UZALEZNIENIA
MEDIALNE
AGNIESZKA OGONOWSKA
UZALEZNIENIA
MEDIALNE
UWARUNKOWANIA
LECZENIE
PROFILAKTYKA
Kraków 2018
Seria Psychologia stosowana
Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Wydanie II poszerzone
Recenzent: prof. dr hab. Jacek Pyżalski (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) Redakcja: Iwona Dudzińska
Korekta: Maria Kasza, Magdalena Rząsa Projekt okładki i przygotowanie do druku: Dariusz Piskulak Fotografia na okładce: Andi_Graf (Pixabay) Wykorzystane ilustracje: PantherMedia
? Copyright by Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2021
? Copyright by Agnieszka Ogonowska
ISBN 978-83-65669-82-7
Opracowanie typograficzne: Mateusz Nizianty Wydawnictwo Edukacyjne
Kraków, ul. Wielkotyrnowska 35
www.we.pl | handel@we.pl | 12 638 00 50
Spis treści
Wprowadzenie
7
Rozdział 1: Media i człowiek - charakterystyka i uwarunkowania patologicznych relacji
9
Nowe media. Nowe uzależnienia
11
Istota uzależnienia
19
Uzależnienie medialne. Czym jest? Jakie są podstawowe typy uzależnień?
24
Typy uzależnień behawioralnych (od czynności) 28
Zasoby jednostki i ich wpływ na rozwój i wyjście z nałogu 31
Etapy uzależnienia oraz mechanizmy rządzące nałogowym zachowaniem
39
Objawy uzależnienia u dzieci i młodzieży 42
Patologiczne uzależnienie od mediów jako wynik radzenia sobie z sytuacją stresową
44
Uzależnienia medialne a cechy nowych mediów 47
Źródła atrakcyjności Internetu
50
Uzależnienie i zagrożenie uzależnieniem od Internetu u dzieci i młodzieży
52
Zagrożenia (w) Sieci
61
Potencjalnie uzależniające cechy gier komputerowych 64
Siecioholizm: podstawowe typy i rodzaje patologicznego uzależnienia od Internetu
67
Patologiczny hazard i e-hazard
76
Uzależnienie od telefonu komórkowego/smartfona 79
Podatność na uzależnienia medialne
81
Ambiwalencja. Typy konfliktów wewnętrznych i międzyludzkich a patologiczne wzorce korzystania z mediów 85
Rozdział 2: Leczenie patologicznego korzystania z mediów 89
Terapia poznawczo-behawioralna i dialog motywacyjny.
Wprowadzenie
93
Jak motywować nastolatka do podjęcia terapii?
97
Rola terapeuty w procesie motywacji nastolatka do podjęcia terapii 100
Dialog motywujący w terapii uzależnień 106
Dynamika i fazy procesu zmiany w leczeniu 108
Nawroty i wpadki
111
Myśli automatyczne. Schematy. Zniekształcenia poznawcze 113
Praca z rodziną uzależnionego na przykładzie siecioholizmu 117
Uzależnienia a problem relacji dziecka z jego opiekunami 126
Współuzależnienie
129
Rozdział 3: Profilaktyka patologicznego korzystania z mediów 131
Poziomy i strategie działań profilaktycznych 135
Założenia programu profilaktycznego: analiza podstaw wybranego projektu
142
Przeciwdziałanie Patologicznemu Używaniu Internetu i nadużywaniu komputera przez dzieci i młodzież szkolną: projekt pierwszy
"systemowy"
149
Cele szczegółowe działań profilaktycznych: analiza projektu pierwszego
153
Przewidywane korzyści i rezultaty wynikające z wdrożenia działań profilaktycznych
154
Metody ewaluacji przeprowadzonych działań profilaktycznych 155
Przeciwdziałanie Patologicznemu Używaniu Internetu i nadużywaniu komputera przez dzieci i młodzież szkolną: projekt drugi adresowany do pracowników oświaty
157
Podstawy teoretyczne projektu
159
Zakładane efekty działań profilaktycznych 160
Metody ewaluacji przeprowadzonych działań profilaktycznych 160
Edukacja medialna jako forma profilaktyki uzależnień 162
Zakończenie: w stronę modelu zdrowego życia 169
Bibliografia
173
Wprowadzenie
Oddaję w ręce Czytelników nowe, zaktualizowane i rozszerzone wydanie książki pierwotnie zatytułowanej Uzależnienia medialne, czyli o patologicznym wykorzystaniu mediów. Publikacja ta trafiła na rynek wydawniczy po raz pierwszy w 2014 r. nakładem Wydawnictwa Edukacyjnego w Krakowie. Decyzja o wznowieniu książki była podyktowana kilkoma ważnymi powodami. Po pierwsze, relatywnie szybko wyczerpał
się nakład książki w ilości 1000 egzemplarzy, co świadczy o wzrastają-
cym zainteresowaniu tą problematyką, po wtóre - rozwinęły się same media oraz dynamicznie przyrosła liczba badań empirycznych i studiów teoretycznych dotyczących tytułowej problematyki; po trzecie - autorka książki nadal, przez ostatnie cztery lata, rozwijała w Polsce i za granicą własne badania dotyczące uzależnień medialnych, metod leczenia oraz form profilaktyki. Istotnym czynnikiem było również to, iż w oparciu o tę książkę, a więc z jej aktywnym wykorzystaniem, powstało wiele projektów i działań edukacyjnych (szkoleń, warsztatów, treningów, prelekcji) w Niepublicznym Instytucie Kształcenia Nauczycieli WE w Krakowie oraz w Ośrodku Badań nad Mediami Uniwersytetu Pedagogicznego im.
Komisji Edukacji Narodowej. Spotkania z nauczycielami, rodzicami, pra-cownikami systemu oświaty, psychologami i pedagogami szkolnymi -
7
w kontekście tych działań oraz towarzyszące im konsultacje i działania diagnostyczne - przyniosły autorce wiele korzystnych doświadczeń, które zostały wykorzystane w II wydaniu (za co pragnę Uczestnikom i Uczestniczkom szkoleń, warsztatów i spotkań serdecznie podziękować).
Książka została zatem zaktualizowana o nowe wyniki badań, opisy nowoczesnych form profilaktyki i terapii oraz wskazówki bibliograficzne.
Napisana jest przystępnym językiem, a jej struktura i kompozycja sprzy-ja zarówno lekturze całościowej (do której zachęcam Czytelnika), jak również fragmentarycznej (lektura konkretnego rozdziału). Celem książ-
ki jest przedstawienie uwarunkowań i typów uzależnień medialnych oraz związanych z nimi metod profilaktyki i leczenia. Dotyczy przede wszystkim dzieci i młodzieży szkolnej, choć poczynione w niej ustalenia, np. te dotyczące uwarunkowań uzależnień, mają charakter uniwersalny.
Publikacja ta, podobnie zresztą jak i jej pierwsze wydanie, adreso-wana jest do nauczycieli, wychowawców, rodziców, pedagogów i psychologów szkolnych. To właśnie członkowie tych grup i środowisk wy-chowawczych jako pierwsi mogą zaobserwować niepokojące zmiany w zachowaniach swoich podopiecznych oraz odpowiednio wcześnie na nie zareagować, na tyle wcześnie, by nie doszło do bardziej zaawansowa-nych etapów i dramatycznych skutków nałogu. Adresatami tej publikacji są również studenci psychologii, pedagogiki, nauk o zdrowiu i innych nauk społecznych oraz medycznych, którzy pragną pogłębić swoją wie-dzę związaną z poruszaną tu problematyką.
Serdeczne podziękowania pragnę złożyć moim Kolegom i Koleżan-kom z AGH, Uniwersytetów: Jagiellońskiego i Pedagogicznego, którzy wdrażali ze mną projekty edukacyjne związane z nowymi technologia-mi. Szczególne podziękowania kieruję pod adresem Dyrektora Niepu-blicznego Instytutu Kształcenia Nauczycieli, prof. Bolesława Farona, za wsparcie finansowe i logistyczne w realizacji tych działań, oraz Pre-zesa Wydawnictwa Edukacyjnego w Krakowie. Pani mgr Agacie Żuk dziękuję za promocję obu książek i innych moich publikacji autorskich i wieloautorskich w seriach wydawniczych: "Psychologia stosowana"
oraz "Kultura i Społeczeństwo", zaś Pani Redaktor Iwonie Dudzińskiej za ich profesjonalną korektę i przygotowanie do druku. Pragnę również podziękować JM Rektorowi prof. Kazimierzowi Karolczakowi i Władzom Uczelni, Prorektorowi ds. Nauczania Prof. Bogusławowi Skowronkowi, 8
Prorektorowi ds. Nauki Mariuszowi Wołosowi oraz Dziekanowi Wydzia-
łu Filologicznego Prof. Piotrowi Borkowi za dofinansowanie wielu tych projektów wydawniczych.
Rozdział 1
Media i człowiek -
charakterystyka
i uwarunkowania
patologicznych relacji
Różne media towarzyszyły rozwojowi istot humanoidalnych. Począt-kowo były to mimowolne odgłosy, a potem intencjonalnie tworzone dźwięki, które stopniowo przemieniły się w język i mowę o charakte-rze symbolicznym i konwencjonalnym, czyli opartym na umowie spo-
łecznej. Znaki wykonane i pozostawione w ludzkich skupiskach, w tym malowidła naskalne, współcześnie przybierają często charakter wir-tualny i schematyczny, jak choćby popularne emotikony i memy lub realny - jak graffiti czy znaki drogowe. Wszystkie wcześniejsze formy komunikacji społecznej spotykane w rozwoju filogenetycznym człowieka obecne są, choć w bardziej zaawansowanej formie, w mediach współczesnych, zarówno tych tradycyjnych - jak książka drukowana, 9
film, sztuka piękna czy użytkowa, jak i w nowych mediach. Te ostatnie są interaktywne i umożliwiają zapośredniczone technologicznie formy komunikacji online. Media wytworzone przez człowieka służyły wymia-nie informacji, ekspresji emocji i uczuć, rejestrowaniu przeszłości i in-dywidualnych doświadczeń i wytwarzaniu więzi międzyludzkiej, w tym międzygeneracyjnej. Współcześnie jednak zaawansowane technologie informacyjno-komunikacyjne często wyzwalają zachowania, które nie służą rozwojowi jednostek i społeczeństw, a wręcz ten rozwój upośle-dzają, prowadząc do utraty zdrowia i życia.
Warto również zwrócić uwagę, iż fraza: "leczenie przez media" ozna-cza w języku polskim zarówno leczenie poprzez media (np. kinotera-pia, filmoterapia, arteterapia, biblioterapia, muzykoterapia itd.) i wtedy określenie to funkcjonuje na zasadzie okolicznika sposobu, jak również leczenie wynikające z faktu uprzedniego korzystania z mediów (np. jak ma to miejsce w kontekście patologicznego użytkowania mediów, np.
gier sieciowych lub telewizji). W tym ostatnim przypadku mamy do czy-nienia z okolicznikiem przyczyny. Niezależnie jednak od prowadzonych na tym gruncie "gier" i analiz językowych (język wszak też jest medium komunikacji) problematyka związków psychologii z mediami wydaje się istotna, zarówno z powodu możliwości, jakie oferuje współczesnemu człowiekowi cywilizacja medialna, jak i zagrożeń z nią związanych, jakim musi on stawić czoła. Rozdział pierwszy został w całości poświęcony tej drugiej kwestii.
Aby przeczytać dalej...
Zapraszamy do księgarni!
