? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Jerzy Mackiewicz

Wydawca: Joanna Szejba

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Anna Kołodziejska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24792-8

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.200

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawatel. 22 695 43 21www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

Księgarnia wysyłkowa:tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Przedmowa

Rozpoczynając przed ponad dekadą specjalizację z okulistyki w Samodzielnym Publicznym Klinicznym Szpitalu Okulistycznym w Warszawie nie sądziłam, że moja droga zawodowa tak silnie zwiąże się z ultrasonografią. Stało się tak dzięki umożliwieniu mi rozwoju w tym zakresie przez Pana prof. dr hab. n. med. Jacka P. Szaflika - Kierownika Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. To właśnie Panu Profesorowi składam serdeczne podziękowania za inspirację, nieocenioną pomoc, kierownictwo merytoryczne i wyjątkową życzliwość.

Z całego serca dziękuję moim Najbliższym za natchnienie do napisania tej książki, za nieustanne wsparcie, cierpliwość, wyrozumiałość i wszechstronną pomoc.

Mam ogromną satysfakcję z tego, że moim doświadczeniem w tym temacie mogę dzielić się z innymi lekarzami zarówno podczas codziennej pracy w Klinice, jak również podczas prowadzonych przeze mnie kursów z ultrasonografii gałek ocznych i oczodołów, obejmujących część teoretyczną i najważniejszą - część praktyczną.

Ultrasonografia w okulistyce odgrywa bardzo istotną rolę diagnostyczną, zwłaszcza w sytuacjach, gdy standardowe badanie dna oka jest niemożliwe do wykonania lub jest utrudnione. Jest to nieinwazyjna, szybka i bezpieczna metoda obrazowania struktur gałek ocznych oraz oczodołów. Pozwala na diagnostykę chorób ciała szklistego, siatkówki, naczyniówki, nerwu wzrokowego. Jest nieocenioną metodą przy rozpoznaniu i różnicowaniu guzów wewnątrzgałkowych, a także przy monitorowaniu ich leczenia lub ocenie postępu choroby. Ultrasonografia wykorzystywana jest także przy ocenie zmian pourazowych i wykrywaniu obecności ciał obcych.

Niniejsza książka jest pierwszym opracowaniem w języku polskim, zawierającym nagrania video zapisane podczas wykonywanych przeze mnie badań USG. Daje to Czytelnikowi możliwość obejrzenia wielu opisanych patologii "na żywo". Dodatkowo praktyczne wskazówki i bogaty materiał fotograficzny pozwolą na zapoznanie się z wieloma ciekawymi przypadkami i na odniesienie ich do własnej działalności klinicznej. Zaproponowane ćwiczenia oraz filmy pozwolą na sprawdzenie zdobytej wiedzy i zweryfikowanie swoich rozpoznań z właściwymi odpowiedziami, podanymi przeze mnie w dalszej części rozdziałów.

"Ultrasonografia w okulistyce - prezentacja B w teorii i praktyce" skierowana jest przede wszystkim do lekarzy posiadających specjalizację lub w trakcie specjalizacji z okulistyki, ale może być także źródłem cennej wiedzy dla radiologów.

Wszystkim Czytelnikom życzę pogłębiania pasji do ultrasonografii gałek ocznych i oczodołów oraz skutecznego zastosowania zdobytej wiedzy w praktyce klinicznej. W trakcie lektury tej książki warto kierować się myślą, że "praktyka czyni mistrza". Powodzenia!!!

Ewa Strzemecka

1Podstawy teoretyczne

1.1.Wstęp

Ultrasonografia to badanie diagnostyczne wykorzystujące fale ultradźwiękowe w celu uwidocznienia tkanek i narządów [4]. Współcześnie stosujemy fale ultradźwiękowe o zakresie częstotliwości od 2 MHz do 50 MHz [1]. Częstotliwość fali ultradźwiękowej jest jednym z podstawowych czynników wpływających na rozdzielczość przestrzenną obrazu oraz głębokość penetracji [1]. Wyższa częstotliwość zapewnia lepszą rozdzielczość obrazu, ale mniejszą głębokość penetracji [2]. Przykładowo, chcąc uwidocznić struktury leżące głębiej, należy użyć niższych częstotliwości, mając jednak na uwadze pogorszenie rozdzielczości obrazu [1, 2]. Badanie ultrasonograficzne jest wysoce cenioną metodą diagnostyczną. Wpływ na to mają stosunkowo niski koszt badania, niewielkie rozmiary urządzenia, zapewniające mobilność stosowanej aparatury, bezpieczeństwo stosowania [3, 4]. Dodatkowo metoda ta jest w pełni bezpieczna dla badanych osób, gwarantuje dużą dokładność pomiarów, a zastosowana technika pozwala na częste powtarzanie badania [4]. Jakość uzyskiwanych wyników badania jest uzależniona od doświadczenia badającego oraz rodzaju wykorzystywanego aparatu.

1.2.Jak powstaje obraz w ultrasonografii?

Głównym elementem aparatu USG, odpowiedzialnym za wysyłanie oraz odbieranie fali ultradźwiękowej jest głowica, której przednia część działa na zasadzie zjawiska piezoelektrycznego dzięki umieszczonym tam przetwornikom piezoelektrycznym [4, 5]. Zjawisko to polega na pojawianiu się na powierzchni kryształu piezoelektrycznego ładunków elektrycznych pod wpływem naprężeń mechanicznych [4, 6]. Kryształ piezoelektryczny, z którego zbudowana jest głowica, ulega również odwrotnemu zjawisku piezoelektrycznemu [4, 7], dzięki czemu głowica w aparatach USG może być jednocześnie nadajnikiem oraz odbiornikiem fali. Fale akustyczne ulegają odbiciu, pochłonięciu oraz rozproszeniu [4, 7]. Emiter wysyła falę ultradźwiękową o określonej częstotliwości, która na granicy dwóch ośrodków o różnej gęstości ulega częściowemu odbiciu [4]. Fala po odbiciu wraca do głowicy (odbiornika), w której zostaje zamieniona na sygnał elektryczny. Następnie sygnał elektryczny przetwarzany jest na obraz [4].

Obrazowanie w diagnostyce ultradźwiękowej w zależności od rejestracji powracających ech może być przedstawiane na kilka sposobów [8]. Do podstawowych rodzajów prezentacji należą: prezentacja A, prezentacja M oraz prezentacja B [3, 4, 7, 8]:

Prezentacja typu A - oznacza jednowymiarowy typ prezentacji obrazu. Amplitudy ech, które powstają na granicy dwóch ośrodków prezentowane są w postaci funkcji zależnej od głębokości [4, 7]. Otrzymywana przy stacjonarnym położeniu głowicy na powierzchni ciała [7] - wykorzystywana w okulistyce.

Prezentacja typu M - to jednowymiarowy typ prezentacji obrazu wykorzystywany do analizy ruchomych części ciała. Można ją uzyskać dzięki analizie amplitudy echa oraz tempa ruchu. Echo, powstające na granicy dwóch ośrodków, prezentowane jest w postaci elementu obrazu, natomiast jasność danego punktu zależy od wielkości amplitudy echa. Otrzymywana przy stacjonarnym położeniu głowicy na powierzchni ciała - stosowana głównie w kardiologii [4, 7].

Prezentacja typu B - oznacza dwuwymiarowy typ prezentacji obrazu. Echa rejestrowane są z każdego przekroju badanego obiektu, linia po linii, w zależności od położenia głowicy. Jasność obrazu zależy od amplitudy bądź wielkości echa [4, 7] - najczęściej stosowany [8] typ prezentacji w różnych dziedzinach medycyny, w tym w okulistyce.

1.3.Słowniczek pojęć

Echogeniczność to zdolność struktur i tkanek do odbijania fal ultradźwiękowych [4]; im wyższa echogeniczność, tym jaśniejszy obraz w USG.

Nazewnictwo [4, 6]:

- Struktury normoechogeniczne - struktury o prawidłowym echu.

- Struktury hipoechogeniczne - struktury ciemniejsze, o obniżonym echu.

- Struktury hiperechogeniczne - struktury jaśniejsze, o podwyższonym echu.

- Struktury bezechowe - jednorodnie czarne obszary, odpowiadające klarownemu płynowi.

W prezentacji B (B-mode) energia fali ultradźwiękowej odbita i rozproszona na granicy ośrodków o różnej oporności akustycznej wraca do głowicy ultrasonografu i jest przedstawiona jako jasność punktu na ekranie. Własności akustyczne tkanek są odwzorowane w odcieniach skali szarości (grey scale ultrasound). Strukturom nieodbijającym ultradźwięków przyporządkowano kolor czarny. W opisie badania określa się je jako bezechowe (anechoic). Powierzchniom odbijającym falę ultradźwiękową bardzo silnie - hiperechogenicznym, przypisano biel. Obszary o natężeniu ech mniejszych niż tkanka odniesienia, którą najczęściej jest prawidłowy miąższ badanego narządu, noszą nazwę hipoechogenicznych (hipoechoic). Obszary o echogeniczności zbliżonej do tkanki odniesienia noszą nazwę izo- lub normoechogenicznych (isoechoic) [8, 9, 10, 11].

Wzmocnienie (gain) - funkcja ta odpowiada za wzmocnienie ("jasność") sygnału dla całego obrazu ultrasonograficznego [8].

Okno akustyczne to obszar ciała, przez który fale ultradźwiękowe mogą łatwo przenikać, co pozwala na obrazowanie głębiej położonych struktur. W odniesieniu do gałki ocznej dotyczy to ciała szklistego i cieczy wodnistej wypełniającej komorę przednią.

Cień akustyczny powstaje w przypadku całkowitego odbicia fali ultradźwiękowej, np. przez uwapnione złogi. W wyniku odbicia fali za strukturami tworzy się bezechowe pasmo [4, 6]. Zjawisko to może pomóc w identyfikacji struktur takich jak zwapnienia [2] w ścianie gałki ocznej.

Rewerberacje - artefakt powstający na skutek wielokrotnego odbicia wiązki ultradźwiękowej [4]. Obraz pokazuje wiele linii (ich jasność zmniejsza się wraz z głębokością) w podobnej odległości między nimi [2]. W przypadku badania USG gałki ocznej rewerberacje mogą być widoczne w przypadku obecności ciała obcego, sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej i resztek oleju w komorze ciała szklistego.

1.4.Ograniczenia techniczne badania USG gałki ocznej [12]

W badaniu USG występują następujące ograniczenia techniczne:

- badanie USG w oku z tamponadą olejem silikonowym - mało wiarygodne (trudna do określenia granica oleju);

- obecność gazu/powietrza - stanowi całkowity blok dla fal dźwiękowych (aby powstał nieczytelny obraz, wystarczy brak kontaktu głowicy z gałką oczną);

- duży krwiak powiek uniemożliwia wykonanie badania (wiązka ultradźwiękowa nie jest ogniskowana, zbyt mała głębokość penetracji fal ultradźwiękowych);

- bardzo mała gałka oczna (ogniskowa głowicy jest poza gałką oczną - z tego powodu badanie nie ujawnia obecności oka).

Piśmiennictwo

1. Lewicki A., Jakubowski W.: Wstęp do ultrasonografii - dlaczego to działa? Fizyczne podstawy diagnostyki ultradźwiękowej Część 1. Przegląd Urologiczny 2014; 4(86).

2. Poggi C., Palavecino M.: Ultrasound principles and instrumentation. Surgery Open Science, Volume 18; 2024: 123-8.

3. Web Page A Mustafa A., Mafraji D.: Ultrasound MSD Manual Consumer Version MSD Manual 2023/11 Ultrasound, Doppler, Doppler ultrasound, endoscopic ultrasound, spectral Doppler, duplex Doppler https://www.msdmanuals.com/home/special-subjects/common-imaging-tests/ultrasound (dostęp: 25.09.2025).

4. Baron J., Pilch-Kowalczyk J: Podstawy badania ultrasonograficznego. Wydawca Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach. Wyd. 1. Katowice 2021: 9-14.

5. Diagnostyka obrazowa. Podstawy teoretyczne i metodyka badań. Red. nauk. B. Pruszyński. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa 2008.

6. Hofer M.: Podręcznik ultrasonografii. Podstawy wykonywania i interpretacji badań ultrasonograficznych. Red. wyd. pol. L. Stefańczyk. MediPage. Warszawa 2008.

7. Radiologia Diagnostyka Obrazowa RTG, TK, USG i MR. Red. B. Pruszyński, A. Cieszanowski. Wyd. 3. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa 2014.

8. Lewicki A., Jakubowski W.: Część 2 Aparaturowe podstawy badania ultrasonograficznego w skali szarości. Przegląd Urologiczny 2014; 6(88).

9. Nowicki A.: Ultradźwięki w medycynie - wprowadzenie do współczesnej ultrasonografii. Roztoczańska Szkoła Ultrasonografii, 2010.

10. Nowicki A.: Wstęp do ultrasonografii. Podstawy fizyczne i instrumentacja. Medipage, 2023.

11. Jakubowski W.: Diagnostyka ultrasonograficzna w gabinecie lekarza rodzinnego. Roztoczańska Szkoła Ultrasonografii, 2003.

12. Fryczkowski P.: Ultrasonografia gałki ocznej. Górnicki Wydawnictwo Medyczne. Wrocław 2012.

2Technika badania

2.1.Znacznik

Rycina 2.1. Głowica wykorzystywana do ultrasonografii gałki ocznej. Znacznik oznaczony jest białym kolorem (czerwone strzałki).

2.2.Przekroje

Wyróżniamy 3 rodzaje cięć:

- cięcia osiowe: podłużne i poprzeczne,

- cięcia poprzeczne,

- cięcia podłużne.

Pomocnicza dla lepszego wyobrażenia, w jaki sposób "tniemy" gałkę oczną, wykonując poszczególne cięcia jest ryc. 2.2., która przedstawia przekroje owoców.

Rycina 2.2. Przekrój poprzeczny i podłużny - schematyczne przedstawienie sposobu "cięcia" gałki ocznej.

2.2.1.Cięcia osiowe

Cięcia osiowe są wykorzystywane, aby uwidocznić nerw wzrokowy w centrum obrazu.

1. Badanie wykonywane jest w pozycji leżącej.

2. Pacjent zamyka oczy i nakładamy żel na powieki.

3. Prosimy, aby pacjent "popatrzył" przez zamknięte oczy na sufit - "jakby na wprost".

4. Ustawiamy głowicę na środku oka (ryc. 2.3, 2.4, 2.5, 2.6):

- w cięciu osiowym podłużnym (Ax L) wskaźnik skierowany jest ku górze - "górą od nerwu wzrokowego jest góra, a dołem jest dół" (ryc. 2.7),

- w cięciu osiowym poprzecznym (Ax T) wskaźnik skierowany jest do nosa - "górą od nerwu wzrokowego jest nos, a dołem jest skroń" (ryc. 2.8).

5. Na obrazie nerw wzrokowy powinien znaleźć się w centrum.

6. Jeżeli nerw wzrokowy nie jest w centrum:

- jest zbyt wysoko (ryc. 2.9):

- w cięciu osiowym podłużnym pacjent powinien ruszyć oczami nieco ku górze,

- w cięciu osiowym poprzecznym pacjent powinien ruszyć oczami nieco ku dołowi;

- jest zbyt nisko (ryc. 2.10):

- w cięciu osiowym podłużnym pacjent powinien ruszyć oczami nieco ku dołowi,

- w cięciu osiowym poprzecznym pacjent powinien ruszyć oczami nieco ku górze.

Opisane ruchy pozwolą na uwidocznienie nerwu wzrokowego w centrum. Jeżeli pacjent słabo współpracuje i nadal nie wykonuje naszych poleceń, należy polecić otwarcie oczu i spojrzenie na sufit. Po czym zamknięcie oczu z informacją, aby oczy zostały w tej samej pozycji co przy patrzeniu na sufit. W większości przypadków po tym komentarzu udaje się nam uzyskać zamierzony efekt.

Ciecia osiowe są bardzo istotne, jeżeli znaleziona zmiana, np.: znamię lub guz, zlokalizowane są blisko nerwu wzrokowego. Dzięki wykonanym cięciom już na początkowym etapie badania wiemy, czy zmiana jest górą lub dołem od nerwu wzrokowego, a także czy nosowo lub skroniowo od nerwu wzrokowego.

Rycina 2.3. Pozycja głowicy (czerwona strzałka) w cięciu osiowym podłużnym oka prawego i lewego (zwrot czerwonej strzałki wskazuje pozycję znacznika). S - skroń, N - nos.

Rycina 2.4. Pozycja głowicy (czerwona strzałka) w cięciu osiowym poprzecznym oka prawego i lewego (zwrot czerwonej strzałki wskazuje pozycję znacznika). S - skroń, N - nos.