Wielcy dowódcy polskiej husarii - Natalia Koffershof

Kup ebooka

19.99 zł
16.59 zł (19,99 zł najniższa cena z 30 dni)

-
Proszę czekać

Rozdział 3. Jan Zamoyski - kanclerz i hetman na czele Rzeczypospolitej

Jan Zamoyski należał do grona tych postaci w historii Rzeczypospolitej, których działalność trudno zamknąć w jednej dziedzinie. Był politykiem, dyplomatą, organizatorem państwa, mecenasem nauki, a przede wszystkim człowiekiem, który potrafił połączyć najwyższe urzędy cywilne z dowodzeniem wojskiem. Jego kariera przypadła na okres szczególnie ważny dla rozwoju polskiej sztuki wojennej. W drugiej połowie XVI wieku Rzeczpospolita musiała mierzyć się z rywalizacją o wpływy nad Bałtykiem, konfliktami na południowo-wschodnich rubieżach oraz rosnącym zagrożeniem ze strony państwa moskiewskiego. W tym samym czasie zmieniała się organizacja armii, rosło znaczenie piechoty i artylerii, a jazda przechodziła stopniową ewolucję, z której wyłoniła się później słynna husaria w swojej najbardziej rozpoznawalnej postaci. Zamoyski uczestniczył w tych przemianach zarówno jako polityk odpowiedzialny za kierunek działań państwa, jak i jako dowódca prowadzący wojska w polu.

Urodził się 19 marca 1542 roku w Skokówce, niedaleko dzisiejszego Zamościa, w rodzinie szlacheckiej herbu Jelita. Jego ojciec, Stanisław Zamoyski, należał do średniozamożnej szlachty, a przyszła pozycja rodu nie była jeszcze przesądzona. Jan nie odziedziczył więc potężnego magnackiego majątku, który automatycznie otwierałby mu drogę do najważniejszych stanowisk. Jego awans był przede wszystkim rezultatem wykształcenia, zdolności organizacyjnych, politycznej zręczności i umiejętności budowania wpływów. W młodości zdobywał wiedzę w kraju, a następnie wyjechał na studia do Europy Zachodniej. Szczególnie ważny okazał się pobyt na uniwersytecie w Padwie, jednym z najbardziej cenionych ośrodków naukowych ówczesnej Europy. Studiował tam między innymi prawo, historię i zagadnienia związane z ustrojem państwa. Zainteresowanie antycznymi autorami, zwłaszcza dziełami opisującymi funkcjonowanie republik, miało później wpływ na sposób, w jaki rozumiał politykę i obowiązki człowieka sprawującego władzę.

Pobyt we Włoszech nie był dla Zamoyskiego jedynie okresem zdobywania wiedzy. Pozwalał mu obserwować funkcjonowanie instytucji publicznych, poznawać europejskie środowiska intelektualne i nawiązywać kontakty, które mogły okazać się przydatne w przyszłej karierze. W 1563 roku został wybrany rektorem uniwersytetu w Padwie, co świadczyło o uznaniu, jakim cieszył się w tamtejszym środowisku akademickim. Po powrocie do kraju dysponował już nie tylko wykształceniem prawniczym, ale również znajomością europejskich stosunków politycznych i doświadczeniem w funkcjonowaniu instytucji, w których podejmowano decyzje dotyczące wspólnoty obywateli. Nie był jeszcze dowódcą wojskowym w późniejszym rozumieniu tego słowa, lecz posiadał przygotowanie, które ułatwiało mu rozumienie mechanizmów państwa, prawa, finansów i administracji. W epoce, w której prowadzenie wojny wymagało nie tylko odwagi na polu bitwy, ale także sprawnego organizowania podatków, dostaw, zaciągów i współpracy różnych części armii, takie przygotowanie miało duże znaczenie.

Kariera polityczna Zamoyskiego nabrała tempa za panowania Zygmunta Augusta. Młody szlachcic stopniowo zdobywał pozycję w otoczeniu królewskim, a jego znaczenie wzrosło szczególnie w okresie bezkrólewia po śmierci ostatniego Jagiellona w 1572 roku. Był to czas napięć i sporów o przyszłość państwa. Rzeczpospolita musiała wybrać nowego monarchę, a jednocześnie zachować równowagę pomiędzy interesami różnych grup szlacheckich i magnackich. Zamoyski opowiadał się za silną pozycją szlachty w systemie politycznym oraz za utrzymaniem zasad, które ograniczały możliwość samowolnego sprawowania władzy przez monarchę. Nie oznaczało to jednak odrzucenia silnego przywództwa królewskiego. W jego rozumieniu sprawne państwo powinno mieć władcę zdolnego do podejmowania decyzji, ale działającego w ramach ustalonego porządku prawnego.

W czasie pierwszej wolnej elekcji Zamoyski należał do zwolenników wyboru Henryka Walezego. Po krótkim panowaniu francuskiego monarchy i jego ucieczce z Polski ponownie stanął przed koniecznością opowiedzenia się za kandydatem do tronu. Tym razem poparł Stefana Batorego, księcia Siedmiogrodu. Wybór ten okazał się przełomowy dla jego kariery. Batory potrzebował ludzi, którzy potrafili nie tylko wspierać go politycznie, ale także pomagać w budowaniu zaplecza administracyjnego i wojskowego. Zamoyski szybko stał się jednym z najważniejszych współpracowników nowego króla. W 1576 roku otrzymał urząd podkanclerzego koronnego, a w 1578 roku został kanclerzem wielkim koronnym. W tym samym roku objął również urząd hetmana wielkiego koronnego, co było wyjątkowym połączeniem wpływów politycznych i wojskowych.

Zestawienie tych funkcji dawało mu ogromne możliwości oddziaływania na sprawy państwa. Jako kanclerz uczestniczył w podejmowaniu najważniejszych decyzji, prowadzeniu polityki zagranicznej, przygotowywaniu dokumentów państwowych i organizowaniu działań administracji. Jako hetman odpowiadał za dowodzenie wojskiem, prowadzenie kampanii, dyscyplinę żołnierzy i wykorzystanie dostępnych sił zbrojnych. Oba urzędy wymagały innych umiejętności, ale w czasie wojny wzajemnie się uzupełniały. Dowódca potrzebował pieniędzy, zapasów, posiłków i zgody na określone działania. Polityk musiał natomiast rozumieć, jakie konsekwencje militarne będą miały podejmowane decyzje. Zamoyski znajdował się na styku tych dwóch światów. Mógł uczestniczyć w planowaniu politycznym, a następnie odpowiadać za wykonanie decyzji na polu wojny.

Jego pozycja nie oznaczała jednak, że wszystkie działania wojenne były wyłącznie jego dziełem. W armii Rzeczypospolitej służyło wielu doświadczonych oficerów, rotmistrzów, dowódców piechoty i artylerii, a powodzenie kampanii zależało od współpracy licznych ludzi. Warto o tym pamiętać, ponieważ późniejsze opowieści o wielkich wodzach często przypisują jednej osobie wszystkie sukcesy armii. Zamoyski był jednym z głównych organizatorów i dowódców wypraw Batorego, ale prowadzenie wojny wymagało pracy całego sztabu, sprawności poszczególnych oddziałów oraz współdziałania różnych rodzajów broni.

Pierwszym wielkim sprawdzianem jego zdolności organizacyjnych i wojskowych stały się wojny prowadzone za panowania Stefana Batorego. Szczególnie ważny był konflikt z Gdańskiem, który wybuchł po wyborze Batorego na króla. Miasto nie zaakceptowało od razu nowego monarchy i wystąpiło przeciwko jego władzy, dysponując znacznymi zasobami finansowymi oraz własnymi możliwościami obronnymi. Spór miał charakter zarówno polityczny, jak i militarny. Król musiał doprowadzić do uznania swojej pozycji, ale nie mógł lekceważyć gospodarczej roli Gdańska, jednego z najważniejszych portów Rzeczypospolitej. Zamoyski uczestniczył w działaniach politycznych i wojskowych związanych z tym konfliktem, zdobywając doświadczenie w prowadzeniu operacji, w których znaczenie miały nie tylko starcia w polu, lecz także oblężenia, blokady, negocjacje i presja ekonomiczna.

Znacznie większym przedsięwzięciem okazała się wojna z Moskwą. Jej przyczyną była rywalizacja o Inflanty, obszar o istotnym znaczeniu strategicznym i gospodarczym, nad którym kontrolę próbował umocnić car Iwan IV Groźny. Konflikt ten nie był jedynie sporem o pojedyncze twierdze. Dotyczył wpływów nad Bałtykiem, bezpieczeństwa północno-wschodnich granic oraz równowagi sił w tej części Europy. Batory zdecydował się na działania ofensywne, które miały zmusić Moskwę do ustępstw. Wyprawy wymagały przygotowania dużych sił, zgromadzenia artylerii, zapewnienia dostaw i wyznaczenia celów możliwych do osiągnięcia w trudnych warunkach terenowych.

W 1579 roku rozpoczęła się pierwsza z wielkich wypraw moskiewskich Batorego. Wojska Rzeczypospolitej uderzyły na Połock, ważną twierdzę położoną nad Dźwiną, która odgrywała istotną rolę w systemie obronnym państwa moskiewskiego. Zdobycie miasta i zamku miało duże znaczenie strategiczne, ponieważ otwierało drogę do dalszych działań i osłabiało pozycję przeciwnika w Inflantach. W kampanii uczestniczyły oddziały różnych rodzajów broni. Piechota była niezbędna podczas szturmów i walk o umocnienia, artyleria służyła do prowadzenia ostrzału, a jazda zapewniała rozpoznanie, osłonę, łączność i możliwość szybkiego reagowania na ruchy przeciwnika.

Zamoyski odgrywał ważną rolę w organizowaniu i prowadzeniu działań. Jego doświadczenie polityczne pomagało w utrzymywaniu współpracy pomiędzy dowództwem, królem i przedstawicielami różnych grup wojskowych. Wyprawa na Połock pokazała, że zdobycie silnej twierdzy wymaga czegoś więcej niż przewagi liczebnej czy odwagi żołnierzy. Niezbędne były sprawna artyleria, odpowiednie zaopatrzenie, przygotowanie stanowisk oraz konsekwencja w prowadzeniu oblężenia. W takich warunkach ciężka jazda nie mogła zastąpić piechoty i dział. Jej znaczenie ujawniało się przede wszystkim poza bezpośrednią strefą szturmu, podczas osłaniania armii, patrolowania okolicy i utrudniania przeciwnikowi dostarczania posiłków.

Kolejna wyprawa, przeprowadzona w 1580 roku, skierowana była przeciwko Wielkim Łukom. Była to twierdza o dużym znaczeniu dla systemu komunikacyjnego i obronnego Moskwy. Jej zdobycie stanowiło kolejny sukces wojsk Batorego i zwiększało presję na przeciwnika. Również w tej kampanii ważne było współdziałanie różnych rodzajów broni. Artyleria i piechota odgrywały zasadniczą rolę podczas oblężenia, natomiast jazda była potrzebna do zabezpieczenia rejonu operacji i prowadzenia działań poza głównym obozem. Wojsko musiało poruszać się na rozległym obszarze, często z dala od własnych baz, dlatego utrzymanie komunikacji i ochrony linii zaopatrzenia miało bezpośredni wpływ na możliwości prowadzenia dalszej ofensywy.