telefonicznej łączącej bezpośrednio ich gabinety. "Wówczas Egipt musiałby w pojedynkę zmierzyć się z Izraelem". Ale po As-Samu i po wydarzeniach z 7 kwietnia Naser nie mógł już trzymać się z boku135.

Nie mógł też oddać inicjatywy Amirowi. Stosunki między nimi były bardziej napięte niż kiedykolwiek wcześniej. Naser bał się buntu, próbował więc ponownie wcielić do armii emerytowanych oficerów, żeby informowali go o posunięciach marszałka. Amir zablokował tę inicjatywę, następnie odrzucił propozycję objęcia urzędu premiera w zamian za rezygnację z kontroli nad siłami zbrojnymi. Miał teraz tak ogromne wpływy, że jego protegowani, minister obrony Szams Badran i dowódca sił powietrznych Sidki Mahmud, zepchnęli na boczny tor szefa sztabu Fawziego, lojalnego wobec Nasera. Wyglądało też na to, że Amir spróbuje wykorzystać ewentualny kryzys na północy. Gdyby poprowadził armię do zwycięstwa, mógłby sięgnąć po władzę136. Naser chciał temu zapobiec. Zarazem pragnął odzyskać inicjatywę w polityce wewnętrznej i w całym regionie, a także pokazać Arabom, że tylko on - nie Amir i nie Syria - zdoła obronić ich przed Izraelem.

Zgodnie z planem członkowie egipskiego sztabu spotkali się 15 maja o godzinie jedenastej trzydzieści w Kwaterze Głównej. Przewodniczył Amir. Szef wydziału wojskowego generał major Muhammad Ahmad Sadik omówił otrzymane od Sowietów, Syryjczyków i Libańczyków informacje na temat koncentracji izraelskich sił przy syryjskiej granicy i ewentualnego ataku między 17 a 21 maja. Następnie Amir wydał rozkaz postawienia sił powietrznych i wszystkich jednostek bojowych w stan najwyższej gotowości oraz mobilizacji rezerwistów. W ciągu następnych czterdziestu ośmiu - siedemdziesięciu dwóch godzin armia miała wkroczyć na półwysep Synaj i utworzyć trzy linie defensywy, rozpoczynając operację "Zdobywca". Zarazem nie wykluczano działań ofensywnych. Generałowi Fawziemu kazano jak najszybciej polecieć do Damaszku i zapewnić Syryjczyków, że Egipt jest gotów wykorzystać wszystkie środki, którymi dysponuje, żeby "zniszczyć siły powietrzne Izraela i zająć jego terytorium"137.

Naser tymczasem udał się na Plac Tahrir do doktora Mahmuda Fawziego, swojego głównego doradcy do spraw polityki zagranicznej. Fawzi, podobnie jak Sadat, cieszył się wyjątkowym zaufaniem prezydenta. Brytyjczycy nazywali go szarą eminencją, "zdolnym negocjatorem i skutecznym dyplomatą [...]. Służy ekstremistom, ale umie przedstawiać ich pomysły i żądania w niezwykle taktowny sposób". Naser i Fawzi musieli omówić wyjątkowo delikatną kwestię ewentualnego wydalenia sił pokojowych ONZ. Amir powtarzał, że trzeba się ich po prostu pozbyć, ale prezydent Egiptu wolał mniej radykalne rozwiązania. Nie chciał, żeby kryzys w Syrii przerodził się w kryzys na półwyspie Synaj, nie uśmiechała mu się perspektywa bronienia Gazy, która w razie wojny najprawdopodobniej zostałaby zaatakowana przez Izrael, ponadto nie zamierzał ponownie wysyłać wojsk do Szarm asz-Szajch. Gdyby tak postąpił, musiałby zamknąć Cieśninę Tirańską - było przecież nie do pomyślenia, żeby izraelskie statki przepływały przez nią na oczach egipskich żołnierzy - a wówczas Izrael niemal na pewno przeprowadziłby akcję odwetową.

Fawzi przygotował zawczasu analizy, z których wynikało, że Naser ma pełne prawo wydalić UNEF bez uprzednich konsultacji ze Zgromadzeniem Narodowym lub Radą Bezpieczeństwa ONZ. Zasugerował ponadto nakazanie siłom pokojowym, żeby przeniosły się do Gazy i Szarm asz-Szajch. Gdyby Naser wydał takie polecenie generałowi Rikhyemu, a nie U Thantowi, podkreśliłby, że jego decyzja ma przede wszystkim charakter praktyczny. Naser był pod wrażeniem argumentów swojego doradcy i uwierzył, że plan może wypalić. Jego poprzednie kontakty z U Thantem oraz Indiami i Jugosławią, krajami nadzorującymi dwa największe kontyngenty sił pokojowych, pozwalały żywić nadzieję, że żądania zostaną spełnione, a wojska przeniosą się do Szarm asz-Szajch i Gazy138.

Podczas gdy Fawzi przygotował list do Rikhyego, Naser omówił swoją decyzję ze sztabem generalnym i z wysokimi urzędnikami, między innymi z wiceprezydentem Zakariją Muhi ad-Dinem. Po południu plan zaczęto wcielać w życie. Ogłoszono stan wyjątkowy. Żołnierze otrzymali rozkaz powrotu z przepustek, a policjanci z urlopów, anulowano wizy studenckie, wzmocniono ochronę mostów i budynków publicznych. Wszystkie te działania, tłumaczone "napiętą sytuacją w strefach zdemilitaryzowanych między Syrią a Izraelem, koncentracją izraelskich wojsk oraz groźbami i żądaniami pod adresem Damaszku", stanowiły jedynie zapowiedź głównej atrakcji, a mianowicie wielkiej defilady wojskowej w Kairze. O godzinie czternastej trzydzieści tysiące żołnierzy przemaszerowały przez środek miasta, mijając między innymi ambasadę Stanów Zjednoczonych. Amir przeprowadził inspekcję wojsk. Wcześniej wydał dowódcom tajne rozkazy: polecił, aby "bacznie śledzili rozwój wydarzeń, zarówno politycznych, jak i militarnych, żeby móc ustalić odpowiedni moment i czas rozpoczęcia udanej operacji".

"Pospiesznie zebraliśmy wojska i wysłaliśmy je na front", wspominał Muhammad Ahmad Chamis, oficer wojsk łączności służący w 6. Dywizji, odznaczony weteran wojny w Jemenie. "Ruszyliśmy bez przygotowania, bez zadbania o podstawowe sprawy". Generał porucznik Anwar al-Kadi, szef działań operacyjnych w sztabie głównym, mówił: "Nie wiedzieliśmy o rozkazach wydanych armii bezpośrednio przez najwyższego dowódcę [Amira]. Ludzie rządzący Egiptem dążyli do eskalacji - nie rozumieliśmy dlaczego - a tymczasem nieustannie nadchodziły sprzeczne rozkazy. Musieliśmy skierować całe dywizje na Synaj bez żadnego planu, bez wyznaczonych celów strategicznych"139. Wojska posuwały się dwiema wąskimi szosami, zalanymi po wiosennych deszczach. Ostatecznie dotarły nad Kanał Sueski, gdzie dowódcy skonfiskowali promy wykorzystywane do zaopatrywania sił pokojowych ONZ.

Gdyby Egipt zamierzał od razu zaatakować Izrael, przerzucenie wojsk na Synaj odbyłoby się po cichu, najlepiej pod osłoną nocy. Zamiast tego Naser urządził wielki pokaz, pragnął bowiem zakomunikować Izraelowi, że Egipt nie ma wrogich zamiarów, ale nie będzie tolerował ewentualnej napaści na Syrię. Egipscy dowódcy nie odczytali jego przesłania, zwłaszcza że nie wydano im rozkazów, co mają robić, kiedy już znajdą się na półwyspie Synaj. Generał Fawzi wspominał później: "Nasze wojska wyszły z Kairu i udały się na półwysep, gdzie nie wyznaczono żadnego rejonu koncentracji oddziałów. Wkrótce zaczęły padać pytania, na czym ma polegać ta misja". Urzędnicy egipskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych również chcieli się tego dowiedzieć. Mahmud Rijad orientował się w sytuacji jeszcze gorzej niż dowódcy. Nie było żadnych spotkań ani narad. Dyplomaci dysponowali wyłącznie informacjami pochodzącymi z gazet.

Jeśli Naser zdawał sobie sprawę z panującego chaosu, najwyraźniej niespecjalnie się nim przejmował. Dowiódł wszem wobec, że choć pięćdziesiąt tysięcy egipskich żołnierzy tkwi w Jemenie, jego kraj jest prawdziwą potęgą. "Jednostki na froncie jemeńskim właściwie się nie liczyły", stwierdził później Ali Sabri, wpływowy członek otoczenia prezydenta. "Wojska pancerne i siły powietrzne były skoncentrowane w Egipcie". Wielka armia maszerująca w biały dzień miała odstraszyć Izrael i sprawić, że Egipcjanie odzyskają poczucie dumy. Naser pragnął wygrać wojnę propagandową bez choćby jednego wystrzału140.

Izraelczycy nie mieli pojęcia o tych wydarzeniach. Eszkol i Rabin, zajęci uroczystościami z okazji Dnia Niepodległości, nie zamierzali poświęcać zbyt dużo czasu na nowe zarzuty Sowietów dotyczące rzekomego zagrożenia, w obliczu którego stoi Syria. Premier spotkał się z ambasadorem Czuwachinem i, podobnie jak w przeszłości, zapewnił, że nie planuje podboju Damaszku. Zaprosił nawet Czuwachina na północną granicę, żeby dyplomata mógł przekonać się na własne oczy, że wszystko jest w porządku. Gdyby faktycznie zgromadzono tam dwanaście brygad - czyli czterdzieści tysięcy żołnierzy i trzy tysiące pojazdów - z pewnością nie uszłoby to jego uwagi. Czuwachin, baryłkowaty blondyn, nudny i pozbawiony poczucia humoru, odparł, że jego zadaniem jest powtarzać przekaz sowieckich władz, a nie ustalać prawdę. W następnych dniach Izrael dwukrotnie ponowił zaproszenie na północ i apelował do ambasadora, żeby uspokoił Syryjczyków. Czuwachin za każdym razem odmówił. Mimo to w Izraelu mało kto przeczuwał, że nadchodzi gigantyczny kryzys. Gdy sowiecki ambasador oznajmił Arye Levaviemu, dyrektorowi generalnemu izraelskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych: "Zostaniecie ukarani za sojusz z imperialistami i stracicie dostęp do Morza Czerwonego", nikt w Jerozolimie nie wszczął alarmu141.

Izraelczycy nie zadali sobie ponadto pytania, czy Sowieci poinformowali Egipt o rzekomej koncentracji wojsk na granicy, a jeśli tak, to czy Naser postanowił zareagować. Według wszystkich raportów wywiadu i według doniesień otrzymywanych od Amerykanów egipski przywódca nie chciał rozlewu krwi i nie wykluczał przyszłego porozumienia pokojowego. Zakładano ponadto, że nadal popiera obecność sił pokojowych ONZ na półwyspie Synaj, mimo nieustannej krytyki ze strony innych państw arabskich, zwłaszcza Jordanii. Prognozy dotyczące Egiptu i jego chęci do prowadzenia wojny były znacznie bardziej optymistyczne niż w 1965 roku i w okresie szczytów arabskich. Skoro egipska gospodarka pogrążyła się w recesji, a Arabowie nie potrafili się zjednoczyć, Naser musiałby być szaleńcem, żeby uderzać na Izrael wspierany przez Francję i 6. Flotę Stanów Zjednoczonych. Do ataku mogłoby dojść tylko wówczas, gdyby egipski przywódca uznał, że dysponuje znaczną przewagą militarną, gdyby w Izraelu doszło do kryzysu wewnętrznego i, co najważniejsze, gdyby Izrael stracił sojuszników. Taki splot okoliczności wydawał się skrajnie mało prawdopodobny142.

Mimo to Eszkol nie czuł się zbyt pewny siebie. Niepokoiły go rywalizacje między państwami arabskimi i między supermocarstwami. Reagował na to wszystko zuchwale, a zarazem bojaźliwie, przez co dolewał oliwy do ognia. 13 maja, w przemówieniu z okazji Dnia Pamięci Poległych Żołnierzy Izraelskich, wychwalał "niezłomność i upór [...], dzięki którym nasi sąsiedzi pojęli, że nie zdołają nas pokonać w bezpośredniej walce. Dziś boją się atakować nas frontalnie [...] i ciągle odsuwają konfrontację na odległą przyszłość". Potem jednak, w przemówieniu do kierownictwa partii Mapai, ostrzegał: "Otaczają nas wrogowie. Nawet jeśli dziś się im nie uda, niewykluczone, że zatriumfują jutro albo pojutrze. Wiemy, że świat arabski jest podzielony na pół [...], ale przecież może się to zmienić"143.