Prolog
Nasz świat pędzi w zawrotnym tempie. Żyjemy automatycznie, siłą rozpędu,
pochłonięci stresem i zmartwieniami. Z całego serca pragnę, by niniejsza
książeczka stała się dla ciebie oazą spokoju. Masz przed sobą zbiór
klasycznych opowieści zen, które od stuleci przekazywane są z pokolenia
na pokolenie. Niezmierzona, ponadczasowa mądrość zawarta w tych krótkich
historiach pozwoliła mi zachować równowagę w burzliwych czasach. Mam
nadzieję, że tobie również pomogą one żyć bardziej świadomie i staną się
przewodnikiem na drodze ku wewnętrznemu spokojowi i szczęściu.
Opowiadania zen, często enigmatyczne, zaskakujące i wieloznaczne, są
czymś znacznie więcej niż prostymi "opowiastkami". Zachęcam, byś
traktował je raczej jak potężne narzędzia autorefleksji i samopoznania.
Na początku swojej drogi przez liczącą tysiące lat mądrość zen
odkryjesz, że nie zawsze będziesz w stanie od razu rozszyfrować
znaczenie każdej z historii. W wielu przypadkach można interpretować je
na rozmaite sposoby i wyciągać z nich liczne wnioski - podobnie jak z samego życia. Dzieje się tak dlatego, że opowieści zen skłaniają nas do
zajrzenia w głąb siebie, przyjęcia odmiennego punktu widzenia i uaktywnienia intuicji. W związku z tym gorąco cię namawiam, byś po
przeczytaniu każdej historii najpierw poświęcił chwilę na refleksję, bez
żadnych wstępnych założeń i sugestii. Pozwól swoim myślom swobodnie
płynąć i odkrywaj własne odpowiedzi i sensy.
W buddyzmie i filozofii zen postać mistrza i jego przykazania mają być
przewodnikami w praktyce, nie zaś źródłem narzuconych zasad. Nie zmienia
to faktu, że nauczyciel i dawane przez niego lekcje mają fundamentalne
znaczenie, ale jednocześnie powinny być przepuszczane przez filtr
osobistych dociekań. Z tego względu - by zainspirować cię podczas
stawiania pierwszych kroków na tej ścieżce i przybliżyć ci fundamentalne
prawdy zen - większość historii opatrzyłem przesłaniami, jakie zgodnie z podstawowymi założeniami filozofii zen mogą z nich płynąć. Jeśli masz
ochotę, możesz je później przeczytać. Są one opcjonalne i w żadnym
wypadku nie stanowią jedynej możliwej interpretacji - to raczej
wskazówki, które mają pomóc ci odnaleźć własną drogę do zrozumienia.
Niech mądrość zawarta w tych historiach posłuży ci jako źródło
inspiracji i pogody ducha w naszym niespokojnym świecie. Niech ta
książka będzie latarnią prowadzącą cię podczas podróży ku samopoznaniu i życiu pełnemu szczęścia, harmonii i równowagi.
Twój
Yuki Zenda
1. Szczęście czy pech?
1
Szczęście czy pech?
Stary rolnik codziennie zaprzęgał swojego konia do pracy w polu, czym
zapewniał sobie obfite plony. Pewnego dnia jednak koń uciekł.
Dowiedziawszy się o tym, wszyscy okoliczni chłopi litowali się nad
starcem.
- To okropne, co za straszliwy pech!
- Pech albo szczęście, któż to wie? - odpowiedział rolnik.
Jego słowa nieco zbiły ich z tropu, ale nie przywiązywali do nich
wielkiej wagi.
Któregoś popołudnia, parę tygodni później, obrabiający pole rolnik
podniósł wzrok i na horyzoncie dostrzegł swojego konia. Zwierzę biegło
ku niemu, nie wracało jednak samo - towarzyszyło mu kilka innych. Teraz
rolnik miał do dyspozycji tuzin koni, które mogły pomagać mu w gospodarstwie.
- Ten to ma szczęście! - cieszyli się chłopi, którzy podeszli, by mu
pogratulować.
- Szczęście albo pech, któż to wie? - odrzekł mężczyzna.
Minęło kilka kolejnych tygodni. Rolnika odwiedził syn, który postanowił
na parę miesięcy zamieszkać z ojcem i odciążyć go w pracach przy
obejściu. Kiedy jednak próbował okiełzać jednego z koni, spadł z jego
grzbietu i złamał nogę.
- Potworność! Co za pech! - współczuli chłopi, którzy przyszli zapytać o zdrowie syna.
- Pech albo szczęście, któż to wie? - powtórzył rolnik.
Miesiąc później syn rolnika wciąż dochodził do siebie - nie mógł chodzić
ani pracować fizycznie z ojcem w polu. Wówczas do wioski wkroczył
regiment wojska, a wszyscy zdolni do służby młodzieńcy mieli się do
niego przyłączyć. Kiedy wojskowi zapukali do domu rolnika i zobaczyli,
że jego syn ze złamaną nogą spoczywa na łóżku, po prostu ruszyli dalej.
Oczywiście na tę wieść wszyscy chłopi udali się do mężczyzny, by mu
powinszować.
- Niesamowite! Ale szczęście cię spotkało!
- Szczęście albo pech, któż to wie? - odrzekł spokojnie rolnik.
Możliwe odczytania
Spokój
Rolnik ze spokojem przyjmuje wszystko, co przynosi mu los. Akceptuje
zarówno pozorne nieszczęścia, jak i pozornie szczęśliwe trafy, bo wie,
że życie składa się zarówno z jednych, jak i z drugich.
Szczęście i nieszczęście są względne
Historia ta pokazuje nam, że postrzeganie szczęścia i nieszczęścia jest
zwykle całkowicie subiektywne. To, co na początku wydaje się dramatem,
później może zmienić się w coś dobrego i vice versa - kiedy zamykają
się przed nami drzwi, ktoś otwiera okno. Rozróżnienie między szczęściem
a nieszczęściem może nie być tak oczywiste, jak to się na pierwszy rzut
oka wydaje: czasem zależy nie tyle od rzeczywistych wydarzeń, ile od
tego, jak na nie zareagujemy, jaki przyjmiemy punkt widzenia.
Momenty szczęścia i pociechy da się odnaleźć nawet w sytuacji z pozoru
bardzo negatywnej, i na odwrót - niektóre osoby czują się skrajnie
nieszczęśliwe, choć można by sądzić, że mają wszelkie powody do radości.
Akceptacja nieprzewidywalności życia
Rolnik godzi się z nieprzewidywalnością życia i pozwala sobie płynąć z jego nurtem. Wydarzenia nierzadko rozwijają się w sposób tak
zaskakujący, że pełne zrozumienie ich konsekwencji jest niemożliwe, więc
nawet się nad nimi nie zastanawia - po prostu przyjmuje rzeczy takimi,
jakimi są.
2. Dwa słowa
2
Dwa słowa
Przed wiekami istniał klasztor o bardzo surowej regule. W obrębie jego
szacownych murów obowiązywały ścisłe śluby milczenia - jedynie raz na
dziesięć lat mnichom udzielano pozwolenia na wypowiedzenie dwóch słów.
Po dziesięciu latach oddanej służby pewien mnich zbliżył się do mistrza.
- Właśnie minęła dekada - przyznał mistrz. - Jakie dwa słowa wypowiesz?
- Twarde łóżko - odparł mnich z kontemplacyjną lakonicznością.
- Rozumiem - zgodził się mistrz.
Minęło kolejne dziesięć lat i mnich znów zwrócił się do mistrza.
- Jakie dwa słowa chciałbyś przekazać tym razem?
- Okropne jedzenie.
- Bardzo dobrze - przytaknął mistrz.
Upłynęła kolejna dekada. Mnich kolejny raz stanął przed mistrzem.
- Powiedz mi: jakie dwa słowa zwieńczą to dziesięciolecie?
- Odchodzę stąd - oświadczył mnich.
- To oczywiste - oznajmił mistrz ze spokojem. - Nic tylko narzekałeś,
nic więc dziwnego, że znoszenie takiego życia przerastało twoje
możliwości.
Możliwe odczytania
Komunikacja i potęga języka
Historia ta podkreśla siłę języka. Ograniczenie możliwości wypowiedzi do
zaledwie dwóch wyrazów co dziesięć lat rodzi bardzo głębokie pytania o znaczenie słów w przekazywaniu naszych myśli oraz o to, jak ich wybór
kształtuje komunikowany przez nas przekaz - zarówno wobec innych, jak i w stosunku do samych siebie - a także nasze spojrzenie na rzeczywistość.
Cierpienie i perspektywa
Choć mnich wie, że może wymówić jedynie dwa słowa na dekadę, za każdym
razem decyduje się za ich pomocą zakomunikować złe samopoczucie lub
rozczarowanie. Często zachowujemy się jak bohater tej historii: skupiamy
się wyłącznie na tym, co złe, przez co ostatecznie wpadamy w błędne koło
jałowych narzekań i ciągłego pesymizmu.
To wpływa na nas samych i oddziałuje negatywnie na chwile, które
spędzamy z innymi. Czy uwzględnienie również pozytywnych stron sytuacji
nie przyniosłoby nam więcej korzyści? Albo czy przynajmniej nie
moglibyśmy wykorzystać danej nam okazji, by wnieść nową jakość, poszukać
alternatyw i coś zmienić?
Niezwykle ważne jest, by dać sobie czas na przeżycie i zaakceptowanie
negatywnych emocji. Równie istotne jest jednak życie w sposób świadomy.
Warto zastanowić się, czy czasem nie wpadliśmy w nieprowadzącą do
niczego spiralę negatywności i nie działamy automatycznie. Tylko tak
możemy "wcisnąć hamulec" i spróbować zerwać z tymi schematami, celowo
zastępując nieustanne narzekania konstruktywnymi, wartościowymi myślami.
3. Kamieniarz
3
Kamieniarz
W dawnych czasach żył sobie człowiek, który pracował w kamieniołomie na
odludziu. Każdego ranka wspinał się na górę, by wycinać z niej bloki
kamienia. Mężczyzna ten był szczęśliwy, zawsze podczas pracy wesoło
sobie podśpiewywał. Choć był biedny, nie dotykały go żadne zmartwienia,
a ponieważ nie znał innego życia, nie potrafił wyobrazić sobie lepszego
losu.
Któregoś dnia zlecono mu wykonanie posągu dla pewnego zamożnego kupca.
Kiedy przechodził przed drzwiami domu swojego klienta, zaniemówił z wrażenia. Wówczas po raz pierwszy zapragnął innego życia. Pomyślał:
"Och, gdybym i ja był taki bogaty! Nie musiałbym codziennie wychodzić w góry i rozłupywać skał, zdany na łaskę porywistego wiatru i bezlitosnej
pogody".
Gdy tylko myśl ta przebrzmiała w jego głowie, usłyszał głos, który
mówił:
- Twoje życzenie jest dla mnie rozkazem! Od teraz twoje marzenia staną
się rzeczywistością.
Mężczyzna wzdrygnął się z zaskoczenia, ale zbytnio się tym nie przejął i o zmierzchu, po skończonej pracy, jak zwykle szykował się do powrotu do
domu. Gdy dotarł na miejsce, zdumiał się, widząc w miejscu swojej
skromnej chaty wspaniałą, olbrzymią posiadłość. Od tej pory nie musiał
już wracać w góry - wiódł życie bogatego człowieka.
Po kilku tygodniach nadszedł nieznośnie gorący letni dzień. Upał i wilgoć były tak dojmujące, że mężczyzna aż jęknął w duchu. Wtedy
właśnie, wyglądając przez okno swojej okazałej rezydencji, zobaczył
przejeżdżający orszak królewski.
Król podróżował w lektyce niesionej przez rzeszę służących, a przed nim
i za nim szedł tłum towarzyszących mu kupców i żołnierzy.
Mężczyzna obserwował pochód w milczeniu pełnym zachwytu. Pomyślał sobie:
"Och, gdybym i ja był królem, i mógł siedzieć sobie na świeżym
powietrzu".
Jego życzenie spełniło się natychmiast - w jednej chwili stał się królem
i znalazł się w lektyce. Nie było tam jednak wcale ani tak spokojnie,
ani tak rześko, jak sobie wyobrażał.
Zirytowany wyjrzał na zewnątrz i spojrzał na słońce, które z wysokiego
nieba opromieniało wszystko bezlitosnym blaskiem - jego moc przenikała
nawet otaczające go ściany. Wówczas pomyślał: "Och, gdybym i ja był...".
Nie zdążył nawet dokończyć myśli, a już sam był słońcem. Z całych sił
emanował światłem i ciepłem, przenikając cały wszechświat. Potęga i siła, jakie posiadał, sprawiały mu przyjemność.
Poczuciem tym cieszył się jednak zaledwie kilka dni. Gdy nadszedł
deszczowy poranek, nie był w stanie przebić swoimi promieniami grubej
warstwy chmur. Sfrustrowany, pomyślał: "Och, gdybym i ja był tak potężny
jak chmury! Nawet słońce nie potrafi ich przeniknąć".
Jego życzenie się spełniło i mężczyzna zmienił się w chmurę. Podobało mu
się, że umie przysłonić słońce, i śmiał się w duchu sam do siebie.
Niemniej jednak z czasem stał się deszczem, spadł na ziemię i rozbił się
o skałę. Ta pozostała twarda i niewzruszona - chcąc nie chcąc, deszcz
musiał obmyć ją tylko z zewnątrz. To go zdenerwowało. Pomyślał: "Zwykły
kamień? Potężniejszy niż ja? W takim razie ja będę kamieniem!".
W ten sposób przekształcił się w majestatyczną skałę, tkwiącą
niewzruszenie w zboczu góry. Nie zdążył nawet rozsmakować się w swoim
nowym życiu, kiedy poczuł u stóp osobliwe uderzenia. Spojrzał w dół i ku
swojemu zniesmaczeniu odkrył, że jakiś maleńki człowieczek z mozołem
rozłupuje go kawałek po kawałku. Zobaczył kamieniarza.
Wstrząśnięty, pomyślał: "Jak to możliwe? Tak niewielkie stworzenie
potężniejsze od skały? Och, gdybym i ja był takim człowieczkiem!".
I tak też się stało - na nowo został kamieniarzem. Każdego ranka wspinał
się na górę, by wycinać z niej bloki kamienia. Praca była wyczerpująca,
ale wykonywał ją z radością, a jego serce przepełniało zadowolenie, w końcu bowiem czerpał satysfakcję z tego, kim był.
Możliwe odczytania
Poszukiwanie szczęścia w bogactwie i władzy
Historia ta pokazuje, jak często w momencie, gdy zaczynamy porównywać
się z innymi i marzyć o życiu, które z zewnątrz wydaje nam się lepsze -
bogatsze, bardziej satysfakcjonujące i dające więcej władzy -
przestajemy czuć się szczęśliwi. Zwykliśmy łączyć szczęście z materialnym dostatkiem i poczuciem kontroli, choć tak naprawdę jedyna
prowadząca do niego droga znajduje się w naszym wnętrzu.
Ulotność dóbr materialnych, władzy i powodzenia
Choć kamieniarz staje się bogaty i potężny, nie przynosi mu to
upragnionego szczęścia, na które tak liczył. Koniec końców dobra
materialne okazują się nietrwałe, a rzeczywiste i nieprzemijające
spełnienie można osiągnąć dopiero wówczas, gdy zdamy sobie sprawę, że
szczęście nie leży gdzieś poza nami - że zależy nie od stanu posiadania
i okoliczności, lecz od nas samych oraz tego, jak przeżywamy własne
doświadczenia.
Prawdziwą pełnię odnajdujemy dopiero, gdy z otwartymi ramionami
przyjmujemy to, co daje nam życie, i doceniamy chwilę obecną oraz wagę
drobnych rzeczy.
4. Debata
4
Debata
Zwyczaj panujący w starożytnych Chinach nakazywał, by wędrowcy szukający
schronienia w klasztorach i świątyniach wzięli udział w debacie
dotyczącej Dharmy. Jeśli udało im się ją wygrać, zyskiwali dach nad
głową na jedną czy dwie noce.
W skromnej świątyni zarządzanej przez dwóch braci hołdowano tej
tradycji. Starszy brat, inteligentny i elokwentny, był tym, który
uczestniczył w debatach. Młodszy, który miał tylko jedno oko i był
człowiekiem prostszego usposobienia, nie zajmował się tego typu
kwestiami i w trakcie dyskusji trzymał się na uboczu.
Pewnego dnia, gdy starszego brata akurat nie było, w sanktuarium pojawił
się przybysz poszukujący noclegu. Zgodnie ze zwyczajem musiał
zainicjować spór z czuwającym nad miejscem młodszym bratem. Po jakimś
czasie wracający do świątyni starszy brat natknął się na wychodzącego z niej podróżnika. Zaintrygowany, zapytał, czy może mu w czymś pomóc.
Nieznajomy odparł, że choć pragnął zanocować w tutejszych murach,
przegrał dysputę i nie pozostało mu nic, tylko odejść. Skonsternowany
starszy mnich poprosił, by podróżny opowiedział coś więcej.
- Wyciągnąłem palec, który miał symbolizować Buddę, na co on
odpowiedział dwoma palcami, by zobrazować "Buddę i Dharmę" - wyjaśnił
wędrowiec. - Wtedy pokazałem mu trzy palce oznaczające "Buddę, Dharmę i Sanghę", ale wówczas on wyciągnął do mnie pięść, dając do zrozumienia,
że Budda, Dharma i Sangha są w rzeczywistości jednym i tym samym.
Musiałem uznać się za pokonanego.
Zafrapowany tą relacją mnich wszedł do świątyni, gdzie jego młodszy brat
przechadzał się w tę i z powrotem, wyraźnie rozdrażniony. Czując, że coś
poszło nie tak, starszy brat zapytał:
- Co cię tak wzburzyło?
- Zjawił się tu jeden wędrowiec i nie okazał mi za grosz szacunku.
Pokazał mi jeden palec, naśmiewając się z mojego jednego oka. Chciałem
być uprzejmy, bo był cudzoziemcem, wzniosłem więc dwa palce, żeby
podkreślić, że jemu dopisało szczęście i może cieszyć się dwojgiem oczu.
Ten nikczemnik posunął się jednak jeszcze dalej: wyciągnął trzy palce,
by zasugerować, że razem mamy troje oczu. - Oblicze młodszego brata
stężało. - Byłem tak rozgniewany, że zacisnąłem pięść, by go uderzyć,
ale zniknął tak szybko, że nie zdążyłem.
Możliwe odczytania
Złożona natura komunikacji
Nasz sposób kreowania własnej wizji świata jest głęboko osobisty i subiektywny. Każda osoba inaczej odczytuje różne sytuacje, szukając w nich sensu, który współgrałby z jej perspektywą.
Ma to odzwierciedlenie w złożoności ludzkiej komunikacji. Prosty znak,
słowo czy działanie mogą zostać różnie zinterpretowane, w zależności od
punktu widzenia, osobistych przeżyć czy szerszego kontekstu.
Tak jak młodszemu bratu z powyższej historii, który w gestach wędrowca
dostrzegał oznaki braku szacunku, nam również zdarza się przejmować lub
gniewać, gdy jesteśmy przekonani, że ktoś powiedział lub zrobił coś z określoną intencją. Niemniej jednak najczęściej po prostu nakładamy na
wydarzenia nasz subiektywny filtr, złożony z wcześniejszych doświadczeń,
lęków i oczekiwań.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki