UCIECZKA OD REWOLUCJI

- W sierpniu 1980 r. do strajkujących w Stoczni im. Lenina przyjechało z Hiszpanii dwóch trockistów. Ich tłumacz Ryszard Kapuściński zapamiętał rozmowę z członkiem prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Trockista: "Chcieliśmy się zapoznać z waszą rewolucją". Strajkujący: "Panowie się pomylili. Nie robimy tu żadnej rewolucji. Załatwiamy nasze sprawy. Wybaczcie, ale proszę natychmiast opuścić teren stoczni, bez prawa powrotu"1. Trockiści zostali wyproszeni, ale ich guru wróci jeszcze w tym rozdziale. Do zawiązania nowej Międzynarodówki pod bramą stoczni nie doszło. Na przeszkodzie stanęła polska niechęć do rewolucji, kojarzonej z gilotyną albo bolszewickim terrorem. Weterani Solidarności stanowczo odrzucają tożsamość rewolucyjną ze względu na jej niejednoznacznie pozytywne konotacje.

W polskiej pamięci zbiorowej na innych prawach funkcjonują powstania. Przeważnie łączy się je z określeniami wzniosłymi i mimo ofiar ocenia raczej pozytywnie. Postrzega się je jako narodowe, wywołane w słusznej sprawie. Rewolucje są dla nas obce i krwawe. Uważamy je za chorobę społeczeństwa, jak dowodził na rok przed wybuchem Solidarności wybitny filozof Leszek Kołakowski2. Podobnie myślała większość przedsierpniowej opozycji (niektórzy myślą tak do dzisiaj). Adam Michnik napisał: "Kto pragnie szczęścia, nie powinien wierzyć w szczęśliwość rewolucyjną. Rewolucja wyzwala ludzi, ale wyzwala też w ludziach podłość, zawiść i okrucieństwo"3. Prześniona została rewolucja 1905 r.4, mimo iż jej aktywnym uczestnikiem był Józef Piłsudski, skądinąd uważany za czołowego bohatera narodowego. Dla niego, tak jak dla większości jego powstańczych antenatów, oba pojęcia - rewolucja i powstanie - były jeszcze synonimami używanymi wymiennie na określenie tego samego. Obecną w myśleniu potocznym emocjonalną bliskość obu pojęć rozbił przewrót bolszewicki. Doniesienia płynące z ogarniętej wojną domową Rosji budowały lęk, skutecznie zdusiły mit o "pięknej rewolucji". W dwudziestoleciu międzywojennym jej negatywny obraz silnie kształtowała ówczesna literatura faktu, reportaże z ogarniętej pożogą Rosji5. Nachalna prorewolucyjna indoktrynacja w Polsce Ludowej, manifestująca się chociażby stawianymi wszędzie pomnikami Lenina, pogłębiła jeszcze tę niechęć. "Szczególnie wyraźnie - napisał Tadeusz Łepkowski - występowały mechanizmy repulsji i przekory w odniesieniu do kwestii rewolucji"6. Polacy nie chcieli być kojarzeni z Leninem, Mao czy Pol Potem.

Dlatego okres od lipca 1980 do grudnia 1981 r. rzadko bywał nazywany rewolucją. Częściej padały określenia: "wybuch", "bunt", "okres pierwszej Solidarności", "protest", "festyn", "karnawał". Charakterystyczne, że tej awersji nie przejawiali obserwatorzy zagraniczni na bieżąco analizujący wydarzenia w Polsce. Timothy Garton Ash pisał o "polskiej rewolucji", Neal Ascherson o "samoograniczającej się rewolucji", Valerie Bunce "o sytuacji rewolucyjnej". "Rewolucją" wewnątrz rewolucji socjalistycznej nazwał robotniczy sprzeciw Edward A. Tiryakian7. Z czasem o "rewolucyjności" Solidarności przestano mówić8. Gwoździem do trumny dla tezy o "polskiej rewolucji" okazała się publikacja Rewolucje europejskie 1492-1992 Charlesa Tilly'ego. Ten wybitny socjolog i historyk amerykański w gruncie rzeczy odrzucił supozycję, że w Polsce dokonała się rewolucja, jednak tym mianem określił wydarzenia w 1989 r. w Czechosłowacji i wschodnich Niemczech9.

Uproszczeniem byłoby twierdzić, iż tylko zachodni autorzy patrzyli na Sierpień '80 przez pryzmat rewolucyjny. Rzecz po imieniu nazywali także niektórzy polscy socjologowie, na bieżąco śledzący wydarzenia10. O "polskiej pokojowej rewolucji" pisała Jadwiga Staniszkis11. Również Jerzy Holzer w swojej pionierskiej historii Solidarności nie wątpił, że Polska w latach 1980-1981 przeszła swoistą "ludową rewolucję". Wspomniany wyżej Tadeusz Łepkowski, badacz buntów antykolonialnych i znawca polskich powstań, jeden ze swoich tekstów opublikowanych w 1989 r. zatytułował: Rewolucja polska 1980 roku. W tym samym czasie o "rewolucji Solidarności" pisał historyk Paweł Machcewicz12. Ich oceny nie przebiły się jednak do opinii publicznej, nie wniknęły do myślenia potocznego. Przez lata w polskich mediach zwykło się mówić o "karnawale Solidarności", co o tyle nie byłoby od rzeczy, że rewolucje rzeczywiście miewają okresy szaleńczego entuzjazmu i święta. Jednak lata 1980-1981 żadnym karnawałem w sensie socjologicznym nie były. Z kolei w dyskursie naukowym najczęściej posługiwano się kategorią ruchu społecznego, jednak bez przymiotnika "rewolucyjny"13. Na długie lata dyskusja teoretyczna o przyczynach i naturze rewolucji w Polsce zamarła. Zdusił ją paradygmat rewolucji jako choroby. Dziś widać wyraźne oznaki wyzwalania się spod jego działania14.

Temat na nowo podjął Marcin Kula, wskazując na wiele podobieństw wydarzeń lat 1980-1981 do rewolucji15. Przełom dokonał się jednak dopiero za sprawą ukraińskiej "pomarańczowej rewolucji" w latach 2004-2005. W polskich gazetach nie ukrywano entuzjazmu, pisano: "Na Ukrainie toczy się rewolucja, piękna rewolucja, taka, jaką były Polski Sierpień '80 czy aksamitna rewolucja w Czechosłowacji"16. Podczas obchodów 25. rocznicy Sierpnia '80 i w mediach, i w trakcie naukowych konferencji częściej mówiło się o "rewolucji Solidarności"17. Niewykluczone, że fundamentalne opracowanie pod tym właśnie tytułem autorstwa Andrzeja Friszkego zakończy tę długoletnią "ucieczkę od rewolucji"18. Niechęci do samego określenia nie można jednak tłumaczyć wyłącznie antypatią narodową czy strachem przed idącymi na Warszawę bolszewikami.

Nazwanie okresu Solidarności mianem rewolucji może budzić uzasadnione wątpliwości. Powszechnie rewolucję łączy się z przemocą, politycznym gwałtem i terrorem, natomiast pokojowe działania mieszczące się w sferze legalności odbiegały od stereotypu rewolucyjnego. Pojęcie rewolucji jest związane z pojęciem władzy, rewolucjoniści powinni dążyć do jej przejęcia. "W sierpniu były takie momenty, które dawały przeczucie prawdziwej rewolucji, ale Wałęsa to z siebie strząsał, odrzucał, bardzo konsekwentnie..." - uważa Jadwiga Staniszkis, dla której okres "pierwszej Solidarności" z tych powodów był bardziej "moralistyczną rebelią"19. Ponadto pewne znaczenie może odgrywać fakt, iż Solidarność w starciu z władzą poniosła klęskę, cele, do jakich zmierzała, w większości nie zostały osiągnięte, a wszakże dostrzega się przede wszystkim rewolucje zwycięskie, które doprowadzają do powstania nowego porządku. By odeprzeć ten zarzut, możemy przesunąć datę zakończenia rewolucji Solidarności na początek lat 90. Rodzi się jednak wówczas inna wątpliwość związana z mocno ugruntowanym w literaturze przekonaniem, że rewolucje to zjawiska o przebiegu szybkim i gwałtownym. A zatem czy strajki w lipcu i sierpniu 1980 r. można uznać za polską wersję zburzenia Bastylii, a to, co nastąpiło po nich, za Wielką Rewolucję Solidarności?

By odpowiedzieć na powyższe pytania, najpierw trzeba się zastanowić nad tym, czym jest rewolucja. I nie jest to zadanie łatwe. Rewolucje "od zawsze" przykuwały uwagę. Zmiany, jakie pociągały za sobą w niemal wszystkich dziedzinach życia społecznego (gospodarce, polityce, kulturze, życiu codziennym), były zbyt gruntowne, by przejść obok nich obojętnie. Rozbudzały skrajne emocje, które, czasami tylko nieznacznie złagodzone, przenosiły się do dyskursu naukowego. Rozległy temat sporów o ocenę rewolucji odłóżmy jednak na bok.

REWOLUCJE - CZYM SĄ?

- Jak słusznie zwrócił uwagę amerykański socjolog Michael S. Kimmel, jest tyle teorii rewolucji, ilu teoretyków20. Zróżnicowanie rewolucyjnych zjawisk - historyczne, kulturowe, geograficzne - również nie ułatwia znalezienia wspólnego mianownika. Na użytek niniejszych rozważań przyjmijmy, że rewolucje oznaczają, jak pisze Piotr Sztompka, "fundamentalne zerwanie ciągłości procesu dziejowego" bądź, jak twierdził Tadeusz Łepkowski, "dyskontynuację w żywym nurcie dziania się historii"21.

Motorem rewolucji, jej siłą napędową lub, jeśli ktoś woli, zwrotnicowym historii są masy społeczne, względnie ruchy społeczne takie jak Solidarność. Ludzie chcą poprawy swojego losu, zmiany, wychodzą na ulice, strajkują, budują barykady, bywa, że chwytają za broń, obalają symbole i pomniki starej władzy. Rodzi się wśród nich silne poczucie wspólnoty. Rozpadają się dotychczasowe mury dzielące społeczeństwo, zanikają dystanse międzystanowe i międzyklasowe, ludzie wcześniej sobie obcy zaczynają ze sobą rozmawiać, poznawać się, rodzi się wśród nich gotowość do wspólnego działania. Organizują się w partie, związki zawodowe, komitety rewolucyjne.

Nawet jeśli nowi przywódcy - mówcy wiecowi czy obrońcy barykad - przejmują w końcu władzę, to rewolucja nie toczy się w gabinetach polityków. Dlatego tak zwane rewolucje odgórne, zmiany o charakterze rewolucyjnym narzucane przez rządzących, tak jak miało to miejsce w Polsce w czasie II wojny światowej i po jej zakończeniu, w okresie komunistycznym, trudno uznać za rewolucje w ścisłym sensie, nawet jeśli istniały grupy społeczne zainteresowane ich wprowadzeniem22. Likwidacja ziemiaństwa, reforma rolna, a następnie próba przeprowadzenia kolektywizacji fundamentalnie zmieniły obraz polskiej wsi i bez wątpienia miały doniosłe znaczenie, niemniej trudno je uznać za rewolucję sensu stricto.

Choć historia dostarcza nam wielu przykładów rewolucji dokonywanych pod sztandarami jednej klasy społecznej, np. chłopskiej (rewolucja meksykańska), bądź takich, jakie przebiegały głównie w przestrzeni miejskiej (Nikaragua, Iran), to zwykle kojarzymy rewolucję z wydarzeniami o charakterze ponadlokalnym, ogólnospołecznym, w których uczestniczą w mniejszym bądź większym stopniu przedstawiciele wszystkich grup, warstw i klas społecznych, nawet ci związani wcześniej z ancien régime'em. Jeśli możemy mówić o "przewodniej roli" którejś z klas, w wielu rewolucjach odgrywała ją inteligencja, klasa średnia bądź burżuazja. Na tym właśnie polegają różnice między rewoltą a rewolucją, że ta pierwsza ma charakter lokalny, różni ją również od tej drugiej węższa baza społeczna. Dlatego o protestach na Wybrzeżu w grudniu 1970 r. mówimy, że były rewoltą23. W lipcu i sierpniu 1980 r. rewolucja rozpoczęła się strajkami, w których udział wzięło blisko 700 tys. osób, głównie robotników. Na czele Solidarności stał Lech Wałęsa, elektryk, wśród przywódców związkowych przeważali robotnicy ze średnim wykształceniem technicznym. Niemniej Solidarność błyskawicznie stała się ruchem ogólnopolskim. Do związku masowo zapisywała się inteligencja. Zmniejszył się dystans między zatrudnionymi w fabrykach robotnikami a ludźmi wykształconymi, wykonującymi zawody związane z nauką i kulturą, dziennikarzami. Swoje poparcie wyraziła część rolników, wśród działaczy związkowych nie brakowało osób posiadających legitymację rządzącej partii. Dlatego lata 1980-1981 nie bez racji bywają nazywane również "polską rewolucją".

Gdy zwrotnica historii zostaje przestawiona, gdy wybucha rewolucja, czas zaczyna płynąć szybciej. Zmienia się społeczeństwo, ulega wewnętrznemu samoprzekształceniu, zyskuje podmiotowość. "W następstwie rewolucji - pisze Piotr Sztompka - społeczeństwo i jego członkowie wydają się odżywać, niemal jakby się na nowo narodzili"24. Tym narodzinom towarzyszą chwile uniesienia: dotychczasowe, codzienne troski ulatują, emocje manifestowane są publicznie. "Wszystko wydaje się możliwe"25 - napisał Aristide R. Zolberg, który przeanalizował te niecodzienne stany świadomości na przykładach francuskich. Ale także w powojennej Polsce mieliśmy z nimi do czynienia: gdy Stanisław Mikołajczyk wrócił do kraju w czerwcu 1945 r., w gorących dniach października 1956 r., po podpisaniu porozumień w sierpniu 1980. Ludzie wcześniej żyjący w lęku, uwikłani w konformistyczne zależności, zyskiwali poczucie wolności oraz wspólnoty i solidarności z innymi. "Żyliśmy w gorączce, pośpiechu, całkowicie pochłonięci sprawą"26 - wspomina Andrzej Friszke. Na wyjątkowość rewolucyjnych doznań zwracał również uwagę Karol Modzelewski, opozycjonista, historyk i rzecznik prasowy Solidarności. Dla niego rewolucja "jest stanem zbiorowym i niecodziennym stanem ducha wielkich mas ludzkich. Ten stan ducha nie bierze się znikąd. Wyrasta z trwającej od dawna codzienności, ale jest jej zaprzeczeniem, aktem samowyzwolenia"27. Dodajmy, że Modzelewski nie miał wątpliwości, iż w sierpniu 1980 r. wybuchła w Polsce rewolucja.

A co z przemocą? Czy jej użycie nie jest konstytutywne dla rewolucji? Przecież wszystkie wielkie "klasyczne rewolucje": angielska, amerykańska, francuska, rosyjska i wreszcie chińska, przeżyły swój okres terroru. Podczas każdej z nich toczyła się krwawa wojna domowa, spadały głowy, rozstrzeliwano ludzi. W końcu to Lenin miał powiedzieć, że "rewolucja bez plutonów egzekucyjnych jest pozbawiona sensu"28. Przekonanie, że rewolucja równa się terror, do tego stopnia wryło się w naszą świadomość, że termin "rewolucja bez przemocy" (nonviolent revolution) brzmi jak oksymoron. W latach 60. podzielali je także niektórzy amerykańscy badacze na bieżąco obserwujący wydarzenia na Kubie, w Azji Południowo-Wschodniej czy protesty studenckie w Stanach Zjednoczonych. Na przykład Chalmers Johnson, politolog, widział w przemocy nieredukowalny element każdej rewolucji. Ta ostatnia była dla niego "rozmyślną realizacją strategii przemocy w celu dokonania zmian w strukturze społecznej"29. Amerykański socjolog Ted Robert Gurr definiował ją jako "fundamentalną zmianę społeczno-polityczną dokonywaną przy użyciu przemocy"30. W ramach tej tradycji należy umieścić definicję wspomnianego już Charlesa Tilly'ego, dla którego "rewolucja to zmiana steru rządów w państwie, dokonana z użyciem siły (...)"31. Gdzieś w tym myśleniu - zarówno potocznym, jak naukowym - pobrzmiewał jeszcze dziewiętnastowieczny stereotyp rewolucji zawarty w metaforze klęski żywiołowej: erupcji wulkanu czy trzęsienia ziemi. Rzekomo dochodzi wówczas do wybuchu nieokiełznanej, irracjonalnej przemocy, a zrewoltowany tłum prowadzony przez przywódców przesiąkniętych nienawiścią do starego porządku niszczy wszystko, co staje na jego drodze32. Rewolucje nie były jednak ani bardziej krwawe, ani mniej racjonalne niż wiele znanych w historii ludzkości konfliktów: wojen religijnych, wojen domowych czy zamachów stanu.

Ponadto wskazywanie na konstytutywną rolę przemocy w rewolucjach oznacza eliminowanie z obszaru zainteresowań wszystkich tych przewrotów, które dokonały się przy użyciu takich narzędzi, jak bojkot, strajk, demonstracja pokojowa, wydawnictwa bezdebitowe. I bynajmniej rewolucja Solidarności nie była tutaj wyjątkiem. Tylko w latach 1978-2011 odnotowano na całym świecie 35 większych ruchów rewolucyjnych, z których kilkanaście odniosło sukces. Przypomnijmy kilka: Iran (1978-1979), Boliwia (1978-1982), Filipiny (1983-1986), Chile (1985-1988), Republika Południowej Afryki (1983-1990), Haiti (1985), Czechosłowacja (1989), Egipt (2011). Rewolucje te bywają nazywane "aksamitnymi", negocjowanymi, coraz częściej kolorowymi, tak jak miało to miejsce z "rewolucją goździków" w Portugalii (1974-1975), "rewolucją róż" w Gruzji (2003), "pomarańczową rewolucją" na Ukrainie (2004-2005), "cedrową rewolucją" w Libanie (2005) czy "jaśminową rewolucją" w Tunezji (2011)33.

STARY USTRÓJ I JACEK KUROŃ

- A co z władzą? Z zarzutem, że Solidarność nie walczyła o zmianę systemu, lecz jedynie o jego naprawę? Innymi słowy, że była ruchem reformatorskim, nie zaś rewolucyjnym34. Przecież wielu autorów podejmujących wysiłek zdefiniowania rewolucji podkreśla, że w jej rezultacie dochodzi do przejęcia władzy, zakwestionowania starego ładu politycznego. Na przykład amerykański politolog Samuel P. Huntington nazwał rewolucję "szybką, fundamentalną i gwałtowną wewnętrzną zmianą obejmującą dominujące wartości i mity społeczne, instytucje polityczne, strukturę społeczną, formy przywództwa, działania rządowe i politykę"35. Istotą rewolucji jest jej polityczność - twierdzi Rod Aya. Jego zdaniem analiza "rewolucyjnych stanów świadomości" to ścieżka donikąd. Silnych emocji ludzie doświadczają nie tylko podczas rewolucji. Aya dowodzi, odwołując się do pism Lwa Trockiego, że powinniśmy iść drogą badania podstawowych procesów politycznych, śledzenia, jak w trakcie rewolucji następuje przejmowanie kontroli nad państwem przez jedną klasę lub grupę społeczną36. Zdaniem Charlesa Tilly'ego to wielowładza jest cechą charakterystyczną sytuacji rewolucyjnej 37. Czy podążając tym tropem - wróćmy do podstawowego pytania - mamy prawo mówić o okresie "pierwszej Solidarności" jako o rewolucji? Nie można zaprzeczyć, że Bogdan Borusewicz, mózg strajku w Stoczni im. Lenina w Gdańsku, w imię realizmu utrącił żądanie wolnych wyborów38. Solidarność nie wezwała do zburzenia gmachu Komitetu Centralnego PZPR w Warszawie ani do odsunięcia od władzy I sekretarza rządzącej partii. To prawda, że samoograniczała swoje postulaty i hamowała radykalizację mas. A jednak komuniści rządzący Polską oceniali, że oddają władzę w sposób gwałtowny. Tak stwierdził na przykład Władysław Kruczek, członek BP KC i członek Rady Państwa (Protokół z posiedzenia BP z 18 sierpnia 1980 r.):

W Stoczni Komuny Paryskiej wyraźne objawy kontrrewolucji. Najwyższy czas, aby partia zaczęła się bronić, nie pozwoliła się deptać. Opozycja ma środki, pójdzie na wszystkie zakłady w kraju, głosi otwarcie, że szykuje się do przejęcia władzy. A my co, tylko gadamy i gadamy, jak socjaldemokracja. Musimy pokazać, że nie boimy się.

Józef Czyrek, członek BP KC (Protokół z posiedzenia BP z 5 grudnia 1981 r.):

Wszelkie kryzysy w historii nie były rozwiązywane przez rozszerzenie demokracji, a przez nadzwyczajne umacnianie władzy, wprowadzenie dyktatury. W 1956 r. i 1970 r. udało się bez tego opanować sytuację. Dziś nie udaje się, bo mamy do czynienia z totalnym charakterem ruchu, który ocenia, że może przejąć władzę legalnie, który jest pewien poparcia Zachodu, a nawet liczy na ułożenie się z ZSRR. Ruch ten będący konglomeratem różnych sił politycznych i ideowych nadaje sobie rangę ruchu narodowego39.

Podobnych ocen można przytoczyć więcej. "Kontrrewolucja w ofensywie na całym froncie"40 - ocenił sytuację w Polsce przywódca bratniej partii Leonid Breżniew. Ktoś mógłby jednak powiedzieć, że to jedynie świadectwa poczucia zagrożenia, nawet strachu kierowniczych gremiów, ewentualnie ich błędnej oceny sytuacji rewolucyjnej, nie zaś tego, że ona faktycznie zaistniała. Szukajmy więc dalej, zwracając uwagę nie tylko na postulaty polityczne, ale również na rzeczywistą rolę Solidarności. Już samo powstanie niezależnego, samorządnego związku zawodowego stanowiło wyrwę w systemie mającym monopolistyczne inklinacje, niepozostawiającym wolnej przestrzeni dla niezależnych instytucji i organizacji. We wrześniu 1980 r. Jacek Kuroń użył "kolejarskiego" porównania do opisania sytuacji, w jakiej znalazła się Polska:

Proszę sobie wyobrazić, że w Polskich Kolejach Państwowych, w których cały ruch podporządkowany jest jednemu, odgórnie ustalonemu rozkładowi jazdy, wprowadzono nagle pewną ilość pociągów kursujących zgodnie z rozkładem jazdy ustalonym demokratycznie przez kolejarzy czy pasażerów. Takimi właśnie pociągami są niezależne związki zawodowe w systemie, w którym całe życie społeczne sterowane jest przez państwowo-partyjną centralę41.

Centrala traciła nie tylko kontrolę nad ruchem pociągów - by ciągnąć Kuroniową metaforę - ale również społeczną legitymację do rządzenia. Błyskawiczne, spontaniczne i oddolne rozrastanie się związku do ponaddziewięciomilionowej organizacji, obejmującej głównie wielkoprzemysłowych robotników, oznaczało zakwestionowanie ideologicznych podstaw partii komunistycznej, która swoje pretensje do rządzenia uzasadniała, prezentując się jako "awangarda klasy robotniczej". Następowało przyspieszone załamywanie się autorytetu władzy, której przestawano nie tylko słuchać, ale i się jej bać.

Uderzeniem w system władzy był trzynasty z podpisanych w sierpniu postulatów nakazujący: "Wprowadzić zasady doboru kadry kierowniczej na zasadach kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej". Przypomnijmy, że stanowiska kierownicze - "nomenklatura" - w administracji państwowej bądź instytucjach pozarządowych o charakterze quasi-społecznym obsadzane były z klucza partyjnego. System nomenklaturowy pozwalający aparatowi partyjnemu kontrolować tysiące stanowisk w całym kraju, formalnie obejmowanych w wyniku wyborów i na zasadach kompetencyjnych, był jednym z "zasadniczych konstytutywnych elementów sowieckiego porządku społeczno-politycznego"42. Nie tylko w ten sposób Solidarność uderzyła w system władzy. Jej zasługą było stworzenie i wypromowanie - konkurencyjnej wobec partyjnej - własnej elity politycznej, która odegrała ważną rolę w transformacji ustrojowej w Polsce43.

Śmiertelnym zagrożeniem dla rządów monopartii był postulat poszerzenia wolności słowa i ograniczenia roli cenzury. W kwietniu 1981 r. zaczął wychodzić "Tygodnik Solidarność" w nakładzie 500 tys. egzemplarzy, swoje biuletyny wydawały regionalne i zakładowe komitety związku. Powstała również ogólnopolska Agencja Solidarności, zbierająca informacje z całego kraju. Wiatr wolności poczuło wielu dziennikarzy oficjalnych mediów; zaczęli pisać odważniej, "nie po linii". Partia rządząca z niechęcią godziła się na poszerzenie wolności słowa, bo tylko monopol, jeśli chodzi o działalność organizacji społecznych i środki masowego przekazu - czyli w sferze nadbudowy, a nie bazy, jak przewidywał Karol Marks - dawał gwarancję stabilności starego systemu.

Erozja władzy postępowała też na innych polach. Najbardziej było to widoczne na poziomie przedsiębiorstw. W zgodzie z leninowską maksymą "cała władza w ręce rad" komitety zakładowe domagały się poprawy warunków socjalnych, wpływu na politykę kadrową, rozbijały stare układy, wymuszały ustępstwa ze strony dyrekcji. Już we wrześniu 1980 r. I sekretarz PZPR w Szczecinie skarżył się na panującą w zakładach "atmosferę rozliczania" i nagonkę na dyrektorów44. Podobnie charakteryzował metody Solidarności Wojciech Jaruzelski, wspominając w latach 90.: "Zostało rzucone hasło wycinania aparatu partyjnego. Kadra partyjna i administracyjna jest zastraszana. W rezultacie zachowuje się biernie. W czasie strajków ma miejsce zajmowanie gabinetów dyrektorskich"45. W niektórych zakładach podstawowe organizacje partyjne (POP), ważny instrument rządzenia, zostały zmajoryzowane przez Solidarność. Eksperci związku zaczęli wysuwać postulaty ograniczenia planowania centralnego i usamodzielnienia się przedsiębiorstw, słowem, zerwania z jedną z fundamentalnych zasad socjalistycznej gospodarki. Przygotowywali również projekty reform gospodarczych.

Solidarność miała oparcie nie tylko w wielkich zakładach pracy (stoczniach, kopalniach, hutach), ale także wśród szeroko rozumianej inteligencji: inżynierów, nauczycieli, twórców. Zjawisko dwuwładzy wystąpiło w instytucjach kultury (teatry) i na wyższych uczelniach, na których senaty uczelni, rady wydziałów o coraz bardziej zróżnicowanym składzie politycznym czuły się bardziej autonomiczne wobec rektorów, dziekanów, a przede wszystkim komitetów partyjnych46. Rektorem Uniwersytetu Warszawskiego został wówczas prof. Henryk Samsonowicz, wówczas jeszcze członek partii, jednocześnie zwolennik Solidarności.

Na poziomie lokalnym utrata wpływów władzy nie była aż tak spektakularna. Niemniej w przekonaniu mieszkańców, zwłaszcza na terenach bardziej zurbanizowanych, i tak rządziła Solidarność. Do jej komitetów "szło się" załatwić jakąś sprawę, poskarżyć. W atmosferze rewolucyjnego wrzenia w całym kraju domagano się rozliczeń z ludźmi odpowiedzialnymi za kryzys gospodarczy. Wielokrotnie podnoszono temat uprzywilejowania funkcjonariuszy reżimu, piętnowano ich za apanaże, korupcję, wystawny styl życia. Podobnie jak w Październiku '56, wracały takie określenia, jak: "czerwona burżuazja" i "właściciele Polski Ludowej". W Jeleniej Górze Solidarność zażądała usunięcia ze stanowisk niektórych urzędników. W Olsztynie pod wpływem protestów odwołany został I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR. "Żądano - wspominał Karol Modzelewski - przykładnego ukarania skorumpowanych kacyków, "rozliczenia" wojewódzkich dygnitarzy i przekazania na potrzeby służby zdrowia gmachu KW MO lub luksusowych ośrodków wypoczynkowych przeznaczonych dotąd dla "właścicieli Polski Ludowej""47.

Dotychczasowy "bóg i władca" - niższy i średni aktyw partyjny i administracyjny - chwiał się pod naporem rewolucyjnych żądań sprawiedliwości i równości, a także ludowego pragnienia zemsty48.

Solidarność oficjalnie nie podjęła tematu przeprowadzenia wyborów parlamentarnych, jednak podczas wewnętrznych wystąpień Jacek Kuroń mówił o potrzebie powołania rządu ocalenia narodowego. Stopniowo coraz śmielej wysuwany był postulat ogłoszenia nieskrępowanych wyborów do samorządów lokalnych49. Najważniejsze instrumenty władzy - wojsko i policja bezpieczeństwa - pozostały w dotychczasowych rękach, ale w milicji zaczęły powstawać zalążki związków zawodowych. Zaistniała więc sytuacja dwuwładzy, którą Lew Trocki uważał za konstytutywną dla rewolucji. Solidarność nie przejęła najważniejszych instytucji politycznych, niemniej nawet nie będąc formalnym gospodarzem kraju, miała "rząd dusz", cieszyła się społecznym poparciem i uruchomiła proces przejmowania kontroli nad państwem. "Skoro stary ustrój został wytrącony z równowagi, nowy układ sił może się ustalić dopiero w wyniku wzajemnego sprawdzenia tych sił w procesie walki. Na tem właśnie polega rewolucja"50 - napisał Trocki.

Nie inaczej postrzegał sytuację Jacek Kuroń, notabene autor określenia "samoograniczająca się rewolucja". Jego zdaniem władza została wybita z dotychczasowego rytmu, znacznie osłabiona, a większość ludzi przyszła do Solidarności po to, by obalić stary system. "Uważam - mówił Kuroń do robotników podwarszawskiego Ursusa w grudniu 1980 r. - że to, co robimy, jest niewątpliwie rewolucją". Swoją diagnozę prezentował wielokrotnie podczas publicznych wystąpień oraz w wywiadach dla zachodnich mediów. Myśmy, dowodził, "obalili panujący tu system sprawowania władzy i rządzenia. To paradoksalne bardzo, bośmy rządu nie obalili, ale obalili sposób rządzenia". "Nazywam to rewolucją - stwierdził kiedy indziej - ponieważ jest to praktycznie ruch obejmujący całe społeczeństwo"51.

Ktoś powie, no dobrze, ale w ostatecznym rozrachunku Solidarność nie tylko nie obaliła starego systemu, lecz wręcz poniosła klęskę w wyniku wprowadzenia stanu wojennego w grudniu 1981 r. Ale czy sukces rzeczywiście powinien być definicyjnym kryterium rewolucji? Oznaczałoby to znaczące ograniczenie interesujących nas "czystych" przykładów do kilkudziesięciu. Jak w takim razie powinniśmy określać te rewolucje, które zakończyły się klęską? Socjolog amerykański Michael S. Kimmel rozwiązuje te wątpliwości, definiując interesujące nas zjawisko, bez przesądzania o jego ostatecznym wyniku, jako "próbę podjętą przez grupy podporządkowane transformacji społecznych podstaw władzy politycznej"52. Pamiętajmy, że rewolucja angielska w XVII w. pozornie zakończyła się klęską, monarchia i Kościół anglikański powróciły, reformy systemu wyborczego, prawa i administracji zostały zablokowane na ok. 200 lat, mimo to nazywamy ją rewolucją53. Podobnie o sukcesie nie możemy mówić w przypadku rewolucji 1905 r. w Rosji. Zdaniem badacza "przegranych rewolucji" Johna Forana tylko w 1979 r. miały miejsce dwie nieudane próby: w Nikaragui i Grenadzie54. Argument o przegranej Solidarności można jednak łatwo zakwestionować, wskazując związek przyczynowo-skutkowy między okresem lat 1980-1981 a upadkiem systemu komunistycznego w Polsce i w konsekwencji w całej Europie Wschodniej w 1989 r. Stan wojenny jawi się wówczas jedynie jako zakończenie jednego z wielu etapów rewolucyjnego procesu. Takie rozciągnięcie w czasie budzi kolejną wątpliwość. Rewolucjom przypisuje się bowiem szybkość i gwałtowność. Czy solidarnościowa rewolucja należałaby wówczas do najdłuższych? Niekoniecznie. Wielka Rewolucja Francuska trwała dziesięć lat, licząc od zburzenia Bastylii do upadku Dyrektoriatu. Chińska, jeśli przyjąć za jej początek Długi Marsz z lat 1934-1935 (choć można datować wybuch rewolucji na 1927 r.), zakończyła się po piętnastu latach zwycięstwem komunistów w 1949 r.

"Pierwsza Solidarność" była etapem na drodze do wolności i całościowej transformacji społecznej. Rewolucji Solidarności nie należy sprowadzać do jednostkowej eksplozji sierpniowych strajków, nie zakończyła się bowiem wraz z wprowadzeniem stanu wojennego, lecz była rozłożonym w czasie wielowątkowym procesem, który wprowadził nas w wiek XXI. Była fundamentem założycielskim III RP. Jej znaczenie przekroczyło granice Polski. Rozpoczęła efekt domina zmian w całym bloku wschodnim. Nadała również nowy sens słowu "solidarność", które jako określenie ruchu społecznego weszło do wielu języków obcych w swojej oryginalnej postaci, obok angielskiego solidarity, francuskiego solidarité, niemieckiego Solidarität. To jej uniwersalne przesłanie, a także globalne, historyczne skutki pozwalają na nazwanie jej Wielką Rewolucją Solidarności.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

WSTĘP

CZYM KOŃCZY SIĘ BRAK CZEKOLADY

- Moja osobista krótka historia genezy rewolucji Solidarności związana jest z czekoladą. W pierwszej połowie dekady lat 70. XX w. mleczna tabliczka nie była rarytasem. Opakowanie zdobiło zdjęcie kolumny Zygmunta i fragment Zamku Królewskiego. Kosztowała 19 zł. Więcej, bo 36 zł, trzeba było wydać na czekoladę, w której zatopiono orzechy laskowe. Później pojawiła się w sprzedaży czekolada nadziewana z wizerunkami samolotów, pociągów, samochodów na opakowaniach. Do kupienia były nawet specjalne klasery, w których można było gromadzić wycięte wcześniej obrazki - i to już wyglądało na nowoczesne zagranie marketingowe. Jako chłopiec kupowałem przy kasie w spożywczaku oranżadę w proszku, niewysublimowane połączenie cukru z kwaskiem cytrynowym. Ponieważ Blaszany bębenek był dopiero tłumaczony na język polski, nie wiedzieliśmy, że oranżadę można połączyć z seksem. Czasami wysypywało się ją na dłoń i zlizywało. Pamiętam wędrówki od sklepu do sklepu za trampkami i polskimi dżinsami marki Odra i szczęście, gdy je zdobyłem. To wtedy ciepła coca-cola stała się dla mnie synonimem luksusu. Podobnie jak cytrynowy zapach vanishu, który mama kupowała od święta w pewexie. Co tydzień w sobotę oglądałem w telewizji Studio 2, czekając na kolejny odcinek serialu Kosmos 1999. W drugiej połowie dekady czekolada (podobnie jak wiele innych produktów) znikła ze sklepowych półek. I wtedy wybuchła rewolucja.

Powyższa krótka historia genezy rewolucji Solidarności jest początkiem długiej historii powstawania tej książki. Ważnym jej "rozdziałem" było moje uczestnictwo w seminarium magisterskim prof. Marcina Kuli w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Gdy na nie trafiłem, profesor pracował nad książką Rewolucyjne i narodowe. Podczas spotkań nieustannie przytaczał przykłady z rewolucji meksykańskiej czy boliwijskiej, co dla nas, mieszkańców Polski późnego Jaruzelskiego, stanowiło niemałą egzotykę. Początek moich zainteresowań wiązał się również z innym seminarium, prowadzonym przez prof. Ireneusza Krzemińskiego w Instytucie Socjologii UW i poświęconym Solidarności. Pamiętam analizy robotniczych postulatów i niekończące się spory o wyższości kultury nad bytem materialnym. Część uczestników wskazywała na znaczenie takich wartości, jak prawda, godność, sprawiedliwość. Pozostali obstawiali podwyżki cen jako zasadniczą przyczynę wybuchu strajków na Wybrzeżu w sierpniu 1980 r. Smak zmoczonej w naparze lipowym magdalenki ożywił wspomnienia bohatera powieści W poszukiwaniu straconego czasu, w moim przypadku pamięć smaków młodości też odegrała rolę. Trauma związana z odstawieniem słodyczy i dwa ważne seminaria legły u genezy tej książki.

Długo szukałem wyjaśnień, dlaczego wybuchła rewolucja Solidarności, jedno z najważniejszych wydarzeń w Europie Środkowej od czasu zakończenia II wojny światowej. Władimir I. Lenin w posłowiu do Państwa i rewolucji stwierdził, że "przyjemniej i pożyteczniej przeprowadzać "doświadczenie rewolucji" niż o nim pisać"1. Muszę się zgodzić z wodzem bolszewików. Wszyscy, którzy wspominają październik 1956 r. lub okres Solidarności, wskazują na wyjątkowe doznania emocjonalne: radość, poczucie podniosłości chwili, przekonanie, że uczestniczy się w czymś ważnym. Pisanie o tym nie jest już tak przyjemne. Poprzedziły je wieloletnie przymiarki i kwerendy. Obawy, że przyjęte założenia się nie bronią. Najważniejsze z nich jest dość proste, choć lata, jakie upłynęły, nim zaczęło się przebijać do opinii publicznej, świadczą, że nie dla wszystkich jest oczywiste. Nie mam wątpliwości, że Solidarność była rewolucją, a zatem należy ją badać jak wszystkie poprzednie rewolucje, z użyciem tych samych bądź podobnych narzędzi. Pierwszy rozdział tej książki ma udowodnić rewolucyjność okresu, który rozpoczęły strajki na Wybrzeżu w sierpniu 1980 r. Należy też zadać kluczowe pytanie: dlaczego Polacy się zbuntowali?

Polska rewolucja wybuchła jako rezultat spiętrzenia szeregu czynników, z osobna całkiem zwykłych. Niektóre obrosły już gigantyczną literaturą, teoriami przetestowanymi na wielu rewolucjach, z francuską na czele. Postanowiłem zrezygnować z olbrzymiego siłą rzeczy rozdziału, który omawiałby je wszystkie, na rzecz krótkich przybliżeń teoretycznych poprzedzających każdy rozdział. Ich układ jest częściowo problemowy, częściowo chronologiczny. Na rewolucję oraz jej przyczyny trzeba patrzeć jak na proces, który ma swoje przełomowe momenty i okresy przyspieszenia. W poszukiwaniu genezy zagłębiam się w lata 70. XX wieku, choć kilka razy sonda sięga niższych warstw historycznych. Tak się dzieje w drugim rozdziale, który jest poświęcony pamięci wcześniejszych buntów i insurekcji, a także reprodukcji tej pamięci w dekadzie Gierka. Łatwiej się buntować, jeśli wcześniej się to robiło, stąd wyjątkowe znaczenie Grudnia '70. Rozdział trzeci, Epoka edwardiańska. Rządzący i rządzeni, opowiada o władzy, fabrykowaniu charyzmy Edwarda Gierka i jej utracie, błędach jego ekipy, korupcji elit. Jest poświęcony nie tylko rządzącym, ale także rządzonym, ich relacjom z władzą, ich konformizmowi.

Najbardziej wpływowa teoria głosi, że do rewolucji dochodzi w sytuacji kryzysu po okresie długotrwałej poprawy warunków życia. Z wręcz modelowym odwzorowaniem takiej sytuacji mieliśmy do czynienia w dekadzie Gierka, o czym mówi rozdział czwarty. To opowieść o skoku do "królestwa dobrobytu", okresie, który nazywam "bigosowym socjalizmem", kiedy "Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej". Wielkie Rozczarowanie przyszło, gdy się okazało, że "bigos" się skończył, kolejki pod sklepami wydłużyły się jak nigdy dotąd, a w głowach pozostała myśl, że może być lepiej.

Jedna z ciekawszych koncepcji wyjaśniających genezę rewolucji wskazuje na kontekst międzynarodowy, dyfuzję kulturową, a przede wszystkim na promieniowanie krajów bardziej gospodarczo i strukturalnie rozwiniętych na kraje pozostające w tyle. Kolejny rozdział jest więc próbą odpowiedzi na pytanie o konsekwencje gierkowskiego otwarcia na świat. Rozdział szósty zaczyna się od Karola Marksa, który dał początek koncepcji mówiącej, że rewolucje zaczynają się od napięć strukturalnych, narastających dysproporcji i nierówności. Opowiada o robotnikach, ich dojazdach do pracy, szatniach i stołówkach. Także o tym, co ich denerwowało i drażniło.

Nowa historia kulturowa też ma wiele do powiedzenia na temat przyczyn rewolucji. Stereotyp na temat dekady głosi, że w sferze kultury była ona "plastikowa" i płytka, czego symbolem były ówczesne festiwale piosenki. Rozdział dziewiąty wymienia liczne pierwiastki kontestacji w ówczesnych literaturze, filmie czy kabaretach. Lata 70. kojarzone są także z hegemonią propagandy sukcesu. Odpowiedzi na pytanie, czy ta propaganda nie wywołała efektu bumerangu i bardziej ludzi zirytowała, niż dała nową legitymizację, jest poświęcony rozdział ósmy.

Inny arkadyjski mit dekady głosi, że poza buntem w czerwcu 1976 były to lata społecznego spokoju, wręcz senne, przesycone powszechnym konformizmem. W rozdziale siódmym spróbuję pokazać pewien stały poziom spontanicznego protestu, szarą strefę kontestacji i sprzeciwu, która nie była organizowana ani przez opozycję demokratyczną, ani przez Kościół. Listy pisane do partii, do radia z prośbą o interwencję, ulotki, dowcipy, bojkoty, strajki i demonstracje w różnych miejscach Polski stanowiły powszechną praktykę, formę oddolnej mobilizacji również w okresach pomiędzy szczytami mobilizacji, takimi jak grudzień 1970 czy lato 1980.

Zawartości dwóch kolejnych rozdziałów, zatytułowanych Mała Apokalipsa. Efekt zimy i Efekt papieża, chyba nie trzeba objaśniać. Sporem o odbudowę Zamku Królewskiego w Warszawie zaczyna się opowieść o roli nacjonalizmu w delegitymizacji ekipy rządzącej. Ostatni rozdział poświęciłem emocjom, między innymi strachowi przed władzą i psychozie podwyżkowej, i ich znaczeniu dla genezy rewolucji Solidarności. Podobnie jak rewolucję francuską, poprzedziła ją fala zbiorowego niepokoju.

CHIMERA PRZYCZYNY

Wymienionym wyżej przybliżeniom teoretycznym łatwo postawić zarzut, że z jednej strony nie wyczerpują długiej listy wyjaśnień, a z drugiej - ich rozrzut jest zbyt duży: od interpretacji kulturowych (pamięć wcześniejszych buntów, praktyki protestu, rozdziały: Kultura jako źródło buntu, Efekt papieża) przez strukturalne po psychologiczne (względna deprywacja). Wybór jest autorski. Mogłem skoncentrować uwagę na jednym z nich, rzeczywiście osiowym w tej książce, na teorii deprywacji, jednak także ona nie tłumaczy wszystkiego. Inna sprawa, że nowoczesne społeczeństwo jest zbyt złożone, by dało się opisać proces narastania buntu, posługując się jednym uniwersalnym kluczem. W Polsce często dyskusja o tym, dlaczego doszło do Sierpnia '80, kończy się wskazaniem na znaczenie wyboru Karola Wojtyły na papieża i na jego przyjazd do kraju w czerwcu 1979 r. Bezsprzecznie były to wydarzenia ważne i przełomowe w tej historii. Lecz one tylko nadały kierunek lawinie, która już się toczyła.

Ktoś zapyta: po co badać kolejne czynniki sprawcze tej lawiny, przedstawiać najróżniejsze teorie wyjaśniające genezę rewolucji, skoro i tak było wiadomo, że system komunistyczny upadnie? Przecież wystarczyłoby wskazać na jego hierarchiczną strukturę, brak demokracji, blokowanie społecznych aspiracji, gospodarkę niedoboru itp. i wszystko byłoby jasne. Otóż nie. Po pierwsze, takie myślenie to nowa wersja determinizmu historycznego głoszącego, że upadek komunizmu musiał nastąpić z racji jego wad genetycznych. Po drugie, wyklucza ono udział sprawczy rewolucjonistów. Po trzecie, wskazanie tylko na "wrodzone" wadliwe cechy sytemu komunistycznego nie daje odpowiedzi na pytanie, dlaczego do rewolucji doszło właśnie w Polsce, a nie na przykład w Rumunii czy na Węgrzech, gdzie przecież system był podobny, jeśli nie taki sam. Musiało istnieć "coś" jeszcze. I o tym "czymś" jest ta książka.

W jej spisie treści uważny czytelnik z pewnością dostrzeże brak jednego rozdziału - o opozycji demokratycznej. Nie mam wątpliwości, że strajki w lipcu i sierpniu 1980 r. nie przerodziłyby się w rewolucję, gdyby we wrześniu 1976 r. nie powstał Komitet Obrony Robotników. Bez jego liderów - przede wszystkim Bogdana Borusewicza i Jacka Kuronia - rozpoczęta w lipcu 1980 r. rewolta skończyłaby się bez rewolucyjnych konsekwencji. KOR dał Solidarności "bazę i nadbudowę": sieć organizacyjną i poligraficzną, rutynę konspiracyjną, podważył partyjny monopol na prawdę. Ale znaczenie Komitetu leżało również w sferze emocji. Jego członkowie swoim jawnym działaniem przełamali barierę strachu. Rozdział na temat opozycji lat 70. pominąłem świadomie. O KOR-ze powstały opasłe tomy. Historię Komitetu spisał jeden z jego założycieli Jan Józef Lipski. Andrzej Friszke napisał Czas KOR-u. Jacek Kuroń i geneza Solidarności, Jan Skórzyński wydał książkę Siła bezsilnych. Historia Komitetu Obrony Robotników. O roli niezależnego ruchu wydawniczego przeczytamy w Rewolucji powielaczy Jana Olaszka. Dysponujemy szeregiem wspomnień i biografii działaczy opozycji2. Niniejsza praca ma uzupełnić rozważania tych autorów o trochę inną opowieść: z poziomu makro, dotyczącą zjawisk i procesów społecznych, które legły u genezy rewolucji Solidarności. Tylko spojrzenie z obu tych poziomów: organizacyjnego, będącego domeną jednostek, i strukturalnego, klasowego, kulturowego, pozwoli nam zbliżyć się do odpowiedzi, co tak naprawdę się stało.

Za moim wyborem tematu kryło się coś jeszcze. Émile Durkheim, jeden z ojców socjologii, napisał: "charakter zjawiska można zgłębić dużo lepiej, gdy zna się jego przyczynę, niż gdy zna się tylko jego podstawowe cechy"3. A amerykański dziennikarz Henry L. Mencken skonstatował, że "Revolution is the sex of politics"4. O badaniu przyczyn rewolucji Solidarności można powiedzieć to samo. Daje nam rzadką okazję wglądu w najważniejsze procesy społeczne, obnaża istotę systemu, każe przyjrzeć się zjawiskom kultury, reprodukcji pamięci historycznej, emocjom towarzyszącym narastaniu buntu. To również okazja do analitycznego przetestowania interesujących koncepcji teoretycznych. W tym względzie Polska lat 70. okazuje się lepszym poligonem badawczym niż inne, zwłaszcza przednowoczesne, państwa, ponieważ reżim starał się monitorować nastroje społeczne w sposób znacznie wnikliwszy niż najtajniejsze służby Bourbonów czy Romanowów.

Można powiedzieć, że temat genezy rewolucji Solidarności pojawił się jeszcze przed jej wybuchem. W 1979 r. w podziemnej Niezależnej Oficynie Wydawniczej ukazała się pogłębiona analiza ekonomicznej klęski Edwarda Gierka pióra Waldemara Kuczyńskiego. Autor zapowiadał "twarde lądowanie po wielkim skoku"5. Gdy nastąpiło, wywołało potężne zainteresowanie ze strony zachodnich mediów, również socjologów, politologów i historyków. Na dobrą sprawę nigdy wcześniej tak wielu autorów nie napisało tak dużo o Polsce w tak krótkim czasie. Niektórzy z nich ruszyli także na poszukiwanie korzeni polskiej rewolucji. System polityczny, media, relacje państwo-Kościół, gierkowska polityka gospodarcza stały się przedmiotem studiów i analiz6. David S. Manson prześledził wyniki badań opinii publicznej z lat 70. Zwrócił uwagę na zablokowanie kanałów komunikacji społecznej, na rozpowszechnione wśród Polaków poglądy egalitarne, poczucie deprywacji materialnej7. Bodaj najbardziej kompleksowo podszedł do sprawy Klaus Ziemer, pisząc Polens Weg in die Krise. Eine politische Soziologie der "Ära Gierek"8. Przez kilka lat był to jedyny całościowy opis epoki Gierka.

Już po upadku systemu komunistycznego w Polsce ukazały się dwie wpływowe prace Romana Laby i Lawrence'a Goodwyna9. Obaj autorzy zgadzali się co do tego, że kluczowa dla genezy Solidarności była rewolta w grudniu 1970 oraz udział w niej robotników. Mniejsze znaczenie przypisywali opozycji demokratycznej (KOR) oraz wchodzącym w jej skład w intelektualistom. Wkrótce swoją interpretację zaproponował socjolog Jan Kubik, dla którego rewolucja Solidarności była wydarzeniem par excellence kulturowym, komunistyczne władze zostały pokonane siłą symboli religijnych i narodowych10. Upraszczając, można powiedzieć, że ukształtowały się wówczas dwie szkoły interpretacji narodzin Solidarności. Pierwsza z nich podkreślała proces polityczny kierowany przez grupy dysydenckie oraz struktury kościelne, druga koncentrowała się na ewolucji myślenia robotników i kwestii zachowań zbiorowych11. W mojej ocenie dochodzenie do rewolucji było bardziej skomplikowane i nie można go sprowadzić do wyboru: robotnicy albo inteligencja. Swoją rolę w tej historii odegrały też ewidentne błędy samej władzy. Na genezę wielkiego wobec niej sprzeciwu złożyły się również między innymi strach przed pogorszeniem się warunków życia, poczucie deprywacji materialnej, efekt demonstracji, czyli porównania ze światem zachodnim i bardziej rozwiniętymi krajami socjalistycznymi - wszystko to czynniki i sprawy niemające wiele wspólnego z konfliktem klasowym. Pamiętajmy jednak, że wcześniejsi autorzy mieli do dyspozycji niemal wyłącznie źródła drukowane, przede wszystkim prasę, a także niektóre dostępne wówczas wyniki sondaży socjologicznych. Dziś dysponujemy nieporównanie większym zasobem źródeł, w znacznym stopniu poszerzającym naszą wiedzę o epoce. A mimo to o dekadzie Gierka ciągle wiemy stosunkowo mało i choćby z tego powodu warto ją eksplorować12.

Sam wybuch rewolucji w sierpniu 1980 r. jest bodaj najlepiej opisanym, wręcz godzina po godzinie, wydarzeniem w powojennej historii Polski. Już na bieżąco w trakcie tego "gorącego" lata powstawały dziennikarskie relacje, a od tej pory nasza wiedza znacznie się poszerzyła. Spośród ostatnio opublikowanych pozycji warto wskazać zwłaszcza na Anatomię rewolucji Tomasza Kozłowskiego oraz Bunt Anny Machcewicz, obie sięgające także wstecz, do genezy rewolucji13. Z tych powodów niniejsza opowieść zatrzyma się pod bramą Stoczni im. Lenina.

Przed wyruszeniem w podróż w lata 70. trzeba zdać sobie sprawę z trzech zagrożeń. Na pierwsze zwrócił uwagę Michel Foucault, francuski historyk i filozof, nazywając je "chimerą przyczyny". Jeśli zakładamy, że musi istnieć wyjaśniający absolutnie wszystko łańcuch przyczynowo-skutkowy, i zagłębiamy się w niekończące się poszukiwanie jego początków, umyka nam oryginalność i wielowymiarowość wydarzeń, które ten łańcuch tworzą. Historia jawi się wówczas nie jako pole możliwości, lecz jako nieuchronna linearna ciągłość powiązanych ze sobą ogniw faktów i zjawisk, bez miejsca na ich przypadkowość i nieciągłość14. Sprecyzujmy: grozi nam wówczas ryzyko teleologicznego odczytania ostatniego dwudziestopięciolecia XX wieku, postrzegania go przez pryzmat upadku komunizmu, do którego rzekomo wszystko prowadziło. Czy zatem nie powinniśmy porzucić badania przyczyn? "Historia odarta z pokus teleologii przerodziłaby się w magazyn niepowiązanych ze sobą faktów, rozrzuconych bez ładu i składu, ponieważ zabrakłoby hipotezy, która zaproponowałaby ich uporządkowanie"15 - odpowiada Roger Chartier, autor pracy o kulturowych przyczynach rewolucji francuskiej.

Z kolei Mirosława Marody, socjolog, przestrzega przed łatwymi rekonstrukcjami genezy Sierpnia '80 stwarzającymi tylko pozór istnienia związku przyczynowego. "Nauka jest w gruncie rzeczy bezradna, gdy chodzi o wyjaśnienie zdarzeń będących wynikiem bardzo złożonych procesów"16. Z pewnością powinniśmy unikać łatwych wyjaśnień, co nie powinno prowadzić do wniosku, że nie należy próbować krok po kroku, unikając mielizn, odtwarzać to, co się w istocie wydarzyło, i zastanawiać się, jak do tego doszło. Istnieje w tej materii długa i ugruntowana tradycja badawcza. Podobnych prób przeprowadzono już wiele w odniesieniu nie tylko do rewolucji amerykańskiej czy francuskiej, ale także rewolucji dwudziestowiecznych, takich jak: boliwijska, irańska, kubańska, meksykańska, nikaraguańska, o rosyjskiej nie wspominając. I nie ma powodu, by z tych doświadczeń nie skorzystać.

Może się mylę, ale w powyższym ostrzeżeniu pobrzmiewa kompleks polskich socjologów, że nie przewidzieli tego, co nadeszło. Czym innym jest jednak próba rekonstrukcji genezy rewolucji post factum, a czym innym prognoza, że wydarzy się in spe. Na pocieszenie dodam, że podobnie jak nie sposób przewidzieć zmian klimatu, tak nikomu nie udało się przewidzieć nadciągającej rewolucji17. Lenin tego nie uczynił, podobnie Amerykanie na Kubie i w Iranie18.

PODSŁUCHY GIERKA I INNE ŹRÓDŁA

Zagrożenie numer trzy jest oczywiste. Nie trzeba specjalnej przenikliwości, by dostrzec, że rewolucja Solidarności stanowi przedmiot nie tylko badania, lecz i mitologizacji. Apologetyczny stosunek może prowadzić do uproszczonego, czarno-białego postrzegania dwóch najważniejszych aktorów tamtego czasu: władzy i społeczeństwa, oraz do błędu historycyzmu, dobierania faktów i źródeł świadczących o konieczności wystąpienia społecznego niezadowolenia w lipcu i sierpniu 1980 r. Rewolucja Solidarności nie wybuchła przypadkiem, nie znaczy to jednak, że do niej dojść musiało. Same źródła, jakimi dysponujemy, zdają się podsuwać ten trop. Informacje Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, raporty i meldunki MSW, listy do Komitetu Centralnego PZPR, w mniejszym stopniu także analizy Ośrodka Badania Opinii Publicznej i Studiów Programowych (w 1986 r. powrócono do starej nazwy Ośrodek Badania Opinii Społecznej, dla ułatwienia używam dalej konsekwentnie OBOP) zawierały przede wszystkim doniesienia negatywne dla systemu władzy. Łatwo na ich podstawie stworzyć czarny obraz dekady Gierka, dlatego niezbędne jest konfrontowanie ze sobą różnych źródeł oraz wskazywanie na odmienne zjawiska "pogodowe": duże pokłady konformizmu i wprawdzie topniejącego, niemniej wciąż istniejącego poparcia dla reżimu.

Każda rewolucja ma swoją dynamikę, radykalnie zmienia sposób myślenia ludzi. Nie wszystko, co wydawało się oczywiste "po", było takie "przed". Łudziłbym się, gdybym twierdził, że możliwa jest eliminacja wszelkich klisz i stereotypów, niemniej postanowiłem, na tyle, na ile to możliwe, nie korzystać ze źródeł powstałych po sierpniu 1980 r. Wyjątek stanowią wspomnienia członków władzy i opozycji, dla których trudno znaleźć erzac. A trzeba przyznać, że współpracownicy Gierka byli szczególnie płodni, pozostawiając wiele relacji i pamiętnikarskich zapisków19.

Od zasady niekorzystania ze źródeł "po" wyłamałem się jeszcze w jednym przypadku. Postulatem pisarstwa historycznego jest dążenie do obiektywizmu między innymi przez "zacieranie" figury autora, maskowanie jego obecności w tekście. W samym postulacie nie widzę nic złego, jednak uważam za nieuczciwe ukrywanie, że w czasach, które opisuję, sam żyłem i coś z nich pamiętam. Dlatego na zasadzie "myślodsiewni" porozrzucałem w książce swoje wspomnienia, nie wplatając ich w narrację, w ten sposób zachowując wobec nich dystans jako historyk.

Nacisk położyłem na wykorzystanie źródeł powstających na bieżąco, w tym diariuszy. Codzienne notatki sporządzali wówczas między innymi: Kazimierz Brandys, Marian Brandys, Karol Estreicher, Anna Kamieńska, Tadeusz Kwiatkowski, Jarosław Iwaszkiewicz, Andrzej Kijowski, Stefan Kisielewski, Krzysztof Mętrak, Leszek Prorok, Mieczysław F. Rakowski20, Marian Stępień, Jan Józef Szczepański, Józef Tejchma, Janusz Zabłocki. W latach 70. zostało zorganizowanych kilka konkursów na dziennik. Zbiory takich dzienników zostały opublikowane i dziś dają interesujący wgląd w gierkowską codzienność21. O opiniach, poglądach, a także postawach i reakcjach psychicznych wiele mówią prywatne listy przechwytywane przez Biuro "W" MSW, specjalną placówkę w ramach resortu zajmującą się czytaniem prywatnej korespondencji. Większość przygotowywanych przez nią raportów została zniszczona jeszcze w latach 70. i na początku następnej dekady. To, co się zachowało, cytuję "bez umiaru" - jest to wyjątkowo cenne źródło. Ponieważ listy były pisane bez intencji ich opublikowania, zataiłem nazwiska adresatów i nadawców. Podobnie zrobiłem z jednym podsłuchem telefonicznym, który wykorzystałem w ostatnim rozdziale. Nie pozostałem wierny tej zasadzie w jednym przypadku - podsłuchów telefonicznych i pokojowych u Jerzego Albrechta. I z tego muszę się wytłumaczyć.

Przez wiele lat Albrecht pozostawał na świeczniku władzy. Przed odejściem na emeryturę w 1968 r. sprawował urząd ministra finansów. W Marcu '68 zachował się porządnie, przeciwstawiając się antysemickiej czystce, która dotknęła również jego najbliższych współpracowników. Czy właśnie ta postawa spowodowała, że założono mu podsłuch w 1969 r.? Nie wiemy. W latach 70. Albrechta najczęściej odwiedzał przyjaciel Julian Kole, w okresie międzywojennym więziony za działalność komunistyczną w Berezie Kartuskiej, w latach 60. jeden z jego najbliższych współpracowników, wiceminister finansów. Wpadały również pogadać osoby zajmujące ważne stanowiska państwowe, w tym Artur Starewicz, w latach 70. ambasador PRL w Wielkiej Brytanii. Rozmowy dotyczyły spraw bieżących: gospodarczych i politycznych. Goście Albrechta przychodzili się czegoś dowiedzieć, poznać jego opinię - był przecież wieloletnim ministrem finansów - przynosili też najnowsze informacje.

Podsłuchujących nie interesowały sprawy intymne, osobiste, rodzinne. Resztę spisywali in extenso zdanie po zdaniu, setki rozmów, ponad 2 tys. stron. Powstał w ten sposób bezcenny materiał źródłowy, rodzaj kapsuły czasu z autentycznymi opiniami, emocjami, dialogami (każdy opatrzony datą, godziną odbycia rozmowy i jej zakończenia). Są subiektywne; musimy pamiętać, że "nasi komentatorzy", w większości na bocznym torze, nie zawsze mieli dostęp do pełnej wiedzy. Nie znam jednak podobnego źródła historycznego. Żaden, nawet obdarzony fenomenalną pamięcią, autor dziennika nie jest w stanie z taką precyzją odtworzyć prowadzonych przez siebie wielogodzinnych rozmów. Ich anonimizacja nie miałaby sensu z dwóch powodów: merytorycznego - czytelnik zostałby pozbawiony istotnej wiedzy pozatekstowej, oraz praktycznego - łatwo sprawdzić, o kim mowa, po wpisaniu sygnatury do internetowego inwentarza IPN.

Na koniec jeszcze jedna uwaga dotycząca źródeł. W książce cytuję wiele dowcipów z epoki. Zdecydowaną większość z nich zaczerpnąłem z dzienników, materiałów archiwalnych, rubryki "Humor krajowy" prowadzonej w paryskiej "Kulturze" przez Zofię Hertz. W tekście często towarzyszy im czasownik "krążyły", choć prawdę mówiąc, nie wiemy, ile osób je znało i powtarzało. To samo zresztą można powiedzieć o znajomości i zasięgu społecznym wielu ówczesnych przekonań i opinii.

W 1990 r. Janusz Rolicki opublikował wywiad rzekę z Edwardem Gierkiem Edward Gierek: przerwana dekada. Książka okazała się największym bestsellerem lat 90., sprzedała się w ponadmilionowym nakładzie. Pod wpływem swojego interlokutora Gierek postawił tezę, iż koniec jego rządów nastąpił w wyniku "rewolucji aparatu", spisku ludzi z jego najbliższego otocznia, którzy wykorzystali "niezadowolenie społeczne końca lat siedemdziesiątych i rozkręcili falę strajkową w sposób bezprecedensowy w naszej historii"22. W ten sposób przerwali - Gierek miał na myśli Stanisława Kanię i wysoko postawionych funkcjonariuszy SB - okres bezprzykładnego rozwoju kraju i zapoczątkowali wieloletni kryzys gospodarczy. Warto powtórzyć jeszcze raz kluczowe pytanie, które, jak widać, nie dawało spać Gierkowi: dlaczego Polacy się zbuntowali?