W cieniu wielkiej fali. Eseje o japońskim druku i drzeworycie - Olga Yoshida-Mądrowska

Rynek wydawniczy okresu Edo. Przyczynek do historii japońskiego papiernictwa i drukarstwa

Nie da się ukryć, że obraz okresu Edo (1603-1868) w dużej mierze zdominowany został przez drzeworyt ukiyo-e. Góra Fuji, tłumy na ulicach, piękne kobiety, aktorzy i wojownicy - to w oczach mieszkańców Zachodu kwintesencja sztuki "Kraju Kwitnącej Wiśni"[1]. Przy takiej popularności barwnego drzeworytu zaskakuje fakt, jak bardzo pomijanym obszarem jest japońska era druku i takie dzieła japońskiej sztuki drukarskiej, jak książki.

Choć era ukiyo-e, a szczególnie dojrzały okres drzeworytu cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem badaczy, samo zjawisko drzeworytu - czyli ukiyo-e hanga - wydaje się być omawiane w oderwaniu od rynku wydawniczego, ówczesnej mody i wydań książkowych powieści czy kronik. To one napędzały wyobraźnię twórców, a nierzadko wpływały na tematykę drzeworytów.

W XIX-wiecznej Japonii rynek wydawniczy był już bardzo rozwinięty, a warsztaty drukarskie działały prężnie. Drukiem ukazywały się najnowsze powieści, podręczniki, prace filozoficzne oraz dawne teksty z kanonu rodzimej literatury. Poziom oświaty był wysoki; Conrad Totman twierdzi, że jeszcze przed otwarciem granic kraju w 1854 roku nawet blisko połowa mężczyzn i co dziesiąta kobieta potrafiła czytać i pisać[2]. Książki i drzeworyty, czyli teksty i obrazy, miały ogromny wpływ na kształtowanie światopoglądu kolejnych pokoleń - pozwalały na wymianę myśli i poglądów oraz na rozpowszechnianie wiedzy zarezerwowanej niegdyś tylko dla nielicznych.

Papiernictwo w Chinach i w Japonii

Popularność druku związana była oczywiście z wczesnym wynalezieniem, udoskonaleniem produkcji i rozpowszechnieniem papieru. Wynaleziony on miał zostać w Chinach w 105 roku n.e. przez dostojnika cesarskiego Cai (Ts'ai) Luna[3], a od III wieku był już w powszechnym użyciu. Pierwotnie stanowił materiał dość nietrwały, wykonywany z pulpy roślinnej, głównie konopnej. Początkowo używany był też przede wszystkim do dekoracji domów i świątyń[4]. Kolejne modyfikacje w procesie produkcji i zmiana materiałów (m.in. stare tkaniny, później drewno morwowe) owocowały jednak uzyskiwaniem coraz trwalszych i lepszych rodzajów papieru, który wykorzystywany był już jako materiał piśmienniczy, opatrunkowy czy papier toaletowy. W X wieku Chiny mogły nawet pozwolić sobie na produkcję banknotów. Pierwsze takie pieniądze wprowadzono do obiegu w 1024 roku w Chengdu w prowincji Syczuan, za czasów dynastii Song (970-1279)[5]. Z Chin papier trafił do Korei; rozpowszechnił się również w krajach arabskich.

Trudno określić, jaką drogą papier trafił do Japonii z kontynentu - bezpośrednio z Chin czy przez Koreę. Przeważa pogląd, że jest to zasługą chińskich poselstw i że został on przywieziony przez mnichów wraz z buddyzmem[6], a tym, który przedstawił nowy materiał Japończykom, miał być buddyjski mnich D?ky? (zm. 772)[7], choć nie ma na to żadnych dowodów. Z całą pewnością natomiast w Japonii od samego początku papier związany był ze środowiskiem buddyjskim i służył rozpowszechnianiu myśli religijnej oraz wizerunków buddów[8] i bodhisattwów[9]. Prawdopodobnym wydaje się również, by pierwsze spotkanie Japończyków z tym materiałem mogło nastąpić dużo wcześniej, poprzez kontakty z Koreańczykami. Niektóre źródła mówią, że znany był już za panowania Himiko (zm. ok. 248)[10], ale nie wywarł wówczas takiego wpływu na ówczesnych Japończyków. Pierwsze wzmianki o wyrabianiu papieru na miejscu, w Japonii, datowane są na 610 rok[11].

Japończycy podeszli do papieru, podobnie jak do wszystkich nowości z Chin, bardzo pragmatycznie - w pierwszej kolejności poszukując odpowiednika dla chińskiego drewna do produkcji pulpy. Tradycyjny papier japoński - washi [??] (dosłownie "papier japoński") - wyrabiano z drewna morwy (k?zo)[12], wikstroemii (gampi), edgeworthii papierodajnej (mitsumata) lub konopi[13]. Materiał był gotowany przez kilka godzin i rozdrabniany. Poza tym Japończycy dodawali do masy roztarte korzenie ketmii, nazywanej w Japonii tororo lub tororo-aoi, które były naturalnym materiałem wiążącym[14]. Dzięki niemu papier japoński był cieńszy, ale przy tym bardziej giętki i wytrzymały; co więcej, obecność tororo-aoi jest obecnie jednym z wyróżników dobrego washi. Cechą washi była również widoczna lekko włóknista struktura, której w żaden sposób nie maskowano[15]. Arkusze uzyskiwano poprzez wielokrotne zaczerpywanie masy papierniczej na bambusowe sita, rozprowadzanie i odcedzanie wody. Była to trudna metoda, zwłaszcza przy dużych rozmiarach stosowanych sit, ale pozwalała na kontrolowanie grubości otrzymanej kartki papieru.

Japończycy w wykorzystywaniu papieru byli bardziej kreatywni niż Chińczycy i Koreańczycy. Z tego materiału wykonywano przesłony w przesuwnych ścianach, oklejano parawany, ściany domów, pudełka, a z lakowanego papieru tworzono lekkie, ale trwałe dekoracje samurajskich hełmów. Poza tym Japonia znała też papierowe ubrania, ozdoby, torby, parasole i latarnie[16]. Był to również popularny materiał do produkcji wachlarzy i zabawek - kultura ta utrzymała się praktycznie do dnia dzisiejszego (np. origami czy liczne rodzime gry karciane - iroha, hanafuda, menko). Około 1800 roku produkcją papieru zajmowało się aż 100 tysięcy japońskich gospodarstw[17].

Ciąg dalszy dostępny w pełnej wersji ebooka/książki.

___

Rekonstrukcja stanowiska drukarza z muzeum Edo-Tokyo Hakubutsukan. Z lewej baren, z prawej szczotki do nakładania farby (fot. autorka).

Widok na oznaczenia na krawędzi strony przy rozchyleniu podwójnej złożonej i zszytej strony. Od góry tytuł publikacji, oddzielony czarnym znacznikiem numer zwoju, a poniżej oddzielony podwójną poziomą linią numer strony (fot. autorka, dzięki uprzejmości Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa w Grębocinie k. Torunia).

Fotografia obrazująca grubość podwójnej strony japońskiej książki w świetle dziennym. Dobrze widoczna jest struktura czerpanego papieru (fot. autorka, dzięki uprzejmości Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa w Grębocinie k. Torunia).

Grzbiety zszywanych książek. Uwagę zwraca tłoczony wzór papieru na okładkach (fot. autorka, dzięki uprzejmości Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa w Grębocinie k. Torunia).