Wstęp

Zasięg terytorialny państwa polskiego wielokrotnie się zmieniał na przestrzeni dziejów. Odrodzona po okresie zaborów Rzeczpospolita Polska była państwem znacznie bardziej wysuniętym na wschód niż dzisiaj. Zmiana granic, jaka dokonała się w konsekwencji II wojny światowej, spowodowała przesunięcie państwa na zachód przy jednoczesnym wyraźnym ograniczeniu zasięgu jego obszaru na wschodzie. Tereny na wschód od linii Curzona - określane często mianem Kresów Wschodnich - na których po 1918 r. istniało kilka polskich województw, zostały wcielone do Związku Radzieckiego. Jednym z nich było województwo stanisławowskie.

Wyłoniło się ono na mapie administracyjnej odrodzonego państwa polskiego w następstwie przyjęcia właściwych aktów prawnych w 1920 i 1921 r.1 Proces z tym związany determinowała sytuacja polityczno-militarna, w jakiej znalazła się Rzeczpospolita po zakończeniu I wojny światowej, zwłaszcza w kontekście stosunków polsko-ukraińskich. Tocząca się w latach 1918-1919 wojna polsko-ukraińska niewątpliwie opóźniła kształtowanie się granic państwa polskiego na obszarze, na którym m.in. utworzono następnie województwo stanisławowskie.

Województwo stanisławowskie było położone na południowo-wschodnim krańcu międzywojennej Rzeczypospolitej, co czyniło z niego peryferie państwa. Południowo-wschodnia, południowa i południowo-zachodnia granice województwa były jednocześnie granicami państwowymi - z Rumunią i Czechosłowacją, a po jej likwidacji w marcu 1939 r. z Węgrami. Częściowo miały one charakter naturalny - wyznaczone były przez rzekę Czeremosz oraz pasmo Karpat. Od północy i wschodu województwo stanisławowskie stykało się odpowiednio z województwami tarnopolskim i lwowskim, przy czym północna granica województwa w części również była naturalna - wyznaczał ją Dniestr.

Województwo stanisławowskie wespół z województwami lwowskim i tarnopolskim tworzyło większy region, wobec którego zwykło się stosować nazwy Galicja Wschodnia lub Małopolska Wschodnia. Warto przy tym wspomnieć, że autorzy międzywojennych opracowań statystycznych zaliczali województwo stanisławowskie do grupy województw południowych2.

Początków określenia Galicja Wschodnia należy szukać w czasach zaboru austriackiego, Małopolska Wschodnia zaś w okresie międzywojennym3. Jakkolwiek drugie z wymienionych określeń było forsowane przez polską administrację, przez co termin ten wpisywał się w politykę prowadzoną ówcześnie przez państwo polskie, niemniej w sposób ścisły był osadzony w realiach rozpatrywanego w niniejszej książce okresu dwudziestolecia międzywojennego, w odróżnieniu od terminu Galicja, odnoszącego się do czasów polskiego niebytu państwowego, mających zupełnie inną specyfikę. Z tego powodu stosuję termin Małopolska Wschodnia, z wyjątkiem cytowania dokumentów w oryginalnym brzmieniu, w których niekiedy występuje określenie Galicja Wschodnia.

W kontekście prowadzonych rozważań należy zaznaczyć, że podział regionu, o którym mowa, w rozumieniu szerszym na część wschodnią i zachodnią nigdy nie zdobył oficjalnego uznania, stąd też można mówić jedynie o nieformalnym rozgraniczeniu na wspomniane części. Argumentem na rzecz takiego właśnie podziału były silne dążenia emancypacyjne ludności ukraińskiej, charakteryzującej się zwartym i liczebnie przeważającym osadnictwem we wschodniej części rozpatrywanego obszaru. Warto o tym pamiętać, gdyż umiejscawiając całe województwo lwowskie w Małopolsce Wschodniej, można się narazić na uproszczenie - w najbardziej na zachód wysuniętych powiatach tego województwa przeważała ludność polska4. Książka dotyczy jednak nie całego regionu Małopolski Wschodniej, lecz jedynie jego części - województwa stanisławowskiego, w związku z czym umiejscowienie całego województwa lwowskiego w Małopolsce Wschodniej z perspektywy podjętego tematu, jak się wydaje, ma niewielkie znaczenie. Szczególnie przy ukazywaniu w niektórych rozdziałach województwa stanisławowskiego na tle porównawczym z dwoma sąsiednimi województwami zbędnym zabiegiem byłoby wydzielanie części powiatów województwa lwowskiego, niebędących w istocie częścią Małopolski Wschodniej. Mówiąc zatem o Małopolsce Wschodniej, mam na myśli trzy województwa, tj. lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie. Zamiennie stosuję termin "województwa południowo-wschodnie" na określenie wymienionych jednostek administracyjnych5.

Warto też wyjaśnić pojęcie kresów. Potocznie było ono (i nadal jest) kojarzone ze wschodnim terytorium Polski sprzed II wojny światowej. Użyte bez dodatkowych dookreśleń, najczęściej stanowiło synonim wspomnianego już terminu Kresy Wschodnie, używanego w międzywojennej Polsce w odniesieniu do kilku regionów geograficznych i historycznych, w tym Małopolski Wschodniej. Tak rozumiane, zyskiwało przy tym niemal rangę oficjalnej nazwy. Warto odnotować, że można również spotkać określenia uściślające obszar Kresów Wschodnich, tj. Kresy Północno-Wschodnie (obszar obejmujący województwa nowogródzkie, wileńskie, poleskie i wschodnią część białostockiego) i Kresy Południowo-Wschodnie (terytorium obejmujące województwa wołyńskie, tarnopolskie, stanisławowskie i wschodnią część lwowskiego po rzekę San). Zarówno w przypadku Kresów Wschodnich w ujęciu całościowym, jak i podzielonych na część północną i południową województwa położone na ich obszarze zyskały miano województw kresowych6.

Należy również pamiętać o tym, że w istocie zasięg terytorialny Kresów Wschodnich nigdy nie został precyzyjnie wyznaczony. Najczęściej obejmowano nim tereny położone na wschód od zwartego pod względem etnicznym osadnictwa polskiego7. Biorąc zatem to wszystko pod uwagę, używam określenia Kresy Wschodnie jako nazwy własnej, a terminu "kresy" zgodnie ze współczesną definicją jako synonimu pogranicza8, mimo że pojęcia te nie są w pełni tożsame. Termin "kresy" skonstruowano bowiem z punktu widzenia centrum, natomiast określenie "pogranicze" ma charakter bardziej uniwersalny. "Pogranicze najczęściej wiąże się z obszarem pomiędzy centrami, pomiędzy tym co znajduje się na granicach i przynależeć może do obu centrów, zachodząc na siebie. Opuszczając centrum, które najczęściej jest sztywne i zamknięte, wchodzimy do obszaru inności i odmienności, gdzie możemy porównywać, odkrywać, wykazywać zdziwienie"9. Tak rozumiane pogranicze, obszar "pomiędzy", może stanowić:

- pogranicze terytorialne (stykowe i przejściowe), czyli obszar (terytorium), będący miejscem określonego typu współżycia dwóch lub więcej grup kulturowych, najczęściej etnograficznych, językowych, narodowościowych, wyznaniowych;

- pogranicze treściowo-kulturowe, rozumiane jako efekt przenikania się terytorialnie bliskich kultur, co wyklucza funkcjonowanie kultury homogenicznej - na skutek wzajemnego wzbogacania się kultur dochodzi do kształtowania się między nimi więzi;

- pogranicze interakcyjne, czyli proces i efekt tego procesu komunikacji międzyludzkiej, w którego rezultacie następują dialog i wzajemne zrozumienie;

- pogranicze stanów i aktów świadomości jednostek, czyli obszar myślowy lub badawczy, który był wcześniej izolowany, niechciany, zakazany lub zaniedbany i zapomniany10.

W tym miejscu uwypuklenia wymaga zasygnalizowana już wcześniej jedna z charakterystycznych cech polskiego pogranicza kresowego (czyli pogranicza rozumianego przede wszystkim jako terytorium), tj. specyficzna struktura narodowościowa. Jej wspólnym mianownikiem był znaczny odsetek ludności niepolskiej narodowości. Dotyczyło to zwłaszcza województwa stanisławowskiego. Na podstawie materiałów, jakich dostarczyły spisy powszechne przeprowadzone w Polsce w 1921 i 1931 r., było ono zamieszkane w przeważającej części przez ludność narodowości ukraińskiej, ludność polska stanowiła więc tam w istocie mniejszość11.

Przedmiotem badań omawianych w książce są dzieje jednego z kresowych województw międzywojennej Rzeczypospolitej - województwa stanisławowskiego - w latach 1921-1939. Moim celem stało się ukazanie jego funkcjonowania zarówno z perspektywy podejmowanych przez lokalną administrację działań w zakresie życia wewnętrznego, jak i działań państwa polskiego wobec tego obszaru. Dotyczyły one m.in. kwestii bezpieczeństwa wewnętrznego oraz polityki wobec złożonego problemu narodowościowego międzywojennej Polski, reprezentatywnego również dla województwa stanisławowskiego. Istotne okazało się zatem podjęcie zagadnień związanych z funkcjonowaniem w tym województwie administracji rządowej (wojewódzkiej i powiatowej) oraz specjalnej (niezespolonej), zwłaszcza w kontekście problematyki narodowościowo-wyznaniowej, gospodarką, życiem politycznym, szkolnictwem i kulturą.

Dążąc do realizacji założonego celu badań, poszukiwałem odpowiedzi na następujące pytania:

- Jakie czynniki w województwie stanisławowskim wpływały na funkcjonowanie administracji i szkolnictwa?

- Jak przedstawiała się struktura narodowościowo-wyznaniowa województwa stanisławowskiego i jakie były tego konsekwencje?

- Jakie inicjatywy były przejawem działań państwa polskiego w zakresie polityki narodowościowej na obszarze województwa stanisławowskiego?

- W jakim stanie była gospodarka województwa stanisławowskiego i co wywierało na nią wpływ?

- Jakie były przejawy życia politycznego w województwie stanisławowskim oraz z jakim oddźwiękiem społecznym się spotykały?

- Jakie czynniki wpływały na stan bezpieczeństwa wewnętrznego województwa stanisławowskiego?

- Jak wyglądało życie kulturalne w województwie stanisławowskim?

Cezury czasowe książki wyznacza okres, gdy istniało województwo stanisławowskie, tj. lata 1921-1939. Co prawda województwo stanisławowskie zostało powołane do życia ustawą z 3 grudnia 1920 r., ale zaczęło funkcjonować 1 września 1921 r.; precyzowało to Rozporządzenie Rady Ministrów z 17 maja 1921 i dlatego rok 1921 przyjąłem jako cezurę początkową12. Cezurę końcową stanowi natomiast rok 1939, co również wymaga uściślenia. Ta wymowna data w historii Polski, będąca jednocześnie rokiem pokoju i wojny w związku z wydarzeniami zapoczątkowanymi przez zbrojną agresję Niemiec, a następnie ZSRR na Polskę, okazała się dla województwa stanisławowskiego końcem jego istnienia. Jego ostateczny kres nie nastąpił jednak 1 września 1939 r., lecz był związany z opanowaniem jego obszaru przez Armię Czerwoną po zaatakowaniu Polski przez ZSRR 17 września 1939 r. Województwo stanisławowskie istniało zatem jeszcze przez kilkanaście wrześniowych dni 1939 r.13

Początek września charakteryzowała niestabilna sytuacja wewnętrzna, wynikająca z aktywności ukraińskich środowisk nacjonalistycznych, nalotów niemieckiego lotnictwa wojskowego, a także napływu ludności uciekającej przed wojną z zachodnich części Polski. Województwo stanisławowskie miało się stać również ostatnim miejscem organizacji obrony II Rzeczypospolitej, co wiązało się z przyjęciem przez Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego koncepcji zorganizowania przedmościa rumuńskiego. Wydarzenia te zostały wyczerpująco przeanalizowane w literaturze przedmiotu. Mowa tu zwłaszcza o publikacjach autorstwa Wojciecha Włodarkiewicza14, Czesława Grzelaka15, Kazimierza Pindla16, Tadeusza Dubickiego i Krzysztofa Sprucha17 oraz Ryszarda Daleckiego18, które wypełniły tę lukę w polskiej historiografii. Z tych też powodów zrezygnowałem w książce z narracji poświęconej kilkunastu dniom istnienia województwa stanisławowskiego w czasie wojny, zwłaszcza że dokumenty archiwalne wytworzone przez lokalną administrację we wrześniu 1939 r. znajdują się w stanie znacznego rozproszenia, przede wszystkim na skutek działań władz radzieckich. Podjęcie tego zagadnienia wymagałoby więc przeprowadzenia dodatkowych długotrwałych kwerend zagranicznych - w zdecydowanej większości w archiwach ukraińskich, co w realiach wojny rosyjsko-ukraińskiej jest dalece utrudnione lub wręcz niemożliwe. Jako dzienną cezurę końcową książki przyjąłem zatem 31 sierpnia 1939 r. - ostatni dzień pokojowego funkcjonowania państwa polskiego, w tym województwa stanisławowskiego.

Poszukiwanie odpowiedzi na sformułowane powyżej pytania, na czym zasadza się cel niniejszej pracy, może w mojej ocenie dostarczyć cennych walorów poznawczych o funkcjonowaniu jednego z województw położonych na Kresach Wschodnich międzywojennej Rzeczypospolitej i o toczącym się tam życiu codziennym. Takie podejście, dodatkowo uzasadnione moimi zainteresowaniami badawczymi, skoncentrowanymi na problematyce Kresów Wschodnich RP, i brakiem monografii naukowej obejmującej dzieje województwa stanisławowskiego, skłoniły mnie do zajęcia się tą tematyką. Podkreślenia wymaga zwłaszcza to, że wciąż nie powstała wspomniana monografia, co wpisuje się w szerszy kontekst koniecznych dalszych badań naukowych nad dziejami wschodnich województw międzywojennej Polski. Bez nich bowiem niemożliwe okazuje się uchwycenie i zrozumienie procesów zachodzących w ówczesnym państwie polskim. Podjęcie tematu województwa stanisławowskiego może moim zdaniem umożliwić pełniejsze poznanie tych procesów i stać się przyczynkiem do dalszych badań naukowych w tym zakresie.

Polska historiografia mimo żywej wciąż tradycji kultywującej obecność żywiołu polskiego na Kresach Wschodnich w okresie międzywojennym jest uboga w monografie, które w syntetyczny sposób ukazywałyby dzieje czy to poszczególnych województw kresowych w tym okresie, czy to wybranych aspektów ich funkcjonowania. Taki stan rzeczy był skutkiem istniejących po zakończeniu II wojny światowej pozanaukowych ograniczeń i barier (wynikających z aktualnej wówczas wykładni politycznej), przez co autorzy nie podejmowali zagadnień podkreślających związek z polskością wcielonych do ZSRR wschodnich terenów II RP. Miało to również związek z trudnościami w dostępie do materiałów archiwalnych wytworzonych przez organa przedwojennego państwa polskiego. Dokumenty te w związku ze zmianą granic w zdecydowanej większości zostały włączone do zasobu archiwalnego Związku Radzieckiego - przejęły je właściwe archiwa obwodowe.

Mimo to należy wymienić powstałe ówcześnie nieliczne prace, a wśród nich monografie Włodzimierza Mędrzeckiego19 dotyczącą województwa wołyńskiego oraz Jerzego Tomaszewskiego20 omawiającą wybrane aspekty funkcjonowania województwa poleskiego.

Rok 1989 i związane z nim przemiany ustrojowe w Polsce zniosły opisane tu ograniczenia pozanaukowe. Nieco późniejszy rozpad ZSRR i powstanie niepodleg­łych państw sąsiadujących z Polską dały większe możliwości prowadzenia w nich badań archiwalnych. W rezultacie powstały prace poświęcone obszarowi Kresów Wschodnich II RP, choć trzeba stwierdzić, że znaczący przełom w sprawie powstawania monografii poświęconych dziejom poszczególnych województw kresowych (w ujęciu całościowym) okresu międzywojennego jednak nie nastąpił. Wyjątek pod tym względem stanowi monografia województwa poleskiego autorstwa Wojciecha Śleszyńskiego21. Odnotować natomiast należy powstanie cennych monografii traktujących o wybranych aspektach historii Kresów Wschodnich II RP, dotyczących m.in. województwa poleskiego autorstwa Piotra Cichorackiego22 oraz województwa wołyńskiego Artura Czuchryty23.

O ile tematyka wskazanych powyżej prac dotyczy dziejów Kresów Północno-Wschodnich międzywojennej Polski, o tyle w związku z tematem książki ważniejsze wydaje się przywołanie publikacji poświęconych historii Kresów Południowo-Wschodnich. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują prace Wojciecha Włodarkiewicza, w których autor po analizie obszernych materiałów archiwalnych przedstawił takie problemy, jak postawy społeczeństw wybranych województw kresowych II RP (w tym stanisławowskiego) wobec państwa polskiego w latach 1935-1939 oraz sytuację wewnętrzną w województwie stanisławowskim w drugiej połowie lat trzydziestych24. Włodarkiewicz jest również współautorem dwóch edycji źródeł dotyczących bezpieczeństwa wewnętrznego województwa stanisławowskiego w latach 1938-193925. Wymienione publikacje zawierają treści bezpośrednio związane z tematyką mojej książki.

Spośród opracowań dotyczących Kresów Południowo-Wschodnich międzywojennego państwa polskiego należy również wskazać na monografie autorstwa Adama A. Ostanka: omawiającą funkcjonowanie jednostki wojskowego podziału terytorialnego RP, jaką był Okręg Korpusu nr VI we Lwowie, opisującą miejsce i rolę Wojska Polskiego w systemie bezpieczeństwa województw południowo-wschodnich Polski międzywojennej oraz dotyczącą wydarzeń 1930 r. w Małopolsce Wschodniej26.

Spośród innych publikacji bezpośrednio związanych z tematem książki warto wymienić monografie: Krzysztofa Brońskiego27, w części poświęconą dziejom Stanisławowa w dwudziestoleciu międzywojennym, oraz Karola Sanojcy28, dotyczącą relacji polsko-ukraińskich w szkolnictwie państwowym województw południowo-wschodnich Rzeczypospolitej.

Nie można również zapomnieć o monografiach dotyczących Lwowa i województwa lwowskiego takich autorów, jak Włodzimierz Mędrzecki29, Grzegorz Mazur30, Jolanta Kamińska-Kwak31 czy Wacław Wierzbieniec32.

Z perspektywy podjętego tematu przydatne są też opracowania syntetyczne poświęcone różnym aspektom funkcjonowania międzywojennej Rzeczypospolitej, w tym odnoszące się do administracji autorstwa Andrzeja Ajnenkiela33, Waldemara Kozyry34, Janusza Mierzwy35; społeczeństwa - Jerzego Tomaszewskiego36, Janusza Żarnowskiego37, Andrzeja Chojnowskiego38; problematyki skupiającej się wokół mniejszości ukraińskiej w II RP - Ryszarda Torzeckiego39, Mirosławy Papierzyńskiej-Turek40, Roberta Potockiego41; gospodarki - Zbigniewa Landaua i Jerzego Tomaszewskiego42, życia politycznego - Jerzego Holzera43, Ryszarda Tomczyka44, Romana Wysockiego45 oraz Lucyny Kulińskiej46.

444546 Wspomniałem wcześniej, że jednym powodów, które skłoniły mnie do podjęcia tematu, jest brak monografii naukowej o województwie stanisławowskim w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Dla ścisłości należy w tym miejscu odnotować istnienie pracy Kamila Barańskiego pt. Przeminęli zagończycy, chliborobi, chasydzi... Rzecz o ziemi stanisławowsko-kołomyjsko-stryjskiej47. Książka ta, mimo że dotyczy dziejów regionu stanisławowskiego (również w okresie międzywojennym), nie może być uznana za monografię naukową, gdyż pozbawiona jest bardzo istotnego elementu aparatu krytycznego odróżniającego prace naukowe od popularyzatorskich, tj. przypisów. Jej autor nie przeprowadził również poszerzonych kwerend archiwalnych i bibliotecznych48, co w końcowym efekcie wpłynęło na skromną zawartość bibliografii. Ponadto w pracy tej można się natknąć na błędy i nieścisłości, co zostało potwierdzone przez piszącego te słowa w toku prowadzonych osobiście badań archiwalnych w Instytucie Polskim i Muzeum gen. Władysława Sikorskiego w Londynie.

W archiwum tego instytutu odnalazłem korespondencję Edwarda Eckerta, mieszkańca województwa stanisławowskiego i nauczyciela w jednej z tamtejszych szkół, którą prowadził on z Kamilem Barańskim (po wydaniu jego książki), wskazującą popełnione przez tegoż błędy. Do treści zawartych w przywołanej pracy Kamila Barańskiego należy zatem podchodzić z dużą ostrożnością.

Omawiając literaturę naukową podnoszącą kwestie związane z tematem książki, należy również uwzględnić dorobek badaczy ukraińskich. W dorobku tym, charakteryzującym się zróżnicowaniem, można znaleźć zarówno edycje źródeł, jak i opracowania naukowe - zwarte oraz artykuły. Celem publikacji takich jak Ukrajinśkyj nacionalno-wyzwolnyj ruch na Prykarpatti b XX stolitti. Dokumenty i materiały49 (reprezentatywnych dla pierwszej z wymienionych grup), określonym już przez sam tytuł, a co za tym idzie dobór prezentowanych w nich materiałów, stało się wyeksponowanie wątku walki narodowowyzwoleńczej ukraińskiego społeczeństwa, przy czym np. zarówno we wstępie tomu 1 części 1, jak i w nazewnictwie rozdziałów50 użyte zostały pojęcia okupacji (w odniesieniu do obszaru Małopolski Wschodniej) oraz reżimu (zastosowane wobec władz państwa polskiego), co narzuca czytelnikowi "właściwy" sposób interpretacji omawianego okresu.

Należy przy tym zwrócić uwagę na inną kwestię. Otóż o ile dobór prezentowanych w zbiorach materiałów w kontekście obranej tematyki nie powinien dziwić, o tyle ich opracowanie może sprawiać wrażenie manipulacji. Na przykład w tekście nr 67 dotyczącym agitacji ukraińskiej w 1921 r. przeciwko spisowi powszechnemu (t. 1, cz. 1), pominięte zostały dwa fragmenty tekstu źródłowego, co w przypisach uzasadniono brakiem powiązania treści tychże fragmentów z tematyką zbioru. Tymczasem w opuszczonych ustępach tekstu była mowa o inicjatorach akcji antyspisowej, następnie aresztowanych oraz o kolportowaniu antyspisowej odezwy, co raczej nie kolidowało z problematyką omawianej edycji źródeł51.

Wśród edycji źródeł historiografii ukraińskiej omawianej tematyki należy wymienić takie, jak Ukrajina i Polszcza w dokumentach 1918-192252 oraz Borot?ba trudjaszczych Prykarpattja za swoje wyzwolennja i wozzjednannja z radianśkoju Ukrajinoju53. Dobór materiałów archiwalnych drugiej z wymienionych publikacji miał służyć ukazaniu nieustannej walki z państwem polskim toczonej na przestrzeni lat 1921-1939 przez społeczność ukraińską województwa stanisławowskiego, której "jedynym słusznym" celem miało być jakoby "zjednoczenie" z Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką. Z kolei w pierwszej z wymienionych edycji, dotyczącej lat 1918-1922, skupiono się na wątkach polityczno-militarnych osnutych wokół niepodległościowych dążeń Ukraińców po I wojnie światowej i relacji polsko-ukraińskich, jakie w tym kontekście zachodziły. Co jednak interesujące, prezentowane w tej edycji materiały (w odróżnieniu od pozostałych przywołanych) zostały przytoczone w oryginalnym brzmieniu, tj. w językach, w jakich zostały sporządzone - m.in. w polskim.

Wśród zwartych opracowań naukowych należy zwrócić uwagę na Hałyćki ukrajinci u Polszczi 1920-1939 rr.54, którego autor starał się przybliżyć problematykę ukraińską w Małopolsce Wschodniej - i co warto odnotować, zdarza mu się nawet posługiwać tym właśnie terminem55, co wśród ukraińskich badaczy nie jest rzeczą nader częstą. Innym opracowaniem jest Hałyczyna. Storinky istoriji. Narys suspilno-politycznoho ruchu (XIX st. - 1939 r.)56, gdzie mowa jest głównie o ukraińskim życiu politycznym w Małopolsce Wschodniej. Trudno jednak mówić o obiektywizmie autora tej publikacji, skoro w kontekście powstania Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów stwierdził m.in.: "na ziemiach ukraińskich będących aktualnie [tj. w okresie dwudziestolecia międzywojennego - P.P.] w granicach Polski panował reżim administracyjnej swawoli"57, a jeden z podrozdziałów zatytułował "Przeciw polskiemu jarzmu"58.

Wśród dostępnych opracowań dotyczących regionu stanisławowskiego należy wymienić także dwutomowy zbiór pt. Almanach Stanysławiwśkoji zemli59, w którym zostały zaprezentowane treści poświęcone tamtejszemu życiu wewnętrznemu, m.in. w dwudziestoleciu międzywojennym. W poszczególnych artykułach, na ogół pozbawionych aparatu naukowego i w znacznej części mających również postać wspomnień, silnie wyeksponowano zagadnienia związane z życiem społeczeństwa ukraińskiego tego obszaru, co zmarginalizowało tematykę życia pozostałych grup narodowościowych omawianego regionu.

W dorobku ukraińskiej historiografii naukowej w bezpośredni lub pośredni sposób dotyczącej województwa stanisławowskiego można też znaleźć artykuły. Lidija Fedyk omówiła w jednych z nich stosunki narodowościowo-wyznaniowe w województwie stanisławowskim w latach 1930-193560. Mimo że artykuł prawie w całości został oparty na materiałach archiwalnych, a tytuł sugeruje kompleksową analizę podjętego tematu, to w istocie mamy do czynienia z tekstem, w którym autorka niemal zupełnie pominęła charakterystykę ludności wyznania rzymskokatolickiego w województwie, co dziwi, skoro jednocześnie skupiła uwagę na społecznościach wyznań protestanckiego i prawosławnego - znacznie mniej licznym niż druga co wielkości grupa wyznaniowa województwa stanisławowskiego, tj. członkowie Kościoła rzymskokatolickiego61. O wiele więcej miejsca polskiej społeczności województwa stanisławowskiego w swoich tekstach poświęcił Roman Czorneńkyj, podejmując tematykę związaną z jej stanem liczbowym w województwie stanisławowskim w latach 1921-193962 oraz rolą Kościoła w jej życiu codziennym63. W tym kontekście warto także wymienić pracę pt. Poljaky u Stanysławowi64 Petra Hawryłyszyna. Z kolei Ołeksandr Bondarenko w swoim krótkim artykule65 miał zamiar (na co wskazuje tytuł) przedstawić temat zwalczania ruchu komunistycznego w województwie stanisławowskim w dwudziestoleciu międzywojennym, ale w dużej części skupił się jedynie na charakterystyce poszczególnych ugrupowań reprezentujących tę opcję polityczną.

Wśród prac naukowych związanych z problematyką książki należy wskazać również na te poświęcone życiu kulturalnemu Małopolski Wschodniej. Autorami ich są Olga Ciwkacz, pisząca m.in. o teatrze w Stanisławowie66, oraz Łesja Romanjuk, zajmująca się problematyką życia muzyczno-teatralnego stolicy województwa stanisławowskiego67.

W dorobku historiografii związanej z dziejami województwa stanisławowskiego należy ponadto uwzględnić teksty w języku rosyjskim. W porównaniu z tekstami w języku ukraińskim jest ich znacznie mniej, niemniej zasługują one na uwagę. Są wśród nich m.in. artykuły Aleksandra Turczaka, podejmującego zagadnienia z pogranicza historii, prawa i polityki dotyczące Małopolski Wschodniej68.

Podsumowując, tematyka książki wymaga uwzględnienia dorobku historiografii ukraińskiej, ale (co pokazują niektóre z przytoczonych powyżej przykładów) należy do niej podchodzić z dużą ostrożnością, co jest na ogół spowodowane brakiem obiektywizmu poszczególnych autorów w prezentowaniu treści odnoszących się do historii Polski okresu międzywojennego. Stan taki, jak się wydaje, wynika z prowadzonej przez państwo ukraińskie polityki historycznej, zawierającej silne akcenty kultywowania ówczesnej postawy roszczeniowej wobec obszaru Małopolski Wschodniej oraz podkreślania i pielęgnowania krzywd doznanych przez Ukraińców w czasach, kiedy byli obywatelami państwa polskiego.

Podstawowymi źródłami do opracowania podjętego tematu są materiały archiwalne. Niezbędne są te przechowywane w Państwowym Archiwum Obwodu Iwanofrankiwskiego w Iwano-Frankiwsku w Ukrainie (Derżawnyj Archiw Iwano-Frankiwśkoji Obłasti, DAIFO). Na szczególną uwagę zasługuje wśród nich dokumentacja znajdująca się w zespole (fondzie) 2 pod nazwą Urząd Wojewódzki Stanisławowski. Dotyczy ona funkcjonowania województwa stanisławowskiego na niemal wszystkich płaszczyznach jego aktywności, stąd też można tam natrafić na dokumenty aktowe poświęcone administracji, społeczeństwu, gospodarce, życiu politycznemu, szkolnictwu, kulturze, religii, bezpieczeństwu. Cenne materiały są zawarte również w innych zespołach DAIFO, m.in. starostw powiatowych województwa stanisławowskiego (np. fond 6 Starostwo Powiatowe Stanisławowskie) oraz Komendy Wojewódzkiej Policji Państwowej w Stanisławowie (fond 68)69.

Przydatne materiały są przechowywane także w zasobach dwóch innych archiwów ukraińskich, Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy we Lwowie (Centralnyj Derżawnyj Istorycznyj Archiw Ukrajiny, CDIAU) oraz w Archiwum Państwowym Obwodu Lwowskiego (Derżawnyj Archiw Lwiwśkoj Obłasti, DALO). W pierwszym z wymienionych znajdują się np. materiały dotyczące szkolnictwa w województwie stanisławowskim (fond 179 - Kuratorium Lwowskiego Okręgu Szkolnego we Lwowie), w drugim natomiast odnoszące się do bezpieczeństwa wewnętrznego na opisywanym terenie (fond 121 - Komenda Wojewódzka Policji Państwowej we Lwowie)70.

Spośród polskich placówek archiwalnych dysponujących materiałami przydatnymi do zgłębienia tematu należy wymienić przede wszystkim Archiwum Akt Nowych (AAN). Tamtejszy zespół Urząd Wojewódzki w Stanisławowie ma jednak charakter szczątkowy - zawiera jedynie 28 jednostek archiwalnych i liczy tylko 0,15 mb. Informacje mogące posłużyć do analiz podjętej problematyki są ponadto rozproszone w wielu innych zespołach AAN. Warto wskazać przede wszystkim: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Komenda Wojewódzka Policji Państwowej w Stanisławowie. Treści zawarte w dokumentacji wymienionych zespołów dotyczą przede wszystkim kwestii społecznych na obszarze województwa, zagadnień związanych z życiem politycznym oraz stanem bezpieczeństwa71.

Materiałem uzupełniającym analizę dziejów województwa stanisławowskiego w dwudziestoleciu międzywojennym są archiwalia znajdujące się w innych archiwach polskich i zagranicznych, takich jak Wojskowe Biuro Historyczne - Centralne Archiwum Wojskowe, posiadające materiały przydatne przy omawianiu rozmaitych aspektów funkcjonowania Wojska Polskiego i stanu bezpieczeństwa na obszarze województwa, oraz Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie, w którym można odnaleźć informacje na temat zabezpieczenia granicy polsko-czechosłowackiej, polsko-rumuńskiej i polsko-węgierskiej. W Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego znajduje się zbiór relacji i pamiętników osób ocalałych z Zagłady, których treść w części odnosi się również do okresu międzywojennego, z kolei archiwa londyńskie: Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum gen. Sikorskiego oraz Archiwum Instytutu marsz. Józefa Piłsudskiego, przechowują w swoich zbiorach nieco dokumentów związanych z funkcjonowaniem województwa stanisławowskiego, w tym z jego administracją, gospodarką oraz społeczeństwem. Pierwsza z wymienionych placówek zawiera w swoim zasobie ponadto wspomnienia, takie jak przywołanego już wcześniej Edwarda Eckerta, oraz protokoły przesłuchań prowadzonych w kontekście ustalania efektywności funkcjonowania międzywojennego państwa polskiego.

Źródłem przydatnym z perspektywy tematu książki są publikacje Głównego Urzędu Statystycznego72 oraz wydawany przez Urząd Wojewódzki w Stanisławowie w okresie istnienia województwa Dziennik Urzędowy Województwa Stanisławowskiego (od 1928 r. Stanisławowski Dziennik Wojewódzki)73. Pierwsza grupa wymienionych wydawnictw ma istotne znaczenie m.in. w kontekście ukazania struktury narodowościowo-wyznaniowej województwa i stanu jego gospodarki. Natomiast w drugim z przywołanych wydawnictw zawarto m.in. akty normatywne dotyczące funkcjonowania administracji województwa stanisławowskiego.

W procesie przygotowania książki wykorzystałem materiały (pozyskane w toku kwerend archiwalnych i bibliotecznych) archiwalne pochodzące z archiwów polskich i zagranicznych, dokumenty opublikowane, oraz publikacje naukowe historiografii polskiej i ukraińskiej. Dopełnieniem wymienionych elementów stały się opublikowane wspomnienia74 oraz prasa75.

Do metod badawczych, jakimi posługiwałem się w celu ustalenia faktów historycznych opracowywanego tematu, należy zaliczyć metodę indukcyjną. Wykorzystanie tej metody stało się możliwe dzięki zachowaniu materiałów archiwalnych (pozyskanych w trakcie prowadzonych kwerend) wytworzonych przez organa funkcjonujące w województwie stanisławowskim.

Użyteczna stała się też statystyczna, w której zakresie należy wskazać na obliczenia wyczerpujące - jako że podstawą ustalania faktów związanych szczególnie z zagadnieniami dotyczącymi ludności i gospodarki są zachowane materiały statystyczne - opublikowane przez Główny Urząd Statystyczny bądź zawarte w materiałach archiwalnych wytworzonych przez administrację województwa stanisławowskiego.

Wśród wykorzystanych metod znalazła się również metoda porównawcza. Zestawianie i porównywanie ze sobą zjawisk i procesów zachodzących w województwie stanisławowskim ze zjawiskami i procesami zachodzącymi w innych województwach II Rzeczypospolitej (szczególnie w sąsiadujących z województwem stanisławowskim - lwowskim i tarnopolskim) dało szansę na ukazanie różnic i podobieństw tychże. Pozwoliło także uchwycić zjawiska i procesy występujące tylko w województwie stanisławowskim.

Materiały pozyskane w toku kwerend zostały poselekcjonowane, uporządkowane zgodnie z tematyką poszczególnych rozdziałów planu pracy oraz poddane krytycznej analizie.

Książka ma układ problemowy i składa się z pięciu tematycznych rozdziałów. Rozdział pierwszy dotyczy spraw związanych z funkcjonowaniem administracji na obszarze województwa stanisławowskiego, a zawarte w nim treści uwzględniają powstanie województwa, jego podział administracyjny, działanie administracji ogólnej na szczeblu wojewódzkim i powiatowym, przykłady funkcjonowania administracji specjalnej oraz innych struktur administracyjnych. Rozdział drugi ukazuje kwestie związane ze społeczeństwem województwa, w tym strukturę narodowościową i wyznaniową oraz ich wpływ na sytuację wewnętrzną obszaru, przyrost naturalny i gęstość zaludnienia. Rozdział trzeci jest poświęcony gospodarce województwa stanisławowskiego, omawiam tam strukturę zawodową, zasoby terenowe, rolnictwo i przemysł. Rozdział czwarty podejmuje kwestie życia politycznego w województwie, w tym działalność partii politycznych, stosunek społeczeństwa do ważnych wydarzeń politycznych oraz wpływ życia politycznego na stan bezpieczeństwa obszaru. Tamatyka rozdziału piątego obejmuje funkcjonowanie w województwie szkolnictwa i życie kulturalne na jego obszarze.

Głównym problemem badawczym pracy, zasygnalizowanym już wcześniej, stało się ustalenie, jak województwo stanisławowskie funkcjonowało w latach 1921-1939. W tym miejscu należy też postawić główną hipotezę badawczą, że na tak ujętą rzeczywistość wpływały zarówno czynniki wewnętrzne, rozumiane jako specyfika omawianego obszaru, jak i czynniki zewnętrzne, definiowane jako polityka realizowana ówcześnie przez państwo polskie. W tym kontekście można zatem uznać, że sytuacja wewnętrzna województwa stanisławowskiego była wypadkową wymienionych dwóch elementów, które oddziałując w jednym czasie i miejscu, wzajemnie się uzupełniały, ale i determinowały. W mojej ocenie wyraźnym determinantem (a przy tym niejedynym) wpływającym i na sytuację wewnętrzną województwa stanisławowskiego, i na kształt polityki państwowej wobec jego obszaru była kwestia narodowościowa. Specyfika struktury narodowościowej województwa, wynikająca z liczebnej dominacji na jego terenie ludności ukraińskiej, nie mogła bowiem pozostać bez wpływu na kształt polityki aktualnie realizowanej przez lokalne władze ani przez państwo polskie. Inne determinanty warunkujące sytuację w województwie to choćby wielki kryzys ekonomiczny oraz zniszczenia wojenne.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że ukazanie funkcjonowania województwa stanisławowskiego okazało się skomplikowanym zadaniem badawczym, na co dodatkowy wpływ miało duże rozproszenie materiału archiwalnego koniecznego do efektywnego zgłębienia tematu. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż bazą, która posłużyła do odtworzenia realiów opisanej rzeczywistości, stały się materiały archiwalne wytworzone przez polską administrację, stąd też znajdujące się tam treści stanowiły odbicie jej punktu widzenia. Oczywiście wobec zgromadzonych archiwaliów przestrzegałem zasad warsztatowych krytyki źródeł. Wykorzystywałem przy tym wiele dokumentów pokontrolnych, np. organizacji i pracy starostw powiatowych, wskazujących na popełniane przez lokalną administrację błędy, oraz starałem się w miarę możliwości konfrontować materiały wytworzone w okresie dwudziestolecia międzywojennego z tymi, które powstały w kolejnych latach, czego przykładem jest np. protokół przesłuchania wicewojewody stanisławowskiego Mieczysława Seydlitza. W ten sposób dążyłem do maksymalnego obiektywizmu, chcąc przy tym spojrzeć krytycznie na postrzeganie Kresów Wschodnich wyłącznie jako "idylli" i utożsamianie ich tylko z łatwym i spokojnym życiem pełnym szczęścia.

Do powstania książki przyczyniło się wiele osób oraz instytucji. Szczególne podziękowania składam prof. dr. hab. Wojciechowi Włodarkiewiczowi za poświęcony czas, udzieloną mi pomoc, cenne rady i wskazówki. Jestem wdzięczny za wsparcie również dr. Rafałowi Roguskiemu. Podziękowania kieruję do pracowników archiwów i bibliotek krajowych i zagranicznych - za ich żywczliwość i udzieloną mi podczas kwerend pomoc. Przeprowadzenie kwerend w archiwach ukraińskich było możliwe dzięki środkom otrzymanym z Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Sied­lcach, natomiast w archiwach londyńskich dzięki stypendium udzielonemu przez Polonia Aid Foundation Trust, za co składam serdeczne podziękowania władzom tych instytucji.

Przypisy

Wstęp

1 Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 roku o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze byłego Księstwa Galicji i Lodomerii z W.Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, Dziennik Ustaw (dalej Dz.U.) 1920, nr 117, poz. 768; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 maja 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerii z W.Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, Dz.U. 1921, nr 46, poz. 282.

2 Razem z województwami krakowskim, lwowskim i tarnopolskim (Mały rocznik statystyczny 1939 [dalej MRS 1939], Warszawa 1939, s. 10).

3 Termin Galicja na określenie zaboru austriackiego nie jest precyzyjny. Oficjalna nazwa zaboru austriackiego brzmiała Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwami: Oświęcimskim i Zatorskim (H. Batowski, Pojęcie polityczne Galicji Wschodniej, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace historyczne" 1993, z. 103, s. 33). Termin Małopolska jest tłumaczeniem łacińskiego określenia Polonia Minor, czyli Mniejsza Polska (J. Haliczer, Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Tarnopol 1935, s. 272).

4 Dotyczyło to np. powiatu jarosławskiego, gdzie na ogólną liczbę ludności wynoszącą w 1931 r. 148 028 osób 120 429 zadeklarowało język polski jako język ojczysty (Statystyka Polski, seria C, z. 68, Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo lwowskie bez miasta Lwowa [dalej Statystyka Polski, seria C, z. 68], Warszawa 1938, s. 42).

5 Szerzej na temat terminów Galicja Wschodnia i Małopolska Wschodnia zob. H. Batowski, Pojęcie polityczne Galicji Wschodniej..., s. 33-43; L. Mroczka, Spór o Galicję Wschodnią 1914-1923, Kraków 1998, s. 9-11; G. Hryciuk, Zmiany ludnościowe i narodowościowe w Galicji Wschodniej w latach 1931-1939 [w:] Przemiany narodowościowe na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1931-1948, red. S. Ciesielski, Toruń 2003, s. 94. Na temat rozgraniczenia Małopolski na część wschodnią i zachodnią zob. A.A. Ostanek, Wydarzenia 1930 roku w Małopolsce Wschodniej a bezpieczeństwo II Rzeczypospolitej, Warszawa 2017, s. 15-18.

6 S. Ciesielski, Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej i problemy identyfikacji narodowej [w:] Przemiany narodowościowe na Kresach Wschodnich..., s. 10-18.

7 P. Eberhardt, Kresy Wschodnie - granice, terytorium, ludność polska [w:] Europa nieprowincjonalna. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (Białoruś, Litwa, Łotwa, Ukraina, wschodnie pogranicze III Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1772-1999, red. K. Jasiewicz, Warszawa 1999, s. 29.

8 J. Grzenia, Słownik ortograficzny, Warszawa 2000, s. 373; Słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/sjp/kresy;2475126.html (dostęp 7 VII 2023 r.).

9 J. Nikitorowicz, Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa, Białystok 1995, s. 11.

10 Ibidem, s. 11-14.

11 Rocznik statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1925/1926 [dalej RSRP 1925/1926], Warszawa 1927, s. 26; MRS 1939, s. 23, 25.

12 Właściwe akty prawne, na mocy których powstało i zaczęło funkcjonować województwo stanisławowskie, to Ustawa z 3 września 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) oraz Rozporządzenie Rady Ministrów z 17 V 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z 3 września 1920 r., wymienione w przyp. 1.

13 Armia Czerwona do Stanisławowa wkroczyła 19 IX 1939 r. (C. Grzelak, Dziennik sowieckiej agresji. Wrzesień 1939, Warszawa 1994, s. 146).

14 Spośród publikacji Wojciecha Włodarkiewicza ściśle związanych z tematyką września 1939 r. należy wskazać przede wszystkim na: Przedmoście rumuńskie 1939, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 2012; Małopolska Wschodnia 1939, Warszawa 2020; (współautor A. Wesołowski) Bezpieczeństwo militarne Rzeczypospolitej Polskiej. Koncepcja przedmościa rumuńskiego w dokumentach, Warszawa 2022, w których zostały omówione sytuacja militarna w województwie stanisławowskim we wrześniu 1939 r. oraz plany Wojska Polskiego dotyczące obrony na przedmościu rumuńskim, przy czym w ostatniej z wymienionych prac opublikowano bogaty zbiór dokumentów dotyczących tego zagadnienia; Przed zagładą. Społeczeństwo Wołynia i Małopolski Wschodniej wobec państwa polskiego (1935-1939), Warszawa 2013, której jeden z podrozdziałów jest poświęcony sytuacji wewnętrznej w województwie stanisławowskim we wrześniu 1939 r. ze szczególnym uwzględnieniem postaw społeczeństwa. Kwestie te zostały również poruszone w tekstach: Województwo stanisławowskie w przededniu wybuchu II wojny światowej oraz w czasie kampanii polskiej 1939 r. [w:] Si vis pacem, para bellum. Bezpieczeństwo i polityka Polski. Księga jubileuszowa ofiarowana profesorowi Tadeuszowi Dubickiemu, red. R. Majzner, Częstochowa-Włocławek 2013; Postawy Polaków, Ukraińców i Żydów - mieszkańców województwa stanisławowskiego do agresji Niemiec i ZSRR w 1939 roku, "Україна. Культурна спадщина, національна свідомість, державність" 2008, вип. 17.

15 Spośród prac Czesława Grzelaka należy wymienić zwłaszcza obszerne, pionierskie studium historyczno-wojskowe Kresy w czerwieni. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku, Warszawa 2008, poświęcone agresji ZSRR na Polskę, oraz monografię (współautor H. Stańczyk) Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Warszawa 2005. Czesław Grzelak jest również współautorem trzytomowej edycji źródeł dotyczącej agresji ZSRR na Polskę w 1939 r.: Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów 17 wrześ­nia 1939 roku, t. 1: Geneza i skutki agresji, wybór i oprac. C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, red. E. Kozłowski, Warszawa 1994; t. 2: Działania wojsk Frontu Ukraińskiego, wybór i oprac. C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, red. S. Jaczyński, Warszawa 1996; t. 3: Działania wojsk Frontu Białoruskiego, wybór i oprac. C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski; red. C. Grzelak, Warszawa 1995.

16 K. Pindel, Polska południowa w systemie obronnym Drugiej Rzeczypospolitej, Siedlce 2001.

17 T. Dubicki, K. Spruch, Przedmoście rumuńskie (wrzesień 1939), Oświęcim 2014.

18 R. Dalecki, Armia "Karpaty" w wojnie 1939 roku, Rzeszów 2009.

19 W. Mędrzecki, Województwo wołyńskie 1921-1939. Elementy przemian cywilizacyjnych, społecznych i politycznych, Wrocław 1988.

20 J. Tomaszewski, Z dziejów Polesia 1921-1939, Warszawa 1963.

21 W. Śleszyński, Województwo poleskie, Kraków 2014. Wojciech Śleszyński jest również autorem innych monografii naukowych, takich jak: Bezpieczeństwo wewnętrzne w polityce państwa polskiego na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej, Warszawa 2007; Życie na Kresach. Województwa wschodnie II Rzeczypospolitej, Białystok 2020, oraz artykułów naukowych, m.in.: Polskie koncepcje asymilacji narodowej na Polesiu w latach 1921-1939 [w:] Polacy na Białorusi od końca XIX do początku XXI wieku, t. 3: Niepodległość 1918-2018. Polskie i białoruskie idee niepodległościowe, red. T. Gawin, Warszawa-Grodno 2019; Walka polskich instytucji państwowych z białoruską (komunistyczną) działalnością dywersyjną na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej (1920-1925) [w:] Polacy na Białorusi od końca XIX do początku XXI wieku, t. 2: Polityka, społeczeństwo, kultura, red. T. Gawin, Warszawa-Grodno 2018; Wrzesień 1939 roku na Polesiu, "Studia Podlaskie" 2014, t. 22; Infrastruktura miasteczek i wsi Polesia w okresie międzywojennym, "Biuletyn Historii Pogranicza" 2013, nr 13; Rola i zadania organów Policji Państwowej na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej (1920-1939), "Studia Podlaskie" 2005, t. 15.

22 P. Cichoracki, Województwo poleskie 1921-1939. Z dziejów politycznych, Łomianki 2014; idem, Komuniści na Polesiu w latach 1921-1939, Łomianki 2016. Piotr Cichoracki wyniki swoich badań naukowych prezentował również w artykułach, takich jak: Czynnik polityczny w wyborach samorządowych na Polesiu (1926-1939) [w:] Stulecie samorządu. 20 lat Samorządu Województwa Mazowieckiego, red. J. Mierzwa, T. Skoczek, Warszawa 2019; Nowa granica. Aspekty społeczne i polityczne funkcjonowania powiatów granicznych województw północno-wschodnich II RP w latach 1921-1922 [w:] Polacy na Białorusi od powstania styczniowego do XXI wieku, t. 5: Traktat ryski i jego konsekwencje dla Polaków i Białorusinów, red. T. Gawin, Warszawa-Grodno 2021; Stosunki ukraińsko-białoruskie w ruchu komunistycznym na Polesiu w okresie międzywojennym, "Wrocławskie Studia Wschodnie" 2016, t. 20; Ostatnie lata działalności KPZB (1935-1938). Przypadek Polesia, "Białoruskie Zeszyty Historyczne" 2015, z. 43.

23 A. Czuchryta, Gospodarka województwa wołyńskiego 1921-1939, wstęp i oprac. M. Szumiło, Lublin 2016.

24 Wymieniane już w przyp. 12: Przed zagładą...; Przedmoście rumuńskie...; Województwo stanisławowskie w przededniu wybuchu II wojny światowej..., oraz inne, m.in.: Lwów 1939, Warszawa 2007; Województwo stanisławowskie w okresie kryzysu czechosłowackiego (wrzesień-październik 1938 roku) [w:] Państwo, demokracja, chłopi. Studia z historii społeczno-politycznej Polski (XVII-XX w.). Tom studiów dedykowany Profesorowi Romualdowi Wacławowi Turkowskiemu z okazji 65-lecia urodzin i 40-lecia pracy dydaktyczno-naukowej, red. S.J. Pastuszka, J. Sztejnbis-Zdyb, Warszawa-Kielce-Pułtusk 2016; Bezpieczeństwo województwa stanisławowskiego w latach 1935-1937 [w:] W cieniu służb. Ze studiów nad bezpieczeństwem państwa, red. P. Kołakowski et al., Toruń 2016.

25 Bezpieczeństwo wewnętrzne województwa stanisławowskiego w 1939 roku w sprawozdaniach wojewody, wybór źródeł, wstęp i oprac. R. Roguski, W. Włodarkiewicz, P. Pulik, Siedlce 2016; Bezpieczeństwo wewnętrzne województwa stanisławowskiego w 1938 roku w sprawozdaniach wojewody, wybór źródeł, wstęp i oprac. W. Włodarkiewicz, R. Roguski, P. Pulik, Siedlce 2017.

26 A.A. Ostanek, VI Lwowski Okręg Korpusu w dziejach wojskowości polskiej w latach 1921-1939, Warszawa 2013; Wydarzenia 1930 roku w Małopolsce Wschodniej a bezpieczeństwo II Rzeczypospolitej, Warszawa 2017; W służbie ojczyźnie. Wojsko Polskie w systemie bezpieczeństwa województw południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej (1921-1939), Warszawa 2019; Sabotaże nacjonalistów ukraińskich oraz akcja represyjna władz polskich w Małopolsce Wschodniej w 1930 roku w świetle dokumentów, Warszawa 2018.

27 K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa w latach 1867-1939, Kraków 1999.

28 K. Sanojca, Relacje polsko-ukraińskie w szkolnictwie państwowym południowo-wschodnich województw Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 2013.

29 W. Mędrzecki, Inteligencja polska na Wołyniu w okresie międzywojennym, Warszawa 2005.

30 G. Mazur, Życie polityczne polskiego Lwowa 1918-1939, Kraków 2007.

31 J. Kamińska-Kwak, Inteligencja województwa lwowskiego w okresie międzywojennym, Rzeszów 2005.

32 W. Wierzbieniec, Żydzi w województwie lwowskim w okresie międzywojennym. Zagadnienia demograficzne i społeczne, Rzeszów 2003.

33 A. Ajnenkiel, Administracja w Polsce. Zarys historyczny, Warszawa 1977.

34 W. Kozyra, Polityka administracyjna ministrów spraw wewnętrznych Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918-1939, Lublin 2009; idem, Urząd Wojewódzki w Lublinie w latach 1919-1939, Lublin 1999.

35 J. Mierzwa, Starostowie Polski międzywojennej. Portret zbiorowy, Kraków 2012.

36 J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków, Warszawa 1985; idem, Rzeczpospolita wielu narodów, Warszawa 1985; Mniejszości narodowe w Polsce w XX wieku, Warszawa 1991; idem, Zarys historii Żydów w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1990.

37 J. Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa 1973.

38 A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Wrocław 1979.

39 R. Torzecki, Kwestia ukraińska w Polsce w latach 1923-1929, Kraków 1989; idem, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1993; idem, Kwestia ukraińska w polityce III Rzeszy (1933-1945), Warszawa 1972.

40 M. Papierzyńska-Turek, Sprawa ukraińska w Drugiej Rzeczypospolitej 1922-1926, Kraków 1979.

41 R. Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003.

42 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918-1939, t. 1: W dobie inflacji 1918-1923; t. 2: Od Grabskiego do Piłsudskiego 1924-1929; t. 3: Wielki kryzys 1930-1935; t. 4: Lata interwencjonizmu państwowego 1936-1939, Warszawa 1967-1989; eidem, Robotnicy przemysłowi w Polsce. Materialne warunki bytu 1918-1939, Warszawa 1971.

43 J. Holzer, Mozaika polityczna Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1974.

44 R. Tomczyk, Ukraińskie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne 1925-1939, Szczecin 2006.

45 R. Wysocki, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce w latach 1929-1939. Geneza, struktura, program, ideologia, Lublin 2003.

46 L. Kulińska, Działalność terrorystyczna i sabotażowa nacjonalistycznych organizacji ukraińskich w Polsce w latach 1922-1939, Kraków 2009.

47 K. Barański, Przeminęli zagończycy, chliborobi, chasydzi... Rzecz o ziemi stanisławowsko-kołomyjsko-stryjskiej, Londyn 1988.

48 W pracy nie wykorzystano zupełnie zasobów archiwów ukraińskich i polskich. Bibliografia zawiera jedynie 2 j.a. pochodzące ze zbiorów archiwalnych Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (dalej AIPMS).

49 Український національно-визвольний рух на Прикарпатті в ХХ столітті. Документи і матеріали, т. 1, книга 1: (1919-1929), відп. ред. М. Кугутяк, Івано-Франківськ 2012; книга 2: (1929-1939), відп. ред. М. Кугутяк, Івано-Франківськ 2014.

50 Український національно-визвольний рух..., т. 1, книга 1, s. 3-29, 592, 595.

51 Ibidem, s. 158. Fotokopia oryginału dokumentu w posiadaniu autora: Державний aрхів Івано - Франківської oбласті (Derżawnyj Archiw Iwano-Frankiwśkoji Obłasti - Archiwum Państwowe Obwodu Iwanofrankiwskiego, dalej DAIFO), фонд (dalej f.) 2, опис (dalej оp.) 1, справа (dalej sрr.) 31, [Komenda Okręgowa Policji Państwowej w Stanisławowie], Sprawa: spis ludności w tut[ejszym] okręgu, Stanisławów, 12 XI 1921 r., k. 12.

52 Україна і Польща в документах. 1918-1922, ч. 1 і 2, ред. Т. Гунчак, Нью-Йорк-Париж-Сидней-Торонто 1983.

53 Боротьба трудящих Прикарпаття за своє визволення і возз?єднання з радянською Україною. Документи і матеріали (1921-1939 рр.), Станіславів 1957.

54 К. Федевич, Галицькі українці у Польщі 1920-1939 рр. (Інтеграція галицьких українців до Польскої держави у 1920-1930-ті рр.), Київ 2009.

55 Ibidem, np. s. 72.

56 М. Кугутяк, Галичина. Сторінки історії. Нарис суспільно-політичного руху (XIX ст. - 1939 р.), Івано-Франківск 1993.

57 Ibidem, s. 173.

58 Ibidem, s. 153.

59 Альманах Станиславівської землі. Збірник матеріялів до історії Станиславова і Станиславівщини, ред. Б. Кравців, Нью-Йорк-Торонто-Мюнхен 1975; Альманах Станиславівської землі. Збірник матеріялів до історії Станиславова і Станиславівщини, т. 2., ред. М. Климишин, Нью-Йорк-Париж-Сідней-Торонто 1985.

60 Л. Федик, Етноконфесійні стосунки у Станиславівському воєводстві за звітами Станіславського воєводського управління і повітових староств (1930-1935 рр.), "Чорноморський літопис" 2011, вип. 4, s. 87-94.

61 W 1931 r. w województwie stanisławowskim mieszkały 12 492 osoby wyznań protestanckich i było zaledwie 891 osób wyznania prawosławnego, wiernych Kościoła rzymskokatolickiego było zaś 245 944 (Statystyka Polski, seria C, z. 65, Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo stanisławowskie [dalej Statystyka Polski, seria C, z. 65], Warszawa 1938, s. 22).

62 Р. Чорненький, Чисельність польського населення Станиславівського воєводства у 1921-1939 рр., "Вісник Прикарпатського університету. Серія Історія" 2011, вип. 19, s. 186-193.

63 Р. Чорненький, Костел у повсякденному житті поляків Станиславівського воєводства (1921-1939 рр.), "Карпати. Людина, етнос, цивілізація" 2011, вип. 3, s. 156-162.

64 П. Гаврилишин, Поляки у Станиславові, Брустури 2022.

65 O. Бондаренко, Боротьба польської поліції проти ліворадикального руху (на прикладі Станісла­вівського воєводського управління державної поліції), "Вісник Прикарпатського університету. Історія" 2012, вип. 22, s. 149-153.

66 О. Цівкач, З історії польского професійного театру під керівнництвом Зузанни Лозинської у Ста­ніславові (1933-1939) [w:] Galicyjskie spotkania 2011, red. U. Jakubowska, Zabrze 2012, s. 241-256.

67 Л. Романюк, Діяльність польских музично-театральних товариств Станіславова на зламі XIX-XX століть, "Наукові записки Тернопільського національного педагогічного університету імені Володимира Гнатюка. Серія мистецтвознавство" 2012, вип. 1, s. 27-34.

68 А. Турчак, Нормативно-правовое регулирование вопроса о статусе Восточной Галичины в 1918-1923 гг., "Legea ?i via?a" ("Закон и Жизнь") 2014, ? 1/3, s. 186-189; idem, Украинский вопрос во Второй Речи Посполитой в 1920-е годы. Историко-правовые аспекты, "Legea ?i via?a" ("Закон и Жизнь") 2014, ? 3/3, s. 169-172.

69 Szerzej na temat zasobu archiwalnego DAIFO zob. Державний Архів Івано-Франківскої Області. Путивник, т. 1: Фонді періоду 1939 р., Київ 2008.

70 Na temat zasobów archiwalnych CDIAU i DALO szerzej zob.: Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie. Przewodnik po zasobie archiwalnym, oprac. A. Krochmal, Warszawa 2005; Центральний державний історичний архів України м. Львів. Путівник, Львів-Київ 2001; Реєстр розсекречених архівних фондів України. Міжархівний довідник, т. 2, книга 2, Київ 2007.

71 Szerzej zob. Archiwum Akt Nowych. Informator o zasobie archiwalnym, t. 1, oprac. E. Kołodziej, współpraca W. Bieńkowska, B. Nowożycki, Warszawa 2009.

72 W tym m.in.: Mały rocznik statystyczny (wiele wydań); Statystyka Polski, seria C, z. 65.

73 Dziennik Urzędowy Województwa Stanisławowskiego (od 1928 r. Stanisławowski Dziennik Wojewódzki) 1921-1939, Stanisławów 1922-1939.

74 Zob. np. wspomnienia Tadeusza Olszańskiego Kresy Kresów. Stanisławów (Warszawa 2008) i Stanisławów jednak żyje (Warszawa 2010) - obie książki zostały przetłumaczone na język ukraiński i wydane jako Колись у Станиславові..., Івано-Франківськ 2016.

75 Takie jak "Kurier Stanisławowski" czy "Gazeta Stryjska". Szczegółowy wykaz materiałów wykorzystanych w czasie pracy nad książką zawierają przypisy oraz bibliografia.

1. Administracja

1.1. Województwo w strukturze administracyjnej II Rzeczypospolitej

Odrodzona w 1918 r. po 123 latach zaborów Rzeczpospolita Polska borykała się z rozlicznymi problemami. Wśród nich kwestią podstawową i zarazem wymagającą wielkiego wysiłku było to, aby z ziem wchodzących dotychczas w skład poszczególnych państw zaborczych stworzyć jeden spójny organizm państwowy. Każda dzielnica wykazywała bowiem różnice na wielu płaszczyznach życia wewnętrznego. Obszar przyszłego województwa stanisławowskiego do końca I wojny światowej był częścią Austro-Węgier. Wchodził w skład Galicji (pełna jej nazwa brzmiała Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwami Oświęcimskim i Zatorskim). Sprawą niecierpiącą zwłoki było wdrożenie na tym terenie struktur administracji dostosowanych do wymogów powstającego państwa polskiego. W październiku 1918 r. Austro-Węgry znajdowały się w bardzo trudnym położeniu. Podjęte próby ratowania monarchii nie przyniosły rezultatu, wskutek czego ostatecznie uległa ona rozpadowi. W zaistniałych okolicznościach na terenach wcześniej wchodzących w jej skład zaczęły powstawać odrębne organizmy państwowe1.

W posiadaniu Austro-Węgier, o czym wspomniałem wcześniej, były ziemie zabrane Rzeczypospolitej na skutek jej rozbiorów w XVIII w. - Galicja. Do wschodniej części tego obszaru roszczenia wysunęli Ukraińcy. Zwołany, zgodnie z decyzją Ukraińskiej Reprezentacji Parlamentarnej, 18 października 1918 r. do Lwowa Zjazd Działaczy Ukraińskich wydał deklarację o powołaniu Ukraińskiej Rady Narodowej. Ta z kolei zadecydowała o utworzeniu państwa ukraińskiego, m.in. z terenów Galicji Wschodniej - Małopolski Wschodniej2. Stało to jednak w sprzeczności z polskimi aspiracjami do tych ziem, gdyż zręby polskiej administracji zaczęły powstawać tam już w październiku 1918 r. 7 października Rada Regencyjna notyfikowała Austrii, że obejmuje władzę nad Galicją, a w podlegającym jej urzędzie przewidziano stanowisko ministra do spraw Galicji - ostatecznie jednak nieobsadzone, 27 października została powołana do życia w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna (PKL), ale objęła władzą tylko zachodnią część Galicji3. Tymczasem ukraińskie roszczenia w stosunku do wschodniej części Galicji, tj. Małopolski Wschodniej, okazały się na tyle silne, że 31 października 1918 r. zapadła decyzja o przejęciu władzy na tym obszarze. Nocą 1 listopada Ukraińcy opanowali Lwów. W szybkim tempie zajęli również inne ośrodki przyszłego województwa stanisławowskiego, m.in. Stanisławów, Stryj, Kołomyję i Peczeniżyn. Ostatecznie Małopolska Wschodnia została opanowana i podporządkowana Ukraińskiej Radzie Narodowej, która 13 listopada proklamowała na zajętym obszarze Zachodnioukraińską Republikę Ludową4. Na skutek polskiej akcji wojskowej doszło co prawda do wyparcia Ukraińców ze Lwowa - w nocy z 21 na 22 listopada miasto znalazło się w polskich rękach. Nie było to jednak równoznaczne z końcem walk w Małopolsce Wschodniej - kontynuowane przerodziły się w wojnę polsko-ukraińską toczoną w latach 1918-19195. Pod koniec 1918 r. obszar przyszłego województwa stanisławowskiego był w dalszym ciągu kontrolowany przez stronę ukraińską. W styczniu 1919 r. Stanisławów został proklamowany stolicą Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej6.

Zahamowany początkowo w wyniku powstania Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej proces przejmowania władzy przez Polskę w Małopolsce Wschodniej nabrał tempa w 1919 r., a zwłaszcza po zakończeniu wojny polsko-ukraińskiej, w konsekwencji której wojska ukraińskie ZURL - Ukraińska Armia Galicyjska (UAG) w czerwcu i lipcu 1919 r. zostały przez oddziały Wojska Polskiego wyparte za rzekę Zbrucz7. Jeszcze podczas walk we Lwowie w listopadzie 1918 r. zawiązał się Tymczasowy Komitet Rządzący (TKR), będący odpowiednikiem PKL dla wschodniej części Małopolski. 10 stycznia 1919 r. na mocy dekretu rządu RP utworzono Komisję Rządzącą dla Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz Górnej Orawy i Spisza, co oznaczało likwidację PKL w Krakowie i TKR we Lwowie. Podejmowane działania wynikały z konieczności uregulowania wielu niezbędnych kwestii w Małopolsce Wschodniej, w tym natury prawnej i administracyjnej (m.in. w zakresie podziałów terytorialnych), właściwych państwu polskiemu i odpowiadających jego potrzebom. Kolejnym krokiem w tym procesie było zatem powołanie 7 marca 1919 r. w miejsce Komisji Rządzącej dla Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz Górnej Orawy i Spiszu urzędu Generalnego Delegata Rządu na Galicję. 12 marca 1919 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski mianował na to stanowisko dr. Kazimierza Gałeckiego. Generalnemu delegatowi rządu przyznano dawne uprawnienia namiestnika Galicji8 oraz ogólne kierownictwo i kontrolę działalności nad nieprzejętymi dotychczas przez rząd RP działami administracji, dla których właściwe ministerstwa w porozumieniu z Generalnym Delegatem miały ustanowić swoich delegatów. Dawało mu to znaczną władzę i duży stopień samodzielności w podejmowanych działaniach, do tego stopnia, że prowadzona przez niego własna polityka uniemożliwiała nieraz wprowadzenie na podległym mu obszarze ustaw uchwalanych przez sejm9. Z biegiem czasu zakres tej władzy stopniowo był ograniczany na rzecz centralnych władz państwowych. Zmierzało to w praktyce do likwidacji stanu swoistej odrębności Galicji od reszty państwa, co ostatecznie miało się dokonać po podzieleniu jej obszaru na województwa10. Przed rokiem 1914 w Galicji funkcjonował bowiem podział na powiaty (było ich 77), miasta wydzielone (Lwów i Kraków), gminy wiejskie i obszary dworskie, nie było natomiast podziału na województwa11. Należy przy tym również zaznaczyć, że terytorium przyszłego województwa stanisławowskiego jeszcze jesienią 1919 r. stanowiło obszar objęty wojną, czyli obowiązywał na nim stan wojenny aby zapewnić bezpieczeństwo na tyłach operujących wojsk polskich. Jednocześnie następowało tam przejmowanie cywilnej władzy administracyjnej z rąk władzy wojskowej. W sierpniu 1919 r. reaktywowano już wszystkie starostwa powiatowe, o czym informował generalny delegat rządu w piśmie z 2 września 1919 r., jednocześnie wyrażając przekonanie o niecelowości utrzymywania na tym terenie władzy wojskowej, do czego Naczelne Dowództwo WP ustosunkowało się pozytywnie12.

Utworzenie województw na obszarze Małopolski Wschodniej wydawało się przedsięwzięciem skomplikowanym z jeszcze innego powodu - nierozstrzygnięta pozostawała kwestia przynależności jej obszaru do Polski. W tym miejscu należy zaznaczyć, że Polska nigdy nie zamierzała rezygnować z tego terytorium, a pozostawienie go poza granicami państwa polskiego było w ocenie społeczeństwa polskiego nie do przyjęcia13. Według dwóch głównych koncepcji kształtu granic porozbiorowej Rzeczypospolitej, tj. federacyjnej lansowanej przez Józefa Piłsudskiego oraz inkorporacyjnej głoszonej przez Romana Dmowskiego, Małopolska Wschodnia powinna zostać włączona do państwa polskiego. W ramach koncepcji federacyjnej rozpatrywano co prawda możliwość kompromisu, polegającego na nieznacznym przesunięciu wschodniej granicy na zachód od Zbrucza (linia rzeki Gniła Lipa), ale ustępstwa terytorialne nie oznaczały rezygnacji strony polskiej z Małopolski Wschodniej14.

Pomyślne dla strony polskiej losy wojny polsko-ukraińskiej nie były równoznaczne z włączeniem Małopolski Wschodniej do Polski. Kwestia ta była obecna podczas obrad konferencji wersalskiej i mocarstwa sprzymierzone pretendowały w tym zakresie do roli mediatora. 25 czerwca 1919 r. Rada Ministrów Spraw Zagranicznych Państw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych podjęła uchwałę, w myśl której rząd polski został upoważniony do okupowania Małopolski Wschodniej. Innymi słowy uchwała ta, wychodząca z założenia, że Małopolska Wschodnia nie jest częścią państwa polskiego, oddawała ten obszar pod zarząd polski jedynie tymczasowo15. Wtedy decyzję tę można było traktować jako sukces Polski, niemniej docelowym zamiarem władz RP było ostateczne włączenie tego obszaru do państwa polskiego. Znajdowało to wyraz w czynionych zabiegach dyplomatycznych, które jak się później okazało, miały potrwać aż do 14 marca 1923 r., kiedy to Rada Ambasadorów przyznała Polsce suwerenność nad Małopolską Wschodnią16.

Zanim jednak zapadły postanowienia Rady Ambasadorów, państwo polskie przystąpiło do realizacji dalszych przedsięwzięć wpisujących się w proces unifikacji Małopolski Wschodniej z resztą kraju, doszło do wojny polsko-rosyjskiej 1919-1921. Jej skutki dały się również odczuć w Małopolsce Wschodniej i doprowadziły do zahamowania na pewien czas wspomnianego procesu. Co prawda obszar przyszłego województwa stanisławowskiego został zajęty przez Armię Czerwoną w bardzo małym stopniu, ale zbliżanie się frontu wojennego odcisnęło piętno na wielu aspektach tamtejszego życia wewnętrznego, w tym wpłynęło na funkcjonowanie administracji. Na obszarze Małopolski Wschodniej, podobnie zresztą jak w innych częściach Polski zagrożonych radziecką okupacją, w początkach sierpnia 1920 r. rozpoczęła się ewakuacja urzędów cywilnych. W myśl jej założeń planowano ewakuować, po uprzednim wydaniu pisemnego polecenia, urzędników wraz z ich rodzinami, rodziny oficerów, podoficerów, działaczy politycznych oraz inne osoby, których działalność i przekonania mogłyby ich narazić na represje ze strony spodziewanych okupantów. Ewakuacja miała również objąć część państwowego majątku, w tym zasoby finansowe, zapasy żywności, zapasy materiałów pędnych, a także archiwa i cenne przedmioty o wartości muzealnej. Co ciekawe, z ewakuacji zostali wykluczeni członkowie władz samorządowych, którym powierzono opiekę nad pozostawionym majątkiem. Zdarzały się jednak przypadki samowolnego porzucania przez urzędników zajmowanych stanowisk. Nastrój paniki zapanował nawet wśród obsad wielu posterunków Policji Państwowej. Były również przypadki plądrowania transportów ewakuacyjnych i napaści na nie ze strony okolicznej ludności chłopskiej. Na obszarze przyszłego województwa stanisławowskiego ich skutki odczuli poza taborem kierownika starostwa w Kałuszu ewakuujący się urzędnicy w powiecie dolińskim. Z kolei w powiecie skolskim po ewakuacji urzędników starostwa doszło w nocy z 20 na 21 sierpnia do rozruchów ukraińskich, na których czele stanęła grupa żołnierzy z UAG pod wodzą Teofila Bekiesza17.

W działania na rzecz utrzymania bezpieczeństwa wewnętrznego w Małopolsce Wschodniej był zaangażowany generalny delegat rządu Kazimierz Gałecki. Między innymi z jego inicjatywy powołano do życia Komitet Centralny Pomocy dla Obrońców Wschodniej Małopolski (KCP). Po dołączeniu doń najważniejszych partii oraz stronnictw politycznych komitet przekształcił się następnie w Obywatelski Komitet Wykonawczy Rady Obrony Państwa, któremu przewodził generalny delegat rządu18.

Uspokojeniu sytuacji wewnętrznej w Małopolsce Wschodniej latem 1920 r. miała służyć również inna inicjatywa Gałeckiego, który odbywał podróże inspekcyjne do starostw powiatowych. O jednej z takich podróży na obszarze przyszłego województwa stanisławowskiego donosiła "Gazeta Lwowska" z 4 sierpnia 1920 r. W jej trakcie generalny delegat rządu dotarł do Stanisławowa, gdzie spotkał się z reprezentantami władz i urzędnikami. W drodze do miasta towarzyszył mu starosta tłumacki, który przedstawił położenie zarządzanego przez siebie powiatu19.

Pomyślne (dla strony polskiej) losy wojny polsko-rosyjskiej miały wymierną korzyść także w odniesieniu do Małopolski Wschodniej. Mimo że decyzja o przyznaniu Polsce pełnych praw do jej obszaru zapadła dopiero w roku 1923, w traktacie ryskim z marca 1921 r. postanowiono, iż wschodnia granica Polski będzie przebiegać na rzece Zbrucz. Był to ważny krok na drodze do unifikacji Małopolski Wschodniej z pozostałą częścią państwa polskiego. Natomiast dla Ukraińców postanowienia tego traktatu oznaczały fiasko ich starań niepodległościowych i były niejako zwiastunem późniejszej decyzji Rady Ambasadorów z 1923 r.

Okres pokoju, jaki zapanował po zakończonych wojnach polsko-ukraińskiej i polsko-rosyjskiej, dał możliwość dalszych działań wewnątrzpaństwowych natury administracyjnej zmierzających do unifikacji Małopolski Wschodniej z resztą państwa polskiego. Niezmiernie istotnym posunięciem wpisującym się w ten kontekst była decyzja o utworzeniu na tym obszarze województw. Podział na województwa łącznie z podziałem na powiaty i gminy (tj. podział na potrzeby administracji ogólnej i samorządu) był najważniejszy ze stosowanych podziałów terytorialnych i jako taki znalazł się w zapisach późniejszej konstytucji marcowej, której artykuł 65 stanowił: "państwo polskie, dla celów administracyjnych, podzielone będzie na województwa, powiaty i gminy miejskie i wiejskie, które będą równocześnie jednostkami samorządu terytorialnego". O ile podział na powiaty oraz gminy był na ogół pokłosiem czasów zaborczych, o tyle podział na województwa wprowadzano stopniowo po zakończeniu I wojny światowej20.

Administracyjny podział Polski na władze II instancji - województwa, został zapoczątkowany ustawami z 1 i 2 sierpnia 1919 r. Ustęp 3 art. 1 drugiego z wymienionym aktów prawnych przewidywał tworzenie kolejnych województw na pozostałych terenach państwa polskiego21. Na obszarze byłego zaboru austriackiego podział ten został wprowadzony na mocy ustawy z 3 grudnia 1920 r. O tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze byłego Księstwa Galicji i Lodomerii z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spiszu i Orawy22. Zgodnie z jej postanowieniami na "obszarze byłego Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim oraz wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy" zostały wyłonione cztery województwa: krakowskie, lwowskie, tarnopolskie oraz interesujące nas województwo stanisławowskie. Termin administracyjnego uruchomienia wymienionych województw miał zostać wyznaczony w odrębnym rozporządzeniu Rady Ministrów.

W skład województwa stanisławowskiego, co zostało określone w załączniku do wspomnianej wyżej ustawy, weszło 16 powiatów; bohorodczański, doliński, horodeński, kałuski, kołomyjski, kosowski, nadwórniański, peczeniżyński, rohatyński, skolski, śniatyński, stanisławowski, stryjski, tłumacki, turczański, żydaczowski. Powierzchnię poszczególnych powiatów oraz nowo utworzonego województwa stanisławowskiego obrazuje tabela 1.

Tabela 1. Powiaty województwa stanisławowskiego według stanu na początku 1920 r.

Lp.

Powiat

Powierzchnia w km kw.

1

bohorodczański

893

2

doliński

2 498

3

horodeński

871

4

kałuski

1 183

5

kołomyjski

800

6

kosowski

1 801

7

nadwórniański

1 918

8

peczeniżyński

496

9

rohatyński

1 161

10

skolski

1 268

11

śniatyński

604

12

stanisławowski

869

13

stryjski

659

14

tłumacki

952

15

turczański

1 459

16

żydaczowski

936

Powierzchnia ogółem

18 368

Źródło: Rocznik statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1920/21, cz. 1, Warszawa 1921, s. 38-41.

Administracyjne uruchomienie województwa stanisławowskiego nastąpiło 1 wrześniu 1921 r. na mocy Rozporządzenia Rady Ministrów z 17 maja 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerii z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy23. Równocześnie z wejściem w życie przywołanego rozporządzenia ustały funkcje generalnego delegata rządu we Lwowie.

W chwili utworzenia województwo stanisławowskie miało powierzchnię 18 368 km kw. i było jednym z mniejszych województw II RP - wśród szesnastu zajmowało dwunastą pozycję. Stan ten ilustrują tabela 2 oraz mapa podziału administracyjnego Polski (1).

Tabela 2. Województwa II Rzeczypospolitej w 1929 r.

Lp.

Województwa

Powierzchnia w km kw.

Lp.

Województwa

Powierzchnia w km kw.

1

poleskie

42 280

9

kieleckie

25 741

2

białostockie

32 450

10

nowogródzkie

22 692

3

lubelskie

31 123

11

łódzkie

19 034

4

wołyńskie

30 274

12

stanisławowskie

18 368

5

warszawskie

29 342

13

krakowskie

17 448

6

wileńskie

29 109

14

pomorskie

16 386

7

lwowskie

27 024

15

tarnopolskie

16 240

8

poznańskie

26 528

16

śląskie

4 230

Źródło: RSRP 1929, s. 6-12.

Na stolicę województwa stanisławowskiego wyznaczono Stanisławów - miasto sięgające początkami drugiej połowy wieku XVII. Został założony w 1661 r. na polecenie Andrzeja (Jędrzeja) Potockiego24, wojewody i generała kijowskiego, jako twierdza25 mająca bronić od południowego wschodu dostępu do Rzeczypospolitej; jego znaczenie wzrosło szczególnie po upadku w roku 1672 Kamieńca Podolskiego - stał się wtedy istotnym punktem obrony w tej części ówczesnego państwa polskiego26. Jak odnotował badacz dziejów Stanisławowa Józef Zieliński: "W tej ciężkiej sytuacji twierdza stanisławowska odegrała do pewnego stopnia rolę zastępczą i stanowiła niewątpliwie najsilniejszy w danym momencie tak strategicznie jak i pod względem obronnym bastion na Pokuciu"27.

Do nowo powstającej osady dość szybko zaczęła napływać ludność różnej narodowości, zwłaszcza polskiej (głównie mieszczanie) i ruskiej, ale także wołoskiej, żydowskiej i ormiańskiej. Ci ostatni liczniej pojawili się po upadku Kamieńca Podolskiego. Miasto w granicach państwa polskiego przetrwało do roku 1772, gdy na skutek pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej znalazło się w obrębie cesarstwa austriackiego, stając się na kilka lat jednym z wielu miast cyrkularnych w monarchii habsburskiej28. W 1782 r. Stanisławów został siedzibą obwodu stanisławowskiego, powstałego z połączenia obwodów tyśmienickiego i kołomyjskiego. Ranga miasta wzrosła jeszcze bardziej, począwszy od 1867 r., gdy Galicji została nadana autonomia. Reformą administracyjną wprowadzono nowe jednostki terytorialne - tzw. powiaty polityczne, i Stanisławów stał się stolicą jednego z nich. Ważnym wydarzeniem tego okresu, niewątpliwie podnoszącym rangę miasta, było utworzenie w roku 1866 linii kolei żelaznej biegnącej od Lwowa do Suczawy. Stanisławów przekształcił się od tego momentu w węzeł kolejowy, a od 1893 r. mieściła się tam siedziba Dyrekcji Kolei Państwowych (trzecia, oprócz istniejących w Galicji lwowskiej i krakowskiej)29.

Lata I wojny światowej przyniosły miastu okresy okupacji rosyjskiej, trwającej z przerwami od 3 września 1914 do 17 lipca 1917 r. Po wycofaniu się Rosjan miasto zostało opanowane przez Austriaków. Następnie w wyniku proklamowania 1 listopada 1918 r. Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej Stanisławów został zajęty przez Ukraińców (od stycznia 1919 r. był stolicą ZURL, o czym już pisałem), którzy w połowie maja następnego roku na skutek polskiej ofensywy opuścili miasto. Od 25 maja 1919 r. Stanisławów znalazł się pod zarządem administracji polskiej30.

Począwszy od 1921 r. Stanisławów był stolicą województwa stanisławowskiego. Okres I wojny światowej pozostawił w mieście liczne zniszczenia. Miasto w latach 1914-1917 trzykrotnie przechodziło z rąk do rąk - między Austriakami i Rosjanami. Ci drudzy ostatecznie opuszczając miasto w 1917 r., dopuścili się licznych podpaleń i rabunków31. Ogólny bilans wojny światowej okazał się dla Stanisławowa bardzo dotkliwy. Ubytek w zabudowie wynosił około tysiąca budynków, straty nie ominęły również infrastruktury przemysłowej i komunikacyjnej - zniszczone były miejskie przedsiębiorstwa i drogi32.

W 1925 r. do miasta zostały przyłączone gminy podmiejskie, m.in. Knihinin Miasto i Knihinin Kolonia, co spowodowało powiększenie się jego powierzchni z 415,8 ha do 2275,5 ha oraz znaczny wzrost liczby mieszkańców, których liczba według stanu z 1939 r. wynosiła 71 21833.

Na czele Stanisławowa stali do połowy lat trzydziestych burmistrzowie. W latach 1919-1927 funkcja ta pochodziła z nominacji, w okresie 1919-1921 piastował ją Michał Ferensiewicz, 1921-1923 Stanisław Teodorowicz, 1923-1924 kolejno Teodor Seidler i Włodzimierz Dąbrowski, w latach 1925-1927 zaś Wacław Chowaniec34. W wyniku pierwszych wyborów do Rady Miejskiej, przeprowadzonych w 1927 r., burmistrzem Stanisławowa ponownie został Wacław Chowaniec i piastował ten urząd do 1933 r. Od 1933 r. funkcja burmistrza Stanisławowa została zastąpiona przez prezydenta miasta. Stanowisko to zajmowali Wacław Chowaniec (1933-1935), Zdzisław Stroński (1935-1937) oraz Franciszek Kotlarczuk (1937-1939)35.

Stanisławów w latach 1919-1939 był siedzibą Sądu Okręgowego, Dyrekcji Urzędu Skarbowego, Wojewódzkiego Biura Funduszu Pracy oraz okręgowych urzędów: Górniczego, Celnego i Ziemskiego. W mieście funkcjonowały także ekspozytura lwowskiej Izby Przemysłowo-Handlowej, a także Okręgowa Izba Rzemieślnicza (od 1929 r.)36. Miasto było też centrum religijnym opisywanego regionu. Znajdowała się w nim siedziba biskupa greckokatolickiego oraz superintendentura Kościołów wyznania augsburskiego i helweckiego. Religijną strukturą dysponowali w mieście również Żydzi, z główną synagogą "Sadogora Hasydium". Nie doszło natomiast do utworzenia diecezji stanisławowskiej obrządku łacińskiego37, o czym, podobnie jak o innych aspektach życia religijnego w województwie stanisławowskim będzie mowa w podrozdziale 2.4.

* * *

Województwo stanisławowskie powstało w grudniu 1920 r., a zaczęło funkcjonować 1 września 1921 r. Wchodziło w skład Małopolski Wschodniej - obszaru, który przed I wojną światową był częścią Austro-Węgier, co rzutowało na wiele kwestii związanych z procesem uruchamiania tam polskiej administracji, poprzedzonego licznymi burzliwymi wydarzeniami, przede wszystkim wojną polsko-ukraińską i echami wojny polsko-rosyjskiej.

Ten wstępny okres wpisywał się w nurt działań zmierzających do stworzenia z ziem wchodzących do roku 1918 w skład trzech zaborców Polski jednego spójnego organizmu państwowego. Proces konsolidacji państwa polskiego był procesem niezwykle żmudnym i wymagającym wielkiego wysiłku. Na drodze jego realizacji występowały liczne przeciwności. W odniesieniu do obszaru województwa stanisławowskiego, podobnie jak do pozostałych ziem Małopolski Wschodniej, były to przede wszystkim przeciwności wynikające z silnych ukraińskich dążeń państwotwórczych, które doprowadziły do wybuchu wojny polsko-ukraińskiej, co na wiele miesięcy zahamowało proces tworzenia na tym obszarze struktur polskiej administracji.

Dalsza część w wersji pełnej

1. Administracja

1 H. Batowski, Rozpad Austro-Węgier 1914-1918 (sprawy narodowościowe i działania dyplomatyczne), wyd. 2 popr. i uzup., Kraków 1982, s. 231-268.

2 G. Łukomski, C. Partacz, B. Polak, Wojna polsko-ukraińska 1918-1919, Koszalin-Warszawa 1994, s. 58-59. Jednocześnie należy zaznaczyć, że Ukraińska Rada Narodowa nie podjęła decyzji o połączeniu się z wschodnią częścią Ukrainy (naddnieprzańską). Szerzej zob. J. Ślipiec, Drogi niepodległości - Polska i Ukraina 1918-1921, Warszawa 1999, s. 41-48, 53-57.

3 M. Klimecki, Polsko-ukraińska wojna o Lwów i Galicję Wschodnią 1918-1919, Warszawa 2000, s. 52 i n.; W. Kozyra, Polityka administracyjna władz polskich na Ziemiach Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1918-1926, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F" 2005, t. 59, s. 420.

4 T. Dąbkowski, Ukraiński ruch narodowy w Galicji Wschodniej 1912-1923, Warszawa 1985, s. 100-101, 103-108; A. Deblessem, Wspomnienia z prac i walk o polskość Stanisławowa, ze specjalnem podkreśleniem akcji POW z czasów 1918-1920 r., [b.m.w.] 1934, s. 14; "Samorząd Miejski" 1926, z. 10, s. 632; J. Ślipiec, Drogi niepodległości - Polska i Ukraina..., s. 81. Zachodnioukraińska Republika Ludowa nie uzyskała jako państwo międzynarodowego uznania.

5 Na temat wojny polsko-ukraińskiej lat 1918-1919 szerzej zob. również w historiografii ukraińskiej, np.: М. Литвин, К. Науменко, Історія галицького стрілецтва, Львів 1991; eidem, Історія ЗУНР, Львів 1995; М. Литвин, Українсько-польська війна 1918-1919 рр., Львів 1998; Україна і Польща в документах. 1918-1922, ч. 1 і 2, ред. Т. Гунчак, Нью-Йорк-Париж-Сидней-Торонто 1983. W ostatniej z wymienionych publikacji zawarto dokumenty m.in. z okresu wojny polsko-ukraińskiej 1918-1919.

6 A. Czubiński, Walka o granice wschodnie Polski w latach 1918-1921, Opole 1993, s. 64-65; A. Deblessem, Wspomnienia z prac i walk o polskość Stanisławowa..., s. 17.

7 Polskie działania zostały wsparte przez wojska rumuńskie, które czasowo zajęły Pokucie z miastem Kołomyja, tj. najdalej na południe wysuniętą część przyszłego województwa stanisławowskiego (F. Anghel, Okupacja Pokucia przez Armię Rumuńską (24 maja - początek sierpnia 1919) i początki stosunków polsko-rumuńskich, "Przegląd Historyczny" 1998, nr 2, s. 256-261; R. Roguski, Pokucie pod okupacją rumuńską oraz podczas przejmowania nad nim kontroli przez Wojsko Polskie (maj-sierpień 1919 roku) [w:] Kołomyja, Pokucie i Huculszczyzna w II Rzeczypospolitej. Wybrane zagadnienia, red. A.A. Ostanek, A. Smoliński, Warszawa 2017, s. 47-63).

8 Tj. w okresie Cesarstwa Austro-Węgierskiego.

9 Dziennik Praw Państwa Polskiego (dalej Dz.Pr.P.P.) 1919, nr 24, poz. 240; A. Ajnenkiel, Administracja w Polsce. Zarys historyczny, Warszawa 1977, s. 48; L. Mroczka, Spór o Galicję Wschodnią..., s. 134.

10 S. Kutrzeba, Polska odrodzona 1914-1928, wyd. 3 uzup., Kraków 1928, s. 153-154.

11 W. Mróz, Podział terytorialny ziem południowo-wschodniej Polski przed i po II wojnie światowej, "Organizacja, Metody, Technika w Administracji Państwowej. Czasopismo poświęcone zagadnieniom pracy administracyjnej" 1985, nr 10, s. 20; A.J. Mielcarek, Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej, Warszawa 2008, s. 17; R. Hausner, Pierwsze dwudziestolecie administracji spraw wewnętrznych, Warszawa 1939, s. 56.

12 Archiwum Akt Nowych (dalej AAN), 9/2265, Generalny Delegat Rządu dla Galicji do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie. Objęcie Pokucia administracją cywilną, Lwów, 2 IX 1919 r., k. 12-13; ibidem, Naczelne Dowództwo WP (Sztab Generalny) do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Stosunek cywilnych władz administracyjnych do DOG Brzeżany (Lwów), Warszawa, 13 X 1919 r., k. 12.

13 Interesującą kwestią wpisującą się w nurt aspiracji polskiego społeczeństwa względem przynależności Małopolski Wschodniej do Polski jest postawa Izraelickiej Gminy Wyznaniowej w Stanisławowie, której członkowie wystosowali 11 VI 1919 r. pismo następującej treści: "My niżej podpisani członkowie Izraelickiej Gminy Wyznaniowej oświadczamy, że przyjęci przed wiekami gościnnie do państwa polskiego, zżyliśmy się i zrozumieliśmy się z narodem polskim, że całe społeczeństwo żydowskie odnosi się z najzupełniejszą sympatią do całego narodu polskiego, który zawsze był obrońcą wolności i sprawiedliwości, że doznając rozlicznych krzywd za panowania rządu ukraińskiego [tj. rządu ZURL], wyczekiwaliśmy z utęsknieniem wojsk polskich jako reprezentantów suwerenności polskiej, a więc kultury zachodniej [...], że życzeniem naszym jest, by cała Galicja należała do państwa polskiego i byśmy jako zupełnie równouprawnieni współobywatele mogli zgodnie i serdecznie współżyć i współpracować w wolnej polskiej Rzeczypospolitej. Stanisławów, 11 VI 1919 r." (National Archives [dalej NA], FO 688/1/11, k. 120, [List członków Izraelickiej Gminy Wyznaniowej w Stanisławowie], Stanisławów, 11 VI 1919 r.).

14 A.J. Leinwand, Walka dyplomatyczna Polski o Galicję Wschodnią 1918-1923, "Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej" 2011, t. 46, s. 90; J. Ślipiec, Drogi niepodległości - Polska i Ukraina..., s. 36-41.

15 L. Mroczka, Spór o Galicję Wschodnią..., s. 167. Polsce postawiono przy tym warunek, by wprowadziła na obszarze Małopolski Wschodniej autonomię i zapewniła jej mieszkańcom swobody polityczne, wyznaniowe i osobiste. 26 IX 1922 r. Sejm Ustawodawczy RP uchwalił Ustawę o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. Szerzej zob. A. Partyka, Polskie koncepcje autonomii Galicji Wschodniej w latach 1919-1922, "Studia Historyczne" 1976, z. 4, s. 563-575.

16 R. Torzecki, Kwestia ukraińska w Polsce..., s. 20.

17 M. Klimecki, Galicja Wschodnia 1920, Warszawa 2005, s. 122; idem, Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad. Okupacja Małopolski (Galicji) Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1920 roku, Toruń 2006, s. 97-98, 109.

18 M. Klimecki, Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad..., s. 97.

19 "Gazeta Lwowska" 1920, nr 175, s. 2.

20 Materiały komisji dla usprawnienia administracji publicznej przy Prezesie Rady Ministrów, t. 1: Podział administracyjny państwa, Warszawa 1929, s. 11-12.

21 Ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji zarządu b. dzielnicy pruskiej, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 64. poz. 385; Ustawa tymczasowa z dnia 2 sierpnia 1919 r. o organizacji władz administracyjnych II instancji, Dz.Pr.P.P. 1919, nr 65, poz. 395.

22 Dz.U. 1920, nr 117, poz. 768.

23 Dz.U. 1921, nr 46, poz. 282.

24 Na temat Andrzeja Potockiego zob. M. Franz, Andrzej Potocki jako założyciel i budowniczy Stanisłwowa dla Polaków i Rusinów [w:] W imię wolności. Stanisławów i Ziemia Stanisławowska jako obszar współpracy między narodami w 100-lecie sojuszu Piłsudski-Petlura, t. 2: Polityka - gospodarka - kultura, Warszawa 2020, s. 17-46.

25 Projekt stanisławowskiej twierdzy został sporządzony przez Franciszka Corazziniego, który korzystał z pomysłów francuskiego mistrza fortyfikacji Sebastiana Vaubana (S.S. Nicieja, Kresowa Atlantyda. Historia i mitologia miast kresowych, t. 1: Lwów, Stanisławów, Tarnopol, Brzeżany, Borysław, Opole 2012, s. 71).

26 K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa w latach 1867-1939, Kraków 1999, s. 22; П. Ісаїв, Історія міста Станиславова, Івано-Франківск 2008, s. 16-17; K. Maleczyński, T. Mańkowski, F. Pohorecki, M. Tyrowicz, Lwów i Ziemia Czerwieńska, Lwów 1938, s. 76-77; C. Chowaniec, Historia twierdzy stanisławowskiej 1662-1812, red. M. Wołoszczuk, N. Mika. Z. Fedunkiw, Iwano-Frankiwsk 2018, s. 23-25.

27 Zakład Narodowy im. Ossolińskich (dalej ZNiO), 13335-II, Józef Zieliński, "Stanisławów - zarys historyczny", k. 6.

28 Ibidem, k. 4; T. Nitman, Gród Rewery [w:] Kalendarz ziem wschodnich na rok 1935, red. W. Wasung, Warszawa 1934, s. 263, 266; Przewodnik po Polsce w 4 tomach, t. 2: Polska południowo-wschodnia, red. S. Lenartowicz, Warszawa 1937, s. 392.

29 K. Broński, Na drodze do nowoczesnego miasta. Rozwój urbanistyczny Stanisławowa w dobie zaborów i dwudziestolecia międzywojennego, "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki" 1998, z. 3, s. 234; idem, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa..., s. 26.

30 K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa..., s. 27-28; П. Ісаїв, Історія міста Станиславова..., s. 75.

31 ZNiO, 13335-II, Józef Zieliński, "Stanisławów - zarys historyczny", k. 27.

32 P. Pulik, Zniszczenia wojenne ziemi stanisławowskiej z lat 1914-1920 [w:] W obliczu nowej rzeczywistości. Stanisławów i Ziemia Stanisławowska w latach 1918-1923, t. 1: Polityka - wojskowość, red. M. Kardas, A.A. Ostanek, P. Semków, Warszawa-Iwano-Frankiwsk 2018, s. 162.

33 DAIFO, f. 27, op. 1, spr. 518, Rozbudowa Stanisławowa, pierwszego po Lwowie miasta Małopolski Wschodniej, [Stanisławów, 1938 r.], k. 1, 4; Rocznik polityczny i gospodarczy 1939, Warszawa 1939, s. 400.

34 K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa..., s. 110.

35 J. Krasnodębski, Nie tylko Mickiewicz... Wybrane pomniki i tablice pamiątkowe Stanisławowa, Warszawa 2021, s. 132; В. Шпільчак, З. Соколовский, М. Головатий, Станиславів - Івано-Франківськ. Місто давнє і сучасне, Львів 2011, s. 231.

36 Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa 1918-1928. Stanisławów, Kraków-Warszawa 1928, s. 422; K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa..., s. 28-29.

37 K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa..., s. 29-31.