ROZDZIAŁ IIMPERIUM NERONA
W opinii Korneliusza Tacyta (P. Cornelius Tacitus), jednego z najwybitniejszych historyków starożytności, Rzymianie zaakceptowali monarchię cezarów, gdyż - za cenę wolności - zagwarantowała im pokój1. Istotnie, pragnienie stabilizacji stanowiło naturalną reakcję na chaos ostatnich dziesięcioleci republiki, pełnych wojen domowych, buntów czy proskrypcji, a jednoosobowe rządy wydawały się jedynym sposobem, by ową stabilizację zapewnić. Problem polegał na tym, iż władza królewska (regnum) - najbardziej oczywista forma monarchii - kojarzyła się Rzymianom z tyranią, z zamianą wolnych obywateli w poddanych, którzy musieli wysługiwać się panującemu. Królowie nie zasługiwali na posłuszeństwo, przeciwnie: obalenie Tarkwiniusza Pysznego (L. Tarquinius Superbus) uchodziło za szczególnie chwalebne wydarzenie w dziejach Rzymu, zaś Juniusz Brutus (L. Iunius Brutus) i inni spiskowcy cieszyli się sławą narodowych bohaterów.
Geniusz ustrojowych reform Augusta polegał na pogodzeniu jednoosobowych w praktyce rządów z wciąż żywą republikańską ideologią. Oficjalnie państwo rzymskie zachowało dotychczasowy ustrój, co prawda w zreformowanej (czy też odnowionej, jak określała to oficjalna propaganda) postaci. Nadal wybierano nowych konsulów, pretorów i innych magistratów, losowano przynajmniej niektóre prowincje, nadal istniał senat, a od czasu do czasu lud rzymski wyrażał swoją wolę na zgromadzeniach. Równocześnie pełnia rzeczywistej władzy spoczywała w rękach Augusta, a potem jego następców, którzy bezwzględnie karali każdego notabla, jaki śmiałaby im się przeciwstawić albo choćby wydawał się do tego zdolny.
Formalnie pozycja cezarów wynikała z bezprecedensowego połączenia urzędów i prerogatyw, podzielonych w okresie republiki pomiędzy różne podmioty. Wyższe imperium prokonsularne (imperium maius) dawało cezarom zwierzchnictwo nad armią, władzę nad około połową prowincji imperium2, a także możliwość kontrolowania pozostałych namiestników. Władza trybuńska (tribunica potestas) zapewniała osobistą nietykalność, inicjatywę ustawodawczą oraz prawo weta; prawo rekomendacji (ius commendationis) pozwalało wskazywać kandydatów na urzędy. Uprawnienia cenzora (zwykle przyjmowane czasowo) gwarantowały wpływ na skład senatu, do tego dochodziły różne pomniejsze urzędy, pełnomocnictwa i tytuły honorowe: przewodnictwo kolegium pontyfików (jako najwyższy pontyfik - pontifex maximus), status princepsa, czyli pierwszego z senatorów, kierownictwo zaopatrzenia stolicy w zboże itp.
Skupienie takiego zakresu władzy w rękach jednej osoby sugerowałoby, że rzekomo zachowany ustrój republiki stał się pozbawionym znaczenia pozorem lub fikcją. Jeśli jednak tak było, to tylko do pewnego stopnia: ideologia republikańska nie została do końca wyprana z treści i w pewnym zakresie osłabiała pozycję władcy. Pomimo wszystkich swych uprawnień panujący pozostał jednym z senatorów; nawet oficjalna tytulatura, która wskazywałaby na jego nadzwyczajną pozycję, wykształcała się przez lata - ostatecznie synonimami rzymskiego monarchy stały się tytuły princepsa (za republiki honorowano nim pierwszego na liście senatorów), cezara (dawniej przydomek gałęzi rodu Juliuszów)3 i augusta (określenie zaczerpnięte z obrzędów augurów, w pierwotnym znaczeniu: obiekt wywyższony przez bóstwo). Co jednak najważniejsze, władza rzymskiego cezara - w przeciwieństwie do władzy średniowiecznych królów na przykład - nie miała suwerennego charakteru, gdyż wynikała z uprawnień przyznanych przez lud rzymski. To obywatele byli ostateczną instancją w państwie i to o ich dobro musiał zabiegać panujący. Owszem, ludowi czy jego co bardziej aktywnym przedstawicielom brakowało legalnych sposobów, by odsunąć princepsa, który sprzeniewierzał się swej misji; w takiej sytuacji pozostawały im jednak środki pozaprawne.
Stojąca za cesarską władzą ideologia w połączeniu z głównymi zasadami ustroju czyniły ze stanowiska princepsa, jak ujął to Paul Veyne, "zawód wysokiego ryzyka"4. W praktyce, gdyby którykolwiek senator zdołał obalić panującego, miałby nie gorsze prawo do rządzenia niż poprzednik. Przywiązanie Rzymian do sukcesji dynastycznej (notable dziedziczyli obok majątku zasługi swych przodków, ich klientelę, powiązania polityczne itp.) redukowało wprawdzie niebezpieczeństwo, zwłaszcza gdy władzę sprawowali przedstawiciele tak popularnych rodów, jak Juliusze i Klaudiusze, ale z drugiej strony zachęcało do spiskowania krewnych panującego. W konsekwencji kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa princepsa zyskiwała jego osobista auctoritas. Pod tym określeniem kryła się trudna do precyzyjnego zdefiniowania aura prestiżu, dostojeństwa oraz władzy, również tej nieformalnej. Poziom auctoritas zależał od wielu czynników, w tym miejscu wszelako warto podkreślić znaczenie jednego - zachowanie samego władcy. Rzymianie, zwłaszcza ci lepiej urodzeni, oczekiwali, że princeps będzie prowadził życie nie odbiegające zanadto od życia innych senatorów; że będzie respektował zasady mos maiorum (obyczaju przodków). Bardzo źle widziano zachowania uznawane za niegodne (na przykład występy na scenie), brak umiaru w korzystaniu z luksusu czy folgowanie zachciankom (na przykład poprzez ciągłe obżarstwo, upijanie się czy rozpustę). Odrzucenie tych ograniczeń - a przy niemal absolutnej władzy trudno było uniknąć różnych pokus - powodowało, że w oczach Rzymian princeps wychodził z roli pierwszego obywatela i automatycznie wcielał się w rolę tyrana. Tyrana, którego zgodnie z republikańską ideologią można, a nawet trzeba obalić.
Niemniej w ostatecznym rozrachunku nawet ci princepsi, którym nie brakowało auctoritas, nie mogli czuć się całkiem bezpieczni. August był doskonale świadomy, że może paść ofiarą zamachu i na wszelki wypadek podczas posiedzeń senatu nosił pod togą pancerz. Tyberiusz (Ti. Iulius Caesar) przeżył chwile grozy na wieść, że jego najbliższy współpracownik, prefekt pretorianów Eliusz Sejanus (L. Aelius Seianus) dopuścił się przeciw niemu zdrady5. Liczne, jak twierdzi Swetoniusz (C. Suetonius Tranquillus)6, próby zamordowania Gajusza Kaliguli (C. Iulius Caesar Augustus Germanicus) wydały owoc już po trzech latach - w styczniu 41 r. princeps zginął pod ciosami mieczy grupy pretorianów i senatorów, a wraz z nim jego żona Cezonia (Milonia Caesonia) i ich córka.
Udany zamach na Kaligulę i następujące po nim wydarzenia stanowiły swoisty test trwałości rzymskiej monarchii, a równocześnie ujawniły pewne ukryte jej cechy. Przede wszystkim stało się jasne, że od rządów cezarów nie ma odwrotu. Za przywróceniem republiki opowiadała się tylko część senatorów, podczas gdy pozostali wraz z rzymskim pospólstwem i wojskiem (dotyczyło to zwłaszcza pretorianów) nie życzyli sobie żadnych zmian ustrojowych. Obywatelom niebiorącym udziału w polityce cezar jawił się jako dobroczyńca: wypłacał żołd, rozdawał zboże, urządzał igrzyska. Z kolei spora część rzymskich elit widziała we władcy gwaranta stabilności imperium, a także ważny czynnik w planowaniu własnej kariery.
Akceptacja dla jednoosobowych rządów nie była jednak bezwarunkowa, czego nie potrafił dostrzec Kaligula i co w konsekwencji kosztowało go życie. Rzymskie elity zraziła otwarta walka z senatem oraz ostra kampania politycznego terroru, którego ofiarą padło co najmniej dwudziestu pięciu notablów7. Być może jeszcze większy opór wzbudzało zachowanie cezara, otwarcie aspirującego do statusu bóstwa i nie stroniącego od ostentacyjnej ekstrawagancji (aczkolwiek przekazy źródłowe mogą być w tej kwestii wyolbrzymione). Pogarda, z jaką Kaligula odnosił się do swojego otoczenia, urażała godność wolnych obywateli, którzy czuli się traktowani jak niewolnicy i niekoniecznie zamierzali to znosić - nie przypadkiem czołową rolę w zamachu odegrał pretoriański trybun Kasjusz Cherea (Cassius Chaerea), systematycznie poniżany przez princepsa.
Trzecia lekcja wynikająca z obalenia Kaliguli dotyczyła wojska. Jak się okazało, rzymska armia nie tylko gwarantowała nowy ustrój, ale i miała decydujący wpływ na wybór osoby princepsa. To właśnie pretorianom Klaudiusz zawdzięczał swe wyniesienie, gdyż niechętny mu senat jedynie zaakceptował decyzję gwardii. Z kolei w następnym roku żołnierze uratowali cezara przed upadkiem lub wojną domową, kiedy zbuntował się namiestnik Dalmacji Skrybonianus (L. Aruntius Camillus Scribonianus). Po krótkim wahaniu legiony, na czele których legat planował pomaszerować na Rzym, odmówiły mu posłuszeństwa, pozbawiając rebelię jakichkolwiek szans na sukces, a sam Skrybonianus popełnił samobójstwo8.
Poparcie udzielone Klaudiuszowi przez pretorianów i mieszkańców stolicy dobitnie potwierdziło preferowanie przez Rzymian sukcesji dynastycznej. Pozornie nowy cezar nie wydawał się predestynowany do rządzenia - większość swego życia spędził odsunięty od spraw państwowych, w dodatku otaczała go wątpliwa sława osoby upośledzonej fizycznie i umysłowo. Jednak wszystkie te wady blakły w zestawieniu z rodzinnymi koneksjami Klaudiusza, który chociaż nie należał do rodu Juliuszów (inaczej niż poprzedzający go princepsi), był blisko spokrewniony z Kaligulą i Tyberiuszem9. Nowy władca starał się zresztą podkreślić i wzmocnić te związki, najpierw dodając do swej tytulatury julijski przydomek "cezara", później zaś żeniąc się z Julią Agrypiną (Iulia Agrippina Minor), w prostej linii prawnuczką samego Augusta10.
Klaudiusz okazał się nadspodziewanie zdolnym i kompetentnym princepsem, który w trudnych warunkach utrzymał się u władzy przez ponad trzynaście lat. Nie uniknął jednak opozycji i spisków - bunt Skrybonianusa stanowił tylko jeden z wielu - ani represjonowania prawdziwych i potencjalnych przeciwników politycznych. Co charakterystyczne, wśród skazanych na śmierć znalazły się tak bliskie Klaudiuszowi osoby, jak jego żona Messalina (Valeria Messalina), zięć (Cn. Pompeius Magnus) i kandydat na takowego (L. Iunius Silanus Torquatus), teściowa (Domitia Lepida Minor) oraz siostrzenica (Iulia) i bratanica (Iulia Livilla). Obawy przed zdradą z ich strony bynajmniej nie były urojone; w istocie rodzina cesarska stanowiła jedno z trzech środowisk, gdzie mogła się uformować opozycja zdolna do obalenia władcy11. Na swoje nieszczęście w 54 r. Klaudiusz przeoczył kolejny spisek w tym gronie i zginął otruty z poduszczenia Agrypiny, przynajmniej jeśli wierzyć starożytnym autorom12.
Ze względu na popularność dynastii nie ulegało wątpliwości, że po Klaudiuszu będzie rządzić któryś z jego synów - naturalny Brytanik (Ti. Claudius Caesar Britannicus) z małżeństwa z Messaliną lub adoptowany Neron (Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus; przed adopcją L. Domitius Ahenobarbus), potomek Agrypiny z jej pierwszego małżeństwa. Starszy o trzy lata Neron miał znacznie silniejszą pozycję, głównie dlatego, że jego konkurent nie wszedł jeszcze w wiek męski. Nieformalny status następcy tronu potwierdzało małżeństwo Nerona z córką Klaudiusza i Messaliny Oktawią (Claudia Octavia)13 oraz nadane mu zaszczyty, obejmujące władzę prokonsularną poza Rzymem, tytuł księcia młodzieży (princeps iuventatis) oraz desygnowanie na konsula na rok 56, a więc z pominięciem minimalnego wieku, który pozwalał objąć ten urząd. Przyszły cezar mógł również liczyć na oddanych stronników, w tym prefekta gwardii pretoriańskiej Burrusa (Sex. Afranius Burrus) oraz swego wychowawcę, wpływowego filozofa Senekę (L. Annaeus Seneca). W momencie śmierci Klaudiusza właśnie ci ludzie wspólnie z noszącą tytuł augusty Agrypiną (której zresztą Neron zawdzięczał swe wyniesienie i zaplecze polityczne) zadbali o sprawny przebieg sukcesji.
W chwili objęcia tronu, 13 października 54 r., Neron nie miał jeszcze skończonych 17 lat, co czyniło go najmłodszym władcą w dziejach cesarstwa rzymskiego. W oczach wielu Rzymian była to istotna zaleta, a także powód, by udzielić cezarowi swoistego kredytu zaufania. Również Neron wyszedł naprzeciw oczekiwaniom obywateli (zwłaszcza tych lepiej urodzonych) i w swych pierwszych wystąpieniach obiecał zwiększyć udział senatu w rządzeniu imperium oraz odżegnał się od stosowania politycznego terroru. Wrażenie początku nowej, szczęśliwej ery widać nawet w nieoficjalnych utworach z epoki, by wspomnieć "Apocolocyntosis" ("Udynienie boskiego Klaudiusza") Seneki, gdzie nowy cezar jest przedstawiony jako nieomal równy Apollinowi14.
Co prawda młodość i związane z nią niedoświadczenie princepsa niosły i mniej korzystne konsekwencje. W dziejach Rzymu trafiali się wybitni politycy, którzy rozpoczęli karierę w podobnym wieku - wystarczy wspomnieć Pompejusza (Cn. Pompeius Magnus) i Augusta - jednak w niczym nie przypominali oni Nerona. Na ile można ocenić charakter nowego cezara ze źródeł, to brakowało mu zdolności przywódczych, podobnie jak dojrzałości czy poczucia bezpieczeństwa. W zamian Neron przejawiał nadmierną potrzebę akceptacji, którą starał się realizować poprzez zdobywanie uwagi otoczenia, bez szczególnego przebierania w środkach. Młody princeps źle znosił stres, jeszcze gorzej niepowodzenia, a przy tym nie traktował najwyższej władzy jako pierwszoplanowego obiektu swoich marzeń15. Zdarzały się sytuacje, gdy pod wpływem presji Neron groził możliwością abdykacji, względnie deklarował, że nie widzi w oddaniu władzy żadnej tragedii16.
Przy swoim niedoświadczeniu i kompleksach, by odnaleźć się w roli władcy, Neron potrzebował doradców, ludzi obeznanych z funkcjonowaniem imperium, ale też budzących zaufanie samego princepsa. Taka sytuacja zdawała się szczególnie korzystna dla Agrypiny, kobiety nadzwyczaj ambitnej, a przy tym ze względu na płeć pozbawionej prawa do pełnienia urzędów. Usadowienie na tronie młodego syna dawało jej niepowtarzalną szansę przejęcia steru rządów; w wymarzonym przez nią układzie Neron miał pozostać zaledwie figurantem, firmującym decyzje podejmowane przez matkę. Problem polegał na tym, że Agrypina chciała zarazem kontrolować wszystkie, włącznie z osobistymi aspekty życia Nerona, na co ten z kolei nie zamierzał się godzić. Równocześnie augusta weszła w konflikt z Burrusem i Seneką, których zaniepokoiła jej bezwzględność oraz autorytarny charakter, mogące podkopać popularność reżimu. We współpracy z cezarem obaj dostojnicy szybko pozbawili Agrypinę większości wpływów, po czym zajęli miejsce jego głównych doradców.
Jak się okazało, Burrus i Seneka potrafili pokierować Neronem z pożytkiem dla niego, siebie i imperium. W okresie zamkniętym latami 54-58 rzymski władca w zasadzie nie wychodził z roli pierwszego obywatela i - jeśli zaufać dokonanej z perspektywy półwiecza ocenie Trajana (M. Ulpius Traianus II) - zdołał przyćmić w tym czasie wszystkich innych princepsów17. Pozytywnego wizerunku reżimu nie naruszyły nawet pierwsze, na razie nieliczne morderstwa polityczne. Śmierć prokonsula Azji Marka Juniusza Sylanusa (M. Iunius Silanus Torquatus) przypisano intrygom Agrypiny, podobnie jak szybką rozprawę z wpływowym wyzwoleńcem Narcyzem (Narcissus). Dopiero otrucie Brytanika, który zginął na wydanej przez Nerona uczcie tuż przed swymi czternastymi urodzinami, wywarło większe wrażenie, choć głównie z powodu dramatycznych okoliczności samej zbrodni. Jak bowiem zauważył Tacyt: "bardzo wielu ludzi uniewinniało [to morderstwo] biorąc pod uwagę, że niezgody między braćmi są prastare, a współudział w rządach niemożliwy"18.
Patrząc z szerszej perspektywy, śmierć Brytanika (a w pewnym stopniu i Marka Sylanusa, który po kądzieli był praprawnukiem Augusta) wpisywała się schemat dynastycznego morderstwa, praktyki często stosowanej już przez poprzednich cezarów. Kolejnej zbrodni na łonie własnej rodziny Neron dokonał w marcu 59 r., jednak tym razem miała ona bezprecedensowy charakter, gdyż ofiarą princepsa padła jego własna matka. Początkowo, by śmierć Agrypiny wyglądała na przypadkową, zainscenizowano katastrofę jej statku, ale skomplikowany plan zawiódł i Neron musiał wydać prefektowi floty Anicetusowi (Anicetus) bezpośredni rozkaz zabójstwa. W nowych okolicznościach nie było mowy o uniknięciu odpowiedzialności, stąd oficjalnie rozgłoszono, iż augusta usiłowała dokonać zamachu na cezara. W rzeczywistości, jak twierdzi Tacyt, morderstwo dojrzewało w umyśle Nerona od dawna19. Rzymski władca nie potrafił znosić pouczeń i dezaprobaty Agrypiny, czuł się osaczony jej wpływami, nadto obawiał się - co prawda w cokolwiek irracjonalny sposób - że kobieta, która dała mu władzę, może mu ją łatwo odebrać20.
Wieści o zamordowaniu Agrypiny wywołały niejednoznaczne reakcje. Pospólstwo rzymskie uwierzyło w oficjalną wersję wydarzeń i radowało się, że ukochany cezar uniknął niebezpieczeństwa. Również niektórzy pretorianie gratulowali princepsowi ocalenia, zaś senat na specjalnym posiedzeniu uchwalił publiczne modły dziękczynne oraz inne wyrazy wdzięczności dla Nerona i bogów. Na pozór z rzeszy służalców wyłamał się tylko senator Trazea Petus (P. Clodius Thrasea Paetus), przywódca niewielkiego kręgu tzw. opozycji stoickiej, wydaje się jednak, iż wielu innych po prostu ukrywało potępienie i odrazę. Według Tacyta oficjalne okoliczności "zamachu" od początku budziły niewiarę, a późniejsi spiskowcy i buntownicy będą wypominać Neronowi matkobójstwo jako jedną z jego największych zbrodni21.
Z drugiej strony zabójstwo Agrypiny, abstrahując od moralnej ohydy tego czynu, dodało Neronowi pewności siebie. Odtąd nie musiał już obawiać się zaborczej i dominującej matki, był również mniej skłonny ulegać Burrusowi i Senece, na co najlepiej wskazuje zorganizowanie morderstwa wbrew ich woli22. Powszechne gratulacje z powodu uniknięcia "zamachu" pozwoliły Neronowi odczuć, jak ogromną popularnością się cieszy, zaspokajając (przynajmniej na chwilę) jego potrzebę akceptacji. Podziw ze strony tłumów stał się dla cezara tak ważny, że wkrótce sam zaczął o niego zabiegać, jednak, co zaskakujące, nie tyle jako władca, co... artysta i sportowiec.
Karierę bohatera masowej rozrywki, lub mówiąc bardziej obrazowo celebryty-amatora23, Neron zainaugurował jeszcze w 59 r., wcielając się w rolę woźnicy rydwanu - co prawda jeżdżąc nie w cyrku, ale na specjalnie dlań przygotowanym fragmencie pola watykańskiego. Niedługo potem cezar zorganizował swe pierwsze "autorskie" igrzyska, Juwenalia. Głodny artystycznej sławy, wystąpił na nich w charakterze pieśniarza, aczkolwiek fakt, że spektakl odbywał się dla wyselekcjonowanej publiczności, świadczy o niejakiej obawie przed reakcją obywateli, a zapewne i o naciskach ze strony doradców. Entuzjastyczna reakcja widowni rozwiała tylko część obaw. W 60 r. odbyły się w Rzymie następne, wzorowane na greckich igrzyska, nazwane od imienia władcy Neroniami; sam cezar wszakże zrezygnował z roli uczestnika. To wyrzeczenie zrekompensowały mu liczne recitale, wydawane dla zaproszonych gości (względnie na ich prośby) w prywatnych pałacach i posiadłościach.
Nawet jeśli uznać, że kolejne, adresowane do coraz szerszej publiczności występy przydawały Neronowi pewnej popularności, zwłaszcza wśród rzymskiego plebsu, to równocześnie dewastowały jego wizerunek w oczach wyższych sfer. Zgodnie z mos maiorum muzyczne i sportowe popisy zaprzeczały godności rzymskiego arystokraty i sprowadzały na niego infamię24. Tymczasem młody cezar nie tylko odrzucił tradycyjną pogardę wobec artystów - w mniemaniu elit zajęcia godnego niewolników, wyzwoleńców lub zniewieściałych Greków - ale wręcz otwarcie z nią walczył. Z woli Nerona na senatorów lub ekwitów, którzy odważyliby się wystąpić z nim na igrzyskach, czekały nagrody pieniężne lub obietnice kariery; specjalnie zorganizowani ekwici, nazwani augustianami, utworzyli elitarną grupę klakierów. Na tle śpiewających arystokratów oraz gromkiego aplauzu augustianów Neron przestawał być (przynajmniej w założeniu) odmieńcem i spychał do tej roli krytykujących go tradycjonalistów. Niestety dla cezara, mentalność notablów nie była równie podatna na zmiany, co ich publiczne zachowanie. W realiach lat 60. I wieku zaproszenie do występu od propozycji nie do odrzucenia dzieliła nader cienka granica, toteż notable mogli czuć się przymuszeni do udziału w błazeństwie i skrywać w głębi ducha poczucie poniżenia i wstydu - te zaś w oczywisty sposób decydowały o ich stosunku do władcy.
Zaangażowanie Nerona w spektakle artystyczne i sportowe było najmocniejszym jak dotąd sygnałem wskazującym, że rzymski władca odchodzi od swej dotychczasowej linii politycznej, opartej na samokontroli i współpracy z senatem. Rola odpowiedzialnego pierwszego obywatela okazała się nie do pogodzenia z temperamentem cezara, który pod wpływem swych sympatii, ambicji oraz fobii skłaniał się ku zupełnie innym metodom zachowania i rządzenia. I stosownie do nich reorganizował swe polityczne zaplecze. Wbrew zapowiedziom z początków panowania wzrosły wpływy cesarskich wyzwoleńców i to nie tylko tych piastujących funkcje sekretarzy - przykładowo, Anicetus dowodził do 62 r. flotą miseńską, w 61 r. Poliklet (Polyclitus) przyczynił się do odwołania namiestnika Brytanii Swetoniusza Paulinusa (C. Suetonius Paulinus), zaś Akratus (Acratus) wypełniał zadanie rekwirowania znajdujących się w Azji dzieł sztuki, które miały trafić do nowego pałacu cezara25. W najbliższym otoczeniu Nerona wielkie wpływy zdobyła jego ówczesna kochanka Poppea (Poppaea Sabina), pozostająca w nieformalnym związku z władcą co najmniej od 58 lub 59 r.26. Innym bliskim współpracownikiem cezara został Tygellinus (Ofonius Tigellinus), najpierw mianowany prefektem wigilów, a po śmierci Burrusa w 62 r. jednym z dwóch prefektów gwardii pretoriańskiej. W nowym gronie doradców zabrakło natomiast miejsca dla Seneki; osamotniony i atakowany, wychowawca Nerona wycofał się z polityki najpewniej jeszcze w 62 r.
Przypieczętowaniem ewolucji reżimu stała się nowa polityka bezpieczeństwa, której autorstwo starożytne źródła przypisują świeżo nominowanemu Tygellinusowi27. O ile bowiem poprzedni prefekt chronił cezara, nakłaniając go do unikania konfliktów z elitami, to dla nowego najlepszym ku temu sposobem były represje. Już w 62 r. ofiarami pozaprawnych egzekucji padli dwaj spokrewnieni z dynastią arystokraci, Faustus Sulla (Faustus Cornelius Sulla Felix) i Rubelliusz Plautus (C. Rubellius Plautus). W tym samym roku na życzenie cezara senat wznowił procesy o obrazę majestatu - jako pierwszy został skazany (co prawda jedynie na banicję i konfiskatę majątku) senator Antystiusz Sozjanus (Antistius Sosianus), który obraził princepsa, pisząc krytykujący go paszkwil. Największe wrażenie wywołała jednak śmierć żony Nerona Oktawii. Skrępowany bezdzietnym i nieudanym małżeństwem oraz naciskany przez Poppeę, princeps dokonał aktu rozwodu, po czym oskarżył byłą żonę o cudzołóstwo i aborcję, skazał na banicję, a wreszcie kazał zamordować.
Z politycznego punktu widzenia rozprawa z Oktawią oraz zawarte tuż po jej śmierci małżeństwo z Poppeą przyniosły cezarowi niemal same straty. Córka Klaudiusza legitymizowała dynastyczny status Nerona (jak niegdyś wyraził się Burrus, wniosła mu w posagu władzę nad państwem)28, poza tym była nadzwyczaj popularna. Dla odmiany Poppea budziła autentyczną niechęć, nie tylko wśród senatorów, ale nawet rzymskiego plebsu, który podczas spontanicznych demonstracji obalał jej posągi i żądał powrotu Oktawii (czym zresztą sprowokował proces i egzekucję). Co więcej, nowa wybranka Nerona również nie zdołała dać mu następcy - urodzona w 63 r. Klaudia zmarła jako niemowlę, a sama Poppea nie przeżyła kolejnej ciąży29.
Wprowadzając swój reżim na nowy kurs w polityce wewnętrznej, Neron ewidentnie zlekceważył niebezpieczeństwa, jakie wiązały się z konfrontacją z senatem i elitami. Bezkarne eliminowanie niewygodnych mu osób, nowe otoczenie złożone z potakiwaczy i pochlebców, pozorny brak oznak oporu - wszystko to sprawiło, że cezar uległ złudzeniu wszechmocy i skonstatowawszy, że "żaden z princepsów nie wiedział, co mu wolno"30, zaczął się prowadzić niczym hellenistyczny monarcha. Rytm dworskiego życia wyznaczały wystawne, horrendalnie kosztowne uczty wydawane przez lub dla Nerona31. O perwersyjności jego życia seksualnego świadczą pseudo-małżeństwa z wyzwoleńcem Pitagorasem (Pythagoras) i kastratem Sporusem (Sporus), albo zarzuty, iż zgwałcił westalkę Rubrię (Rubria). Występy w Neapolu w 64 r., a potem na drugich Neroniach w Rzymie (igrzyska odbywały się w cyklu 5-letnim) otworzyły quasi-profesjonalny etap scenicznej kariery princepsa, który odtąd rywalizował w konkursach muzycznych, teatralnych i w wyścigach rydwanów niczym zwykły zawodnik. Nawet biorąc poprawkę na przesadę niechętnych Neronowi źródeł, jego zachowanie musiało szokować ekstrawagancją, w mniemaniu wielu Rzymian właściwą dla postaci tyrana.
Wszystkie wady Nerona dały znać o sobie przy okazji wielkiego pożaru, który spustoszył Rzym w lipcu 64 r. Osobisty nadzór princepsa nad walką z żywiołem oraz jego pomoc dla poszkodowanych nie zapobiegły pojawieniu się pogłosek, wedle których to cesarscy dworzanie podkładali ogień po mieście, podczas gdy ich pan śpiewał na tle płomieni pieśń o upadku Troi. Trudno co prawda uwierzyć, by cezar rzeczywiście kazał podpalić miasto (w istocie podobne klęski zdarzały się wielokrotnie w dziejach Rzymu), jednak sam fakt uznawania zarzutu za wiarygodny32 ujawnia fatalną reputację Nerona - nieobliczalnego zbrodniarza, dbającego jedynie o artystyczną sławę. Obciążające cezara podejrzenia nie znikły nawet wówczas, gdy wskazał chrześcijan jako "sprawców" pożaru, choć trzeba przyznać, iż prześladowania rzekomo wywrotowej sekty spotkały się generalnie z aprobatą obywateli33.
Głównym błędem, w wyniku którego Rzymianie uznali Nerona za podpalacza, była skwapliwość, z jaką wykorzystał pożar do realizacji własnych marzeń. I tak, duża część zrujnowanego centrum stolicy została przeznaczona pod nowy pałac cezara. Słynny Złoty Dom (Domus Aurea), jak nazwano powstający kompleks, miał zająć co najmniej 50 ha (!) terenów34, na których wcześniej znajdowały się rezydencje najpotężniejszych rodów senatorskich. Wywłaszczeni arystokraci zyskali dodatkowy powód do nienawiści, ale nie chodziło tylko o straty materialne. Projekt Złotego Domu wyróżniał się szokującym przepychem - stojący w przedsionku posąg Nerona mierzył 120 stóp wysokości35, okrągłą salę jadalną wykonano jako obrotową, w innych wydrążono sufity, by sypać na gości pachnidła i kwiaty. Jak pisze Swetoniusz: "wszystko kapało od złota, migotało od drogich kamieni i konch perłowych"36. Ogólnie rzecz biorąc, nowa siedziba Nerona stanowiła swoistą manifestację jego megalomanii, ekstrawagancji i pretensji do statusu wykraczającego daleko poza wzorzec pierwszego obywatela.
Architektoniczne ambicje Nerona nie ograniczyły się do pałacu; odbudowa zniszczonych dzielnic Rzymu również miała przebiegać pod jego dyktando. Większość podjętych zarządzeń - poszerzenie ulic, nakaz ograniczenia wysokości domów czy korzystania z niepalnego budulca przy konstruowaniu niższych kondygnacji - była uzasadniona względami przeciwpożarowymi. Z drugiej strony spowalniały one odbudowę, podnosiły koszty, wreszcie wymagały dodatkowej przestrzeni, której i tak brakowało wskutek powstania Złotego Domu. Niewykluczone, że pogłoski, jakoby Neron zamierzał zmienić nazwę stolicy na Neropolis, odzwierciedlają krytyczny stosunek Rzymian do rekonstrukcji miasta w postaci wymarzonej przez cezara; poza tym stanowią czytelne odniesienie do jego megalomanii oraz ślepej miłości do kultury greckiej37.
Jeśli aktywność Nerona po pożarze pogłębiła jego konflikt z senatem oraz wzbudziła niechęć części rzymskiego plebsu (zwłaszcza tej bogatszej), to w dziedzinie finansów doprowadziła do istnej katastrofy. Starożytni autorzy nie precyzują, ile princeps wydał na Złoty Dom, łatwo się jednak domyślić, iż była to gigantyczna suma38. Równie duże koszty wiązały się z partycypowaniem princepsa w odbudowie Rzymu, chociażby przez finansowanie prac nad świątyniami i budynkami użyteczności publicznej albo wypłacanie nagród dla aktywnych przedsiębiorców. Jakby tego było mało, równolegle podjęto inne kosztowne projekty, na przykład budowę kanału między Jeziorem Awernyńskim a ujściem Tybru. Wątpliwe jest, by ktokolwiek przejmował się rachunkiem ekonomicznym; w istocie Neron był dumny, że nigdy czegoś takiego nie czynił39. Oczywiście przy takim nastawieniu cezara nie było mowy, by zrezygnował z otaczającego go zbytku, hojnego obdarowywania faworytów czy innych przejawów rozrzutnego stylu życia.
Gwałtowny wzrost wydatków reżimu okazał się nadzwyczaj trudny do pokrycia. Nie wystarczyło podniesienie podatków40, tym bardziej że nadmierny fiskalizm groził buntami w prowincjach; te zresztą z trudem znosiły nawet obecne obciążenia, a i Neron pamiętał lekcję powstania Boudiki (Boudicca), kiedy wyzyskiwana Brytania omal nie wyzwoliła się spod rzymskiej władzy. Ograniczone zasoby skłoniły cezara do reformy menniczej, która weszła w życie około 64/65 r. - w jej wyniku moneta srebrna (denar) stała się lżejsza i zawierała mniej szlachetnego kruszcu, co zmniejszyło jej wartość o ponad 10%; nieco mniejsza redukcja dotknęła też monetę złotą (aureus)41. Powiększeniu dochodów służyło przejmowanie majątków skazanych na śmierć lub banicję "osób niewdzięcznych wobec princepsa", przymusowy udział cezara w niektórych spadkach, a nawet spekulacja pewnymi rodzajami towarów - działalność powszechnie uważana za niegodną arystokraty42.
Mimo wszystkich wysiłków państwo rzymskie nie zdołało zapobiec utracie płynności w budżecie43, a o skali kryzysu najlepiej świadczy konieczność wstrzymania wypłat żołdu i odpraw dla żołnierzy. Sytuacja, stwarzająca zagrożenie dla samych podstaw reżimu, nie otrzeźwiła jednak Nerona, który zamiast ograniczyć wydatki uwierzył, że pokryje deficyt... skarbem kartagińskiej królowej Dydony (Dido), rzekomo ukrytym od stuleci w pieczarze. Kuriozalne przedsięwzięcie (jedynym dowodem istnienia skarbu były sny pewnego ekwity) z udziałem żołnierzy, okrętów i mnóstwa przekopujących ziemię wieśniaków zakończyło się rzecz jasna fiaskiem, zmuszając princepsa-artystę do dalszego szukania sposobów na zdobycie tak potrzebnych mu bogactw.
We współczesnej historiografii dość popularny jest pogląd, iż pożar Rzymu stanowił w panowaniu Nerona punkt zwrotny, a jego reżim nigdy nie sprostał konsekwencjom katastrofy44. I rzeczywiście - po 64 r. wpływowe grupy społeczeństwa szybko straciły cierpliwość dla prowadzonej przez princepsa polityki. Dotyczyło to w pierwszym rzędzie stanu senatorskiego, który w większości odbierał Nerona jako pozbawionego godności i norm moralnych tyrana, wiodącego państwo ku upadkowi. Italskie i prowincjonalne elity raziła rabunkowa eksploatacja ich zasobów, nieunikniony efekt rozrzutności cezara. Co jednak najważniejsze, od Nerona zaczęła dystansować się siła nie tylko zapewniająca mu osobiste bezpieczeństwo, ale i stanowiąca podstawę rzymskiej monarchii - armia.
Od początku rządów cezara-artysty jego stosunki z wojskiem nie wykraczały poza niezbędne minimum. W przeciwieństwie do swoich poprzedników Neron nigdy nie marzył o podbojach, nigdy nie dowodził w polu ani nawet nie odwiedził żadnego oddziału poza tymi, które obsługiwały go na co dzień (pretorianie, floty italskie). Zwycięstwa odnoszone przez rzymskich wodzów (głównie w Brytanii i Armenii) pozwoliły cezarowi uzyskać co najmniej dwanaście salutacji imperatorskich, trudno jednak powiedzieć, na ile wynikłe z kształtu rzymskiej monarchii zaszczyty45 zwiększyły autorytet władcy wśród żołnierzy. Zwłaszcza że Neron nie okazywał specjalnej wdzięczności swym wodzom - najlepsi z nich: Korbulon (Cn. Domitius Corbulo) i Swetoniusz Paulinus, nie otrzymali nawet odznak tryumfalnych, w dodatku pierwszy został zmuszony do samobójstwa, a drugi odwołany pod byle pretekstem. Zawieszenie żołdu, choćby chwilowe, ujawniało, jak niska jest pozycja armii na liście priorytetów Nerona, zaś krążące po imperium wieści o jego ekscentrycznym stylu życia raczej nie wzbudzały przychylności żołnierzy. Wśród pretorianów, którzy mogli obserwować princepsa na co dzień, znaczna część kadry dowódczej żywiła do cezara skrytą odrazę.
Zawiązany na początku 65 r. spisek Pizona stanowił pierwszą poważną próbę obalenia Nerona, podwójnie niebezpieczną, gdyż zaangażowali się w nią zarówno senatorzy, jak i pretorianie. Stojący na czele zamachowców Gajusz Kalpurniusz Pizon (C. Calpurnius Piso) pochodził ze starego, republikańskiego rodu, pod względem prestiżu niewiele ustępującego Klaudiuszom; poza nim do spisku przystąpiło kilkunastu senatorów - wśród nich wybitny łaciński poeta Lukan (M. Annaeus Lucanus) - oraz ekwitów, nie licząc osób niższych stanów. Jeszcze większe wrażenie robi wkład pretorianów, od których, jak podejrzewa Tacyt, wyszła inicjatywa zamachu46. W dowództwie gwardii po stronie Pizona stanęło trzech (z dwunastu) trybunów, tyluż centurionów, a nawet jeden z prefektów, Feniusz Rufus (L. Faenius Rufus), aczkolwiek ten ostatni bez specjalnego przekonania47. Warto też zaznaczyć, że o ile większość spiskowców-senatorów motywowały osobiste urazy względem Nerona, to pretorianie działali z bardziej idealistycznych pobudek48. Zdemaskowany trybun Subriusz Flawus oznajmił cezarowi w twarz, że nienawidzi go: "odkąd stałeś się mordercą matki i żony, woźnicą, aktorem i podpalaczem", podczas gdy centurion Asper (Sulpicius Asper) oznajmił, iż mógł pomóc władcy tylko zadając mu śmierć, gdyż ten: "splugawił się już wszelką hańbą"49.
Nieudolne kierownictwo spiskowców, ich wewnętrzne zróżnicowanie oraz brak zdecydowania sprawiły, że zanim doszło do zamachu Neron dowiedział się o niebezpieczeństwie i mógł mu skutecznie przeciwdziałać. Jednak ujawnione w śledztwie rozmiary zagrożenia wywołały istny szok na dworze. Przerażony Neron zamknął się w pałacu, podczas gdy jego ludzie przeczesywali stolicę i sąsiednie miejscowości w poszukiwaniu zdrajców. Zamknięto drogi do Rzymu, zarządzono blokadę Tybru i wybrzeża. Ważniejsze misje wykonywali świeżo rekrutowani pretorianie, wsparci przez germańską straż princepsa, gdyż dłużej służący żołnierze stracili zaufanie władcy. Oczywiście niemal wszyscy aktywni spiskowcy zostali ukarani śmiercią - Pizon, Lukan i być może ich najwyżsi rangą wspólnicy popełnili na rozkaz cezara samobójstwa, pozostali zginęli w egzekucjach z ręki pretorianów50.
Decyzje wieńczące spisek Pizona wyraźnie wskazują, że to nielojalność pretorianów poruszyła reżim w największym stopniu. Senatorów i ekwitów miały spacyfikować represje, lecz samych żołnierzy Neron wolał raczej pozyskać niż zastraszyć. Bezpośrednio po zlikwidowaniu spisku każdego pretorianina nagrodzono sumą 2000 HS; dodatkowo cezar przejął na siebie koszty ich wyżywienia, dotychczas potrącane z żołdu. Wymianie uległa większość wyższej kadry dowódczej - straconego prefekta Feniusza Rufusa zastąpił Nymfidiusz Sabinus (C. Nymphidius Sabinus), ponadto zdymisjonowano czterech pretoriańskich trybunów, którzy uchodzili za krytycznych wobec princepsa. Co zaskakujące, spośród trzech kolejnych trybunów zaangażowanych w spisek Neron nakazał stracić tylko Subriusza Flawusa, a pozostałych chciał ułaskawić (ostatecznie obaj popełnili samobójstwa), być może wskutek obawy przed rozdrażnieniem żołnierzy. Jeśli chodzi o notablów zasłużonych w walce ze spiskowcami, prefekt Tygellinus oraz pretor Nerwa (M. Cocceius Nerva; późniejszy princeps) i senator Petroniusz Turpilianus (P. Petronius Sabinus Turpilianus) otrzymali odznaki tryumfalne, a prefekt Nymfidiusz Sabinus konsularne. W sumie, militarny charakter przyznanych nagród (odznaki tryumfalne były zwykle zarezerwowane dla zwycięskich wodzów) oraz wyróżnienie żołnierzy pieniędzmi sugerują, że Neron odbierał zdławienie spisku bez mała jako wygraną wojnę domową.
Chociaż sprawnie poprowadzone śledztwo pozwoliło schwytać wszystkich wspólników Pizona, nawet po ich wyeliminowaniu Neron nie czuł się całkiem bezpieczny. Przeżyty przez rzymskiego władcę wstrząs sprawił, że grono osób podejrzewanych o zdolność do zdrady znacznie się powiększyło, obejmując w praktyce każdego notabla, do którego cezar czuł urazę, zazdrość lub niechęć. Polityce nasilenia represji sprzyjali czołowi doradcy Nerona; dzięki niej Tygellinus umacniał się na pozycji niezastąpionego strażnika princepsa, zaś inni zwolennicy reżimu zyskiwali okazję do wzbogacenia się (prawo gwarantowało donosicielom hojne nagrody), zaatakowania swych wrogów albo do zdobycia przychylności cezara. Prześladowanie opozycji miało również podtekst ekonomiczny, zważywszy na zyski płynące z konfiskowania majątków skazanych. Tacyt wprost informuje, że ryzyko oskarżenia zależało od bogactwa podejrzanych, a Pliniusz dopowiada, iż tylko w Afryce wyroki śmierci dla sześciu największych posiadaczy ziemskich pozwoliły Neronowi przejąć połowę uprawianej w prowincji ziemi51.
Prewencyjne uderzenia w potencjalnych wrogów Nerona rozpoczęły się jeszcze w trakcie rozprawy ze spiskowcami Pizona. Pod pretekstem konszachtów z niedoszłymi zamachowcami rozkaz samobójstwa otrzymał dawny wychowawca cezara Seneka52, zaś wysłani przez władcę pretorianie zamordowali urzędującego konsula Westynusa (M. Vestinus Atticus). Do jesieni 66 r. ofiarami Nerona padło kilkunastu kolejnych notablów, w tym "arbiter elegancji" Gajusz Petroniusz (C. Petronius Arbiter), były prokonsul Azji Antystiusz Wetus (L. Antistius Vetus), odznaczony za służbę w Brytanii Marek Ostoriusz Skapula (M. Ostorius Scapula; syn legata tej prowincji za rządów Klaudiusza), dwaj bracia Seneki (Annaeus Mela i L. Iunius Gallio Annaeanus) oraz najwybitniejsi przedstawiciele "opozycji moralnej" w senacie: Barea Soranus i Trazea Petus. Wielu senatorów i ekwitów zostało skazanych na wygnanie, często z zupełnie błahych powodów, chociażby oskarżony o przyjaźń z Seneką Nowiusz Pryskus (Novius Priskus) albo niejaka Sylię (Silia), której Neron zarzucił... plotkowanie.
Nowej fali terroru nie uszli nieliczni pozostali przy życiu krewni i powinowaci Nerona albo jego poprzedników. Już w 64 r., na krótko przed pożarem Rzymu, samobójstwo popełnił prawnuk Augusta Decymus Juniusz Sylanus (D. Iunius Silanus Torquatus II), oskarżony o przygotowywanie buntu i pretensje do władzy cesarskiej. W 65 r. jego siostrze, Junii Lepidzie (Iunia Lepida) zarzucono kazirodztwo i uprawianie czarnej magii; równocześnie wyroki banicji otrzymali mąż Lepidy Kasjusz Longinus (C. Cassius Longinus) i jej bratanek Lucjusz Sylanus (L. Iunius Silanus Torquatus), przy czym tego drugiego wkrótce zamordowali pretorianie. W 66 r. Neron kazał zabić swą przybraną siostrę Antonię (Claudia Antonia)53, mszcząc się w ten sposób za odmowę małżeństwa. Warto zwrócić uwagę na sam fakt pojawienia się podobnej propozycji - świadczy on o próbie odzyskania przez princepsa pozycji dynastycznej, którą dawał mu status zięcia boskiego Klaudiusza, utracony po rozwodzie z Oktawią. Ostatecznie Neron zawarł ślub ze Statylią Messaliną (Statilia Messalina; jej poprzedni mąż Westynus był jedną z ofiar terroru cezara), ale para nie doczekała się potomstwa, które mogłoby przejąć władzę w razie śmierci princepsa.
Polityka represji, nawet jeśli poprawiała poczucie bezpieczeństwa cezara, z pewnością nie ratowała jego reżimu przed utratą legitymizacji, zwłaszcza w oczach terroryzowanych elit. Neron musiał zdawać sobie sprawę z niechęci oraz pogardy, którymi darzyli go liczni senatorzy, obywatele i poddani; stąd zresztą wspomniana próba ożenienia się z Antonią. Zamiłowanie do hellenistycznych wzorców oraz rosnąca megalomania nasunęły Neronowi sposób na podreperowanie autorytetu - mianowicie rozwijanie własnego kultu. Datowane na 65 r. emisje monet ukazywały princepsa w promienistej koronie, będącej atrybutem boga Heliosa54; prawdopodobnie identyczną postać przybrał posąg władcy przed Złotym Domem. W tym samym czasie senat rozpatrzył projekt ufundowania w Rzymie świątyni Nerona (po namyśle cezar odłożył budowę na okres po swojej śmierci), zaś miesiąc kwiecień przemianował na neroneus. Kolejnym krokiem ku wywyższeniu Nerona stał się zwyczaj czczenia jego niebiańskiego głosu (caelestis vox) poprzez składanie ofiar, do czego zostali zobowiązani senatorzy55.
Występy na arenach, ostentacyjna hojność oraz wymuszony kult własnej osoby zapewniały raczej tani poklask niż należny cezarowi respekt. Realnym osiągnięciem w kreowaniu wizerunku Nerona jako godnego przywódcy imperium stała się dopiero zorganizowana w 66 r. koronacja armeńskiego króla Tiridatesa, wieńcząca wieloletnią wojnę z Armenią i Partami. Osiągnięty kosztem gigantycznych wydatków splendor, z jakim przyjmowano wschodnich gości, nie tylko olśnił króla i rzymskich widzów, ale także przysłonił wątpliwe rezultaty działań zbrojnych (zwłaszcza upokarzającą kapitulację rzymskiej armii pod Rhandeją w 62 r.) oraz samego porozumienia, w istocie sankcjonującego pozostanie Armenii w partyjskiej sferze wpływów56. Korzyści z (propagandowego) tryumfu na wschodzie okazały się tak duże, że zachęciły Nerona, by samemu odwiedzić tamtejsze rejony imperium. Plan wyprawy przewidywał wizytę w Grecji, następnie podbój Etiopii oraz ekspedycję na Kaukaz, prawdopodobnie przeciwko plemionom Alanów57. Trudno zgadnąć, czy cezar umiałby się odnaleźć na czele armii, niemniej - zważywszy na polityczne znaczenie wojska - ewentualny sukces z pewnością ułatwiłby mu dalsze rządy.
Wielka podróż Nerona rozpoczęła się pod koniec września 66 r., ale jej przebieg niewiele przypominał pierwotne plany. Jeszcze przed opuszczeniem Italii wykryto tajemniczy (zachowane źródła informują o nim nadzwyczaj skąpo) spisek, któremu przewodził Anniusz Winicjanus (Annius Vinicianus)58, zięć Korbulona i jeden z jego dowódców podczas wojny w Armenii59. Dla Nerona był to sygnał do nowej fali represji, wymierzonej tym razem w wyższe kadry wojskowe. Pomimo braku dowodów winy Korbulon został wezwany na konsultacje z cezarem do Grecji, gdzie natychmiast po przybyciu otrzymał rozkaz samobójstwa. W identyczny sposób Neron potraktował legatów wojsk Dolnej i Górnej Germanii, braci Skrybonianów (P. Sulpicius Scribonianus Rufus i P. Sulpicius Scribonianus Proculus)60. Egzekucje dowódców trzech największych armii imperium uzupełniła dymisja legata Mezji Plaucjusza Sylwanusa (Ti. Plautius Silvanus Aelianus), jednego z wybitniejszych ówczesnych namiestników i wodzów, który do końca panowania Nerona musiał się wycofać z życia publicznego61.
Zachowane źródła tylko mimochodem wspominają o reakcji wojska na czystkę wśród wyższych dowódców, wiele jednak wskazuje, że była ona bardzo nieprzychylna Neronowi. Prawdopodobnie największe niezadowolenie zapanowało wśród oddziałów w Syrii, gdzie doszło do bliżej nieznanych naruszeń dyscypliny62. Współcześni historycy są zdania, że przez dwanaście lat swej służby na czele wschodnich armii Korbulon zbudował silną klientelę w oparciu o kadry podległych mu oddziałów - pod jego dowództwem służyli przyszli legaci prowincji i legionów, co najmniej kilku konsulów, nowy prefekt Egiptu, a także tysiące niższych rangą oficerów i żołnierzy. Dla wszystkich tych ludzi śmierć Korbulona oznaczała utratę patrona, części zdobytych za jego pośrednictwem wpływów oraz nadziei na szybką karierę63. Podobna sytuacja mogła panować w nadreńskich armiach, którymi bracia Skrybonianusowie dowodzili przez okres co najmniej czterech lat.
Spisek Winicjanusa zbiegł się, raczej nieprzypadkowo, z dalszym zaostrzeniem stosunków cezara z senatem, które na tym etapie przypominały już zimną wojnę. Ponieważ represje nie zdołały spacyfikować senatorskiej opozycji, Neron postanowił ograniczyć polityczne znaczenie senatu jako takiego. Demonstracją intencji princepsa stało się przekazanie na czas pobytu na wschodzie władzy nad Italią i Rzymem w ręce wyzwoleńca Heliusza (Helius), włącznie z prawem skazywania na śmierć, banicję lub konfiskatę mienia każdego wichrzyciela, bez względu na jego pozycję społeczną oraz bez konieczności konsultowania z kimkolwiek wyroku64. W wyniku tej jednej decyzji przedstawiciele czołowych arystokratycznych rodów znaleźli się na łasce byłego niewolnika, co musieli odbierać jako osobistą hańbę, tym bardziej że Heliusz istotnie posłał na śmierć co najmniej jednego senatora65. Ze swojej strony Neron przestał wspominać senat podczas oficjalnych wystąpień, a w prywatnych rozmowach zapowiadał, że w przyszłości odsunie cały stan od sprawowania funkcji państwowych66. Jego zamiary uprawdopodobniała nowa polityka personalna; straciwszy resztki zaufania do arystokratów, Neron przestał ich uwzględniać przy dokonywania nominacji, a najważniejsze funkcje powierzał odtąd niżej urodzonym dorobkiewiczom albo biernym, pozbawionym autorytetu starcom.
Kryzys w stosunkach z senatem oraz problemy z armią nie wyczerpywały listy konfliktów, z którymi w 66 r. musiał zmierzyć się Neron. W czasie pobytu cezara w Grecji, trwające od lata niepokoje w Judei przekształciły w ogólnonarodowe powstanie - a warto zaznaczyć, że ucisk podatkowy prowincji oraz faworyzowanie przez administrację greckich mieszkańców Cezarei i Aleksandrii w ich konfliktach z Żydami niemało przyczyniły się do wojny. Pierwsza próba stłumienia rebelii zakończyła się klęską legata Syrii pod Jerozolimą, co zmusiło Rzymian do skierowania oddziałów przeznaczonych na etiopską i kaukaską ekspedycję do walki z powstańcami67. Wydaje się, że nawet wtedy Neron nie zrezygnował z planów wyprawy, jednak zgromadzenie nowej armii wymagało co najmniej roku przygotowań. Specjalnie utworzony legion I Italica, który miał stanowić jądro tych sił, osiągnął gotowość bojową prawdopodobnie 20 września 67 r.68; kolejne oddziały ściągane z Brytanii (legion XIV Gemina) oraz znad Renu (wśród nich vexillatio legionu XV Primigenia) mogły pojawić się w Azji dopiero w 68 r.
Jak można podejrzewać, Neron nie zmartwił się zbytnio odłożeniem wyprawy na Kaukaz, gdyż to na pobycie w Grecji zależało mu najbardziej. Tamtejsza kultura od dzieciństwa budziła bezgraniczny podziw princepsa, ona również inspirowała go do występów na scenie. Greccy widzowie nie gorszyli się śpiewem ani wyścigami rzymskiego władcy, przeciwnie, ich zachwyt wydawał się nie mieć granic. Dla Nerona był to dowód, że dysponują wrażliwością niedostępną innym śmiertelnikom - jak sam to ujął, tylko oni jedni są godni jego sztuki69. W tej sytuacji pobyt na półwyspie stał się niepowtarzalną okazją do artystycznych i sportowych popisów, które wreszcie zyskały odpowiednią publiczność. Nietrudno zgadnąć, że Neron nie zamierzał owej okazji zmarnować.
Ciąg występów cezara-artysty rozpoczął się niemal natychmiast po przeprawie przez Adriatyk i trwał przez resztę 66 i niemal cały 67 r. Grecy rzeczywiście nie zawiedli swego władcy - aby mógł wystąpić na wszystkich panhelleńskich igrzyskach (rozgrywanych cyklicznie co kilka lat), przesunęli niektóre w czasie, a w przypadku igrzysk w Olimpii zmodyfikowali ich program. W każdym konkursie muzycznym, teatralnym oraz wyścigu sędziowie przyznawali zwycięstwo Neronowi, nawet wówczas, gdy spadł z rydwanu i nie dotarł na metę. W sumie, jak odnotował Kasjusz Dion, princeps zgromadził 1808 wieńców za wygrane zawody (!)70. O ich znaczeniu dla Nerona najlepiej świadczy jego rewanż - 28 listopada 67 r. cezar ogłosił wyzwolenie Achai; odtąd mieszkańcy prowincji nie podlegali rzymskim namiestnikom ani nie musieli płacić rzymskich podatków71.
Występy artystyczne i sportowe zdominowały pobyt Nerona w Grecji, spychając - przynajmniej w oczach cezara - sprawy państwa na dalszy plan. Ucieczka od politycznych problemów w świat rozrywki stanowiła jednak reakcję tyleż krótkowzroczną, co niedojrzałą72. Przeciwnicy reżimu bynajmniej nie zrezygnowali z dalszych knowań, a pod nieobecność Nerona, Tygellinusa oraz większości zaufanych senatorów i dworzan swoboda działania opozycji znacznie wzrosła. Pozostawiony w Rzymie Heliusz najprawdopodobniej był świadomy zagrożenia (nawet jeśli nie potrafił mu przeciwdziałać) i namawiał princepsa do powrotu - cóż z tego, skoro oderwany od rzeczywistości władca puszczał alarmujące raporty mimo uszu73. Pod koniec 67 r. sytuacja wydawała się na tyle poważna, że Heliusz osobiście pożeglował do Grecji, gdzie doniósł o szykowanym w Rzymie wielkim spisku74. Wiadomość brzmiała nader niepokojąco, ale przypuszczalnie okazała się myląca - zimą z 67 na 68 r. wrogowie Nerona organizowali się w zachodnich prowincjach, nie zaś stolicy75. Niemniej jeszcze w grudniu Neron opuścił swą duchową ojczyznę i pospiesznie przeprawił się przez Adriatyk, mimo że zimowe rejsy uchodziły za bardzo ryzykowne.
Cesarska propaganda nadała wyprawie do Grecji rangę bezprecedensowego sukcesu, równego co najmniej zwycięskiej wojnie. Do Neapolu, Ancjum i Alby Neron wjeżdżał przez specjalnie zburzone fragmenty murów miejskich, jak przystało na zwycięzcę świętych igrzysk. Jego przybycie do Rzymu zorganizowano z kolei na wzór tryumfu - ubrany w purpurową szatę cezar przemierzał ulice w rydwanie samego Oktawiana Augusta i dumnie demonstrował zdobyte wieńce, podczas gdy tłumy augustianów i klakierów szły za nim, głosząc chwałę "Nowego Herkulesa" i "Apolla"76. Przypisywanie Neronowi boskości bynajmniej nie było przypadkowe, gdyż wizyta w Grecji wyraźnie zintensyfikowała kult jego osoby. Społeczności Greków, wdzięczne za otrzymaną "wolność", otwarcie utożsamiały swego władcę z bogami (zwłaszcza z Apollem, ale też Heliosem czy Zeusem Wyzwolicielem) oraz przyznawały mu stosowne tytuły (na przykład Zbawcy i Dobroczyńcy)77.
Towarzyszący wracającemu cezarowi splendor, wiwatujące tłumy, uniżony senat stwarzały wrażenie, iż Neron znajduje się u szczytu potęgi, a jego władza jest niezachwiana. Jednak te pozory co najwyżej maskowały rzeczywistość. U progu 68 r. reżim ostatniego z Klaudiuszów był słaby jak nigdy dotąd, a lista jego wrogów jak nigdy długa. Spośród środowisk, które liczyły się w polityce, lojalne wobec Nerona pozostawały jedynie kręgi dworskie, oparte o cesarskich wyzwoleńców, dla których obalenie princepsa wiązałoby się z utratą pozycji i wpływów. Równocześnie większość senatorskiej elity tylko czekała na jego upadek, o ile nie spiskowała, by go przyspieszyć. Ze strony stołecznego plebsu Neron mógł w najlepszym razie oczekiwać obojętności, nastroje w zachodnich prowincjach były zdecydowanie mu wrogie, zaś zdobyta na wschodzie (zwłaszcza w Grecji) popularność traciła na znaczeniu w zderzeniu z oportunizmem lokalnych elit. Co najważniejsze jednak, Neron roztrwonił zaufanie armii, instytucji, na której w ostatecznym rozrachunku opierała się jego władza. Zaniedbywani przez princepsa żołnierze zachowywali wierność niejako siłą inercji i byli coraz bardziej podatni na inne opcje. Nie trzeba dodawać, że poparcie lub przynajmniej względna neutralność wojska otwierały przed opozycją zupełnie nowe możliwości. Od tej chwili armie imperium miały stać się najważniejszym narzędziem rozgrywki o władzę - narzędziem, które będzie aspirować do roli jej pełnoprawnego uczestnika.
1 Tac., Hist. 1.1, Ann. 1.1-4.
2 W praktyce na ich czele stali cesarscy legaci lub prefekci.
3 W nowym znaczeniu przyjął go jako pierwszy Klaudiusz (Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus) zaraz po wstąpieniu na tron w 41 r.
4 P. Veyne, Kim był imperator rzymski?, [w:] idem, Imperium grecko-rzymskie, Kęty 2008, s. 9.
5 Dokładne zamiary Sejanusa nie są jasne; większość starożytnych autorów zarzuca mu zamiar obalenia princepsa (Ioseph., AI 18.6.6; Tac., Ann. 4.1; Suet., Tib. 48, 55, 61, 65), jednak Kasjusz Dion (Cassius Dio Cocceianus) obciąża winą za konflikt Tyberiusza (Dio 58.4.1) - cf. A. Boddington, Sejanus. Whose Conspiracy?, [w:] AJP, vol. 84, 1963, s. 1-16; D.C.A. Shotter, Tiberius Caesar, London/New York 2004, s. 52-55.
6 Suet., Cal. 55.
7 Tylu zabitych dostojników jest znanych z imienia: S. Wilkinson, Caligula, London/New York 2005, s. 66.
8 Zasłużone Klaudiuszowi VII i XI legion otrzymały wówczas przydomki od nazwiska cezara (Claudia).
9 Jako stryj pierwszego i bratanek drugiego.
10 A także siostrą Kaliguli i bratanicą Klaudiusza. Zbyt bliskie pokrewieństwo Agrypiny z przyszłym mężem zmusiło senat do uchwalenia specjalnej ustawy, by uniknąć posądzenia o kazirodztwo.
11 Obok stanu senatorskiego i wojska (ze szczególnym uwzględnieniem pretorianów): D.C.A. Shotter, Nero, London/New York 1997, s. 61.
12 Ioseph., AI 20.8.1-2 (który jako jedyny przyznaje, że zarzut otrucia nie jest potwierdzony); Tac., Ann. 12.67; Suet., Claud. 44; Dio 60.34.2-3.
13 Przed ślubem, który nastąpił w 53 r., Oktawia została adoptowana do innego rodu, by uniknąć zarzutu kazirodztwa.
14 Sen., Apocol. 4.
15 D.C.A. Shotter, Nero, s. 60.
16 Suet., Nero 34, 40, 47.
17 Aur. Vict., Lib. de caes. 5.2-3.
18 Tac., Ann. 13.17 (tłum. S. Hammer).
19 Tac., Ann. 14.1. Według Swetoniusza Neron trzykrotnie próbował matkę otruć oraz organizował zamach przy pomocy opadającego sufitu (Suet., Nero 34), jednak inne źródła wspominają truciznę tylko jako opcję, odrzuconą podczas planowania morderstwa: Tac., Ann. 14.3; Dio 62.12.2.
20 D.C.A. Shotter, Nero, s. 22-23.
21 Tac., Ann. 14.11, 15.67 (trybun pretorianów Subriusz Flawus /Subrius Flavus/); Dio 63.22.3; Philostr., Vit. Apoll. 5.10 (Windeks /C. Iulius Vindex/).
22 Prawdopodobne obaj doradcy nie brali udziału w przygotowaniach do zbrodni, aczkolwiek aktywnie zaangażowali się w tuszowanie winy cezara: D.C.A. Shotter, Nero, s. 23-24.
23 W ten sposób określił cezara John Drinkwater: idem, Nero Caesar and the Half-Baked Principate, [w:] A.G.G. Gibson (ed.), The Julio-Claudian succession: reality and perception of the "Augustan model", Leiden/Boston 2013, s. 157.
24 D. Słapek, Sport i widowiska w świecie antycznym, Kraków-Warszawa 2010, s. 331-332.
25 Podczas swej misji, datowanej współcześnie na 61/62 r., Akratus wszedł w konflikt z prokonsulem Azji Bareą Soranusem (Q. Marcius Barea Soranus), co przyczyniło się do późniejszego skazania prokonsula: M.T. Griffin, Nero, the End of Dynasty, New York 1984, s. 85, 256 (przyp. 10).
26 Prawdopodobnie w 59 r. (względnie w 58 r.) ostatni mąż Poppei Othon (M. Salvius Otho) został mianowany legatem Luzytanii, głównie po to, by jego obecność nie zakłócała romansu cezara: D. Little, C. Ehrhardt, Commentary, [w:] Plutarch, Lives of Galba & Otho, Bristol 2008, s. 71.
27 Tac., Ann. 14.57; Dio 62.13.3.
28 Dio 62.13.1.
29 Zdaniem starożytnych autorów Poppea zmarła w 65 r. od kopnięć Nerona zadanych jej podczas małżeńskiej kłótni, względnie została przez niego otruta, jednak współcześni historycy powątpiewają, by princeps istotnie przyczynił się do śmierci żony - cf. R. Mayer, What caused Poppaea's Death?, [w:] Historia, Bd. 31, 1982, s. 248-249.
30 Suet., Nero 37 (tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska).
31 Najdroższe przyjęcia potrafiły kosztować nawet 4 mln HS (sestercji) lub więcej: Suet., Nero 27.
32 Spośród autorów, których prace przetrwały do współczesności, jedynie Tacyt przedstawia wersję o podpaleniu jako wątpliwą oraz dodaje, iż inni pisarze (których imion niestety nie wymienia) twierdzili, iż pożar wybuchł przypadkiem: Tac., Ann. 15.38-41. Pliniusz Starszy (C. Plinius Secundus), Swetoniusz i późniejsze źródła zgodnie przypisują podpalenie Rzymu Neronowi: Plin., NH 17.1 (5); Suet., Nero 38; Dio 62.16-18; Aur. Vict., Lib. de Caes. 5.14; Eutrop., Brev. urb. cond. 7.14.
33 Swetoniusz napomyka o walce z chrześcijanami w części poświęconej "dobrym" czynom Nerona (Suet., Nero 16); również Tacyt jest zdania, iż zasługiwali na represje, mimo że nie udowodniono im podpalenia (Tac., Ann. 15.44).
34 C. Murison, Commentary, [w:] Suetonius, Galba, Otho, Vitellius, Bristol 1992, s. 111. Niektórzy współcześni autorzy są zresztą zdania, że obszar przeznaczony pod nowy pałac mógł sięgać nawet 150 ha: M. Grant, Neron, Warszawa 1980, s. 126.
35 Warto wspomnieć, że tak ogromne posągi przedstawiały zwykle bogów, a nie jest wykluczone, że w omawianym przypadku Neron został ukazany jako takowy: M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 131.
36 Suet., Nero 31 (tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska).
37 Suet., Nero 55; Tac., Ann. 15.40; M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 131.
38 Jeszcze w 69 r., a więc po prawie czterech latach prac, koszt ukończenia Złotego Domu szacowano na 50 mln HS: Suet., Otho 7.1. Warto też dodać, że kilka lat przed pożarem Neron zafundował sobie już jeden pałac (zwany Przechodnim - Domus Transitoria), który uległ zniszczeniu w katastrofie.
39 Suet., Nero 30.
40 Na przykład galijskie miasto Lugdunum musiało przekazać na odbudowę Rzymu kwotę 4 mln HS, aczkolwiek otrzymało ją później z powrotem, gdy samo padło ofiarą pożaru: Tac., Ann. 16.13.
41 M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 198.
42 Suet., Nero 32; Dio 63.11.2.
43 Formalnie skarb państwa (aerarium) pozostawał oddzielony od prywatnych zasobów cezara (fiscus), jednak rozgraniczenie było płynne, a Neron bez wahania finansował swe prywatne potrzeby ze środków publicznych - na przykład zgodnie z uchwałą senatu państwo musiało mu corocznie przekazywać kwotę 10 mln HS: Oros., Hist. adv. pag. 7.7.8.
44 J. Drinkwater, Nero Caesar..., s. 169; M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 166; A. Ziółkowski, Historia Rzymu, Poznań 2004, s. 403. Warto jednak zaznaczyć, że Tacyt widział jako przełomowy już 62 r.: Tac., Ann. 14.51-52.
45 W rzymskim systemie prawnym salutację mógł otrzymać tylko wódz dzierżący samodzielne imperium. Neron po raz pierwszy został okrzyknięty imperatorem przez pretorianów w momencie obejmowania tronu, zaś kolejne pozdrowienia otrzymywał przy okazji zwycięstw (militarnych, ale również dyplomatycznych), które odnosili jego legaci: M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 231-233.
46 Tac., Ann. 15.49.
47 Prawdopodobnie Feniusz Rufus prowadził podwójną grę wobec Nerona i spiskowców, i to tak skutecznie, że sam się w niej ostatecznie pogubił: V. Rudich, Political Dissidence Under Nero: The Price of Dissimulation, New York 1993, s. 116-119.
48 Vasily Rudich zauważa, że żaden nie był osobiście zagrożony w momencie zawiązywania spisku, a ich przyszłe korzyści pozostawały niepewne: ibid, s. 84.
49 Tac., Ann. 15.67-68 (tłum. S. Hammer); Suet., Nero 36 (tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska); Dio 62.24.1-2.
50 Spośród znanych z imienia notablów rzeczywiście zaangażowanych w spisek Neron oszczędził jedynie dwóch ekwitów, którzy zeznawali najbardziej skwapliwie; ponadto nosił się z zamiarem ułaskawienia dwóch pretoriańskich trybunów, którzy dobrowolnie popełnili samobójstwo. Łącznie życie straciło szesnastu spiskowców, nie licząc kilku kolejnych ofiar (w tym Seneki), straconych na podstawie podejrzeń niepopartych dowodami.
51 Plin., NH 18.7 (35); Tac., Ann. 16.14, 17.
52 Kasjusz Dion umieszcza Senekę wśród przywódców spisku (Dio 62.24.1); również niektórzy ze współczesnych historyków są zdania, iż filozof dopuścił się zdrady (R. Holland, Neron. Okrutny zbrodniarz rozgrzeszony, Warszawa 2007, s. 182-190). Jednak Kasjusz Dion opierał się prawdopodobnie na źródle skoncentrowanym na postaci Seneki, w efekcie czego zniekształcił obraz spisku. Znacznie bardziej wyczerpująca i wiarygodna relacja Tacyta pozwala sądzić, że Seneka nie uczestniczył w przygotowywaniu zamachu, aczkolwiek nie można wykluczyć, iż o nim wiedział, albo że odgrywał pewną rolę w początkowych planach spiskowców - cf. V. Rudich, Political Dissidence..., s. 106-112.
53 Była córką Klaudiusza i jego drugiej żony, Elii Petyny (Aelia Paetina).
54 M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 217-218.
55 Zaniedbanie tych ofiar stanowiło jeden z zarzutów, które przyczyniły się do skazania Trazei Petusa: Tac., Ann. 16.22.
56 Tiridates był rodzonym bratem partyjskiego króla królów Wologezesa (Vologaeses) I.
57 J. Kolendo, Bellum Aethiopicum w planach Nerona, [w:] Antiquitas, nr 9, 1983, s. 83-89; M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 228-229, 233.
58 Swetoniusz błędnie określa przywódcę spisku jako Winicjusza (Vinicius): Suet., Nero 36; V. Rudich, Political Dissidence..., s. 195.
59 Wiadomo, że w 63 r. Winicjanus dowodził pod nieobecność legata legionem V Macedonica: Tac., Ann. 15.28.
60 V. Rudich, Political Dissidence..., s. 195-201.
61 P. Conole, R.D. Milns, Neronian frontier policy in the Balkans: the career of Ti. Plautius Silvanus, [w:] Historia, Bd. 32, 1983, s. 191-192. Z drugiej strony Leszek Mrozewicz powątpiewa, by Sylwanus popadł w niełaskę u Nerona: L. Mrozewicz, TI(BERIUS) PLAUTIUS M. F. ANI(ENSI TRIBU) SILVANUS AELIANUS legatus pro praetore Moesiae w l. 60-67, [w:] L. Mrozewicz (red.), Studia Moesica, Poznań 1994, s. 20-21.
62 Suet., Vesp. 4.
63 R. Syme, Tacitus, vol. II, Oxford 1958, s. 789-790; J. Nicols, Vespasian and the Partes Flavianae, Historia Einzelschriften: Heft 28, Wiesbaden 1978, s. 118-120; F.J. Vervaet, Domitius Corbulo and the Rise of the Flavian Dynasty, [w:] Historia, Bd. 52, 2003, s. 453-458.
64 Dio 63.12.1.
65 Ofiarą wyzwoleńca padł Sulpicjusz Pytykus (Sulpicius Camerinus Pythicus): Dio 63.18.2.
66 Suet., Nero 37.
67 Ostatecznie w wojnę żydowską zostały zaangażowane trzy legiony (V Macedonica, X Fretensis, XV Apollinaris), podczas gdy kolejny (XII Fulminata) stracił zdolność bojową i musiał być wycofany do uzupełnień. Równocześnie napięta sytuacja w Egipcie (zwłaszcza w Aleksandrii, gdzie doszło do ostrych walk z Żydami) związała tamtejszy garnizon w sile dwóch następnych legionów (III Cyrenaica, XXII Deiotariana).
68 Data roczna nie jest pewna, przy czym część opracowań przyjmuje 66 r. (np. M. Absil, Legio I Italica, [w:] Y. Le Bohec (ed.), Le Légions de Rome sous le Haut-Empire: Actes du Congr?s de Lyon (17-19 septembre 1998), t. 1, Lyon 1998, s. 227; M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 229), inne zaś 67 r., który wydaje się bardziej prawdopodobny (E. Ritterling, Legio (I Italica), [w:] RE 12.2, Stuttgart 1925, kol. 1408; H.M.D. Parker, The Roman Legions, New York 1993, s. 98-99; P.A. Gallivan, Suetonius and Chronology in the 'de vita Neronis', [w:] Historia, Bd. 23, 1974, s. 306).
69 Suet., Nero 22.
70 Dio 63.21.1.
71 P.A. Gallivan, Nero's Liberation of Greece, Hermes, Bd. 101, 1973, s. 230-234.
72 Krytyczne opinie na temat greckiej wyprawy Nerona czy jego zaangażowania w sport i sztukę w ogóle są stosunkowo powszechne we współczesnej historiografii; cf. M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 164; D.C.A. Shotter, Nero, s. 59-60; D. Słapek, Sport i widowiska..., s. 472-475; A. Ziółkowski, Historia Rzymu, s. 403 (który podróż do Grecji ocenia jako "szaleństwo"). Z drugiej strony Drinkwater podejrzewa, iż artystyczna aktywność cezara mogła być po części inspirowana przez kręgi dworskie, które w ten sposób odsuwały swego pana od polityki, gdyż to polityczne decyzje Nerona najbardziej szkodziły reżimowi: J. Drinkwater, Nero Caesar..., s. 167-168.
73 Swetoniusz cytuje jedną z odpowiedzi, którą Neron skierował do wyzwoleńca: "Chociaż teraz usilnie pragniesz, abym szybko powrócił, to jednak powinieneś mi raczej doradzać i jak najgoręcej życzyć, abym powrócił godny Nerona" (Suet., Nero 23, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska).
74 Dio 63.19.1.
75 M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 180-181; V. Rudich, Political Dissidence..., s. 207.
76 Suet., Nero 25; Dio 63.20-21.
77 M.T. Griffin, Nero, the End..., s. 210, 217; D.C.A. Shotter, Nero, s. 53.
