Wstęp

Postanowiliśmy napisać tę książkę, bo długowieczność nas fascynuje. Po prostu. Poznaliśmy się przez przypadek. Połączono nas zawodowo. Wybuchła głośna afera dopingowa w świecie sportu. Redaktor potrzebował fachowej wiedzy od eksperta. Wszyscy mu znani mówili na takie tematy dookoła. Bez bigla. Profesor na drugim biegunie. Wskazał na konkretne kraje, gdzie dopingowicze zawsze będą przed kontrolerami, i dał jasno do zrozumienia, że dziś bite rekordy są nie do skontrolowania przez specjalistów ze światowej i krajowych federacji antydopingowych.

Przy okazji okazało się, że obaj pasjonujemy się sportem. I to nie tym w kapciach. Jeden kręcił dziesiątki kilometrów na rowerze, drugi był aktywny na pływalni i trasach biegowych. Potem profesor zajął się długowiecznością zawodowo, redaktor skorzystał z okazji i zaczął czerpać wiedzę od dobrze zorientowanego przyjaciela. W myśl zasady, że w życiu warto kierować się wiedzą autorytetów, a nie udawać, że autorytetów nie ma. Co, niestety, robi się ostatnio postawą modną. Z braku edukacji, jak mówi profesor.

W każdym razie temat długowieczności był na tyle ciekawy i nierozpoznany w mediach (cofamy się o pięć lat), że stworzyliśmy pionierską audycję Kierunek długowieczność na antenie Programu III Polskiego Radia. Ciągle jesteśmy obecni w tym formacie, ale ponieważ dostawaliśmy sygnały, że kilka minut nie wyczerpuje tematu - od roku zgłębiamy temat w naszym podcaście W stronę długowieczności.

Co znaczy "zgłębiamy"? Zawsze opieramy się na twardych naukowych i najnowszych danych. Profesor hołduje tej zasadzie i ma w tej materii wręcz purytańskie zasady. Redaktor proponuje mu często chwytliwe tematy i równie często spotyka się ze sporą dozą sceptycyzmu. To cenna nauka, z której korzystają słuchacze. Nigdy nie naginamy faktów - to, co emitujemy w eter, jest wiedzą fachową. I to w najwyższym stopniu. Tak jak literatura naukowa z bibliografią nie do podważenia.

Jednocześnie to wiedza podawana niemal w czasie rzeczywistym po sprawdzonych publikacjach z interesującej nas dziedziny. Profesor zawsze trzyma rękę na pulsie i - co najważniejsze - niczym dobrze sformatowany "prompt" do Chata GPT podaje nową wiedzę w sposób krytyczny. Rolą redaktora jest to, żeby podał ją także w sposób przystępny. Dlatego działamy w duecie.

W tej książce takiej wiedzy oczywiście nie zabraknie, ale ma to być przede wszystkim podróż przez długowieczność. Przez historię takiego spojrzenia na medycynę, przez ciekawostki w tej materii, choćby takie, że zanim w połowie lat 60. XX wieku za walkę z paleniem papierosów zabrali się Amerykanie- uchodzący za prekursorów w bojach z uzależnieniem od nikotyny, zakazy palenia w miejscach publicznych wprowadzono już w latach 30. owego stulecia w ówczesnych Niemczech. Albo że zbawienny wpływ ruchu na profilaktykę chorób serca odkryto de facto na pokładzie londyńskich doubledeckerów.

Przede wszystkim to będzie jednak lekcja biologii, po której mamy żyć dłużej w dobrej jakości. Profesor nie wypisze recepty na zestaw leków, które sprawią, że wszyscy, którzy będą je zażywać, dożyją stu lat. Chcemy natomiast podpowiedzieć, jak w ósmej czy dziewiątej dekadzie życia czerpać radość z codzienności, jak uniknąć chorób neurodegeneracyjnych i w efekcie pozostać ludźmi całkowicie samodzielnymi.

Porcja wiedzy będzie jednak naprawdę spora, ale po pierwsze, będzie to wiedza podana strawnie, po drugie, jest jej tak dużo, bo naszym celem w tej książce, podcaście i audycji jest edukowanie. Jak żyć zdrowej, lepiej, rozwiewać mity, walczyć z fejkami i dezinformacją. A tych będzie tylko przybywało, także w temacie długowieczności.

I na zakończenie coś, co nie tylko nas fascynuje najbardziej. Wspomnieliśmy, że profesor nie wypisze recepty na pigułki, by ktoś przeżył sto lat z okładem, ale... medycyna jest naprawdę w wielu przypadkach bardzo bliska opracowania terapii wydłużających znacząco życie. Niektóre badania kliniczne na ludziach są w ostatniej fazie. Bardzo pomaga w tym procesie sztuczna inteligencja, ale też po prostu zmiany nawyków. Na nie może pozwolić sobie każdy z naszych czytelników, nie czekając na efekty wytężonej pracy naukowców.

Dlatego tę książkę trzeba po prostu przeczytać, może i na raty, ale na pewno od początku do końca.

Marek Postuła i Krzysztof Łoniewski

Rozdział 1Jak długo możemy żyć?

Aiko urodziła się w pogodny kwietniowy poranek w tokijskim Shinjuku, a Thabo - w tym samym czasie w górzystym Lesotho. Choć oboje przyszli na świat z identycznym krzykiem i tym samym odruchem chwytania palca matki, już w pierwszej minucie ich życia niewidzialny kronikarz statystyki rozpisał im całkiem różne scenariusze. Dziewczynce w Japonii przyznał około 85 lat, natomiast chłopcu na południu Afryki - niewiele ponad 50. Ta arytmetyka nie wynika z kaprysu losu, lecz z drobiazgowych tabel, które epidemiolodzy od lat uzupełniają danymi o szczepieniach, dostępie do lekarza, jakości wody, codziennych wyborach żywieniowych i papierosach wypalanych po zmroku. W Tokio plakaty w przychodniach namawiają do kontroli cholesterolu i ciśnienia tętniczego krwi, w Lesotho choroby zakaźne wciąż podcinają młode życie częściej niż jakakolwiek inna przyczyna.

To właśnie w takich globalnych kontrastach najłatwiej dostrzec krzywą Gompertza, prosty, a zarazem bezlitosny wzór opisujący, jak co osiem lat nasze roczne ryzyko śmierci mniej więcej się podwaja. Gdy mamy 30 lat, ryzyko wynosi mniej niż promil; w wieku 65 lat sięga już 1%, a w 80. wiośnie życia zbliża się do 5%. Dziewięćdziesięciolatek stawia każdego roku na jedną z sześciu pól ruletki, a stulatek rzuca monetą z równymi szansami na dalszą drogę lub kres. Badacze obserwują, iż po 105. urodzinach śmiertelność wprawdzie przestaje się gwałtownie wznosić, tyle że utrzymuje się na poziomie 60% rocznie.

W praktyce oznacza to, że większość z nas ma do dyspozycji zaledwie pięć-sześć dekad względnej beztroski, po których krzywa zaczyna wzbierać jak falujący przypływ. I właśnie wtedy decydują drobiazgi: czy codziennie podniesiemy się z fotela, ile soli wsypiemy do zupy, czy kieliszek wina naprawdę musi towarzyszyć każdemu wieczornemu serialowi, a papieros kawie. Światowe analizy pokazują, że pięć nawyków najskuteczniej spłaszcza naszą indywidualną krzywą: utrzymanie prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi, niepalenie, zdrowa dieta bogata w błonnik, regularny ruch oraz skuteczna kontrola cholesterolu. Dla Aiko to oczywistości wpojone w szkole, dla Thabo - ambitny plan, który być może zrealizuje, jeśli wolontariusze dotrą z edukacją do jego wioski. Najlepiej byłoby jednak, gdyby z niej wyjechał.

Między Tokio a Maseru leży także Polska. Przed pandemią doszliśmy do blisko 78 lat średniej długości życia, ale wirus cofnął nas o ponad dwa lata. Z danych wynika, że gdybyśmy szybciej diagnozowali zawały i skuteczniej rehabilitowali po udarach, polscy mężczyźni zyskaliby średnio trzy lata, a kobiety ponad rok życia. To nie wymaga eksperymentalnych terapii, lecz sprawniejszej profilaktyki i konsekwentnych kampanii przeciwko papierosom, nadciśnieniu i otyłości. Aiko i Thabo dorosną, gdy świat w pełni upora się z pandemicznymi bliznami, ale to, jak długo zachowają sprawność, zależy przede wszystkim od ich codziennych decyzji. Jeśli zdołają opóźnić choć jedno podwojenie krzywej Gompertza, zyskają osiem dodatkowych lat: czas, by przeczytać następną powieść, zobaczyć, jak w dorosłe życie wchodzą wnuki, czy przeżyć jeszcze jeden letni wieczór z poczuciem, że zegar życia chociaż na chwilę zwolnił.

Mówi się, że "wiek to tylko liczba". I rzeczywiście wystarczy spojrzeć na 60-latkę, która z medalem na piersi wbiega na metę maratonu, by uwierzyć, że kalendarz nie rządzi życiem bezwzględnie. A jednak niemal w tym samym momencie spotykamy trzydziestokilkuletniego znajomego, któremu zadyszka towarzyszy po wejściu na drugie piętro, twarz ma poszarzałą, a oczy zmęczone jak u kogoś o dwie dekady starszego. Skąd ta przepaść? Odpowiedź kryje się w różnicy między metryką a biologią. Starzenie się nie zaczyna się wtedy, gdy pierwszy raz zauważymy siwy włos czy kurzą łapkę w lustrze. Z punktu widzenia komórek to proces, który rusza cicho już po 20. urodzinach, kiedy tempo regeneracji tkanki skórnej zwalnia o ułamek procenta, a telomery, te maleńkie czapeczki na końcach chromosomów, skracają się ledwie o mikrometr w skali mikroskopu. W trzeciej dekadzie życia płuca gubią elastyczność, po trzydziestce zaczyna ubywać włókien mięśniowych. Nie czujemy tego od razu. Pewnego dnia jednak budzimy się z myślą, że potrzebujemy więcej snu, a przeziębienie trzyma nas dwa tygodnie, a nie trzy dni. Wtedy dociera do nas, że czas działał cały czas, tyle że w ukryciu.

O starzeniu się często się myśli jak o równomiernie toczącej się kuli, ale najnowsze badania publikowane w "Nature Aging" przeczą temu wyobrażeniu. Zespół Michaela Snydera ze Stanfordu obserwował ponad 100 uczestniczek i uczestników przez kilka lat, analizując setki tysięcy cząsteczek od metabolitów po mikrobiom. Wykresy nie układały się w gładkie linie, lecz w dwa nagłe uskoki: pierwszy około 44. roku życia, drugi tuż przed sześćdziesiątką. To tak, jakby nasz biologiczny zegar przez długi czas tykał cicho, aż nagle przyspieszał, zmieniając rytm pracy serca, mięśni, wątroby, skóry. Co ciekawe, naukowcy podejrzewali, że początkowy skok będzie typowo kobiecy, związany z perimenopauzą, ale identyczne tąpnięcie zaobserwowano u mężczyzn. Biologia gra więc w swoją grę bez względu na płeć, a okresowe "szarpnięcia" mogą wyjaśniać, dlaczego pacjenci kardiologów i ortopedów szturmują gabinety właśnie po czterdziestce i po sześćdziesiątce.

Skoro geny odpowiadają góra za 20% naszej długowieczności, a reszta to wypadkowa wyborów i środowiska, pojawia się krzepiący wniosek: mamy nad tym szarpnięciem sporą kontrolę. Dwóch 60-latków, nawet o identycznym DNA, rozdzielą lata jakości życia, jeśli jeden codziennie rozrusza serce szybkim marszem, a drugi wypali paczkę papierosów, popijając colą kanapkę z przetworzonym mięsem. Różnicę widać nie tylko w sylwetce. Tkwi ona w długości telomerów, w sprawności układu odpornościowego, w sztywności ścian naczyń. Nie istnieje tabletka, która zatrzyma wskazówki zegara, ale wcale jej nie trzeba, by trochę oszukać czas. Wystarczy regularny ruch, dieta bogata w warzywa strączkowe i oliwę, regeneracyjny sen, pielęgnowany krąg przyjaciół i odrobina ciekawości świata, która wyciąga na spacer zamiast sadzać nas przed ekranem. Stulatkowie z Okinawy mówią, że wiek liczą nie od narodzin, lecz od ostatniej nowej pasji; jeśli więc 90-letnia pani Tanaka zaczyna rzeźbić w drewnie, w ich oczach ma zaledwie rok.

Ale długość życia to tylko połowa równania. Druga połowa, znacznie mniej efektowna, a bardziej dotkliwa, to pytanie, jak długo pozostajemy sprawni, samodzielni, wolni od chorób przewlekłych i cierpienia. I tu statystyka znów przestaje być abstrakcją. Najnowsze globalne analizy obejmujące dane ze 183 krajów świata przynoszą niepokojący obraz: przeciętny człowiek spędza niemal 10 ostatnich lat życia, zmagając się z chorobą, bólem lub ograniczeniem. Dziesięć lat, w których ciało już nie nadąża, a umysł coraz częściej przypomina o kruchości pamięci. Co więcej, kobiety, choć żyją dłużej, częściej przeżywają te dodatkowe lata w gorszym zdrowiu. Średnio ich "luka zdrowia", czyli różnica między długością życia a okresem życia w zdrowiu, jest o dwa i pół roku większa niż u mężczyzn. To cena, jaką płacą za dłuższy czas spędzony w ciele, które powoli się wyczerpuje: z osteoporozą, demencją, chorobami serca i stawów, często niediagnozowanymi lub lekceważonymi. To nie jest problem wyłącznie Aiko czy Thabo. To uniwersalne wyzwanie, które dotyczy każdego z nas, niezależnie od szerokości geograficznej. Bo nie chodzi tylko o to, ile lat przeżyjemy, ale o to, ile z nich będzie wypełnionych ruchem, śmiechem, miłością i jasnością myśli. Zdrowa długowieczność to nie marzenie futurystów, a cel, który możemy osiągnąć, jeśli zaczniemy wcześniej, najlepiej dziś. Nie po to, by dożyć setki, ale by żadnego roku, który dostaniemy od losu i nauki, nie stracić na chorowanie (ryc. 1.1).

Przypominamy, że między Tokio a Maseru leży także Polska, kraj o czterech porach roku i dwóch rzeczywistościach zdrowotnych. Statystyczny polski mężczyzna żyje dziś blisko 75 lat, kobieta - około 82 lat. Ale zdrowie, to prawdziwe, pełne energii i swobody, kończy się znacznie wcześniej. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) średnia długość życia w zdrowiu (healthspan), czyli liczba lat przeżytych bez choroby i poważnych ograniczeń, zatrzymuje się u nas na granicy 65 lat. To oznacza, że mężczyzna z Mazur czy ze Śląska spędza przeciętnie 10 ostatnich lat życia w cieniu nadciśnienia, cukrzycy albo niewydolności serca. A kobieta - niemal 16. Niektórym zabraknie sił, by podnieść wnuka, innym odwagi, by wyjść z domu bez pomocy. Ta luka między długością życia a życiem w zdrowiu to cichy dramat wielu rodzin i jeden z najpoważniejszych problemów starzejącego się społeczeństwa. Ale nie jest to dramat nieuchronny. Z danych wynika, że gdybyśmy szybciej diagnozowali zawały, skuteczniej rehabilitowali po udarach, ograniczyli palenie tytoniu i zachęcali do codziennego ruchu, zyskalibyśmy średnio kilka lat życia w zdrowiu. Nie na papierze, a w rzeczywistości. Wystarczyłoby, by mniej osób kończyło dzień z paczką chipsów i pilotem w ręce, a więcej - z rozruszanym sercem i dobrym snem. Bo prawdziwa długowieczność to nie kwestia genów czy szczęścia. To suma wyborów, powtarzanych dzień po dniu, przez dekady. W ciszy poranków i w zgiełku codzienności. I właśnie w tej powtarzalności, niepozornej i zwyczajnej, kryje się sekret, dzięki któremu ostatnie rozdziały życia nie będą epilogiem, ale pełnoprawną częścią opowieści.

Biologia nie pyta o paszport ani miejsce zamieszkania, ale uważnie śledzi każdy stresor. Infekcję, bezsenność, operację, samotność. I sprawdza, jak sobie z nimi radzimy. Czy wracamy do równowagi, czy zostajemy w rozchwianiu. Czy organizm potrafi odzyskać swój rytm, czy też wpada w spiralę mikrouszkodzeń, które z czasem układają się w widoczny schemat. Osłabienie, utrata sprawności, zależność. Lekarze nazywają to utratą sprężystości biologicznej, a z czasem kruchością. Nie jest to jednak zjawisko zarezerwowane dla ludzi bardzo starych. Prędkość chodu, siła uścisku dłoni, regeneracja po infekcji - to wszystko zaczyna się zmieniać już około czterdziestki. Ciało wciąż dobrze wygląda w lustrze, ale już trudniej wraca do formy po nieprzespanej nocy czy kilku dniach przeziębienia. To właśnie wtedy odporność, rozumiana nie jako ochrona przed wirusem, ale jako zdolność organizmu do powrotu do stanu równowagi, zaczyna się niepostrzeżenie obniżać.

I tak jak stulatkowie są symbolem długowieczności, tak jeszcze ważniejsze jest to, że wielu z nich zachowuje sprawność aż do 90. urodzin. Są niezależni, ciekawi świata, nadal decydują o swoim życiu. Rzadko są to osoby o idealnym zdrowiu. Raczej mówimy o takich, które miały wystarczająco dużo odporności, by powoli i spokojnie przechodzić przez dekady. W ich ciałach czas płynął wolniej, a jego działanie rozkładało się na lata, nie miesiące. Badacze mówią: nie uniknęli starości, ale zdołali ją opóźnić. Nie da się w pełni przewidzieć, kto zostanie superstulatkiem. Można jednak z dużym prawdopodobieństwem określić, kto nie zostanie. Ten, kto już w średnim wieku traci siłę mięśniową, unika aktywności fizycznej, śpi niespokojnie i nie buduje żadnych rezerw ani metabolicznych, ani emocjonalnych. Bo zdrowe starzenie się to nie prezent, który otrzymujemy na zakończenie życia, lecz efekt codziennej inwestycji. I nie chodzi tylko o to, by żyć długo, ale o to, by nie tracić lat na życie, które nie daje radości. Przynosi za to cierpienie i niedołężność.

W pewnym wieku nie pyta się już "ile mam lat", tylko "ile życia zostało w moich latach". A to, co się w nich zmieści - pasja, ruch, więzi, regeneracja, zależy od tego, jak bardzo zadbaliśmy o własną odporność, zanim jeszcze jej naprawdę potrzebowaliśmy. Z zewnątrz wygląda to nieskomplikowanie. Ktoś ma prostą sylwetkę, energiczny chód, jasne spojrzenie. Ktoś inny, mimo podobnego wieku, porusza się powoli, lekko przygarbiony, jakby codzienność ważyła więcej, niż powinna. Różnicę widać w ramionach, w głosie, w tym, czy człowiek sięga po książkę z półki, czy tylko spogląda na ekran. Ale to, co naprawdę świadczy o dobrym starzeniu się, bierze początek dużo wcześniej. W mikrodecyzjach, których często nawet nie zauważamy.

Skóra, która długo pozostaje jędrna, to nie tylko efekt genów czy odpowiedniego kremu - to znak, że naczynia włosowate wciąż dobrze odżywiają tkanki. Zachowana masa mięśniowa nie służy tylko estetyce. To magazyn zdrowia, który pozwala wstać bez pomocy, podnieść zakupy, utrzymać równowagę, gdy chodnik jest oblodzony. A równowaga? To nie dar młodości, lecz efekt pracy układu nerwowego, który - jeśli się go nie trenuje - z czasem po prostu traci precyzję. Ludzie, którzy starzeją się dobrze, niekoniecznie mają więcej pieniędzy, czasu czy szczęścia. Często mają po prostu rytm. Wstają o stałej porze, ruszają się codziennie choć trochę, jedzą nie tylko to, co można szybko przygotować. Mają wokół siebie ludzi - choćby jedną osobę, z którą mogą porozmawiać szczerze. I coś jeszcze: ciekawość. To ona każe zapisać się na zajęcia z jogi, wyjść z domu, przeczytać książkę, posłuchać muzyki. To ona chroni przed bezruchem. Nie tylko ciała, także duszy. Wysoki poziom energii u 80-latki? To efekt dobrze przepracowanych dekad, a nie cudownej suplementacji. Płynność ruchu u mężczyzny po siedemdziesiątce? To zasługa tego, że nigdy całkiem nie przestał się ruszać. Nawet jeśli było to tylko pielęgnowanie ogrodu albo codzienne wchodzenie po schodach. Postawa, równowaga, koordynacja. Wszystko to można ćwiczyć. I choć nie cofniemy zegara, możemy spowolnić jego wskazówki. Dobre starzenie się to nie stan, który pojawia się nagle, to suma troski o ciało, umysł i relacje. To zdolność, by robić to, co się kocha, bez bólu, bez zadyszki, bez lęku przed upadkiem. I nawet jeśli pojawią się zmarszczki, a mięśnie nie będą już tak sprężyste, to dopóki można samodzielnie wstać, zatańczyć, przytulić bliską osobę, dopóty starość pozostaje nie ciężarem, ale częścią życia, której warto było doczekać.

Czy chcemy żyć wiecznie?

W Morzu Śródziemnym dryfuje stworzenie, które z pozoru nie wyróżnia się niczym szczególnym. Bladoróżowa meduza o nazwie Turritopsis dohrnii wygląda jak ledwo widoczny dysk unoszący się w wodzie. Ale jej biologia nie zna pojęcia kresu. Kiedy zostaje zraniona albo się starzeje, potrafi... cofnąć się w czasie. Zamiast umrzeć, wraca do swojej młodzieńczej formy i zaczyna od nowa. Raz jeszcze i raz jeszcze. Zyskała przez to przydomek "nieśmiertelnej meduzy" i uwagę naukowców z całego świata. Bo jeśli ona potrafi, to może my też? U podstaw jej zdolności leży transróżnicowanie. To rzadki, ale fascynujący proces, w którym wyspecjalizowane komórki cofają się w rozwoju, by stać się czymś zupełnie innym. Dla biologii człowieka to jak klucz do nowych drzwi: komórki, które mogłyby naprawiać zniszczone tkanki, przywracać funkcje organów, zastępować to, co zostało utracone. I choć Turritopsis ma dziś reputację nie tylko biologicznego fenomenu, lecz także morskiego autostopowicza, bo pojawia się w portach całego świata przyczepiona do kadłubów statków, to pytanie, które rodzi, pozostaje bardzo ludzkie. Czy jeśli wszystkie nasze komórki zostaną wymienione, to wciąż będziemy sobą?

Nieśmiertelność fascynuje. Nie od dziś. Mity, opowieści, religie i nowoczesna technologia zadają to samo pytanie: jak długo można żyć? A może nawet, czy można żyć wiecznie? Niektórzy gerontolodzy, jak Aubrey de Grey, sugerują, że biotechnologia może w ciągu kilku dekad pozwolić ludziom żyć setki czy nawet tysiące lat. Że będzie można naprawiać DNA, usuwać produkty uboczne metabolizmu, odmładzać komórki, zanim zdążą się zepsuć. Inni są ostrożniejsi. Mówią: jeszcze zbyt mało wiemy. O starzeniu się, o mózgu, o tym, co naprawdę znaczy "być żywym". A jednak nie brakuje tych, którzy nie chcą czekać. W USA działa już kilka firm oferujących krioprezerwację, czyli zamrażanie ciała lub samej głowy w ciekłym azocie na wypadek, gdyby w przyszłości ludzkość znalazła sposób na ich wskrzeszenie. Koszt? Dwieście tysięcy dolarów. Szansa powodzenia? Owiana tajemnicą. Są i tacy, którzy wierzą, że ciała nie będą nam w ogóle potrzebne. Ray Kurzweil, znany futurolog z Doliny Krzemowej, zapowiada, że do 2045 roku będzie możliwe przeniesienie umysłu do chmury danych. Jeśli mózg da się w całości zeskanować i zmapować, jeśli zdołamy odtworzyć jego "okablowanie", być może uda się zachować świadomość w formie cyfrowej. Zamiast komórek - kod. Zamiast mózgu - serwer. Tylko czy w takim stanie nadal czulibyśmy zapach jaśminu, lęk przed stratą, zachwyt nad niebem o świcie? Bo nie chodzi tylko o to, czy można żyć wiecznie. Chodzi o to, czy warto.

Doktor Ezekiel Emanuel, bioetyk i onkolog, wywołał przed laty medialną burzę, pisząc esej pod tytułem: Dlaczego mam nadzieję umrzeć w wieku 75 lat. Nie chodziło o akt desperacji, lecz pytanie o jakość życia. O to, że po siedemdziesiątce, statystycznie, maleje nasza kreatywność, wydolność fizyczna, zdolność regeneracji. Że choć medycyna potrafi nas utrzymać przy życiu, nie zawsze potrafi sprawić, by to życie było warte przeżycia. Tekst Emanuela wywołał lawinę reakcji. Jedni uznali go za prowokatora, inni za odważnego człowieka, który głośno powiedział to, co wielu myśli po cichu. Niektórzy cytowali go w nekrologach. Większość ludzi, zwłaszcza młodszych, deklaruje, że chciałaby dożyć setki. Ale to nie wiek decyduje o tym, czy życie jest satysfakcjonujące. W badaniach osoby z negatywnym wyobrażeniem o starości częściej deklarują, że wolą nie żyć długo. A ci, którzy wierzą, że starość może być spokojna, aktywna i sensowna, chcą jej doświadczyć. To nie nieśmiertelność jest naszym największym pragnieniem. To sens i czas, by ten sens realizować. Nie wieczność, lecz wystarczająco długie życie, by zobaczyć, jak dzieci dorastają. By jeszcze raz zakochać się w kimś lub w czymś. By znaleźć ciszę, w której w końcu wszystko staje się jasne. I może właśnie w tym tkwi sekret: nie chodzi o to, żeby trwać bez końca. Chodzi o to, żeby do końca trwać świadomie. Ta książka nie obieca nikomu 120 lat. Natomiast obieca podróż po własnej biologii: od DNA po mitochondria, od mikrobiomu jelit po aktywność fizyczną. Pokaże, w którym momencie życia statystycznie nadchodzi burza zmian i jak rozłożyć parasol, zanim spadną pierwsze krople. Bo starzenie się nie musi być schyłkiem; może stać się kolejnym etapem odkryć, jeśli tylko nauczymy się czytać sygnały organizmu - i reagować na nie, nim przyspieszy zegar.

Czy starzenie się jest zaprogramowane?

Zosia przyszła na świat w jednym z warszawskich szpitali, na wiosnę. Tą pierwszą prawdziwą, kiedy pachnie świeżym deszczem i bzem. Jej pierwszy krzyk był donośny, jakby chciała zaznaczyć swoją obecność w świecie, który od dawna toczył się bez niej. Nikt wtedy nie myślał o statystyce. A jednak w cieniu porodowej sali milczący rachmistrz życia już rozkładał swoje tabele. Wiedział, że pierwszy dzień to ten najbardziej ryzykowny. Dla wielu dzieci, także tych urodzonych w Polsce, to moment największej niepewności. Nowe powietrze, nowe światło, nowe bakterie. Ale Zosia miała szczęście. Urodziła się w XXI wieku, w kraju, w którym dostęp do opieki neonatologicznej jest powszechny, szczepienia są standardem, a lekarze walczą o każdy gram życia. Przez kolejne dni zagrożenie malało. Gdyby przyszła na świat 100 lat wcześniej, jej szanse byłyby zupełnie inne. W II Rzeczypospolitej, na terenach dzisiejszej Polski, jedno na siedmioro dzieci umierało przed ukończeniem pierwszego roku życia. Dziś zaledwie jedno na dwieście. W pierwszym roku życia Zosia rosła. Jej ciało stawało się silniejsze, płuca nabierały objętości, układ odpornościowy rozpoznawał zagrożenia. Po roku była już daleko poza linią największego ryzyka. W Polsce śmiertelność wśród dzieci spadła do najniższych poziomów w historii. Efekt dekad inwestycji w zdrowie publiczne, edukację rodziców, opiekę okołoporodową, szczepienia i podstawową opiekę zdrowotną. A potem przyszła szkoła, kolonie, pierwsze wyjazdy bez rodziców. Dla polskich nastolatków XXI wieku ryzyko śmierci znów delikatnie wzrasta. Nie przez choroby, ale przez wypadki, utonięcia, samobójstwa. Wciąż mamy jedno z najwyższych wskaźników samobójstw wśród młodych ludzi w Europie. To wstydliwa plama na naszym wykresie zdrowia. Dorosłość to już inna historia. W kraju takim jak Polska, o zróżnicowanej diecie, dostępie do lekarza, ale też wieloletnim bagażu PRL-owskich nawyków, krzywa śmiertelności rośnie szybciej, niż byśmy chcieli. Choroby serca, nowotwory, udary to nie tylko liczby z podręcznika. To opowieści z rodzinnych obiadów i szpitalnych korytarzy. Co roku umiera nas ponad 300 tysięcy. Zbyt wielu, zbyt wcześnie.

Gdy Zosia kończyła rok, babcia pokazywała jej zdjęcie prababki. Kobiety o surowej twarzy i spojrzeniu nieco zamyślonym, jakby przyzwyczajonym do trudów życia. Urodziła się pod zaborami, w czasach, gdy średnia długość życia w Polsce ledwo przekraczała trzydzieści kilka lat. Nie dlatego, że wszyscy umierali wtedy młodo, ale dlatego, że wielu w ogóle nie zdążyło dorosnąć. Co czwarte dziecko nie dożywało piątych urodzin. Zosia tego nie wiedziała, ale sama swoim pierwszym krokiem po trawie już przecinała linię, której jej przodkinie często nigdy nie przekraczały. Sto lat temu w Warszawie poród oznaczał realne ryzyko dla matki i dziecka. Przed erą antybiotyków, szczepień i czystej wody śmierć czaiła się w każdym kaszlu, zadrapaniu, gorączce. Kobieta mogła odejść z powodu infekcji połogowej, a niemowlę nie przeżyć zimy z powodu zapalenia płuc. A jednak, choć w kronikach wpisywano zgon "w wieku 35 lat", ludzie potrafili żyć dłużej. Ci, którzy przetrwali dzieciństwo i nie zginęli w czasie zarazy, wojny lub głodu, dożywali sześćdziesiątki, a czasem i siedemdziesiątki. Archeolodzy w kościach ludzi sprzed wieków znajdują ślady artretyzmu, zużytych stawów, starte zęby. Dowody na to, że starość istniała już wtedy, choć była rzadkością.

W rodzinnych opowieściach Zosi czasem powracała historia jej dziadka Jana, urodzonego w 1938 roku. Gdy był dzieckiem, przeżycie oznaczało uniknięcie tyfusu, błonicy i braku mleka w sklepach. Kiedy w 1945 roku miał siedem lat, Polska była w ruinie. Nie miał szczoteczki do zębów, ale miał babkę, która robiła napar z lipy i wiedziała, że "głód najlepiej przetrwać, jedząc ziemniaki i kiszoną kapustę". Zosia urodziła się w zupełnie innym świecie. Z dala od wojny, głodu, ospy i ciemnych porodówek bez wody. Jej rzeczywistość to szczepionki, bilanse zdrowia, kontrole pediatryczne i apteki czynne całą dobę. W międzyczasie Polska zmieniła się nie do poznania. Od początku XX wieku długość życia Polek wzrosła o ponad 40 lat. Od kanalizacji, przez mycie rąk, po insulinę i znieczulenia. Każdy z tych kroków przedłużał ludzkie życie. Pradziadek Zosi byłby zdumiony, że dzisiaj 90-letnia kobieta jeździ autobusem na emerycki fitness, a jego wnuczka w wieku siedmiu lat ma aplikację mierzącą sen. Ale postęp to nie tylko technologia. To też pytania, których kiedyś nie stawiano. Nie tylko "czy przeżyje?", ale "czy przeżyje dobrze?". Czy dożyje starości bez demencji, bez samotności, bez bólu? Zosia dorasta w świecie, który dopiero się uczy, jak to zrobić. Jak połączyć medycynę, technologię, dietę, relacje i sens. Tak, by jej starość, jeśli nadejdzie, nie była końcem, lecz dojrzałością. Przyszłość, którą dziś próbujemy zrozumieć, będzie dla niej teraźniejszością. I może właśnie Zosia będzie tą, która dożyje setki bez sztucznych stawów biodrowych i recepty na wszystko.

Przełomy, które zmieniły życie

Zosia biegała po podwórku, ubrana w kolorową kurtkę, z lekkim katarem i książką o dinozaurach pod pachą. Jej mama, stojąc przy kuchni, spojrzała na dziewczynkę przez okno i pomyślała: "Dobrze, że mamy te szczepienia. I że antybiotyki działają". Nie zdawała sobie sprawy, że jeszcze 100 lat temu taki niewinny katar mógłby zamienić się w zapalenie płuc, a to niestety w pożegnanie. Że mleko, które dziś tak łatwo wlewa do płatków, dawniej mogłoby być źródłem gruźlicy. Że poród Zosi mógłby się zakończyć śmiercią. Nie przez dramatyczne powikłanie, ale na skutek braku rękawiczek na dłoniach lekarza. Właśnie dlatego warto dziś pamiętać, że długość życia nie wydłużyła się z dnia na dzień. Nie zrobiła tego sama natura. To ludzie, często przypadkiem, często z determinacją, zmienili bieg historii. W XIX-wiecznym Wiedniu kobiety rodziły w dwóch oddziałach. W jednym umierało ich kilka razy więcej niż w drugim. Dlaczego? Bo w tym pierwszym lekarze przed porodem robili sekcje zwłok, a potem bez umycia rąk badali kobiety. Gdy Ignaz Semmelweis zaproponował, by dezynfekować dłonie roztworem chloru, uznano go za szaleńca. A jednak śmiertelność spadła niemal natychmiast. Dziś jego nazwisko zna każdy student medycyny. W 1928 roku Alexander Fleming wrócił z wakacji do swojego laboratorium i zauważył, że jedna z szalek została przypadkowo skolonizowana przez pleśń. Co ciekawe, bakterie nie rosły w jej pobliżu. Tak odkryto penicylinę. Ten przypadek dał początek nowej erze - erze, w której infekcja nie musi już oznaczać śmierci. Dziś, kiedy Zosia bierze antybiotyk na anginę, nie myśli o tym, że w 1930 roku to mogłoby być jej ostatnie zachorowanie. W XVIII wieku Edward Jenner zauważył, że mleczarki chorujące na krowiankę nie zapadają na ospę prawdziwą. Wstrzyknął chłopcu materiał z pęcherza mleczarki i potem, świadomie, zaraził go ospą. Chłopiec nie zachorował. Tak powstała pierwsza szczepionka. To dzięki szczepieniom Zosia nigdy nie usłyszy o polio jako o realnym zagrożeniu. Nie będzie znała dziecka, które umarło na krztusiec. Ale to nie magia. To nauka, determinacja i długa walka z ignorancją. W 1847 roku ponad 10% kobiet po porodzie w wiedeńskim szpitalu umierało na gorączkę połogową. Dziś w Polsce to mniej niż promil. Dzięki znieczuleniom, aseptyce, opiece położnych i dostępności cesarskich cięć życie kobiety i dziecka przestało być grą losową. Zosia zawdzięcza swoje pierwsze uderzenie serca nie tylko naturze, lecz także setkom lat prób i błędów ludzi, którzy chcieli zrozumieć, jak uczynić poród bezpiecznym (ryc. 1.2).

Z czasem nadeszły choroby przewlekłe. Nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, zawały. I znów człowiek nie został bezradny. Opracowano leki: statyny, ?-adrenolityki, aspirynę. Powstały bypassy, stenty, monitorowanie EKG w zegarku. Dziś mężczyzna po zawale może przeżyć kolejne 20 lat i jeszcze pojechać na narty. To dlatego dziadek Zosi, który przeszedł operację serca w wieku 65 lat, jest w stanie chodzić dziś z nią na spacery. Bo ktoś, gdzieś, kiedyś nie poddał się chorobie.

Kanalizacja i woda - ciche zwycięstwo

Nie brzmi to spektakularnie, ale chlorowanie wody w USA w 1908 roku uratowało więcej istnień niż niejeden przełom w onkologii. Dzięki kanalizacji zniknęły epidemie cholery, duru brzusznego, tyfusu. W miastach zaczęło pachnieć nie tylko życiem, lecz także bezpieczeństwem. Wcześniej? Nawet cesarz mógł umrzeć od brudnej wody.

Zosia uwielbia swoją różową szczoteczkę z jednorożcem i pastę o smaku gumy balonowej. I nie wie, że to, co robi, ratuje jej zdrowie nie tylko w jamie ustnej. Przed wynalezieniem pasty z fluorem próchnica mogła prowadzić do poważnych infekcji, które rozprzestrzeniały się do mózgu czy serca. Fluoryzacja wody w USA w latach 40. XX wieku zredukowała próchnicę u dzieci nawet o 70%. W Grand Rapids, w stanie Michigan, dzieci po raz pierwszy zaczęły dorastać bez bólu zębów. Bo ostatecznie wszystko zaczyna się od wiedzy. Od mamy, która wie, że dziecko trzeba szczepić. Od taty, który zrozumiał, że palenie to nie odwaga, tylko ryzyko raka. Od babci, która powie: "idź na kontrolę", zanim będzie za późno. To dlatego Polska żyje dłużej. Bo wiedza przestała być przywilejem, a zaczęła być fundamentem. Kampanie zdrowotne, książki, internet, rozmowy z lekarzem - wszystko to, choć mniej spektakularne niż operacje na otwartym sercu, ma równie wielką siłę. Dziś Zosia rośnie w świecie aplikacji mierzących sen, zegarków sprawdzających EKG, a nawet pierścieni refundowanych przez państwo, które monitorują ciśnienie. Jej świat to świat profilaktyki - nie tylko leczenia. Sekwencjonowanie DNA, sztuczna inteligencja, leki eksperymentalne - to nie przyszłość. To teraźniejszość. W tym świecie przełomów jedno pozostaje niezmienne: każde życie to historia. Historia ludzi, którzy kiedyś walczyli o więcej czasu. I tych, którzy dziś mogą go dzięki temu mieć. A Zosia? Zosia jeszcze nie wie, że jej życie to efekt tysięcy cichych rewolucji, które wydarzyły się, zanim zrobiła pierwszy krok. Ale może kiedyś to właśnie ona napisze historię kolejnego przełomu. Bo historia długości życia to nie tylko wykresy i dane. To opowieść o tym, jak przeszłość ukształtowała teraźniejszość. I jak teraźniejszość może wydać na świat przyszłość, której nikt jeszcze nie zna. Ale coś się zmienia. Polska żyje coraz dłużej. Nasze dzieci rodzą się bezpieczniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Pięćdziesięciolatek urodzony w latach 70. XX wieku ma kilkukrotnie większą szansę dożyć starości niż jego dziadek. W dużej mierze dlatego, że krzywa ryzyka śmierci przesunęła się, jakby sama historia zrobiła krok w stronę długowieczności. I choć wciąż mamy przed sobą wiele do zrobienia, od profilaktyki przez dostęp do lekarzy po zdrowe nawyki, to każda Zosia, każdy chłopiec z Podkarpacia czy dziewczynka z Mazur mają dziś znacznie większą szansę napisać własną, długą historię.

Moda na bycie stulatkiem

Kiedy Zosia miała siedem lat, na lekcji biologii rysowała drzewo genealogiczne swojej rodziny. Uparła się, by dorysować prababcię Janinę, która właśnie skończyła 96 lat. "A czy ktoś z waszej rodziny dożył stu lat?" - zapytała nauczycielka. Kilkoro dzieci uniosło ręce. "A stu dwudziestu?" - cisza. Nikt nie znał nikogo takiego. A przecież kiedyś taka liczba przestała być teorią. Miała twarz. I nazwisko. Jeanne Calment.

Gdy w 1990 roku francuscy naukowcy rozpoczęli badanie stulatków, ich komputer odrzucił dane pewnej starszej pani z Arles jako... niemożliwe. 115 lat? Program uznał to za błąd. Ale kiedy Jean-Marie Robine i Michel Allard zadzwonili do współpracowników w tym słonecznym miasteczku na południu Francji, ci odpowiedzieli spokojnie: "Widzieliśmy jej akt urodzenia. Wszystko się zgadza". Jeanne Calment urodziła się w 1875 roku, jeszcze zanim Edisona olśniła żarówka. Wyszła za mąż za kuzyna z drugiej linii i zamieszkała nad rodzinnym sklepem. Nigdy nie pracowała zawodowo. Jeździła na rowerze, malowała, grała w boule. Lubiła porto, czekoladę i papierosy. I miała cięty humor. "Nie mam ani jednej zmarszczki, poza jedną" - mawiała. "Siedzę na niej". Dożyła 122 lat. Jej życie było jak cicha epopeja rozgrywana w cieniu stuletnich platanów, między poranną kawą a spacerem do kościoła. Gdy miała 88 lat, przeżyła już wszystkich: męża, córkę, zięcia, wnuka. A mimo to wciąż mieszkała sama. Dopiero po pożarze wodociągów i interwencji strażaków, którzy znaleźli ją próbującą rozmrozić rury... płomieniem, przeniosła się do domu opieki. I tam, w La Maison du Lac, spędziła ostatnie lata życia, stając się bohaterką narodową. Zjeżdżali do niej dziennikarze, lekarze, naukowcy. Robine wspomina pierwsze spotkanie: "Myślałem, że jest głucha. Ale kiedy ją przywitałem, odpowiedziała mi bez zawahania. Uśmiechnęła się. Żywa legenda i wciąż obecna". Calment zawarła w 1965 roku nietypową umowę viager (dożywocia) ze swoim prawnikiem André-François Raffrayem. Układ ten zakładał, że Raffray będzie wypłacał klientce comiesięczną rentę aż do jej śmierci, w zamian za prawo do przejęcia jej mieszkania w Arles, kiedy już odejdzie. Calment miała wtedy 90 lat, a Raffray - 47. Z ekonomicznego punktu widzenia wydawało się to rozsądną inwestycją. Życie jednak napisało inny scenariusz. Prawnik zmarł w 1995 roku, a Calment - dwa lata później. W sumie Raffray (a potem jego spadkobiercy) wypłacił jej dwukrotność wartości mieszkania, którego... nigdy nie odziedziczył.

Calment stała się symbolem. Dowodem, że ludzka biologia ma w sobie więcej tajemnic, niż sądzimy. Po jej śmierci w 1997 roku wielu próbowało dotrzeć do rekordu, jaki ustanowiła. Ale nikt jeszcze go nie pobił. A przecież stulatków jest coraz więcej. W 1990 roku było ich na świecie około 95 tysięcy. W 2015 - już ponad 450 tysięcy. Dziś - ponad pół miliona. Organizacja Narodów Zjednoczonych szacuje, że w 2100 roku będzie ich... 25 milionów. W samej Japonii liczba tzw. superstulatków, czyli osób powyżej 110. roku życia, wzrosła w dekadę siedmiokrotnie. Wydaje się, że z każdym rokiem bliżej nam do tego, by setka nie była już wyjątkiem, ale kolejnym etapem życia. Czy to znaczy, że rekord Calment zostanie pobity? Niekoniecznie. Medycyna przedłużyła życie, ale tylko do pewnego momentu. Granica 115 lat wydaje się szczególnym progiem, jakby organizm człowieka miał swoje ukryte maksimum. Najbliżej Calment była Amerykanka Sarah Knauss, zmarła w wieku 119 lat. Potem długo nic. I tylko pojedyncze, coraz rzadsze przypadki. Jak Kane Tanaka z Japonii, która dożyła 118 lat. Ale moda na stulatków trwa. W Dolinie Krzemowej bogaci inwestorzy poddają się transfuzjom młodego osocza, testują terapie genowe, mierzą swój wiek biologiczny co kwartał. Dla niektórych długowieczność stała się nie luksusem, a stylem życia.

A może to nie moda, tylko potrzeba? Pragnienie, by życie nie kończyło się, zanim naprawdę się zacznie? By móc więcej podróżować, kochać, uczyć się... nie przez 60, ale przez 120 lat? Zosia, słuchając w radiu o kolejnej Japonce, która obchodziła 111. urodziny, nie dziwi się już tak bardzo. Dla niej to możliwe. Dla jej pokolenia - być może normalne. Pytanie nie brzmi już jednak: "czy dożyjemy setki?". Pytanie brzmi: "po co?". Bo być może prawdziwym wyzwaniem XXI wieku nie będzie to, ile żyjemy, tylko jak.

Jak długo możemy żyć?

Każdy gatunek ma swoją maksymalną długość życia. Dla myszy to zaledwie cztery i pół roku. Dla psa - około dwudziestu. Dla człowieka? Biolodzy szacują, że granica ta mieści się w okolicach 120-125 lat. Ale to tylko granica. Co innego średnia długość życia. Ta, która mówi nam, ile lat przeciętny człowiek może realnie przeżyć. I ona zmienia się w czasie. W XVIII-wiecznej Polsce chłopiec urodzony w wiejskiej chacie miał niewielką szansę dożyć trzydziestki. W miastach było jeszcze gorzej. Brudna woda, gruźlica, zakażenia poporodowe. Dziś dziecko urodzone w Krakowie czy Gdańsku ma przed sobą średnio ponad 80 lat życia. To niemal trzy razy więcej niż jego pradziadek. Niewiarygodne? A jednak prawdziwe. A co, jeśli powiemy, że ta zmiana to nie koniec? Że właśnie teraz, kiedy w badaniach nad starzeniem się łączą siły genetycy, informatycy, gerontolodzy i filozofowie, zadajemy pytanie, które jeszcze niedawno zostałoby uznane za heretyckie. To nie znaczy, że nie umieramy. Ale może nie umieramy tak, jak nam się wydaje. Nie z powodu jednej choroby, lecz w wyniku skumulowanych uszkodzeń, które nasze ciało znosi przez dziesięciolecia. Słabi odchodzą wcześniej. Ci, którzy zostają, są często "genetycznie błogosławieni", jak mówią naukowcy. Ich organizm, mimo osłabienia, nadal potrafi naprawiać, bronić, regenerować.

W polskim kontekście te dane są równie ważne. Bo choć żyjemy coraz dłużej, jakość życia w późnym wieku wciąż pozostawia dużo do życzenia. Zbyt wielu Polaków umiera na choroby, które można było wykryć wcześniej. Zbyt wielu spędza ostatnie lata życia w samotności, bez aktywności, bez celu. A przecież długowieczność to nie tylko liczba lat. To pytanie o to, jak chcemy żyć i po co. Dziś, gdy medycyna potrafi wydłużyć życie, filozofia musi nas nauczyć, jak z tej szansy skorzystać. Bo może, jak pisał Szekspir, starość pozbawiona zmysłów i smaku nie jest celem, którego pragniemy. Ale starość pełna światła, relacji, ruchu i sensu może już niebawem stanie się normą. A 100 lat przestanie być życzeniem, tylko stanie się początkiem nowego rozdziału.

Zosia nie znała odpowiedzi, ale zaczęła pytać. Czy można żyć 130 lat? A 150? A czy są ludzie, którzy wcale nie umierają? "Nie ma takich" - odpowiedział dziadek. "Każdy kiedyś odchodzi". Choć w jego głosie nie było pewności. Bo dziś to pytanie znowu powraca. Nie jako mit, ale jako realny temat w debatach naukowców. W miarę jak populacja świata zbliża się do 8 miliardów, a laboratoria prześcigają się w odkryciach sposobów spowolnienia lub nawet cofnięcia starzenia się, pytanie o granice życia staje się coraz pilniejsze. Ilu lat może dożyć człowiek? Stu dwudziestu dwóch jak Jeanne Calment? A może stu trzydziestu? Stu czterdziestu pięciu? Czy istnieje biologiczny limit? A jeśli to tylko nasza wyobraźnia go ustala? Naukowcy są podzieleni. Część z nich, nazwijmy ich pesymistami, twierdzi, że życie to knot świecy, który pali się tylko przez określony czas. Że doszliśmy do ściany. Że Calment była wyjątkiem, a nie początkiem nowej ery. Z kolei optymiści widzą rzecz inaczej: że wiek to nie mur, ale próg. Że dzięki nauce, technologii i rozumieniu biologii starzenia się, granice są elastyczne. A sufit? Jeszcze nieznany.

Te spory mają długą historię. Już w 1825 roku Benjamin Gompertz, brytyjski aktuariusz, stworzył matematyczny model pokazujący, że ryzyko śmierci rośnie wykładniczo z wiekiem. Ale tylko do pewnego momentu. Zauważył, że potem coś się zmienia. Ryzyko przestaje rosnąć. Stabilizuje się. Jakby organizm, który dotrwał do późnej starości, przechodził w tryb przetrwania. To właśnie nazwano plateau śmiertelności. Zjawisko obserwowane nie tylko u ludzi, lecz także u muszek, chrząszczy, myszy, krewetek. Jakby biologia miała plan awaryjny dla nielicznych, którzy dotrwają do samego końca. W 2016 roku świat nauki znów się zagotował. Jan Vijg, genetyk z Nowego Jorku, opublikował w "Nature" badanie sugerujące, że ludzka długość życia ma limit. Analiza danych z wielu krajów pokazała, że od lat 70. XX wieku nie przekraczamy granicy 115 lat. Z nielicznymi wyjątkami. Odpowiedź przyszła dwa lata później i była równie głośna. W "Science" zaprezentowano badanie, które zaprzeczało tezom Vijga. Zespół z Rzymu i Kalifornii przyjrzał się prawie 4 tysiącom Włochom powyżej 105. roku życia. Wniosek? Po 105. roku ryzyko śmierci się stabilizuje. Osoba, która dożyje 105 lat, ma około 50% szans na kolejny rok życia i to się nie zmienia przez kolejne lata. Żadnego gwałtownego załamania. Żadnej ściany. Debata trwa. Jedni widzą w danych wyraźny kres. Inni - jedynie statystyczny szum. Granica? Być może jej nie ma. A jeśli jest, nikt nie wie, gdzie.

Długość życia to jednak nie wszystko. Liczy się również to, jak się starzejemy i z czym wchodzimy w późne lata. Naukowcy próbują to zrozumieć, badając ludzi, którzy dożyli ponad setki. I nie tylko przeżyli, lecz także przeszli przez starość w różny sposób. W jednym z takich badań wyróżniono trzy typy stulatków: "przeżywających", "uciekinierów" i "opóźniających choroby". "Przeżywający" to ci, którzy do 80. roku życia zdążyli już przejść co najmniej jedną poważną chorobę związaną z wiekiem i mimo przeciwności zdrowia dożyli sędziwego wieku. Stanowią 24% mężczyzn i aż 43% kobiet. "Uciekinierzy" to szczęśliwcy, 32% mężczyzn i 15% kobiet, którzy dotrwali do osiemdziesiątki bez żadnych poważnych diagnoz. Choroby związane z wiekiem występujące statystycznie po 60. roku życia dopadły ich przeszło dwie dekady później. Natomiast największą grupę stulatków, bo aż 44% mężczyzn i 42% kobiet, stanowią "opóźniający", czyli osoby, u których poważne choroby nie pojawiły się przed setnym jubileuszem urodzin. Co ciekawe, to właśnie mężczyźni, którzy dożywają 100 lat, częściej okazują się "uciekinierami". Ich organizmy długo unikają chorób (ryc. 1.3).

Kobiety natomiast, choć częściej chorują wcześniej, zdają się lepiej znosić przewlekłe dolegliwości i żyją dłużej mimo ich występowania. To pokazuje, że długowieczność to nie jeden wzorzec, ale wiele ścieżek, które prowadzą do tego samego celu: życia długiego, ale też pełnego. Bo może prawdziwe pytanie nie brzmi już, czy możemy dożyć setki, ale jak do niej dojść. I co stanie się dalej. Jean-Marie Robine, badacz długowieczności i ekspert od wspomnianej królowej długowieczności Jeanne Calment, przyznał: "Nie wiemy, jak ją zmierzyć. Nie znamy jeszcze najlepszych metod. Ale wiemy jedno, potrzebujemy więcej danych. I więcej odwagi, by zadawać pytania, które dotychczas uważano za szalone". Bo liczby, choć potrzebne, nie wystarczą (ryc. 1.4).

Biologia starzenia się jest bardziej złożona niż statystyka. Wymaga zrozumienia ewolucji, genetyki, środowiska. Dlatego naukowcy badają nie tylko ludzi, lecz także inne gatunki. Szukają uniwersalnych zasad. Biologicznej logiki życia i śmierci. S. Jay Olshansky, profesor zdrowia publicznego z Chicago, patrzy na to trzeźwo: "Nie ma znaczenia, czy występuje plateau. Większość ludzi i tak nie dotrwa do tych lat. To biologia, nie marzenie". Ale czyż nie każde marzenie zaczyna się od przekroczenia granic? Zosia może kiedyś dożyć czasów, w których setka to dopiero środek drogi. Albo przeciwnie, w których zrozumiemy, że sens życia nie leży w jego długości, a jakości. Bo niezależnie od tego, czy życie ludzkie kończy się przy 115., 122. czy 150. urodzinach, pytanie najważniejsze pozostaje to samo. Co zrobimy z czasem, który mamy?

Czy mamy w sobie zegar śmierci?

Wyobraźmy sobie, że nasze ciało ma wbudowany zegar. Nie taki, który dzwoni o siódmej rano, ale taki, który od chwili narodzin powoli tyka, odliczając czas nie tylko do starości, ale może nawet do biologicznego "wyczerpania". Jak bateria z fabryczną datą ważności. Brzmi jak science fiction? A jednak to pytanie od lat rozpala wyobraźnię biologów i lekarzy. Czy naprawdę mamy w sobie mechanizm, który mówi naszym komórkom, kiedy zacząć się starzeć? Już w połowie XX wieku brytyjski biolog i noblista Peter Medawar postawił tezę, która do dziś robi wrażenie swoją brutalną prostotą. Według niego starzenie się to efekt uboczny faktu, że... przestaliśmy być potrzebni z punktu widzenia ewolucji. Po przekazaniu genów natura "odpuszcza". Nasza konserwacja po zakończonym rozrodzie nie jest już priorytetem. Tom Kirkwood, inny naukowiec, rozwinął ten pomysł, tworząc teorię "jednorazowej somy". Według niej organizm inwestuje zasoby tylko na tyle, by umożliwić przeżycie i przekazanie genów. A potem - cóż - zaczynamy się zużywać. Misja wykonana. Łosoś, który złożył ikrę, umiera w ciągu kilku dni. Jętka może żyć zaledwie kilka godzin, jej jedyną funkcją jest rozmnażanie. Zdarzają się jednak cuda. Niektóre żółwie i rekiny żyją ponad 150 lat. A meduza Turritopsis dohrnii, jak już wspomnieliśmy, jest w stanie się odmładzać. Dosłownie cofać swój cykl życia i wracać do wcześniejszej formy. Rośliny też bywają zaskakujące, na przykład nagietki, które potrafią przez długi czas czekać na zapylenie i nie starzeją się, dopóki nie ma szansy na reprodukcję. Jakby same decydowały, kiedy zacząć się starzeć. Człowiek jest pod tym względem wyjątkiem. Zwłaszcza kobiety. Z punktu widzenia ewolucji mogłyby "zniknąć" po menopauzie. A jednak żyją często kolejne 30-40 lat. To zjawisko tłumaczy tzw. hipoteza babci. Zakłada, że kobiety po menopauzie odegrały ważną rolę w przetrwaniu gatunku. Wspierając córki i wnuki, przekazując wiedzę, opiekując się potomstwem. Wśród Inuitów, Aborygenów czy rdzennych społeczności Afryki starsze kobiety były skarbnicą wiedzy o ziołach, porach połowów, historii rodu. Były potrzebne i może właśnie to przedłużyło ich życie.

Spojrzenie w przyszłość

Nie istnieje jeden "gen starzenia się". Nie ma biologicznego przycisku, który włącza się po pięćdziesiątce i oznajmia komórkom: "czas się rozpadać". Starzenie się to efekt powolnego nagromadzenia drobnych usterek. Stres oksydacyjny, uszkodzenia DNA, zmniejszająca się zdolność regeneracji. Istnieją jednak geny, które mogą modulować tempo tych procesów. Przykład? Gen FOXO3. Jego określone warianty są częściej spotykane u stulatków. Albo APOE, który wpływa na ryzyko rozwoju choroby Alzheimera. Albo rodzina SIRT, której członkowie zwani są "genami długowieczności". Jest jedno "ale": te geny nie działają w próżni. Ich ekspresja zależy od środowiska. Od tego, jak śpimy, co jemy, czy się ruszamy. Bliźnięta jednojajowe, teoretycznie identyczne pod względem genetycznym, mogą się starzeć zupełnie inaczej, jeśli prowadzą odmienne życie. Jedno będzie siwieć i garbić się już po czterdziestce, drugie biegać maratony w wieku 60 lat. Geny dają potencjał, ale to styl życia decyduje, czy go wykorzystamy. Czy więc starzenie się to przeznaczenie? Nie. Jesteśmy bardziej jak zegarki z możliwością ręcznego nakręcania. Możemy przyspieszyć zużycie albo zadbać o jego spowolnienie. Właśnie o tym jest ta książka. O szansie, by zrozumieć zegar biologiczny i nauczyć się z nim współpracować.

Gdy Zosia dorosła, ciśnienie krwi mierzyło się już nie tylko u lekarza. Jej zegarek robi to automatycznie, codziennie, bezboleśnie, bezszelestnie. Ale to, co najbardziej ją fascynowało, to coś zupełnie nowego - wynik, który pojawia się raz na kwartał w aplikacji. Wiek biologiczny. Nie ten z dowodu. Ten prawdziwy. Ten, który opowiada, jak starzeją się jej komórki, jak funkcjonują mitochondria, jak bardzo organizm odbiega od metryki. I to on, bardziej niż kalendarz, mówi, kiedy warto zwolnić. Kiedy iść pobiegać. Kiedy odstawić cukier. Kiedy wreszcie się wyspać. Jeszcze dekadę wcześniej takie pomiary wydawały się zarezerwowane dla naukowców z laboratoriów, dla startupów z Kalifornii, dla ekscentryków gotowych zapłacić tysiące dolarów za kilka wskaźników z próbki krwi. Coś się jednak zmieniło. Testy stały się tańsze, dokładniejsze i coraz bardziej dostępne. Już nie tylko na potrzeby badań. Dziś wiele osób, często zupełnie zdrowych, chce wiedzieć, ile naprawdę ma lat. Nie tych zapisanych w urzędzie, ale tych, które noszą w komórkach, w naczyniach krwionośnych, w mikrobiomie jelit. Niektórzy mówią, że to fanaberia, lecz coraz więcej ekspertów uważa inaczej. Że to przyszłość medycyny. Bo może wcale nie chodzi o to, by leczyć, gdy już coś się zepsuje. Może chodzi o to, by zapobiegać. Mądrze, celnie, zanim pojawią się objawy. A wiek biologiczny może być naszym wewnętrznym GPS-em. Mapą czasu, którą każdy z nas nosi w sobie, tylko trzeba nauczyć się ją odczytywać. I choć jeszcze dziś mało który lekarz zapyta o wiek epigenetyczny czy długość telomerów, za 10-20 lat może to być rutynowa praktyka. Jak pomiar ciśnienia. Jak morfologia. Bo przyszłość zdrowia może nie zaczynać się od diagnozy, ale od wglądu w to, jak się starzejemy naprawdę. Bo może właśnie dziś stoimy na progu rewolucji, która zmieni sposób, w jaki myślimy o starzeniu się i o samym życiu. Już nie czekamy, aż pojawi się choroba. Uczymy się patrzeć głębiej. W komórki, w geny, w sygnały, jakie wysyła nasze ciało każdego dnia.

Czy to oznacza, że można cofnąć zegar biologiczny? A jeśli tak, jak to zrobić mądrze i bezpiecznie? W kolejnych rozdziałach tej książki spróbujemy razem rozłożyć złożoną układankę długowieczności na części, które łatwo zrozumieć. Nawet jeśli dziś wydają się zarezerwowane dla naukowców.

Można będzie się dowiedzieć się:

- jak się starzeją nasze ciało i mózg;

- czy naprawdę istnieją leki i suplementy spowalniające proces starzenia się;

- co mówi o nas wiek biologiczny i jak go zmierzyć;

- jakie geny odziedziczyliśmy i co możemy z tym zrobić;

- czy sztuczna inteligencja może pomóc nam żyć dłużej i zdrowiej;

- dlaczego aktywność fizyczna, dieta, mikrobiom i sen to nie tylko porady z poradnika, ale elementy terapii przyszłości.

To będzie podróż przez fakty naukowe, historie i odkrycia, które zmieniają naszą codzienność. Krok po kroku pokażemy zainteresowanym, jak zrozumieć i poukładać własną drogę ku długowieczności.

Piśmiennictwo

1. Ahadi S., Zhou W., Schüssler-Fiorenza Rose S.M. i wsp.: Personal aging markers and longitudinal health trajectories in a multi-omics longitudinal cohort. Nat. Aging 2021; 1(5): 598-610.

2. Evert J., Lawler E., Bogan H., Perls T.: Morbidity profiles of centenarians: Survivors, delayers, and escapers. J. Gerontol. A. Biol. Sci. Med. Sci. 2003; 58(3): 232-237.

3. Gavrilov L.A., Gavrilova N.S.: Mortality measurement at advanced ages: A study of the Social Security Administration Death Master File. N. Am. Actuar. J. 2015; 19(3): 201-214.

4. GBD 2019 Diseases and Injuries Collaborators: Global burden of 369 diseases and injuries in 204 countries and territories, 1990-2019: A systematic analysis. Lancet 2020; 396(10258): 1204-1222.

5. JAMA Network: Global divide between healthspan and lifespan. JAMA Netw. Open. 2024; 7(2): e245678.

6. Kenyon C.J.: The genetics of ageing. Nature 2010; 464(7288): 504-512.

7. Li Y., Schoufour J.G., Wang D.D. i wsp.: Healthy lifestyle and life expectancy free of cancer, cardiovascular disease, and type 2 diabetes: Prospective cohort study. BMJ 2020; 368: l6669.

8. Shen X., Wang C., Zhou X. i wsp.: Nonlinear dynamics of multi-omics profiles during human aging. Nat. Aging 2024; 4(11): 1619-1634.

9. World Health Organization: Country Health Profile: Poland 2023, https://eurohealthobservatory.who.int/docs/librariesprovider3/countryhealth-profiles/chp2023pdf/chppoland.pdf [dostęp: 21.07.2025].

10. World Health Organization: Global Health Observatory data repository - Life expectancy. 2024, https://data.who.int/countries [dostęp: 21.07.2025].

11. Zhang Y., Murata S., Schmidt-Mende K. i wsp.: Do people reach 100 by surviving, delaying, or avoiding diseases? A life course comparison of centenarians and non-centenarians from the same birth cohorts. Geroscience 2025; 47(3): 3539-3549.

Rozdział 2Jak się starzejemy? Dwanaście filarów starzenia się

Wśród naukowców toczy się wiele dyskusji na temat mechanizmów, które przyczyniają się do procesu starzenia. Choć badacze wyróżniają dziś 12 głównych filarów starzenia się, trzeba pamiętać, że nie działają one w izolacji. Te procesy biologiczne są ze sobą powiązane, wzajemnie się napędzają i przenikają, dlatego każdy podział między nimi jest w pewnym sensie umowny. Żeby jednak lepiej zrozumieć, jak starzeje się nasze ciało, zaproponowano trzy podstawowe kryteria, które powinien spełniać każdy z tych mechanizmów. Po pierwsze, musi być to zjawisko, które pojawia się i pogłębia z wiekiem. Po drugie, jeśli sztucznie nasilimy ten mechanizm, proces starzenia się przyspieszy. I wreszcie najważniejsze, jeśli uda się go ograniczyć lub zahamować, można realnie spowolnić starzenie się, a w niektórych przypadkach nawet częściowo je cofnąć.

Współczesna nauka nie koncentruje się już tylko na wyliczaniu objawów starzenia się, ale coraz częściej bada jego rzeczywiste przyczyny. Oznacza to, że staramy się lepiej ogarnąć, co się dzieje na poziomie molekularnym, komórkowym i całego organizmu. Zrozumienie tych procesów jest kluczowe, jeśli chcemy skutecznie opóźnić starzenie się lub poprawić zdrowie na jego późniejszych etapach. Co ważne, by móc ocenić, czy organizm naprawdę się starzeje (czyli biologicznie, a nie tylko "metrykalnie"), potrzebujemy obiektywnych metod pomiaru. Tylko za ich pomocą możemy rzetelnie sprawdzić, czy dana interwencja, taka jak nowy lek, zmiana diety, aktywność fizyczna czy terapia molekularna, rzeczywiście spowalnia starzenie się organizmu, czy może nie przynosi żadnych efektów. Właśnie dlatego tak istotne staje się mierzenie różnicy między wiekiem biologicznym a chronologicznym.

Aby to osiągnąć, naukowcy korzystają dziś z coraz bardziej precyzyjnych narzędzi. Są to m.in. testy wydolnościowe, które oceniają, ile energii zużywa organizm w spoczynku i podczas wysiłku, a także testy funkcjonalne - badające sprawność poznawczą, szybkość reakcji czy działanie zmysłów. Coraz częściej wykorzystywane są też zaawansowane technologie "omiczne", takie jak genomika, epigenomika, transkryptomika, proteomika czy metabolomika. Te narzędzia pozwalają śledzić zmiany w obrębie poszczególnych komórek, często w czasie rzeczywistym, i dają wyjątkową możliwość oceny procesów starzenia się z niespotykaną wcześniej dokładnością. Dzięki tym odkryciom możemy coraz lepiej zrozumieć, dlaczego ludzie starzeją się w różnym tempie, co przyspiesza lub spowalnia ten proces. I co najważniejsze, co możemy zrobić, aby żyć dłużej, zdrowiej i bardziej świadomie. Wiek metrykalny może być tylko liczbą. To biologia pokazuje, ile mamy naprawdę lat. Mniej jasne jest natomiast, co powoduje te uszkodzenia na poziomie molekularnym i dlaczego mogą być naprawiane w młodych organizmach, a w starszych już nie. Z wiekiem dochodzi do kumulacji i nieco upraszczając - serwis, czyli nasz organizm, nie nadąża z naprawami nazbyt szybko przybywających usterek.

Niestabilność genomu

Jednym z kluczowych mechanizmów w kontekście starzenia się jest niestabilność genomu. Nasze DNA, zawierające zapis do prawidłowego funkcjonowania organizmu, znajduje się stale w niebezpieczeństwie. Z zewnątrz zagraża mu np. promieniowanie UV czy dym tytoniowy (przy okazji radzimy palaczom radykalne porzucenie nałogu) albo inne toksyny. Od wewnątrz - m.in. mityczne wolne rodniki, czyli reaktywne formy tlenu (reactive oxygen species, ROS) w mitochondriach. A propos codzienności, to każdego dnia powstaje od 10 tysięcy do 1 miliona uszkodzeń DNA w każdej komórce. Sic! Na szczęście komórki wyposażone są w wysoce wydajne mechanizmy naprawcze, które w większości przypadków skutecznie eliminują te uszkodzenia. Z czasem jednak mechanizmy przestają być skuteczne i część uszkodzeń pozostaje nienaprawiona. Ludzki organizm jest z założenia fabryką niemal doskonałą. Jedną z jego fascynujących zalet stanowi umiejętność naprawy DNA i to przejawiająca się na wielu poziomach. Tak jakby ów warsztat zatrudniał mechaników wszystkich dostępnych na rynku usterek i do tego byliby to fachowcy z CV bez zarzutu. Wspomnieliśmy jednak, że niestety nasi mechanicy z czasem mają za dużo roboty i sami też się starzeją. Przecież zasuwają na pełnych obrotach i mają za krótkie urlopy. To prowadzi do kumulacji, a w konsekwencji do tytułowej niestabilności genomu. Nagromadzone uszkodzenia DNA zwiększają ryzyko mutacji, które mogą prowadzić do powstawania nowotworów. To tłumaczy, dlaczego ryzyko zachorowania na raka rośnie z wiekiem. Uszkodzenia DNA mogą indukować stan senescencji komórkowej. Już wyjaśniamy ten mało znany termin: starzejące się komórki tracą zdolność do podziałów, ale nie są eliminowane przez organizm. Zalegają jak niepożądane chemikalia pod ziemią. Te starzejące się komórki są prozapalne i uszkadzają tkanki i narządy, co ostatecznie może skutkować osłabieniem funkcji mózgu, serca czy mięśni.

Zaskakujące jest to, że nawet u młodych ludzi komórki mogą mieć setki mutacji. Na przykład w komórkach nabłonka przełyku młodych osób już widać znaczne zmiany genetyczne, które z wiekiem tylko się nasilają. Organizm toleruje pewną liczbę mutacji, ponieważ pełna naprawa DNA jest bardzo kosztowna energetycznie. Oczywiście ta strategia przetrwania kosztem stabilności genomu ma swoje granice. Badania porównawcze pokazują, że tempo mutacji somatycznych, czyli tych, które są ściśle związane ze zmianami nowotworowymi, jest odwrotnie proporcjonalne do długości życia w różnych gatunkach. Choć nie ma jednoznacznych dowodów, że naturalne tempo mutacji bezpośrednio wywołuje starzenie się, istnieje wiele dowodów na to, że zaburzenia w mechanizmach naprawy DNA mogą je przyspieszać.

Jest jednak światełko w tunelu. Proszę zapamiętać nazwę sirtuina 6 (SIRT6). Odgrywa ona zasadniczą rolę w naprawie uszkodzeń DNA. Zwiększona produkcja SIRT6 w badaniach na modelu zwierzęcym nie tylko zmniejszała niestabilność genomu, lecz także niwelowała pęknięcia dwuniciowych DNA i w efekcie, co kluczowe, wydłużała życie. Mało tego, SIRT6 może wspierać metabolizm glukozy i równowagę energetyczną, a to kolejny krok w stronę długowieczności. Badania nad tym białkiem sugerują, że może być jednym z kluczowych czynników wpływających na długość życia między gatunkami. Takie interwencje mogą opóźniać proces starzenia się oraz zmniejszać ryzyko wystąpienia chorób związanych z wiekiem. Chociaż terapie te są jeszcze w fazie badań, otwierają nowe możliwości dla medycyny długowieczności.