Waga zmiany - Tomasz Witaszek

Wstęp

Skoro trzy­masz w ręku tę książkę, być może jesteś w takim momen­cie życia, w któ­rym chcesz coś zmie­nić. Moż­liwe, że lekarz zapro­po­no­wał ci lecze­nie, do któ­rego nie masz prze­ko­na­nia. Albo samo­dziel­nie szu­kasz pomocy, pró­bu­jąc się odna­leźć w gąsz­czu sprzecz­nych infor­ma­cji.

Jestem leka­rzem, który na co dzień pra­cuje z pacjen­tami z cho­robą oty­ło­ściową. Znam wyzwa­nia, z jakimi zmaga się osoba, która waży za dużo. Poczu­cie braku zro­zu­mie­nia ze strony spe­cja­li­stów, któ­rzy spro­wa­dzają lecze­nie do pro­stych haseł: "jedz mniej, wię­cej się ruszaj". Brak wspar­cia bli­skich, któ­rzy trak­tują oty­łość jako prze­jaw nie­do­statku sil­nej woli albo oso­bi­stą porażkę. Zmę­cze­nie nie­re­ali­stycz­nymi pla­nami die­te­tycz­nymi i tre­nin­go­wymi, które zupeł­nie nie uwzględ­niają indy­wi­du­al­nych potrzeb i moż­li­wo­ści. A to prze­cież tylko wyci­nek codzien­nych trud­no­ści, które mogą znie­chę­cać do dzia­ła­nia.

W tej książce opo­wia­dam o tym, czym naprawdę jest oty­łość, dla­czego warto ją leczyć i jak - zgod­nie z aktu­alną wie­dzą naukową - może wyglą­dać sku­teczna i bez­pieczna tera­pia. Jak zacząć się leczyć? Czy oty­łość to rze­czy­wi­ście tylko czy­jaś wina? Jak dzia­łają nowo­cze­sne leki i dla kogo tak naprawdę są prze­zna­czone? Jak zmie­nić swoje postę­po­wa­nie i nawyki? No i jak rozu­mieć ana­lo­gię, że lecze­nie oty­ło­ści jest jak jazda wyjąt­ko­wym pocią­giem, w któ­rym nie zawsze wia­domo, na jakiej sta­cji wysią­dziesz?

Chcia­łem, by ta książka była jak naj­bar­dziej prak­tyczna i przy­stępna w odbio­rze, napi­sana języ­kiem popu­lar­no­nau­ko­wym. Dla­tego uni­ka­łem spe­cja­li­stycz­nych sfor­mu­ło­wań czy prze­ła­do­wa­nia licz­bami i sta­ty­sty­kami. Jeśli jed­nak zechcesz zgłę­bić jakiś temat, na końcu książki znaj­dziesz odno­śniki do badań nauko­wych, na któ­rych się opie­ram.

Zwra­cam się bez­po­śred­nio do cie­bie - osoby żyją­cej z oty­ło­ścią. Bo to wła­śnie ty jesteś jej głów­nym odbiorcą. Jeśli jed­nak czy­tasz ją jako osoba zdrowa, pro­szę, podejdź do niej z otwar­to­ścią i empa­tią. Więk­szość prze­kazu w prze­strzeni publicz­nej jest kie­ro­wana do osób szczu­płych. Chcia­łem, żeby ta książka była wyjąt­kiem - źró­dłem wspar­cia i zro­zu­mie­nia dla tych, któ­rzy tego naj­bar­dziej potrze­bują. Na jej końcu znaj­dziesz prak­tyczny doda­tek w postaci kart pracy, które pomogą ci prze­ło­żyć nowo zdo­bytą wie­dzę na codzienne dzia­ła­nia i trwałą zmianę nawy­ków. Możesz je pobrać za pomocą zamiesz­czo­nego tam kodu QR lub pod adre­sem http://ksiazka.waga­zmiany.pl

Mam nadzieję, że lek­tura sta­nie się dla cie­bie real­nym wspar­ciem w pro­ce­sie zmiany i lecze­nia, pomoże obrać wła­ściwy kie­ru­nek oraz da odwagę do dzia­ła­nia. Inspi­ra­cją do jej napi­sa­nia były wąt­pli­wo­ści i obawy, które moi pacjenci naj­czę­ściej zgła­szają pod­czas wizyt. Cytaty zapi­sane kur­sywą to ich prze­my­śle­nia i pyta­nia.

Jeśli dotąd bra­ko­wało ci oka­zji albo odwagi, by pytać, wie­rzę, że znaj­dziesz tu odpo­wie­dzi na nie­wy­ra­żone gło­śno wąt­pli­wo­ści. Obie­cuję: jesteś we wła­ści­wym miej­scu.

Czym jest otyłość?

Duża byłam w sumie od zawsze, ale teraz, jak patrzę na swoje zdję­cia z dzie­ciń­stwa, to nie wiem, czemu cią­gle mi tak mówiono.

Nie każdy lubi suche defi­ni­cje i teo­re­tyczne wywody. Trudno jed­nak zacząć książkę o oty­ło­ści, nie zada­jąc pod­sta­wo­wego pyta­nia: czym ona wła­ści­wie jest?

Twoje spoj­rze­nie na oty­łość może być ukształ­to­wane przez oso­bi­ste doświad­cze­nia. Może cho­roba towa­rzy­szy ci od zawsze, a może poja­wiła się nagle - jako pro­blem, któ­remu trudno zara­dzić mimo wielu prób. Nad­miar masy ciała potrafi wpły­wać na codzienne życie w spo­sób nie­wi­doczny dla innych: obciąża zdro­wie fizyczne, pogar­sza samo­po­czu­cie, cza­sem kom­pli­kuje rela­cje z bli­skimi. Dla jed­nych to tylko kwe­stia wyglądu - okrą­glej­szy brzuch, więk­szy roz­miar ubrań, "za dużo" tkanki tłusz­czo­wej. Dla innych - nie­stety wciąż zbyt czę­sto - to ety­kieta utoż­sa­miana z leni­stwem, bra­kiem moty­wa­cji czy słabą wolą.

Jest jed­nak jesz­cze inna per­spek­tywa, którą podziela dziś więk­szość eks­per­tów i coraz wię­cej orga­ni­za­cji zdro­wot­nych na całym świe­cie: oty­łość to cho­roba prze­wle­kła. I wła­śnie takie spoj­rze­nie chciał­bym ci w tej książce zapro­po­no­wać.

Otyłość da się rozpoznać

Zgod­nie z defi­ni­cją Świa­to­wej Orga­ni­za­cji Zdro­wia (WHO) cho­roba to stan, w któ­rym orga­nizm funk­cjo­nuje nie­pra­wi­dłowo, co pro­wa­dzi do zabu­rzeń jego pracy i wiąże się z wystę­po­wa­niem okre­ślo­nych obja­wów1. Oty­łość speł­nia te kry­te­ria: nad­mierna ilość tkanki tłusz­czo­wej powo­duje prze­wle­kły stan zapalny i zabu­rze­nia meta­bo­liczne, które oddzia­łują na cały orga­nizm i zakłó­cają jego pra­wi­dłowe funk­cjo­no­wa­nie. Ist­nieją kry­te­ria, dzięki któ­rym możemy w kon­kret­nym momen­cie uznać, że już mówimy o oty­ło­ści.

Otyłość ma swoje następstwa

Te dodat­kowe kilo­gramy mi nie prze­szka­dzały, bo były, odkąd pamię­tam. Ale pierw­szy raz w wyni­kach widać, że coś jest nie tak.

Nad­mier­nie nagro­ma­dzona tkanka tłusz­czowa odkłada się nie tylko pod skórą (tzw. tłuszcz pod­skórny), ale także wokół narzą­dów wewnętrz­nych, takich jak wątroba, nerki czy serce (tzw. tłuszcz trzewny)2. To wła­śnie on jest szcze­gól­nie groźny dla zdro­wia, ponie­waż może zabu­rzać funk­cjo­no­wa­nie narzą­dów i zmie­niać ich dzia­ła­nie. Na przy­kład stłusz­cze­nie wątroby, czę­sto obser­wo­wane u osób z oty­ło­ścią, upo­śle­dza jej zdol­ność do pra­wi­dło­wego dzia­ła­nia i w dłuż­szej per­spek­ty­wie może pro­wa­dzić do zwłók­nie­nia, a nawet mar­sko­ści3.

Sama oty­łość to jed­nak nie tylko kwe­stia mecha­niczna. Tkanka tłusz­czowa nie jest jedy­nie maga­zy­nem ener­gii. Sama działa jak aktywny narząd - wydziela różne sub­stan­cje bio­lo­giczne, które powo­dują prze­wle­kły, choć nie­zbyt silny stan zapalny w orga­ni­zmie4. Jest on nie­ko­rzystny, może dodat­kowo powo­do­wać roz­wój cukrzycy typu 2, nad­ci­śnie­nia tęt­ni­czego, miaż­dżycy czy nowo­two­rów. Łącz­nie znamy ponad 200 cho­rób, które mogą być kon­se­kwen­cją oty­ło­ści!5

Oty­łość ma też skutki spo­łeczne. Osoby z nad­mierną masą ciała czę­sto są oce­niane przez pry­zmat krzyw­dzą­cych ste­reo­ty­pów i przy­pi­suje się im nega­tywne cechy6. Takie trak­to­wa­nie może pro­wa­dzić do izo­la­cji, niskiego poczu­cia wła­snej war­to­ści, a nawet pro­ble­mów psy­chicz­nych, jak depre­sja czy stany lękowe. Co gor­sza, uprze­dze­nia wobec osób z oty­ło­ścią mogą się też poja­wiać w gabi­ne­tach lekar­skich. Nie­stety nawet spe­cja­li­ści ochrony zdro­wia nie zawsze są od nich wolni7.

Otyłość nawraca

Parę lat temu zrzu­ci­łem 15 kilo­gra­mów i było fan­ta­stycz­nie. Chciało się żyć. No i jak było dobrze, to się roz­le­ni­wi­łem i odpu­ści­łem. A teraz ważę jesz­cze wię­cej.

Zapewne znasz kogoś, kto ma nad­wagę lub cho­ruje na oty­łość i posta­no­wił przejść na "dietę": wpro­wa­dził zmiany (bar­dziej lub mniej roz­sądne) i sku­tecz­nie "zrzu­cił" kilka kilo­gra­mów. Ale ile znasz osób, które ważą po latach tyle samo co po zakoń­cze­niu "odchu­dza­nia"? Zga­duję, że dużo mniej.

Jak zapewne się domy­ślasz - a może wiesz z wła­snego doświad­cze­nia - utrzy­ma­nie zre­du­ko­wa­nej masy ciała to praw­dziwe wyzwa­nie. Bada­nia poka­zują, że w ciągu dwóch lat od zakoń­cze­nia reduk­cji prze­cięt­nie odzy­sku­jemy połowę utra­co­nej wagi. Po pię­ciu latach - ponad 80%8. Zwy­kle przy­rost masy ciała zaczyna się już około 3-6 mie­sięcy po zakoń­cze­niu inter­wen­cji. Na dłu­żej utrzy­mać niż­szą wagę udaje się zale­d­wie jed­nej oso­bie na cztery9. Dla­czego tak się dzieje? Powo­dów jest wiele. Czę­sto jed­nak powta­rzają się pewne sche­maty zacho­wań, które sku­tecz­nie utrud­niają utrwa­le­nie efek­tów. W książce nazwa­łem je "błęd­nymi kołami lecze­nia oty­ło­ści" i pokażę ci, jak je roz­po­znać oraz co możesz zro­bić, by im prze­ciw­dzia­łać.

Tak duży odse­tek nawro­tów masy ciała po reduk­cji to oczy­wi­ście dosyć przy­gnę­bia­jące dane, ale od nich trzeba zacząć, jeśli mamy mówić o realiach lecze­nia. Jest też dobra wia­do­mość: ist­nieją pewne inter­wen­cje, które spra­wiają, że zmiany stylu życia mogą być trwal­sze i dawać korzy­ści na dłu­żej.

Otyłości nie da się "wyleczyć"

A pan może mi obie­cać, że to już ostat­nia próba?

Każda metoda lecze­nia oty­ło­ści nie­sie ryzyko nawrotu (potocz­nie i nie­po­praw­nie nazy­wa­nego efek­tem jo-jo). Nie­za­leż­nie od tego, czy wybie­rzemy zmianę stylu życia, czy dodat­kowo leki lub zabieg ope­ra­cyjny, nasz orga­nizm ma ten­den­cję do dąże­nia do wcze­śniej­szej wagi. To efekt natu­ral­nych mecha­ni­zmów bio­lo­gicz­nych: gdy tra­cimy kolejne kilo­gramy, zmniej­sza się nasze zapo­trze­bo­wa­nie na ener­gię, a jed­no­cze­śnie rośnie ape­tyt. Orga­nizm odbiera utratę wagi jako poten­cjalne nie­bez­pie­czeń­stwo, ponie­waż w prze­szło­ści ogra­ni­czony dostęp do jedze­nia zagra­żał prze­trwa­niu. W ten spo­sób ciało "się broni", sta­ra­jąc się powró­cić do stanu, który uważa za bez­pieczny10.

Ponadto im mniej racjo­nalny spo­sób "odchu­dza­nia", tym mniej­sze szanse na dłu­go­ter­mi­nowe utrzy­ma­nie rezul­ta­tów. Dla­czego? Dla­tego że jeśli sto­so­wa­nie metody, która pozwo­liła ci "schud­nąć", jest nie­re­alne na co dzień, w końcu z niej zre­zy­gnu­jesz - a kilo­gramy wrócą.

To kolejna cecha oty­ło­ści, która skła­nia nas do myśle­nia o niej jako cho­ro­bie prze­wle­kłej. Jeśli ktoś ma nad­ci­śnie­nie czy cukrzycę i odsta­wimy mu leki, dzięki któ­rym dobrze funk­cjo­no­wał, wcale nas nie zdziwi, gdy jego stan zdro­wia i wyniki badań się pogor­szą. Jeśli ktoś cho­ruje na dnę mocza­nową i prze­sta­nie prze­strze­gać zale­ca­nej diety, to objawy zapa­le­nia sta­wów mogą wró­cić. To samo dzieje się w przy­padku oty­ło­ści.

Jeśli prze­ko­na­łem cię, że oty­łość to nie kwe­stia "bycia gru­bym" czy "bycia leni­wym", ale przede wszyst­kim bycie cho­rym, to chciał­bym powie­dzieć ci jesz­cze jedno: myśle­nie o oty­ło­ści jako cho­ro­bie prze­wle­kłej może wiele zmie­nić.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki