.
Przy czymś, co jest piękne, staramy się pozostać jak najdłużej: zatrzymaj się, piękna chwilo, potrwaj jeszcze piękny zachodzie słońca... I wiemy, wiemy, że przeminie to piękno nieubłaganie, zniknie za moment, znowu i znowu będzie zastąpione tym, co powszednie, zwyczajne, codzienne.
Chwytamy się więc tej sekundy, kiedy udaje się nam pozostawić za sobą - choćby na ten właśnie krótki moment - wszystko, co zakłóca odbiór kosmicznego sygnału: tu i teraz, tu i teraz, Człowieku, tu i teraz jest Twoje życie, zobacz, dostrzeż, złap, zauważ. Jesteś i zaraz już tego nie będzie: ciebie w tym nadzwyczajnym rymie - z samym sobą, ze światem, z niepowtarzalnym układem kolorów, dźwięków, wydarzeń, uczuć. Ułożą się te fragmenty w boski, niezwykły kalejdoskop pięknej - a jakże! - całości i rozproszą się z powrotem, przemienią się w chaos. Było i nie ma. Jedyne w swoim rodzaju.
Piękne.
Jana Karpienko, wypowiedź z 19.04.2026
.
Często zwracają się do mnie osoby z obolałą duszą. Pytam wtedy najpierw, jak sobie radzą. Odpowiadają różnie:
- Wstępuję do pustego kościoła, gdzie ktoś ćwiczy na organach chorał Bacha, i przyglądam się, jak w malowidłach, witrażach i posągach święci płaczą nade mną...
- Włączam smutną muzykę, patrzę przez okno w ciemność i płaczę...
- Wyjmuję z szuflady stare listy i nie zauważam, kiedy robi się druga w nocy...
- Spaceruję po parku w czasie burzy i wcale mi nie przeszkadza, że wyszłam bez parasola...
- Opatulam się kocem, otwieram tom poezji i czytam:
że piękna pogoda, że niebo niebieskie
ludzie szczęśliwi
i że pociecha mieszka w pięknie1.
Aha, to pociecha mieszka w pięknie?
Porozmawiajmy o tym.
Moje rozmówczynie wyznają mi prawie zawsze: "I potem zaczynam czuć się trochę lepiej" lub: "Po chwili robi się lżej na duszy".
Rozłąka, żałoba, choroba, strata, krzywda lub poczucie własnej winy to straszny czas. Szuka się wtedy czegoś, co może dać ukojenie. Poeta odkrył sekret: "pociecha mieszka w pięknie". Ma ono widać moc transformacyjną, co potwierdzą ci, którym zdarza się zatracić w muzyce, obrazie, filmie, książce czy w barwach, woniach, melodiach i kształtach otaczającego świata. Niektóre doznania wrażeniowe tak głęboko poruszają wyobraźnię i emocje, że może to przypominać psychotyczną utratę poczucia czasu, miejsca i w ogóle rzeczywistości. Tę zdolność silnego oddziaływania bodźców estetycznych na nasze zmysły - lub odwrotnie: owo wrażliwe reagowanie naszych zmysłów na bodźce estetyczne - bada nowa nauka zwana neuroestetyką. Jej pierwszym odkryciem jest spostrzeżenie, że natura, muzyka, sztuka, w ogóle wszelkie piękno - ma moc regulowania naszych funkcji witalnych, takich jak bicie serca, ciśnienie krwi, tonus mięśniowy, senność lub apetyt. Czemuż by zatem nie nauczyć się specjalnie pogłębiać swojej biologicznej harmonii, wykorzystując świadomie piękno zaklęte w muzyce, poezji, malarstwie, w formach artystycznych przedmiotów, ale też w otaczającej przyrodzie, jej bogactwie i różnorodności - w samym jej istnieniu, wiecznej przemienności i trwaniu?
Zapamiętałam zdanie z Dziennika Sandora Maraia: "W krajach romańskich na widok arcydzieła uśmiechają się, ten uśmiech to wyraz wdzięczności". Na wrażliwych ludzi piękno tak działa - przywodzi dobre myśli i dobre uczucia, których symbolem jest uśmiech, ten uniwersalny człowieczy znak dobrych intencji i samopoczucia. Zastanawiające jest tylko, dlaczego miałoby być tak akurat "w krajach romańskich". Spróbuję się domyślić: oto młody i głodny świata pisarz w wymarzonej podróży, cały w gotowości do przeżywania zachwytów, nareszcie znajduje się tam, gdzie pragnął się znaleźć - zgaduję, że sam musi mieć uśmiech na twarzy. Wszak beauty lies in the eye of the beholder - piękno odbija się w oku patrzącego... Toteż mijając go, przechodnie z romańskiego kraju odpowiadają na jego widok uśmiechem. Urzeczony pisarz odnotowuje to w Dzienniku. Kurtyna. Historyjkę wymyśliłam, ale pisarzowi to się naprawdę przytrafiło w podróży do Włoch. A ja sprawdzam - na szlaku bieszczadzkim, w warszawskich Łazienkach czy u stóp Wawelu - i też mi się ludzie "oduśmiechają", choć dzieje się to w kraju nie romańskim, lecz słowiańskim.
A oto naukowy punkt widzenia. Działając na nasze zmysły, estetyczne bodźce pobudzają gruczoły dokrewne produkujące hormony, wówczas one aktywują za pośrednictwem sieci neuronalnej ośrodek przyjemności w mózgu, gdzie powstają endorfiny. Ta grupa neuroprzekaźników (endorfiny = endogenne morfiny) to najlepsze osobiste lekarstwo na cierpienie. Jak magiczny przeciwbólowy eliksir dodają energii, która z kolei pobudza odporność psychiczną - rezyliencję - a ta, niczym perfekcyjnie wyszkolona ratowniczka, wybawia nas od strapień, napadów paniki, strachu i innych wyniszczających odruchów oraz reakcji.
Ładna bajka? Wcale nie bajka, tylko nieco uproszczone wytłumaczenie zawiłego procesu neurofizjologicznego, zbadanego naukowo i stanowiącego podstawę strategii zaradczych w kryzysowych sytuacjach emocjonalnych. Sprawdzam to na sobie - i widzę efekty, a właściwie je bezbłędnie odczuwam. Czytam też o sanatoriach i placówkach opiekuńczych, gdzie od eksperymentów zaczęto, a ponieważ przyniosły pozytywne efekty, wprowadza się rozmaite formy arteterapii, gdyż dzięki niej pacjenci i pensjonariusze szybciej zdrowieją, potrzebują mniej leków uspokajających i nasennych oraz wykazują w krótszym czasie większe postępy w rehabilitacji swoich schorzeń.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
