Przedmowa

Istnieje wiele znakomitych książek - szczególnie od czasów średniowiecza - które zawierają podsumowanie nauczania chrześcijańskiego i ogólnie nazywane są katechizmami. Większość z nich ma służyć nauczaniu i budowaniu członków Kościoła katolickiego, jak również przekazywaniu niekatolikom poprawniejszych informacji o autentycznym nauczaniu Jezusa Chrystusa, Syna Bożego - nauce zachowywanej i przekazywanej w całości wyłącznie w Kościele. Nasz Pan zapewnił o istnieniu owej niezmiennej integralności doktrynalnej po wszystkie czasy, mówiąc do pierwszych apostołów: "Kto was słucha, Mnie słucha" (Łk 10, 16).

Jako biskup katolicki i następca pierwszych apostołów spróbowałem dołączyć do owego zbioru dzieł dydaktycznych własne opracowanie: Credo. Kompendium wiary katolickiej (Wydawnictwo Esprit, Kraków 2024). Od tamtego czasu moje podróże i posługa duszpasterska ukazały jasno, że potrzebna jest także kolejna książka, innego rodzaju: gromadząca i omawiająca pewne błędy przeciw prawdziwej wierze, żeby można je było jaśniej rozpoznawać i łatwiej unikać w naszych czasach.

Opracowałem więc niniejsze dzieło, Ucieczka od herezji, z myślą o trzech celach. Po pierwsze, żeby dostarczyć pociechy wiernym katolikom poprzez ukazanie, że herezje i inne formy błędów religijnych są częścią historii Kościoła od I wieku i że - podobnie jak w przypadku każdej formy zła - Bóg zawsze wykorzystywał błąd, by w swojej tajemniczej opatrzności doprowadzić do jakiegoś większego dobra: "Wszystko służy ku dobremu" (Rz 8, 28; przekład Biblii Ekumenicznej). Po drugie, aby zapoznać ich z bardziej znaczącymi i szkodliwszymi błędami, z jakimi Kościół zmaga się od I wieku do naszych czasów. Wiedza, że do wielu dzisiejszych błędów Kościół już wyraźnie się odniósł, często całe stulecia temu, może okazać się zaskakująca. Po trzecie, żeby wezwać ich do lepszego poznawania, kochania i przekazywania swojej wiary innym - bo "jakże uwierzą w Tego, o którym nie słyszeli" (Rz 10, 14*).

Opracowując ten tekst, czerpałem z kilku klasycznych podręczników historii i teologii Kościoła, a także z wyników mojej wcześniejszej pracy, uwzględnionych w Credo. W przeciwieństwie do bardziej wyczerpującego opracowania nauczania katolickiego w tej ostatniej książce tutaj celowo ograniczyłem rozważania do wskazywania błędów wiary i moralności jako takich: starałem się je nazwać i sklasyfikować zwięźle, prosto i czytelnie. Dlatego obok katechetycznej metody pytań i odpowiedzi sięgnąłem też po format encyklopedyczny, co może posłużyć czytelnikom w rozmaitym wieku i wywodzącym się z różnych środowisk. Chcę tutaj wyrazić ogromną wdzięczność panu Aaronowi Sengowi z katolickiej firmy Tradivox, zajmującej się materiałami edukacyjnymi, za jego cenną pomoc oraz wydawnictwu Sophia Institute Press za doskonałą pracę edytorską.

Żywię nadzieję, iż dzięki przejrzystemu odniesieniu się do dawnych i współczesnych błędów katolicy będą potrafili lepiej je zwalczać w swoich sferach wpływu, przyjmując niezmienne prawdy Bożego objawienia i prowadząc do tego także innych. Niechaj święci i aniołowie wstawiają się za wszystkimi, którzy będą podejmować to zadanie, aby mogli "postępować w sposób godny Pana, ku pełnemu [Jego] upodobaniu, wydając owoce wszelkich dobrych czynów i wzrastając przez głębsze poznanie" (Kol 1, 10).

1 lutego 2024 roku, we wspomnienie św. Ignacego Antiocheńskiego

+ Athanasius Schneider, biskup pomocniczy archidiecezji Najświętszej Maryi Panny w Astanie

Definicja herezji

Słowo herezja stosowano w dziejach Kościoła na wiele sposobów; jednak zawsze było ono używane na określenie jakiejś formy wybrania czy wydzielenia czegoś z większej całości, ponieważ wywodzi się od greckiego terminu hairesis ("wybór, selekcja").

W pierwotnym Kościele termin ten był stosowany ogólniej i opisywał każdą ideę, jaka odbiegała od autentycznej chrześcijańskiej nauki i praktyki apostołów. W tym znaczeniu herezją był każdy błąd w wierze lub moralności, i podobnie każda grupa, która akurat wyznawała lub praktykowała takie błędy. Jak czytamy w pismach wszystkich ojców Kościoła, herezję postrzegano jako jedną z najgorszych rzeczy.

Polikarp uważał Marcjona za pierworodnego syna diabła. Ignacy widzi w heretykach trujące rośliny lub zwierzęta w ludzkiej postaci. Justyn i Tertulian potępiają ich błędy jako natchnienia Złego, Teofil porównuje je do jałowych i skalistych wysp, na których rozbijają się statki, a Orygenes mówi, iż podobnie jak piraci rozstawiają światła na klifach, by przywabić i zniszczyć statki szukające schronienia, tak Książę tego świata rozpala ognie fałszywej wiedzy, żeby zniszczyć ludzi. Hieronim nazywa zebrania heretyków synagogami szatana (Ep. 123) i mówi, że ich towarzystwa należy unikać jak żmij i skorpionów (Ep. 130)6.

Koniec końców termin herezja zaczęto rozumieć węziej - jako odrzucanie jedynie prawd dotyczących wiary i moralności, czyli rzeczy, w które należy wierzyć, aby być uważanym za katolika. W tym węższym znaczeniu tego terminu wszystkie herezje są jakiegoś rodzaju błędami, ale nie wszystkie błędy doktrynalne są herezjami.

Współcześnie istnieją trzy podstawowe znaczenia tego terminu. Po pierwsze, każde twierdzenie, które samo w sobie przeczy wierze boskiej i katolickiej, jest poprawnie nazywane herezją lub heretyckim. Po drugie, kanonicznym przestępstwem herezji jest "uporczywe, po przyjęciu chrztu, zaprzeczanie jakiejś prawdzie, w którą należy wierzyć wiarą boską i katolicką, albo uporczywe powątpiewanie o niej"7. Po trzecie, grzechem śmiertelnym herezji jest przestępstwo herezji popełnione dobrowolnie i świadomie; skutkuje ono całkowitą utratą łaski uświęcającej w duszy - wraz ze wszystkimi cnotami, wszystkimi zasługami i wszelką nadzieją na zbawienie, gdyby człowiek umarł w tym stanie.

Tajemnica herezji

Jedną z największych tajemnic Bożej opatrzności jest to, że Bóg pozwala, aby zło błędu doktrynalnego w ogóle dotykało Jego Kościół. O ile jako instytucja jest on zawsze chroniony od wystąpienia błędu w oficjalnym nauczaniu i wiążących nakazach, o tyle zdarza się niekiedy, że Bóg dopuszcza, iż nawet jego pasterze i nauczyciele - biskupi, następcy apostołów - popadają w błąd, głosząc błędne nauki lub szkodliwe nakazy w ramach swojej zwyczajnej posługi. Co więcej, Bóg przyzwolił nawet na to, że w przeszłości niektórzy papieże utrzymywali błędy i niejasności doktrynalne, jakkolwiek nie były to formalne herezje jako takie. Te przypadki były bardzo rzadkie; dotyczyły między innymi papieża Honoriusza I (625-638), papieża Jana XXII (1316-1334) i papieża Franciszka (2013-2025). Również pewne twierdzenia w tekstach Soboru Watykańskiego II (1962-1965), jak też niektóre oświadczenia rządzących od jego czasu papieży nie cechują się konieczną jasnością i precyzją doktrynalną i w konsekwencji są podatne na błędne interpretacje.

Wzorzec ten powtarza się od czasów apostolskich na rozmaite sposoby. W pewnych najbardziej uderzających fragmentach całej Biblii św. Paweł przepowiada: "Niektórzy odstąpią od wiary, skłaniając się ku duchom zwodniczym i ku naukom demonów" (1 Tm 4, 1), i znowu: "Wiem, że po moim odejściu wejdą między was [biskupów] wilki drapieżne [...]; głosić będą przewrotne nauki, aby pociągnąć za sobą uczniów" (Dz 20, 29-30). Dopiero w liście do Kościoła w Koryncie św. Paweł zapisuje tajemnicze rozumowanie kryjące się za tym, iż Bóg przyzwala na takie zło w swoim umiłowanym Kościele, nazywając je nawet koniecznością: "Nawet muszą być wśród was rozdarcia, żeby się okazało, którzy są wypróbowani" (1 Kor 11, 19).

Dzięki temu dowiadujemy się, iż błąd doktrynalny - jak każda inna forma zła w naszym upadłym świecie - jest jedynie dopuszczany przez Boga w dobrym celu: "Przez to wartość waszej wiary okaże się o wiele cenniejsza od zniszczalnego złota, które przecież próbuje się w ogniu, na sławę, chwałę i cześć przy objawieniu Jezusa Chrystusa" (1 P 1, 7). W istocie rzeczy najstraszliwsze herezje i okresy kryzysu w dziejach Kościoła zawsze prowadziły do zwiększenia precyzji i jasności jego oficjalnego nauczania oraz podniesienia dyscypliny i świętości jego członków.

Z Bożą pomocą błędy doktrynalne zawsze będą skłaniać członków Kościoła do głębszego poznania Boga i Jego dzieł - a zatem do większej miłości i świętości.

Od epoki przedchrześcijańskiej do czasów obecnych

Animizm

System panteistyczny uznający, że wszystkie rzeczy mają udział w boskości, a przedmioty, miejsca i stworzenia posiadają odrębną duchową istotę. Animizm postrzega wszystkie rzeczy - zwierzęta, rośliny, skały, rzeki, systemy pogodowe, dzieła rąk ludzkich, a w niektórych wypadkach same słowa - jako ożywione, posiadające sprawczość i wolną wolę.

Ateizm

Od greckiego theos ("Bóg"); utrzymuje, że Bóg nie istnieje, w przeciwieństwie do wszelkich form teizmu. W nowszych czasach ateizm był szczególnie propagowany przez niemieckich filozofów Ludwika Feuerbacha (?1872), Karola Marksa (?1883) oraz Fryderyka Nietzschego (?1900) i opanował organizację państwa w bolszewickim komunizmie sowieckim, albańskim komunizmie państwowym, chińskim komunizmie państwowym (maoizmie) i północnokoreańskim komunizmie państwowym. Potępiony przez papieża Piusa XI (?1939) w encyklice Divini Redemptoris (1937) i wyraźnie odrzucony na Soborze Watykańskim II (1962-1965)9.

Determinizm

Postrzega wszystkie działania i skutki jako z góry określone przez nieuchronną siłę kierującą: los (jak w fatalizmie), ciała niebieskie (jak w astrologii), genetykę (jak w determinizmie biologicznym) i tak dalej. Odrzuca istnienie i możliwość wolnej woli - dogmat potępiony przez synod w Orange (529) i Sobór Trydencki (1545-1563)10.

Dualizm

System zakładający istnienie dwóch przeciwstawnych i wiecznych zasad, będących ze sobą w konflikcie: światła i ciemności, materii i ducha czy dobra i zła. Ogólnie rzecz biorąc, postrzega wszechświat materialny oraz akty zewnętrzne jako złe lub moralnie neutralne.

Gnostycyzm

Od greckiego gnosis ("wiedza"); utrzymuje, że zbawienie można osiągnąć tylko dzięki (często tajemnej) inicjacji w jakąś ukrytą wiedzę; ogólnie rzecz biorąc, cechuje się założeniami radykalnego dualizmu, często przeciwstawiającymi sobie "dobrego boga" i "złego boga" jako współwieczne zasady, przy czym "zły bóg" jest stwórcą widzialnego świata materialnego, zróżnicowania seksualnego na istoty męskie i żeńskie oraz przykazań moralnych (jak w Starym Testamencie). Pierwszym pisarzem antygnostyckim był św. Justyn Męczennik (? ok. 165). Fragmenty antygnostyckiego traktatu św. Justyna o zmartwychwstaniu (Peri anastaseos) są zawarte w Dialogu o zmartwychwstaniu Metodego z Olimpu oraz Sacra parellela św. Jana Damasceńskiego. Najistotniejsze znaczenie ma wielkie dzieło antygnostyckie św. Ireneusza, biskupa Lyonu i doktora Kościoła (?202), pod tytułem Adversus haereses. Największym antygnostyckim polemistą pierwotnego Kościoła był Tertulian (? ok. 220); jego główne dzieła antygnostyckie to: De praescriptione haereticorum, Adversus Marcionem, Adversus valentinianos, Scorpiace, De carne Christi i De resurrectione carnis.

Hedonizm

System moralny uznający przyjemność za normę ludzkiego postępowania; jego główną etyką jest osiągnięcie maksymalnej przyjemności przez jak największą liczbę osób.

Magia

Poszukiwanie skutków przekraczających siłę przyczyn naturalnych za pomocą innych niż Bóg czynników sprawczych. Gdy takie praktyki obejmują tajne formuły rytualne, są też znane jako okultyzm. Gdy obejmują kontakty z demonami, noszą również nazwy: czary, gusła, czarnoksięstwo i szamanizm.

Monizm

Od greckiego monos ("jeden"); odrzuca istnienie we wszechświecie odrębnych bytów i rzeczywistych różnic, utrzymując, że pozorna wielość to w rzeczywistości tylko fazy lub też przejawy jednej i tej samej rzeczy.

Panteizm

Utrzymuje, że wszystkie rzeczy uczestniczą w boskości. Odrzuca rozróżnienie między tym, co naturalne, a tym, co nadprzyrodzone, uznając wszechświat za tożsamy z jednym najwyższym bóstwem i wyrastający z niego. Kościół wielokrotnie potępiał błędy panteizmu. Syllabus errorum (1864) potępił pogląd mówiący: "Nie istnieje żaden najwyższy, pełen mądrości i opatrzności byt boski, który byłby różny od wszechrzeczy; Bóg jest tym samym co natura rzeczy, a więc podlega zmianom; Bóg rzeczywiście staje się w człowieku i w świecie, tak że wszystko jest Bogiem i ma samą substancję Boga; jedną więc i tą samą rzeczą jest Bóg ze światem, jak również duch z materią, konieczność z wolnością, prawda z fałszem, dobro ze złem, sprawiedliwe z niesprawiedliwym"11. Sobór Watykański I (1869-1870) obkłada ponadto anatemą tych, którzy twierdzą, że wszystkie rzeczy mają jedną i tę samą substancję albo istotę wraz z Bogiem lub że wszystkie rzeczy wyemanowały z istoty Boga12.

Pogaństwo

W najszerszym znaczeniu obejmuje wszelkie inne religie oprócz prawdziwej religii objawionej przez Boga, w węższym zaś - wszystkie religie z wyjątkiem głównych systemów monoteistycznych: chrześcijaństwa, judaizmu i mahometanizmu. Termin ten jest niekiedy stosowany wymiennie z politeizmem.

Politeizm

Wiara w wiele bóstw, dzielona niekiedy według liczby wyznawanych bóstw: wiara w dwa bóstwa to biteizm, w trzy to tryteizm i tak dalej.

Reinkarnacjonizm

Utrzymuje, że ta sama dusza podlega kilku cyklom zamieszkiwania różnych ciał. Nazywany również transmigracją i metempsychozą. Potępiony przez Międzynarodową Komisję Teologiczną w dokumencie Some Current Questions in Eschatology (1992)13 oraz w Katechizmie Kościoła katolickiego (1992)14.

Satanizm (diabolizm, demonizm)

Religijny kult Szatana i/lub innych demonów lub też czegokolwiek, co praktykujący postrzega jako przeciwieństwo Boga.

Spirytyzm

Wiara, że ludzie mogą się porozumiewać ze zmarłymi duszami i to czynią, a także jakakolwiek próba podejmowania takiej komunikacji. Jeśli takie praktyki obejmują pobożnościowy aspekt religijny (jak w przypadku kultu przodków), nosi nazwę nekromancji. Nowoczesny spirytyzm, zwany też kardecyzmem, narodził się we Francji, a jego twórcą był nauczyciel Allan Kardec (?1869), który twierdził, że w swojej doktrynie, "opartej na istnieniu, objawieniach i naukach duchów", łączy aspekty naukowe, filozoficzne i religijne. Wyznawcy są szeroko znani z promowania pomocy społecznej i filantropii i wywierają silny wpływ na różne inne nurty religijne, takie jak santería, umbanda i New Age. Spirytyzm i jego rozmaite praktyki zostały potępione przez Kongregację Inkwizycji w 1840, 1847 i 1856 roku, a różne dzieła spirytystyczne zostały w 1864 roku zakazane w Indeksie. Ruch ten został również potępiony przez II Synod w Baltimore (1866) i późniejszy dekret Świętego Oficjum (30 marca 1898).

Totemizm

System animistyczny, w którym pewna jednostka lub grupa utrzymuje jakąś formę mistycznego utożsamiania się z odrębnym przedmiotem materialnym lub kategorią przedmiotów.

Wróżbiarstwo

Poszukiwanie wiedzy o przyszłych wydarzeniach lub ukrytych rzeczach przy użyciu nieadekwatnych środków i/lub czynników sprawczych innych niż Bóg.

1 Zob. św. Grzegorz z Nazjanzu, Orationes theologicae, 21.

2 Św. J.H. Newman, Arians of the Fourth Century, London 1908, V, 2.

3 Cyt. za: Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, red. M. Starowieyski, Kraków 2010, s. 124.

4 Św. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae [dalej: ST], II-II, q. 27, a. 3, 2.

5 Św. Augustyn, De symbolo. Sermo ad catechumenos, 14; tenże, Pisma katechetyczne, tłum. W. Budzik, Warszawa 1952, s. 74.

6 The Catholic Encyclopedia, New York 1910, t. 7, s. 259.

7 Kodeks prawa kanonicznego, kan. 751.

8 Św. Ignacy Antiocheński, Ad Trallianos, 10, cyt. za: Pierwsi świadkowie, dz. cyt., s. 124.

9 Zob. Sobór Watykański II, Gaudium et spes, 19-21.

10 Zob. Sobór Trydencki, sesja 6, kan. 5.

11 Zob. Pius IX, Syllabus errorum, I, 1.

12 Zob. Sobór Watykański I, sesja 3, kan. 3-4.

13 Zob. zwłaszcza Some Current Questions in Eschatology, 9, 3.

14 Zob. Katechizm Kościoła katolickiego, 1013.