Spis treści

Strona tytułowa Strona redakcyjna Epigraf Wstęp Najbrzydsza stacja na świecie Przypisy Kolofon

Lista stron

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 248 249 261

Punkty orientacyjne

Okładka Strona tytułowa Prawa autorskie Spis treści Epigraf Wstęp Przypisy końcowe Kolofon

Najbrzydsza stacja na świecie

Na dworcu w Katowicach chyba po raz pierwszy poczułem się w Polsce jak na zachodzie Europy. Zachłysnąłem się czystością, jasnym, sztucznym światłem w zacienionych miejscach oraz tym dziennym, wsuwającym się miękko w przestrzeń poczekalni. Było przejrzyście, świeżo, zupełnie inaczej niż na większości znanych mi polskich dworców. Nawet ekrany informujące o kursach pociągów i zachęcające do wizyty w pobliskiej galerii handlowej zdawały się mniej ostentacyjne od wielopiętrowych reklam znanych z dowolnej przestrzeni publicznej, a przystrojony w oszczędną identyfikację wizualną McDonald wyglądał jak przybysz z przyszłości i był bardziej stonowany, elegantszy niż inne restauracje sieci. Sklepy z książką i prasą - niemal wszędzie indziej sprzedawanymi z bałaganiarskich koszy - też były sterylne i uporządkowane. Wcześniej podobne księgarnie widywałem w Polsce chyba tylko w strefie bezcłowej na Okęciu. Gdy po latach przeczytałem tekst Daniela Załuskiego z 2010 roku o zmianach na polskich stacjach kolejowych, uprzytomniłem sobie, że to skojarzenie pojawiło się w mojej głowie nieprzypadkowo. Architekt pisał, że o nowoczesnym dworcu należy myśleć bardziej jak o terminalu lotniczym, w którym obsługa pasażerów przebiega sprawnie i w schludnych warunkach, a nie jak o "azjatyckim jarmarku"1.

Mój początkowy entuzjazm zelżał, zdaje się, dopiero na zewnątrz. Przeszedłszy się kawałek, w pierwszej kolejności zwróciłem uwagę na kontrast między zabytkowymi kwartałami a iluminacją na szklanej ścianie dworca. Dalej mój wzrok powędrował ku ciągowi logotypów rozmieszczonych na murze Galerii Katowickiej. Elewacja centrum handlowego przypominała biały płaszcz, nienaturalnie smukły, jakby wyjęto ją wprost z cyfrowego renderu.

Stojąc na placu imienia śląskiego pisarza i działacza Wilhelma Szewczyka, prawie nie zwróciłem uwagi na bramę dworca składającą się z betonowych podpór. Ledwie kilka lat wcześniej, gdy stał jeszcze dawny dworzec kolejowy, elementy konstrukcyjne były najważniejszą częścią obiektu. Chociaż, przy ówczesnym natłoku bodźców, także wtedy można było ich nie zauważyć.

Aura

Patrząc na zbiór fotografii katowickiego dworca sprzed przebudowy, wykonanych w pierwszej dekadzie XXI wieku, można pomyśleć, że pochodzą z połowy lat dziewięćdziesiątych. Surowe materiały PRL-owskiej architektury giną na nich pod natłokiem pstrokacizny nagromadzonej w tym miejscu po 1989 roku.

Oryginalną, brutalistyczną formę budynku z charakterystycznymi betonowymi konstrukcjami przypominającymi kielichy przyćmiewają: kioski z prasą i przekąskami, sklepy muzyczne, antykwariat, mniejsze kramy. Z sufitu zwisa zegar ze świecącymi na pomarańczowo cyframi. Pod halą ciągną się podziemia prowadzące ku peronom ("lochy" - napisał autor zdjęć, zwracając uwagę na wszechobecny zapach uryny; po kilku latach do wpisu dołączył adnotację o zniknięciu smrodu i wizualnym liftingu korytarzy).

Wyżej, na peronach, stoją pociągi pamiętające jeszcze lata sześćdziesiąte: elektryczny EN57, spalinowa SM42. Po horyzont ciągną się reklamy: "BILARD CLUB, RESTAURACJA" na zewnętrznej elewacji, zapraszający do studia fotograficznego napis "FOTO" wykonany w typopolo[1], baner firmy taksówkarskiej ("ZAWSZE NA CZAS!") czy, przy samym wyjściu ze stacji, witacz - nie Katowic, tylko sieci piwiarni Bierhalle.

W warstwie formalnej te prześwietlone kadry przypominają albo dzieła w poetyce cyberpunkowej pokroju Łowcy androidów (czy w otoczeniu kominów, hałd, neonów i powojennego śląskiego modernizmu Deckard nie czułby się jak u siebie?), albo obrazy amerykańskich artystów portretujących życie codzienne w Stanach Zjednoczonych w pierwszej połowie XX wieku, takich jak Edward Hopper czy Edward Steichen. Są mroczne, pełne cieni i sztucznych świateł, nierzadko rozmytych sylwetek osób spieszących się na pociąg czy autobus. Na niektóre zdjęcia wkrada się ziarno charakterystyczne dla wczesnej fotografii cyfrowej.

Wykorzystanie starych cyfrówek dodaje widokom z katowickiego dworca specyficznej aury. Wystarczy spojrzeć na nie przez chwilę, by uznać, że to obrazy z jakiejś nieokreślonej przeszłości. Tymczasem przedstawiają one Polskę wkraczającą w trzecie tysiąclecie, wciąż w rozkroku między ponurym dziedzictwem minionej epoki a krzykliwością nowych czasów.

Fotografie wykonywał w latach 2008-2010 holenderski fotograf Koos Fernhout, który na widoki katowickiej stacji natknął się w sieci w latach zerowych.

- Ktoś pisał: "Wizyta tam to okropne doświadczenie. Ciemno, smród, ludzie jakby mroczni, tylko czyhający na turystów". Uznałem, że to miejsce dla mnie - mówi.

Fernhout urodził się w 1948 roku. Jest synem żeglarza, od małego podróżował z ojcem po Europie Zachodniej, podnoszącej się z gruzów wojennej zawieruchy. Mieszkał między innymi w Rotterdamie, w Li?ge, w miastach Zagłębia Ruhry. Wspomina:

- Kiedyś matka zabrała mnie, wówczas małego chłopca, na wieżę katedry w Kolonii. To miasto to było wtedy morze ruin, w trakcie wojny bombardowano je dwieście sześćdziesiąt dwa razy!

Oprócz tego z dzieciństwa zapamiętał węgiel i stal, hałas, dymiące kominy, wizg lokomotyw. I wodę.

- Kiedyś znalazłem negatyw fotografii chłopca, blondyna, z piękną kobietą, na pokładzie barki - mówi. Po chwili przyznaje: siebie z matką z początku nie rozpoznał. Zdjęcie zrobił jego starszy brat, aparatem skrzynkowym, z którym, jak stwierdza Fernhout, było za dużo zachodu. - Później pojawiły się lepsze, kompakty, w sam raz dla turystów. Odkąd pojechałem z takim sprzętem na jedną z pierwszych samodzielnych wycieczek, do Paryża, kieszonkowe analogi zaczęły mi nieodłącznie towarzyszyć, aż do czasu, gdy pojawiła się fotografia cyfrowa. Sprzęt może turystyczny, ale moje fotografie typowo turystyczne nie są! - zaznacza.

Kiedy znajomi oglądają jego zdjęcia z wyjazdów, najczęściej pytają, czy w ogóle zobaczył cokolwiek ciekawego. Fernhout unika popularnych miejsc, od zawsze fotografuje to, co mu najbliższe: rzeki i cieki wodne, statki oraz infrastrukturę żeglugi śródlądowej, tamy, kolej, przemysł ciężki. Podkreśla, że dzieje się to niejako automatycznie, bez głębszego namysłu.

- Podobnie jak wtedy, kiedy jako dziecko uczyłem się rysować i kiedy kredki służyły mi wyłącznie do tego, by szarym kominom dorysowywać kolorowe smużki dymu, odtwarzać widoki, które zapamiętałem z Li?ge. W Polsce też jeździłem tam, gdzie był dym. I oczywiście szukałem wody. Nie mam jakiegoś szczególnie intelektualnego podejścia do fotografii. To bardzo spontaniczny proces. Zawsze "coś" fotografuje niejako przeze mnie - mówi. Instynktownie ciągnie go tam, gdzie na mapie jest dużo niebieskiego. - Przesądziło to o mojej pierwszej podróży do Polski. Patrzyłem na widok satelitarny: tu kanał, tam rzeka.

W 2007 roku Fernhout odwiedził Wrocław. W Katowicach pojawił się rok później, najpierw dokładnie przyjrzawszy się miastu na ekranie komputera. W latach zerowych eksplorował świat między innymi dzięki Google Earth. To tam, na jednym z przypiętych do mapy zdjęć - choć w Polsce nie działała jeszcze usługa Street View umożliwiająca oglądanie ulic z perspektywy przechodnia - Holender dostrzegł katowicki dworzec.

- Mroczna bryła w industrialnym otoczeniu. To jest to, pomyślałem - opowiada. - Poznałem historię unikatowej formy obiektu oraz niezbyt przychylne mu wtedy komentarze w sieci. Nie zdawałem sobie jeszcze sprawy z losu, jaki go czekał. Dokładnie pamiętam moment, gdy po raz pierwszy zobaczyłem go na żywo. Było już po zmroku. Autobus, którym przyjechałem, stanął na rozległym placu pod gmachem dworca. Budynek wyglądał jak ogromna ciemna plama, był zupełnie nieoświetlony. Pośród pasażerów zapanowało poruszenie. "To najbrzydsza stacja na świecie" - mówili Holendrzy.

Fernhout najwyraźniej miał inne zdanie niż oni. Pierwsze zdjęcia dworca wykonał w kwietniu 2008 roku. To te, na których katowicki brutal odbija się w lustrach kałuż, tonie w błocie, a na tle zasnutego chmurami nieba przypomina szarą wycinankę.

Fotograf wrócił tam już kilka miesięcy później, w grudniu:

- To było jak powrót do dzieciństwa, jakby po latach ktoś wrzucił mnie wprost w mrok przemysłowych okolic, w których dorastałem: dworzec w Katowicach, piękny, a dalej podróże przez Śląsk i Zagłębie, głównie tramwajami. Pamiętam zwłaszcza jedną scenę: jadę jednym z nich, pustym, pośród hałd śniegu, w kierunku Huty Mittal, dawnej Huty Katowice. Wysiadłem pod samą bramą. Stałem tam pod plątaniną hal i kominów i choć nie wiedziałem, jak wrócę do domu, miałem poczucie głębokiej więzi z tym miejscem - mówi.

Kiedy pytam go o atmosferę, przyznaje, że bywało niezbyt gościnnie, choć podkreśla, że najprawdopodobniej ma dar usypiania instynktu samozachowawczego, umożliwiający mu bezstresowe włóczenie się po nieprzystępnych, rzadko uczęszczanych okolicach.

- W kraju czuło się potransformacyjny ciężar. Ale i wielką determinację, by się go pozbyć, choćby w najszybszy i najprostszy sposób. Na moich zdjęciach nie ma wprawdzie zbyt wielu ludzi, ale włócząc się, miałem do czynienia z przeróżnymi osobami. Jak wszędzie, najwyraźniej widać było różnice pokoleniowe. Wiele różniło wtedy panią w dworcowym okienku od młodszych osób, z którymi bez problemu porozumiewałem się po angielsku i którym, co moim zdaniem nieuzasadnione, zdarzało się przepraszać za niezbyt dobrą znajomość języka - opowiada.

W kolejnych latach Fernhout odwiedził Polskę dwadzieścia kilka razy. Pytam go o fotografię wykonaną na pięćset dni przed rozpoczęciem Euro 2012 we wrocławskiej Galerii Dominikańskiej, przedstawiającą zegar, który odlicza dni do turnieju, i o to, czy w czasie poprzedzającym imprezę czuć było ekscytację związaną z przemianami.

- W Polsce spędzałem zwykle około dziesięciu dni. Jeśli chodzi o przemiany w kraju, trudno mówić o ekscytacji, to działo się stopniowo, bardzo subtelnie. Chociaż w ostatnich latach przestałem już poznawać niektóre miejsca. Na przykład Gliwice: z pierwszej wizyty zapamiętałem Kanał Kłodnicki, ulicę Zwycięstwa, ryneczki. Tych ostatnich nie ma, po Zwycięstwa nie jeżdżą już tramwaje, spora część kanału także się zmieniła, a miasto rozpruto autostradą. - Fernhout ma na myśli przebiegającą w miejscu dawnego bazaru Drogową Trasę Średnicową. - Nie do poznania! Mimo to wciąż szukam tego, po co przyjeżdżałem tu na początku. Dalej spaceruję wzdłuż rzek i kanałów, bywam w mniejszych miastach, w których wciąż łatwo o pewną unikatowość: Przemyśl, Tarnobrzeg. Tęsknię za dawną polską koleją - mówi, przywołując przede wszystkim pociąg EN57.

Osobliwości Fernhout znajduje teraz częściej poza Polską: w Rumunii, Mołdawii, Naddniestrzu.

- Niedawno kupiłem sobie dom we Francji, w starej bocznicy kolejowej, i cóż, nie sposób sfotografować tam z okna jakiegokolwiek pociągu. Są zbyt nowoczesne, za szybko przemykają mi przed obiektywem. W Polsce jest podobnie. Kraj się zmodernizował, jestem pewien, że zdjęć, które robiłem tu jeszcze kilkanaście lat temu, dzisiaj bym nie powtórzył - dodaje.

Koniec modernizmu

Gdy Holender fotografował katowicki dworzec, toczyła się już intensywna dyskusja na temat przyszłości budynku. Nad gmachem od lat zbierały się czarne chmury, a środowisko architektoniczne z troską zwracało uwagę, że prezentuje się on "jak obiekty z krajów trzeciego świata"2. W podobnym tonie, choć z inną intencją, o katowickim dworcu wypowiadali się inwestorzy i decydenci, którzy naciskali na jego szybką przebudowę.

Ponad ćwierć wieku wcześniej budynek był chlubą miasta. Zaprojektowany pod koniec lat pięćdziesiątych przez warszawskich architektów - Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego, środowiskowe legendy zwane Tygrysami - oraz opracowany pod kątem konstrukcji przez Wacława Zalewskiego, wyróżniał się na tle ówczesnej infrastruktury kolejowej. Brutalistyczna forma dworca - złożona z betonowych konstrukcji przypominających kielichy oraz przeszklonej elewacji - była zwiastunem postępu i symbolizowała aspiracje nowej, technokratycznej ekipy pod wodzą Edwarda Gierka, która z pompą otworzyła obiekt 22 lipca 1972 roku.

Dworzec najlepiej wygląda właśnie na fotografiach z lat siedemdziesiątych - skąpana w jasnym, rtęciowoniebieskawym świetle konstrukcja z betonu i szkła mimo swojej masywności wydaje się leciutka, jej charakterystyczne kielichy sprawiają wrażenie poskładanych z cienkiego papieru, a czyste i czytelnie wystrefowane wnętrza, jeszcze niezagracone, są pełne naturalnych materiałów, roślin i światła.

Budynek, mimo że swoją betonową formą i monumentalnością przez dziesięciolecia wpisał się w przemysłową panoramę miasta, w dwóch pierwszych dekadach III RP został potraktowany bez sentymentów.

- To nie tak, że katowicki dworzec był na Śląsku pierwszą ofiarą wyburzania powojennego modernizmu - opowiada mi Ryszard Nakonieczny, architekt i publicysta, wykładowca na Wydziale Architektury Politechniki Śląskiej w Gliwicach, wieloletni redaktor naczelny kwartalnika "Archivolta", Katowiczanin. - Już wcześniej wydarzyło się wiele złego. Obiekty zaniedbywano, nie dostrzegano w nich żadnej wartości. W 2003 roku zburzono halę sportową Huty Baildon, niezwykle ciekawą konstrukcyjnie. - Mowa o budynku powstałym w 1969 roku według projektu autorstwa Tadeusza Rezlera i Konrada Korpysa, o charakterystycznym, łukowatym zadaszeniu. Jego wyburzenie jako przykład arogancji Nakonieczny przywołał w tekście Pogarda czy troska, opublikowanym dwa lata przed wyburzeniem dworca w Katowicach3. - Zaniedbywano też choćby Dom Handlowy Ślązak, tak zwany Domus, w którym zabudowano szklane ścianki i usunięto wolnostojącą witrynę do eksponowania mebli. Wyrywano korzenie. A ta architektura wcale nie potrzebowała wiele, wystarczyło o nią odpowiednio zadbać, bo kwestie funkcjonalne czy estetyczne często leżały już u podstaw ówczesnych projektów - mówi. - Ale w tamtym czasie te poglądy nie funkcjonowały w powszechnej świadomości. Jako środowisko architektoniczne w latach zerowych wielokrotnie podnosiliśmy temat kultywowania dziedzictwa powojennego modernizmu. Przy Politechnice Śląskiej powstała na przykład grupa inicjatywna, której liderką była Iga Herok-Turska. Przy wsparciu Biblioteki Śląskiej kręcono filmy i organizowano benefisy ważnych postaci dla architektury regionu, takich jak Jurand Jarecki, projektant między innymi katowickich domów handlowych, Zenitu czy Skarbka, Jerzy Gottfried, architekt nieistniejącego już wieżowca Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych czy chorzowskiego Kapelusza, oraz współautorzy Osiedli Tysiąclecia i Gwiazdy, a także wielu innych realizacji: Aleksander Franta i Henryk Buszko.

Tego ostatniego, jednego z najwybitniejszych polskich modernistów, w 2010 roku sfotografowano w trakcie protestu przeciwko wyburzeniu katowickiego dworca. "Jako świadomi obywatele tego miasta powinniśmy zająć stanowisko, bo jest to ważne ze względu na świadomość społeczną, historię i kulturę tego regionu. Ludzie nie godzą się z marnotrawstwem tej przestrzeni, zarówno w aspekcie materialnym, jak i emocjonalnym, i kulturowym"4 - mówił do zebranych osiemdziesięciopięcioletni architekt.

- Były też demonstracje z udziałem krytyków sztuki i współczesnych architektów, na przykład Tomasza Malkowskiego, Roberta Koniecznego, happeningi czy próby pozyskania wsparcia od zagranicznych projektantów i środowisk akademickich - mówi Nakonieczny. Po stronie protestujących stanęli między innymi Charles Jencks i Bernard Tschumi. - Oprócz tego podejmowaliśmy szereg oficjalnych działań. Postulowaliśmy na przykład wpisanie dworca do rejestru zabytków. Generalny konserwator twierdził, że nie jest w tej kwestii władny i że cokolwiek zdziałać może tutaj wojewódzka konserwatorka, od której z kolei nie dostaliśmy żadnej odpowiedzi. Przerzucano się odpowiedzialnością. Niestety, nie udało się. Dworzec nie trafił na listę obiektów rejestrowych.

Już w 2006 roku władze PKP ogłosiły plan przebudowy obiektu. "Mamy przesyt tego typu pereł"5 - mówił ówczesny wojewoda śląski Tomasz Pietrzykowski, odpowiadając na głosy środowisk broniących dworca.

- Podpierano się choćby ekspertyzą, według której konstrukcja nie spełniała norm i nie gwarantowała bezpieczeństwa na kolejne pięćdziesiąt lat. Jako że było to niedługo po zawaleniu się hal wystawowych Międzynarodowych Targów Katowickich, argumenty działały na wyobraźnię - mówi Nakonieczny.

Chwilami odnosiło się wrażenie, że interwencje w sprawie dworca przynoszą wymierne rezultaty. Polskie Koleje Państwowe zadeklarowały nawet, że potencjalni inwestorzy będą musieli zachować w swoich koncepcjach dawną dworcową halę z kielichami - w całości lub częściowo. W 2009 roku inwestująca w obiekt nowego centrum handlowego hiszpańska firma Neinver zobowiązała się do pozostawienia brutalistycznej konstrukcji. Do projektu przystąpiła we współpracy z firmą SUD Architectes, znaną z oddanego do użytku w 2006 roku łódzkiego centrum handlowego Manufaktura.

- Jako lokalne środowisko architektoniczne byliśmy w dość bliskich stosunkach z przedstawicielami SUD. Wraz z Irmą Koziną, historyczką sztuki, specjalistką od dziedzictwa modernizmu, uczestniczyliśmy w rozmowach o sytuacji dworca. Biuro rozdawało nam nawet prezenty - mówi Nakonieczny, pokazując mi czasopismo i dołączoną do niego notkę na firmowej papeterii pracowni: "Z podziękowaniem za interesujący powrót w lata dwudzieste i trzydzieste architektury Katowic - SUD Architectes". - Kartkę wręczono mi wraz z reprintem słynnego numeru "L'Architecture d'aujourd'hui" z 1933 roku z tekstami Le Corbusiera i Pierre'a Jeannereta po jednym ze spacerów z architektami po mieście. W jego trakcie mieliśmy oprowadzić pracowników biura po Katowicach i opowiedzieć o ważnych projektach czasów międzywojnia. Pamiętam, że jeden z przedstawicieli SUD opowiadał nam wtedy o swoich doświadczeniach na dworcu sprzed lat, swoją drogą bardzo pozytywnych. Rozmawialiśmy też o omawianym wówczas publicznie planie, który wykluczał rozbiórkę. Według pierwotnej koncepcji wszystkie filary miały zostać zachowane. Tymczasem po przechadzce zaproszono nas do restauracji na elegancką kolację, na której oznajmiono nam, że kielichy jednak zostaną wyburzone. Powoływano się między innymi na ekspertyzę, według której konstrukcja nie spełniała norm. Pisano w niej o skorodowanych zbrojeniach, które niosły ryzyko katastrofy budowlanej. Ostatecznie ekspertyzę odwołano, ale nie miało to już większego znaczenia. A my z Irmą tamtego wieczora po prostu podziękowaliśmy, wstaliśmy od stołu i nie zdążywszy niczego zjeść, opuściliśmy spotkanie.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

[1] To pojęcie, opisujące amatorską typografię z epoki wczesnego polskiego kapitalizmu, w 2001 roku ukuł plakacista i projektant Jakub "Hakobo" Stępień.

Wstęp

Jest takie zdjęcie: zima, wiejskie skrzyżowanie, przy drodze samotny kiosk. Pośród bieli śniegu zielono-żółta budka jarzy się od środka niczym lampion. Wewnątrz nie widać sprzedawcy, ale na ekspozycji można dostrzec stosy gazet, napoje, papierosy. O tym, że w kiosku ktoś jest, świadczy oparty o jego ścianę rower. Fotografia przywodzi na myśl obrazy Joanny Karpowicz albo melancholijne filmy, które nocą nadaje czasem Kino Polska. Nie przyglądając się szczegółom, łatwo pomyśleć, że zdjęcie zrobiono w latach osiemdziesiątych. O tym, że powstało później, świadczą jednak uchwycone w kadrze przydrożne tablice, wskazujące kierunki ku pobliskim miejscowościom i ośrodkowi wypoczynkowemu. Na kolejnym ujęciu tego samego miejsca z 2012 roku budka jeszcze stoi. Panuje skwar, kiosk oblega kilka osób, opierają się o ladę, przeglądają gazety. Na następnym zdjęciu, wykonanym dwanaście lat później, po kiosku nie ma już śladu.

Pierwszą fotografię zimą 2006 roku wykonał w Pokrzydowie brytyjski reporter Mark Power. Jego zdjęcia z Polski były częścią cyklu Eurovisions, w ramach którego grupa artystów współpracujących z agencją Magnum dokumentowała codzienność w nowych państwach członkowskich Unii Europejskiej. W latach 2004-2009 Power odwiedził Polskę dwadzieścia kilka razy, a efekty swojej pracy przedstawił w albumie Melodia dwóch pieśni / The Sound of Two Songs z 2010 roku. Aparatem wielkoformatowym fotografował przede wszystkim krajobrazy i budynki, rzadziej ludzi. W Melodii dwóch pieśni można znaleźć między innymi zdjęcia przedstawiające wieżowiec świeżo po termomodernizacji, bloki deweloperskiego osiedla wdzierające się na obszar dzikiej roślinności, przysłaniającą horyzont ścianę ekranów akustycznych przy drodze szybkiego ruchu, nowoczesny przeszklony gmach na moment przed otwarciem czy podwórkową ferajnę, która z pistoletów na kulki ostrzeliwuje kogoś zza muru zaniedbanej socmodernistycznej hali. Kadry pokazane w albumie mają podobną moc i znaczenie, co ten przedstawiający pokrzydowski kiosk. Są widokami z Polski czasu modernizacji, z okresu po wejściu kraju do Unii Europejskiej w 2004 roku.

Pamiętam tę Polskę z okresu mojego dorastania. Kiedy latem 2004 roku opuszczałem zerówkę, przedszkole przygotowało program artystyczny, w ramach którego tańczyliśmy, wymachując żółtymi i niebieskimi szarfami pośród biało-czerwonych flag. Nie zapamiętałem wprawdzie transmitowanych w telewizji oficjalnych obchodów wstąpienia Polski i innych państw do europejskiej wspólnoty z 1 maja 2004 roku, które odbywały się w Dublinie, ale dzieciństwo upływało mi w cieniu zmian po dołączeniu kraju do Unii oraz wciąż trwających procesów związanych z transformacją ustrojową. Widziałem podupadłe zakłady pamiętające poprzedni system i otwierające się w ich miejscach centra handlowo-usługowe. Gdy spacerowałem po najbliższej okolicy, byłem świadkiem stopniowego zanikania podmiejskiej wsi, a wkrótce później powstawania w jej miejscu trasy szybkiego ruchu. Jako dziecko spędzałem czas trochę przed telewizorem, trochę przy komputerze, trochę na podwórku. Sądzę, że przypadkowo mógłbym znaleźć się na którymś ze zdjęć Powera, zupełnie jak grupa uzbrojonych w plastikową broń chłopaków, na oko moich równolatków. Polska, którą w drugiej połowie lat zerowych fotografował brytyjski reporter, nie przypominała już siebie z lat transformacji, choć zarazem wciąż daleko jej było do kraju znanego nam ze współczesności.

W trakcie dwóch pierwszych dekad nowego wieku doszło w Polsce do wizerunkowego przeobrażenia, w ramach którego z pryzm piachu czy nieużytków wyłoniły się nowe miejsca, a stare poddano liftingowi. Niektóre zmiany następowały niepostrzeżenie, inne hucznie ogłaszano i celebrowano. Czas wielkiego remontu to kilka lat bliskiego współistnienia dwóch różnych od siebie światów, stopniowego przenikania się starego z nowym - nieśmiała zapowiedź Polski współczesnej, relacja z rozbiórki i zarazem z placu budowy. Być może to zaledwie pół dekady między 2004 a 2009 rokiem, gdy Power pracował nad zdjęciami do Melodii dwóch pieśni, być może całe dziesięciolecie między rokiem 2005 a 2015, a może po prostu "długie lata dziewięćdziesiąte"1, które - jak pisała Olga Drenda - miały skończyć się w 2011 roku, jakoś niedługo przed polsko-ukraińskim Euro2.

W ciągu mniej więcej dekady z kraju kostki Bauma i budek z jedzeniem, pstrokatych hipermarketów, telezakupów, Czaterii, likwidacji, żałob narodowych, emigracji zarobkowej i bezrobocia Polska w popularnych narracjach przemieniła się w kraj nowoczesny, pełen miejskich przestrzeni wyłożonych granitem płomieniowanym, generycznych galerii handlowych, osiedli w kolorze stalowoszarym, youtuberów, stadionów i dworców kolejowych, rewitalizacji, orlików i Pendolino. Polskę potransformacyjną przykryła opowieść o przebudowie, sukcesie i nowoczesności.

Opisując ten czas, nie sposób pominąć kluczowych zjawisk politycznych, społecznych i ekonomicznych, które badał choćby Antoni Dudek w Historii politycznej Polski 1989-2023 czy Jacek K. Sokołowski w Transnarodzie. W tej książce pojawiają się one jednak tylko jako ogólne punkty orientacyjne - zdecydowanie bardziej niż pełny obraz rzeczywistości "Polski w budowie" interesują mnie bowiem wymowne drobiazgi i codzienne historie, a także to, jak o niej opowiadano - co podkreślano, a co pomijano - oraz teksty kultury powstałe w czasie dynamicznej przemiany kraju.

Świat przełomu dwóch pierwszych dekad nowego wieku dokumentowano też w mediach społecznościowych, na blogach, w serwisach stworzonych do gromadzenia i udostępniania zdjęć czy na YouTubie. Przeglądając te źródła, mogłem dokładniej przyjrzeć się ówczesnym przemianom i przekonać się, że najsilniej oddziaływały one na przestrzeń, a w konsekwencji na tych, którzy ją zamieszkiwali3. Wielki remont jest więc - przede wszystkim - opowieścią o miejscach oraz przebywających w nich ludziach i ich codzienności.

"Polska to piękny kraj. Polska to brzydki kraj. Jego brzydota może być dojmująco piękna"4 - pisał Power w przedmowie do Melodii dwóch pieśni. Wyrażonych w tych zdaniach sprzeczności doświadczałem codziennie jako kilku-, kilkunastolatek. Urodziłem się w 1997 roku w Łodzi. Nie zapamiętałem nic z lat dziewięćdziesiątych, a lata zerowe oglądałem oczami dziecka. Zmiany, jakim uległy miejsca w moim mieście kojarzone z obiema dekadami, pamiętam jednak bardzo dobrze.

Na łódzkim Placu Dąbrowskiego pojawiłem się po raz pierwszy jako dwulatek we wrześniu 1999 roku. Siedząc na ramionach taty, musiałem zadzierać głowę do góry, podobnie jak tysiące innych osób stojących pod Teatrem Wielkim, na którego balkonie występował tamtego dnia Andrea Bocelli. W relacjach z wydarzenia czytam między innymi, że koncert na świeżym powietrzu odbył się zaraz po występie we wnętrzu teatru, na którego widowni zasiadły znane postacie z epoki, od Leszka Millera po Mariana Krzaklewskiego, że dla zgromadzonej na placu publiczności tenor zaśpiewał między innymi Libiamo ne' lieti calici czy Con te partir?, że tłum bił brawo i wykrzykiwał "Andrea" bądź "Andrzejku"5. W archiwum "Dziennika Łódzkiego" znajduję także fotografię z tamtego dnia. Szare, wczesnowieczorne niebo, ludzie opaleni po wczasach na Helu czy w Tatrach albo pracy sezonowej na zachodzie i południu Europy, zaparkowane na obrzeżach placu kolorowe samochody, w sporej części wyprodukowane jeszcze w realiach gospodarki centralnie planowanej, logotypy sponsorów i patronów: zagranicznej Nokii, polskiej telefonii Plus GSM, TVP1. Reklamy są rozwieszone dosłownie wszędzie: od rusztowań, na których rozpięto ekrany z transmisją wydarzenia z wnętrza teatru, po socrealistyczne płaskorzeźby na elewacji budynku6. Widok placu przywołuje urywki rzeczywistości, które zapamiętałem z kolejnych lat. Przypominam sobie kadzidlany smród bram na Piotrkowskiej jakiś kilometr dalej (lato 2002), czerwony, wynurzający się z hałd śniegu, falujący szpaler lodówek z logotypem Coca-Coli pod dworcem Łódź Fabryczna kilka kroków od teatru (zima 2005), huk i metaliczny zapach lokomotywy ruszającej ze stacji (wiosna 2006). Wszystkie te wspomnienia wywołują wrażenie obcości tamtej epoki.

Dziś, jako niemal trzydziestolatka, często dopada mnie myśl, że urodziłem się w innym kraju niż ten, w którym żyję obecnie. Zainteresowany zachodzącymi zmianami, dość wcześnie zacząłem gromadzić zdjęcia, wycinki i pamiątki z Polski przełomu wieków, być może po to, by uratować jakąś część rzeczywistości obserwowanej oczami dziecka. Możliwe też, że to kwestia pokoleniowa. Dorastając w pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku, mogłem być częścią zjawiska opisywanego w Retromanii przez Simona Reynoldsa, według którego "nostalgia za przeszłością przybrała na sile z powodu coraz większego tempa rozwoju"7. Narracja o modernizacji z przełomu lat zerowych i kolejnego dziesięciolecia wymagała stopniowego unicestwiania świata przeszłości - tym bardziej więc miałem ochotę się mu przyglądać. Wychowywałem się z komputerem i internetem, od późnej podstawówki były one moimi głównymi przewodnikami po świecie, także tym sprzed lat. Na początku drugiej dekady nowego wieku w polskiej sieci działało już sporo cyfrowych archiwów nieodległej przeszłości - na Facebooku i Tumblrze funkcjonował choćby hołdujący amerykańskiej wideokulturze VHS Hell, a Olga Drenda - zanim napisała Duchologię polską - prowadziła blog o tym samym tytule, na którym publikowała pocztówki czy wycinki z prasy z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Z czasem od przeglądania zdigitalizowanych archiwaliów przeszedłem do samodzielnego kolekcjonowania dawnych magazynów, publikacji, reklam i gadżetów. Sieć była dla mnie hojną dostarczycielką tych artefaktów - od ich cyfrowych reprezentacji po przedmioty kupowane na internetowych aukcjach. W 2016 roku założyłem stronę Dzieci Neo, na której udostępniam i opisuję kadry z lat dziewięćdziesiątych, zerowych oraz kolejnej dekady, znalezione głównie w internecie8. Mimo że już w pierwszych tygodniach funkcjonowania tego projektu opisałem go jako "archiwum dorastania circa 1997", z czasem ta data stała się bardzo umowna. Dziś najczęściej orbituję w nich wokół czasu, kiedy miałem kilka-kilkanaście lat.

Dzieci Neo są związane z jednym, bardzo konkretnym miejscem. W tym samym roku, kiedy powstała strona, dostałem się na studia architektoniczne na Politechnice Śląskiej. Do Gliwic sprowadziła mnie wtedy i uczelnia, i zaskakująca - być może tylko z perspektywy Łodzianina - nowoczesność miasta oraz całej aglomeracji. Któregoś dnia na Śląsk wybierałem się pociągiem z Łodzi Kaliskiej. Postmodernistyczny budynek dworca, oddany do użytku w 1994 roku, jest znany choćby ze sceny z filmu Ajlawju Marka Koterskiego, w której grający Adasia Miauczyńskiego Cezary Pazura, wychodząc z budynku, przewraca się na spękanej gresowej posadzce. Obiekt ten był wtedy żywą pocztówką z Polski lat dziewięćdziesiątych. Dworcową halę nakrywał łuk ze szkła i stali w kolorze wściekłej zieleni, na szare płytki ścienne padało światło z buczących jarzeniówek, w kiosku handlowano gazetami i kuponami Lotto, a w okienku obok przydworcowego postoju taksówek można było dostać hamburgery z kotletem MOM hojnie obsypanym czerwoną kapustą i groszkiem. To właśnie na dworcu Łódź Kaliska wpadłem na pomysł założenia strony dokumentującej skrawki znikającego świata mojego dzieciństwa.

Nie wiem, czy kiedy kilka godzin później w Katowicach czekałem na pociąg do Gliwic, zdawałem sobie sprawę, że przebywam w miejscu, w którym kolejna epoka już zastąpiła poprzednią. Otaczającej mnie wtedy nowoczesności z pewnością nie mogłem jednak nie zauważyć.

Przypisy

Wstęp

1 A. Cymer, Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji, Warszawa 2024.

2 O. Drenda, Duchologia ostatniej dekady [w:] Delfin w malinach, red. Ł. Najder, Wołowiec 2017, s. 68.

3 Y.-F. Tuan, Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa 1987, s. 13.

4 M. Power, Melodia dwóch pieśni / The Sound of Two Songs, Kraków 2010, s. 6.

5 T. Wypych, VIP-y porzucają talerze z jedzeniem, czyli Bocelli w 1999 roku, encyklopediateatru.pl, t.ly/dlDZO, dostęp: 11.02.2026; K. Lubelska, Andrzejku, zaśpiewaj jeszcze, polityka.pl, t.ly/Aibda, dostęp: 11.02.2026.

6 Andrea Bocelli w Łodzi, dzienniklodzki.pl, t.ly/wOvWY, dostęp: 11.02.2026.

7 S. Reynolds, Retromania. Jak popkultura żywi się własną przeszłością, przeł. F. Łobodziński, Warszawa 2018, s. 31.

8 Profil Dzieci Neo, facebook.com, t.ly/Fj0d4, dostęp: 11.02.2026.

Najbrzydsza stacja na świecie

1 D. Załuski, CH Dworzec, "Architektura Murator" 2010, nr 2, s. 13.

2 T. Malkowski, Dworzec pożarty przez komercję, "Architektura Murator" 2010, nr 5, s. 22.

3 R. Nakonieczny, Pogarda czy troska. Strategie wobec architektury Momo na Górnym Śląsku, "Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych" 2009, t. 5, s. 74.

4 Znicze zapłonęły pod dworcem w Katowicach, slaskie.naszemiasto.pl, t.ly/4sags, dostęp: 12.01.2026.

5 T. Malkowski, Dworzec pożarty przez komercję, dz. cyt., s. 22.