Wstęp
Przemierzając zakątki naszego kraju, podziwiając krajobrazy polskich miast i wsi, dostrzegamy zabytki architektury, skarby polskiej kultury, pomniki przyrody, wciąż żywe w polskiej tradycji wielowiekowe zwyczaje i obyczaje. Przetrwały one wieki, burze dziejowej historii i zawieruch wojen.
Nie da się przejść obok tych wspaniałości obojętnie, zwłaszcza fascynujących obiektów sakralnych i dawnych dworów szlacheckich, które wpisują się malowniczo w krajobraz wsi Kujawskiej. Upływające lata zacierają znaki historii, zaciągają kurtynę milczenia i ciszy wokół nazwisk, ludzi, którzy tworzyli niegdyś życie wsi w tym regionie. Czasami tylko przypadkowo znaleziony na strychu obraz czy pożółkła fotografia ze zniszczonego rodzinnego albumu, naprowadza nas na ślady życia i działalności osób wielce interesujących i nie mniej zasłużonych dla danego terenu.
Uważam, że książka ta pozwoli czytelnikom uzupełnić, wzbogacić i uporządkować wiadomości z dziejów parafii pw. św. Marka Ewangelisty w Polanowicach. Zawarte w tej publikacji treści pozwolą poznać warunki życia wsi i dworu. Kieruję tę książkę do rąk czytelników z nadzieją, że przedstawione w niej wydarzenia, ciekawostki historyczne i postacie, wzbogacą wiedzę o "Małej Ojczyźnie" jaką tworzą mieszkańcy parafii polanowickiej.
W tym opracowaniu zebrałem dostępne materiały, które w tym temacie się pojawiły. Zdaję sobie sprawę, że w szeregu informacjach mogą wystąpić pewne luki, mam nadzieje, że publikacja skłoni czytelników do ich uzupełnienia. Liczę również, że odezwą się osoby, które zechcą się podzielić swoimi wrażeniami, historiami o wsi i ludziach, którzy w Polanowicach i okolicy mieszkali i działali, przybliżając w ten sposób jeszcze bardziej historię tej wspaniałej parafii.
Wieś znajduje się na szlaku piastowskim, wśród urodzajnych pól, na obrzeżach Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia. Znaczne oddalenie od uciążliwych ośrodków produkcyjnych, na przelotowej trasie Kruszwica - Strzelno. Sołectwo Polanowice położone jest na Kujawach, historycznym regionie Polski. Rozciąga się w kierunku zachodnim od jeziora Gopła.
Polanowice - wieś administracyjne należy do województwa kujawsko - pomorskiego, w powiecie inowrocławskim, w gminie Kruszwica. W latach 1975 - 1998 miejscowość położona była w województwie bydgoskim. Głównym źródłem utrzymania mieszkańców była praca w gospodarstwie rolnym, większość czynnych zawodowo mieszkańców pracuje również w okolicznych zakładach produkcyjnych oraz w handlu. Znaczną część społeczności stanowią emeryci. Na terenie sołectwa zamieszkuje około 600 osób. W miejscowości znajduje się: sieć wodociągowa, kanalizacyjna, telefoniczna, energetyczna, internetowa, kościół rzymskokatolicki p.w. św. Marka Ewangelisty, świetlica wiejska, ośrodek zdrowia, szkoła podstawowa, klub piłkarski i boisko sportowe, apteka, siedziba telewizji kablowej, zespół pałacowo-parkowy, plac zabaw dla dzieci, gospodarstwo rolne, firma usługowo-handlowa, sklepy wielobranżowe, filia Miejsko - Gminnej Biblioteki Publicznej w Kruszwicy. Na terenie miejscowości działają: sołtys i Rada Sołecka, a także Klub Piłkarski "Fregata" Polanowice.
Badania archeologiczne w Polanowicach
W latach 70-tych, Zakład Archeologii z Poznania - Instytut Historii Kultury Materialnej PAN w Poznaniu, prowadził badania w tym rejonie. Stanowisko 3, prowadzili Wojciech Dzieduszycki i Bożena Dzieduszycka. Przedsięwzięcie finansował IHKM PAN, był to pierwszy sezon badań[1].
Przedmiotem badań była osada ludności kultury pucharów lejkowatych, a także cmentarzysko ludności kultury amfor kulistych, oraz osada ludności kultury łużyckiej z wczesnej epoki żelaza. Stanowisko 3 podobnie jak i równolegle badane stanowisko 4 leży na wyniesieniu nad doliną dawnego deku wodnego, w odległości około 300 m na północ od stanowiska 4. Prace wykopaliskowe skoncentrowano w tej partii stanowiska, gdzie istniały już odkrywki przeprowadzone w celach gospodarczych przez miejscową Stację Hodowli Roślin. Wykopy o długości od 90 do 100 m i szerokości 2 m, oddalone od siebie o 8 m pozwoliły na uchwycenie zasięgu osady i cmentarzyska neolitycznego oraz zasięgu i sposobu zabudowy osady ludności kultury łużyckiej z wczesnej epoki żelaza. Obiekty neolityczne koncentrowały się w kulminacyjnej partii wyniesienia. Odkryto tutaj nieckowatą, dużą jamę zawierającą liczne fragmenty naczyń ludności kultury pucharów lejkowatych oraz dwa pochówki, z których pierwszy usytuowany po linii północ-południe zawierał szkielet bez wyposażenia, drugi natomiast charakteryzował się bezładnym ułożeniem połamanych i być może połupanych kości. W tej partii wyniesienia odkryto również część prostokątnej, kamiennej skrzyni wchodzącej w zachodni profil wykopu II. Poniżej, na łagodnym stoku wyniesienia uchwycono szereg obiektów związanych z osadnictwem ludności kultury łużyckiej. Wśród obiektów ludności kultury łużyckiej dominowały owalne Jamy, niekiedy rozszerzające się w partii spągowej, o miąższości do 60 -70 cm. Odkryto także obiekty spełniające funkcje mieszkalne, niektóre z nich posiadały wybrukowane partie spągowe. Siaty osadnictwa ludności kultury łużyckiej sięgają do podnóża wyniesienia, tam też uchwycono wschodni kraniec osady. Z zabytków wydzielonych wymienić można płytki kościane, szydła, przęśliki gliniane.
Stanowisko 4[2], badane w 1971 roku, położone było na łagodnym wyniesieniu łąk. Badania skoncentrowane były na zachodniej części stanowiska. Wykazały istnienie głębokich jam, z bogatym materiałem zabytkowym. Zbadano wówczas obszar o powierzchni 145 m2. Stwierdzono ślady istnienia dwufazowego osadnictwa. Z młodszej fazy odkryto paleniska, a także inne przedmioty niezidentyfikowane. Ze starszej fazy odkryto 5 obiektów, były to duże, głębokie jamy o przekroju nieregularnym, półziemnianki z piwniczka, zawierające bogaty inwentarz kości. Na miejscu badań znaleziono: osełki, noże żelazne, przęśliki, rogowy amulet, bryłkę bursztynu. Na podstawie znalezisk, stwierdzono, że osadę można datować od I do końca III wieku n. e.
W 1972 roku kontynuowano badania[3]. Następny sezon przybliżył nam wpływy z okresów rzymskich. Badania skoncentrowano w tej partii stanowiska, gdzie prace ubiegłoroczne wykazały skupienie obiektów przemysłowych pochodzących z młodszej fazy osad. Powierzchnia wykopów wynosiła 195 m. Stratygraficznie uchwycono dwa poziomy egzystencji osady. Z poziomu młodszego pochodzą częściowo zniszczone orką obiekty mieszkalne, duże domostwa naziemne, paleniska wolno stojące, oraz szereg obiektów o charakterze produkcyjnym. Te ostatnie odkryto w dwóch odległych od siebie skupiskach. Obiekty te posiadały Idlkupozłomowe wypełnisko zawierające bogaty materiał ceramiczny, liczne polepy i bryłki surowca. Przypuszcza się, że niektóre z nich mogły służyć do wypalania wapna. Obiekty ze starszej fazy były dwojakiego charakteru. Jedne z nich były przypuszczalnie piecami o dotychczas nieustalonej funkcji, inne natomiast były pozostałościami dużych zagłębionych w ziemię domostw z piwniczkami. Wypełńisko tych jam zawierało liczny materiał ceramiczny i osteologiczny, niekiedy też skupiska nasion. Z zabytków wydzielonych wymienić można fibule żelazne 1 brązowe, fragment przedmiotu (płkoaka) żelaznego, szpile 1 płytki kościane, przęślild i inne. Z badanego stanowiska pochodzą fragmenty naczyń toczonych, co w sumie pozwala datować badaną osadę na schyłek wczesnego, środkowy i początek młodszego okresu wpływów rzymskich.
W 1976 roku kontynuowano badania archeologiczne w Polanowicach, gmina Kruszwica. Badania prowadziła Bożena Dzieduszycka pod kierunkiem dr hab. Aleksandra Dymaczewskiego, były finansowane przez IHKM PAN. Czwarty sezon badań miał na celu odkrycie dziejów okresu wpływów rzymskich, osadnictwa ludności kultury iwińskiej, kultury pucharów lejkowatych.[4]
Skoncentrowano badania w miejscu, gdzie w ubiegłych latach dokonano odkrycia obiektów o charakterze gospodarczym. Potwierdzono istnienie osady z czasów rzymskich, a także osadnictwa kultury iwieńskiej oraz późnej kultury pucharów lejkowatych.
Spora część obiektów zniszczona była przez orkę, najmłodsze stratygraficzne obiekty tworzą prostokątne układy zbitej, niekiedy przepalonej polepy o wymiarach 6-5 m x 4-4,5 m. W ich pobliżu odkryto ponadto ślady słupów wiążących się z tymi obiektami. Większość słupów wylepiona była gliną w swych dolnych partiach. Z poziomem tym wiążą się również odkryte tu paleniska z kamieni polnych. Zalegające niżej obiekty, to w przeważającej liczbie niewielkie kopułkowate piece o średnicy nie przekraczającej 1,2 m, miąższości około 0,6 m. Wypełniska ich tworzyły na ogół rumowiska przepalonej polepy ze ścian i kopuły. W pobliżu piecy odsłonięto jamki z surowcem gliniastym.
Niżej zalegający poziom stanowią obiekty częściowo zagłębione w ziemię, półziemianki o wymiarach ścian powyżej 3 m oraz niewielkich rozmiarów jamki zasobowe. Z poziomem tym wiąże się też duży dwukomorowy piec o pionowym ciągu ognia i ścianach z przepalonej gliny. Piec ten najprawdopodobniej zbudowany został w konstrukcji rusztowej. Na jego spagu odkryto dysk gliniany z plastycznym wyobrażeniem symbolicznym - wąż i dwuramienna swastyka.
Z najstarszym poziomem osady z okresu wpływów rzymskich wiążą się dwa kilkupoziomowe obiekty znacznie zagłębione w ziemię, będące najprawdopodobniej ziemiankami. Z poziomem tym wiąże się także obiekt o średnicy 1,8 m i głębokości powyżej 2 m, interpretowany jako studnia.
Nawarstwiania związane z osadnictwem ludności kultury iwieńskiej odkryto na jednym z wykopów. Był to nieokreślonej miąższości poziom zalegający na spagu czarnych ziem. Odkryto tam fragmenty naczyń glinianych, nie odsłonięto natomiast obiektów, zniszczonych przypuszczalnie przez głęboko zalegające obiekty z okresu wpływów rzymskich.
W innej partii wykopów odsłonięto ślady osadnictwa kultury pucharów lejkowatych. Tworzyły je kilka zagłębionych obiektów w wyższych partiach również uszkodzonych w okresach późniejszych. Tutaj też odkryto pochówek krowy, tkwiący w głębokiej jamie.
[1] J. Bieniak, Rozmaitość kryteriów badawczych w polskiej greneologii średniowiecznej, w: Geneologia - problemy metodyczne, s. 135; E. Wiśniewski, Parafie w średniowiecznej Polsce, Lublin 2004, s. 34, 53.
[2] Ibidem, s. 53.
[3] J. Kurtyka, Posiadłość, dziedziczność, prestiż, Badania nad późnośredniowieczna i wczesnośredniowieczną wielką własnością możnowładczą w Polsce XIV - XVII wieku. Roczniki Historyczne, t. 65, 1999, s. 194.
[4] Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej, 2005 r., s. 328-329.
[5] Ibidem.
[6] http://archiwum.diecezja.wloclawek.pl/03zasoby.htm
[7] Tygodnik Ilustrowany "Praca", Z Ojczystych Stron, kościół w Polanowicach, nr 8, 19 luty 1911 r., s. 230.
[8] Encyklopedia papieży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1997, s. 18-19.
[9] Kazimierz Dopierała: Księga papieży. Poznań: Pallottinum, 1996, s. 13.
[10] Rudolf Fischer-Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 15.
[11] F. Sowa, Księga imion i świętych. T. 3: M-P. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 2000, s. 99.
[12] (Mk 14, 15).
[13] Op. cit. F. Sowa, Księga imion...
[14] Ibidem,
[15] Ibidem,
[16] Ibidem,
[17] Ibidem.
[1] Cod. Epist. Vitoldi, 1066; Monografia Kruszwicy autorstwa E. Calliera, 1895.
[2] Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, pod red. D. Karczewski i M. Wilczak-Karczewskiej, publikacja J. Karczewska pt. Rody rycerskie w okolicy Kruszwicy i ich majątki w późnym średniowieczu, s. 45-47; S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, "Slavia occidentalis", t. 2; 1922, s. 27; J. Bieniak, Ród Łabędziów, Geneologia, Studia nad wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, pod red. J. Hertla i J. Wroniszewskiego, Toruń 1987, s. 13; S. Kozierowski, Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej archidiecezji gnieźnieńskiej, Poznań 1934, s. 169; J. Karczewska, Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim, s. 152; Herb Junosza Baranowskich z Kujaw, w: T. Gajl, Herbarz Polski od średniowiecza do XX wieku, Gdańsk 2007.
[3] Ułani Karpaccy Zarys Historii Pułku w redakcji Jana Bielatowicza, Londyn 1966; http://www.inowroclaw.info.pl/
[4] Cezary Leżeński / Lesław Kukawski: O kawalerii polskiej XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991; http://rodzina.wyssogota.pl/
[5] Urzędnicy województw łęczyckiego i sieradzkiego XVI - XVIII wieku. Spisy". Oprac. Edward Opaliński i Hanka Żerek-Kleszcz. Kórnik 1993, s. 290.
[6] Marek Ferenc, Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Oświęcim 2014, s. 229; Krzysztof Chłapowski, Realizacja reform egzekucji dóbr 1563-1665. Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, Warszawa 1984, s. 28.
[7] Włodzimierz Budka, Kto podpisał konfederację warszawską 1573 R.?, w: Reformacja w Polsce. R.1 1921 nr 4, s. 318; Ewa Dubas-Urwanowicz, Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998, s. 294.
[8] Akta Starostwa Strzelińskiego sygn. 8 k. 72 Wybory do Rady Miejskiej w Kruszwicy.
[9] Śp. Michał Kopański. W: Gazeta Mogileńska nr 80 z 6.IV.1933 r.
[10] H. Łada, Wybitniejsi działacze organizacji rolniczych na Kujawach 1864-1939, Inowrocław 1984.
[11] Nad Świeżą mogiłą zasłużonego obywatela. W: Dziennik Kujawski nr 82 z 8.IV.1933 r.
[12] IPN.gov.pl
[13] Z historii Kółka Rolniczego w Kruszwicy. W: Rolnik Kujawski nr 25 z 17.VII.1937 r. Rok. VI; H. Łada, Wybitniejsi działacze organizacji rolniczych na Kujawach 1864-1939, Inowrocław 1984.
[14] Akta Starostwa Strzelińskiego sygn. 77 k. 147 Starosta do Wojewody z 7.I.1928 r. dot. Spółdzielni związkowych w powiecie inowrocławskim.
[15] Nad trumna Śp. Józefa Przybyszewskiego z Giżewa. W; Dziennik Kujawski nr 83 z 10.IV.1932 r
[16] Edmund Kozłowski i Edmund Mikołajczak, Przybyszewski Franciszek [hasło] w: Inowrocławski Słownik Biograficzny - pod red. Edmunda Mikołajczaka-Zeszyt Czwarty, Inowrocław 2000 str.103.
[1] Na podstawie monografii E. Callier, Kruszwica 1895.
[2] Ibidem,
[3] Ibidem,
[4] Dokumenty kujawskie i maozwieckie przeważnie z XIII wieku. Nr 60, s. 233-234.
[5] B. Śliwiński, Rycerstwo kujawskie a biskupstwo włocławskie w XIII wieku. Kontakty majątkowe, Zapiski Historyczne, t. 49, 1984, s. 29.
[6] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. 3, nr 1366.
[7] J. Bieniak, Wielkopolska, Kujawy, ziemiałęczycka isieradzka wobec problemu zjednoczenia państwowego w latach 1300-1306, Toruń 1969, s. 58, przyp. 44.
[8] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. 3, nr 1455.
[9] Ibidem, nr 1628.
[10] S. Szybkowski, Kujawska szlachta urzędnicza w późnym średniowieczu (1370-1501), Gdańsk 2006, s. 690,
[11] Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. 11, nr 1986.
[12] Archiwum Pańswtowe w Poznaniu, Poznań Gr. 1, k. 152.
[13] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Strzelno Kl. B 1, k. 40v.
[14] Archiwum Państwowe Poznań, Gr. 1, k. 152., S. Szybkowski, Kujawska szlachta urzędnicza..., s. 690.
[15] Ibidem.
[16] Archiwum Pańswtowe w Poznaniu, Poznań Gr. 1, k. 152.
[17] Ibidem,
[18] Ibidem.
[19] Uchwała Rady Państwa nr: 05.02-0.301 z dnia 1958-05-02
[20] Akta Starostwa Strzelińskiego sygn. 7 k. 139 Starosta do Wojewody z 23.VI.1930 r. dot. opinii sołtysów; Księga Zgonów USC w Kruszwicy z 1954 r., H. Łada, Wybitniejsi działacze organizacji rolniczych na Kujawach 1864-1939, Inowrocław 1984.
