Twórczość 12/21 - Opracowanie zbiorowe

7.00 zł
5.81 zł (5,95 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

Ireneusz StarońAfirmacja ducha przygody.

Geografia przygody

Georg Simmel w dziele o jakże znamiennym tytule Filozofia przygody stwierdzał, że to właśnie w przygodzie objawia się całość życia1. Jak należy to rozumieć? Nie wikłając się w jeszcze inne, rozmaite definicje, powiedzmy zatem, że struktura przygody, ta specyficzna narracja, jaką przygoda jest, jej zdarzeniowość i przypadkowość stają się niejako pars pro toto egzystencji - choćby nawet najbardziej skomplikowanej. Oto zatem substancja, którą otrzymujemy momentalnie, bez uprzedniej długotrwałej destylacji. Wchodzimy w przygodę. I w i d z i m y. Ów Schulzowski alembik życia nie mógłby być inny, choćbyśmy zmieszali inne substraty. To, w jaki sposób przeżywamy przygodę, przekłada się na naszą zdolność do poznania prawdy o nas samych.

Przygoda - włączona w łańcuch naszego życia - jest równocześnie izolowana, ma swój początek i koniec, a "jej granice w przestrzeni i czasie nie zdeterminowane są od zewnątrz, ale od wewnątrz". [...] "twórca wyrywa fragment z nieskończonego szeregu życia [...] i nadaje mu formę autonomiczną, samowystarczalną. Struktura przygody jest identyczna ze strukturą dzieła sztuki"2 - pisał za Simmlem Bolesław Miciński. A zatem granica, epizodyczność, stwarza w tym przypadku reprezentację. Podróż trwa, jest nieskończenie długa, lecz to właśnie barwnie opisane jej epizody tworzą tę przedziwną retorykę, która nawet z drobnej anegdoty czyni wielką metaforę.

Przygoda to też pewna strategia lekturowa, którą swojemu czytelnikowi proponuje brytyjski oryginał i cyklista Bernard Newman (1897-1968). Ten niezwykle płodny autor ponad stu czterdziestu książek doczekał się w dwudziestoleciu w kręgu anglosaskim pewnej sławy, dodajmy jednak, że ustępowała ona znacznie estymie, jaką darzono tam naszego Antoniego Ferdynanda Ossendowskiego. Zresztą obaj panowie pochodzili z tego samego rodu pradawnych komiwojażerów, snycerzy peregrynacyjnej wyobraźni, do rodziny owych wiecznych tułaczy, pławiących się w wątpliwym blichtrze dobrowolnej niewygody, byle wyżej, byle dalej, ewig usque ad finem i wciąż poza granice imaginacji spod znaku domowych pieleszy. To Kolumbowie, kartografowie dziwnych podróży, potomkowie koryfeuszy przesuwania linii horyzontu, busoli przygody, dumni kawalerowie nieformalnych orderów Vasco da Gamy, spadkobiercy Benedykta Polaka i jego De Itinere Fratrum Minorum ad Tartaros. Ród ten po Schulzowsku za każdym Meksykiem odkrywał nowy Meksyk. Bo czymże jest w istocie Meksyk i Ekwador i Sierra Leone, jeśli nie jakimś wymyślnym specyfikiem, jakimś zaostrzeniem smaku świata, jakąś krańcową i wyszukaną ostatecznością, ślepą uliczką aromatu, w którą zapędza się świat w swych poszukiwaniach, próbując się i ćwicząc na wszystkich klawiszach3.

Pisze zatem ten ród swoją n a d b i o g r a f i ę 4 peregrynacji, spisuje swoje ja w tysiącznych przybliżeniach oraz odbiciach. Bo kimże w istocie są ci wszyscy napotykani na szlakach autochtoni, jeśli nie jakimiś emanacjami naszej własnej duszy? Posłanymi nam przez Carla Gustava Junga animusami, w których upostaciowionych ciałach przeglądają się nasze lęki i nadzieje? Taki - by tak rzec - personalistycznie nastawiony reportaż reprezentuje właśnie nasz angielski cyklista. Oczywiście w odmianie: w innym poznaję siebie.

Newmanowskie Rowerem przez II RP. Niezwykła podróż po kraju, którego już nie ma. Reportaż z 1934 roku5 to oczywiście tytuł polskiego wydawcy nadany książce znanej w oryginale jako Pedalling Poland i opublikowanej po raz pierwszy na Wyspach w 1935 roku. To intrygujące dzieło możemy czytać na wiele różnych sposobów, niemniej najbliżej intencji autorskiej wydaje się odbiór sytuujący się w kręgu metaprzestrzeni przygody. W sposób niejako gatunkowy przynależy ona formom z pogranicza reportażu podróżniczego, już od momentu kształtowania się jego konwencji u zarania, a więc w okresie od XVI do XVIII wieku. Rzec można nawet, iż kategoria przygody stanowi tutaj megamotyw tematyczny tekstu. Podobnie u Bernarda Newmana, który już na wstępie ostrzega, że jego książka nie będzie przewodnikiem po Polsce. "Nie jestem człowiekiem metodycznym - pisze - w jeszcze mniejszym stopniu artystyczną duszą, proponuję więc wrażliwym czytelnikom opuścić te akapity, w których rozprawiam o sztuce i architekturze. Uwielbiam prowincję i zamieszkujących ją ludzi - ich w szczególności". W istocie jednak galeria portretów służy tutaj uwypuklaniu podmiotu wypowiedzi. Nie chodzi bynajmniej o to, aby jej przedmiot, a więc II RP się tutaj nie pojawiał. Przeciwnie. Jednak możemy zauważyć, że forma narracji opiera się w znacznej mierze na eksponowaniu gramatycznej kategorii pierwszoosobowego czasownika. Jeśli więc na wstępie Newman pisze, iż poznawał Polskę tak, jak się "jawiła", to oznacza to tyle, że to właśnie jemu jako osi konstrukcyjnej ona się właśnie prezentowała. Poznajemy więc w pierwszej kolejności nietuzinkowy charakter brytyjskiego bonvivanta i dopiero zza tego filtra (niekiedy po brytyjsku głęboko autoironicznego) patrzymy na współczesnych mu Polaków. Z perspektywy mocnej odautorskiej persony staramy się zgłębić "geografię przygody", a więc ów "dający się zakreślić na mapie kultury i zbiorowej wyobraźni zbiór adresów, krajobrazów i zręcznie opowiedzianych fabuł"6. A zatem jakieś współczesne Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, którego przodkowie w dawnej dawności wyemigrowali na Wyspy Brytyjskie, o swej genealogii zapomnieli, jednak gdzieś w zaraniu archetypu afirmacja szlacheckiej fantazji w nich pozostała. I nieuświadamiana powróciła w którymś z kolei pokoleniu, w krwi podróżniczej, która falą swej energii postanowiła dobić do brzegów II RP. Cóż z tego, że tak nie było? Newman chyba nie mógł tego wtenczas, w 1934 roku, wiedzieć. Niemniej będąc po trosze (co ważne!) kulturowym dyletantem (albo pozując na takiego, co dla persony pisarskiej, dla kreacji podmiotu wypowiedzi, dla świata przedstawionego nie ma znaczenia) wybrał ścieżkę najwłaściwszą dla odwiedzanej przez siebie kultury. A przynajmniej dla istotniejszego jej paradygmatu panów Paska, Sienkiewicza i Czarnyszewicza. Tą ścieżką było ukochanie przygody. Brawurowa fantazja.

Adam KomorowskiPlenum temeritatis, czyli Krzysztof Rutkowski zazwyczaj o Nim

Krzysztof Rutkowski: Bóg Adama. Wydawnictwo Żywosłowie, Kraków 2021, s. 356.Krzysztof Rutkowski: Mickiewicz w Stambule. Opowieść filmowa. Wydawnictwo EVVIVA L'ARTE, Warszawa 2020, s. 262.

O Adama Mickiewicza potykamy się nieustannie. Stąpamy ulicami imienia Adama Mickiewicza, niekiedy przy nich mieszkamy lub pracujemy, przechodzimy obok jego pomników, uczymy się w szkołach, spacerujemy parkiem, niektórzy nauczają i studiują na uniwersytecie jego imienia. Żyjemy w Polsce w przestrzeni, w której ciągle coś nam o Mickiewiczu przypomina. Jest pozornie blisko, ale coraz dalej, coraz mniej czytany wyprowadził się spod strzech do bibliotek publicznych i zasobów internetowych. Przestrzeń jest Mickiewiczem nasycona, ale w domach jest go coraz mniej. W naszych głowach zalegają złogi interpretacji i odczytań powstałych w rzeczywistości odległej od świata, w którym żyjemy. Choć często ciekawe, czasami odkrywcze - postarzały się. Najczęściej są antykwarycznym bibelotem. Taki już jest los interpretacji arcydzieł. Arcydzieła, w odróżnieniu od ich odczytań, się nie starzeją. Krzysztof Rutkowski powiedziałby, za Aby Warburgiem, że to formy patosu, "nieśmiertelniki".

W czasach mojej młodości, odwiedzając szkolnych kolegów, mogłem być pewien, że w najskromniejszym domowym ksiegozbiorze ich rodziców dostrzegnę jakieś jego dzieło. Później, gdy zdarzało mi się gościć u starszych emigrantów w obu Amerykach, książek polskich mogło być niewiele, ale Mickiewicz musiał być. Gdy bywałem u moich rówieśników z pokolenia '68, zastawałem zazwyczaj Czesława Miłosza, Witolda Gombrowicza, Marka Hłaskę czy Tadeusza Konwickiego, książek Mickiewicza nie było. Tym bardziej zaskakujące, że za krystalizacją pokoleniowej tożsamości stał Mickiewicz i protest przeciwko zakazowi wystawiania Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka.

W następnych latach pielgrzymki z całej Polski do Teatru Starego w Krakowie na Dziady w reżyserii Konrada Swinarskiego czy bliższy nam sukces filmowej adaptacji Pana Tadeusza Andrzeja Wajdy procesu odchodzenia od czytywania Mickiewicza nie odwróciły. Jedyną znaczącą kulturową konsekwencją tego ostatniego było zastąpienie tańczonego tradycyjnie na studniówkach poloneza Michała Kleofasa Ogińskiego przez skomponowany na potrzeby filmu polonez Wojciecha Kilara. Rocznicowe (1798-1998) wydanie dzieł Mickiewicza zalega na półkach w każdej księgarni "taniej książki".

Na krótko zaiskrzyło Mickiewiczem (jego biografią, a nie dziełem) w 2005 roku, kiedy Adam Michnik opublikował artykuł Rana na czole Adama Mickiewicza. Wykorzystanie "sprawy" podpisania w procesie filomatów (1824) przez niego "lojalki" jako argumentu przeciwko powszechnej lustracji, niezależnie od tego, jak oceniamy sam pomysł, było anachronizmem. Analogiczną, jak Mickiewicz, "lojalkę" ("nie tylko sam nie będę należał do żadnego towarzystwa bez dozwolenia rządu ustanowionego, lecz i donosić będę, gdzie należy, według przysięgi wiernopoddanego") popisało wtedy czterdziestu pięciu filomatów, praktycznie wszyscy oskarżeni. Jak przypomniał Wiktor Weintraub, z całej tej gromady tylko Józef Kowalewski "zrusyfikował się, został wybitnym orientalistą rosyjskim i umierał obsypany orderami"...

Na Polakach, którzy wiernie przy carze stali, żadnych "lojalek" nie wymuszano. Wątpię, aby "rana na czole Konrada" miała być stygmatem niezbywalnego poczucia winy związanej z zachowaniem się młodziutkiego Mickiewicza podczas procesu filomatów w Wilnie. Nie ma powodów, aby przypuszczać, że jego stosunek do tego epizodu był inny aniżeli licznego grona przyjaciół, którzy podczas procesu zachowali się podobnie i stygmatyzowani się nie czuli. Idea powszechnej lustracji upadła nie dlatego, że Mickiewicz "nigdy by nie otrzymał statusu pokrzywdzonego w Instytucie Pamięci Narodowej".

Zarzuty nadmiernej uległości wobec Rosji, a nawet agenturalności, mogły być dotkliwe dla adresata, ale były marginesem aury podziwu. Powszechne wobec Mickiewicza były zastrzeżenia innego rodzaju. Najlepiej streścił je Jan Koźmian, pisząc w 1851 roku w swoim "Przeglądzie Poznańskim": "Torem wielkich umysłów pochwyciwszy myśli fałszywe, Mickiewicz przydał jeszcze do złego; za wielkimi także idąc przykładami, s w o j e z b o c z e n i a m o r a l n e (bo cóż to są za obowiązki patriotyczne, które moralnych poświęceń, moralnej surowości nie wymagają?) upoetyzował, wytłumaczył... ugrzązł potem w zmysłowych rozkoszach, co opowiedział potężną i ognistą mową, niedobry wzór młodemu pokoleniu stawiając".

A przecież Koźmian nie miał wątpliwości, że Mickiewicz "wielkim poetą jest" i dlatego dla kształtowania młodych umysłów szczególnie niezbezpieczny pozostaje. Nie jest przypadkiem, że Władysław Mickiewicz nie wahając się przed publikacją najbardziej, jakbyśmy dziś powiedzieli, politycznie niepoprawnych pism ojca, z wszelkich świadectw owych domniemanych "moralnych zboczeń" spuściznę wieszcza konsekwentnie oczyścił.

Przyglądając się dziejom polskiej recepcji Mickiewicza (zagraniczna była odmienna), można odnieść wrażenie, że została zdominowana przez perspektywę pedagogiczną. Dlaczego od Mickiewicza, bardziej aniżeli od pozostałych wieszczów, oczekiwano, że powinien podporządkować się roli nauczyciela i wychowawcy Polaków, jest sprawą dość tajemniczą. Być może było to związane z przekonaniem, że czasem oddziałowującej lektury poezji jest młodość i szkoła, a twórczość Mickiewicza skazana jest na stanie się lekturą obowiązkową. Faktem jest, że już Karol Libelt w swoim programie nauczania dla szkół realnych (O szkole realnej, 1843) wskazał na Mickiewicza (obok Krasickiego i Trembeckiego) jako lekturę obowiązkową. Oczywiście w Kongresówce Mickiewicz w kanonie lektur szkolnych znajdować się nie mógł, ale należał do kanonu lektur domowych.

Nostalgia MáraiegoWacław Holewiński

Sándor Márai od wielu, wielu lat jest pisarzem w Polsce niezmiernie popularnym. Ponad trzydzieści tomów jego prozy, opowiadań, dramatów, wspaniałe Dzienniki - to wszystko musi budzić pytania: dlaczego właśnie on, co takiego jest w jego twórczości, że z każdym rokiem rośnie rzesza zwolenników jego pisarstwa? Zadziwia to tym bardziej, że nie jest to proza "nowoczesna" - odwrotnie, Márai to raczej pisarz tradycyjny, pisarz "obrabiający" wątki stale obecne w literaturze. Dojrzewanie, miłość, rodzinę, zmierzch starego świata, śmierć, życiowe złudzenia, przemijanie, polityka - nie ma tu eksperymentów, nie ma intelektualnej nadbudowy, abstrakcyjnych rozważań. Ale może właśnie czystość tej prozy, jej krystaliczność, przejrzystość są tym walorem, który powoduje, że to pisarz wciąż współczesny. Ten, z którym czytelnik potrafi się utożsamić, do którego może się zbliżyć, zobaczyć w bohaterze siebie, może rodziców, dziadków, kogoś z kręgu znajomych.

Stara miłość, obszerny tom, czterysta stron, to wybór z ponad tysiąc pięciuset stronicowego wydania węgierskiego, w którym pomieszczono wszystkie opowiadania Máraiego. Tłumaczka i autorka tego wyboru, Irena Makarewicz, podzieliła książkę na trzy części. Pierwsza obejmuje lata 1916-1927, najwcześniejsze w twórczości pisarza, okres dojrzewania i pierwszej emigracji do Europy Zachodniej. Druga - lata 1928-1937, to czas powrotu na Węgry, początkowe sukcesy, publikacje w wielu czasopismach, debiut książkowy (i szybko kilka kolejnych książek). I wreszcie lata 1938-1947, gdy jest już uznanym pisarzem, docenianym, ale to także czas wojny i wymuszonej emigracji, Márai, rocznik 1900, pierwsze opowiadanie publikuje w roku 1916, ma więc ledwie szesnaście lat (debiut dziennikarski jest o rok wcześniejszy). Publikuje je dzięki swemu mentorowi i mistrzowi, Dezső Kosztolányi'emu. I wyraźnie pobrzmiewają w nim wątki toczonej właśnie Wielkiej Wojny.

Opowiadania autora Krwi świętego Januarego są z reguły krótkie, pięć, siedem, dziesięć stron. Ale jest jedno, może to nawet mikropowieść, znacznie obszerniejsze - Podróż Metropolem, osiemdziesiąt stron. Warto się przy nim przez chwilę zatrzymać. To opowieść o dojrzewaniu, błyskawicznym dojrzewaniu, dziewiętnastoletniego Kurta Müllera, popełniającego zbrodnie na transocenicznym statku Metropol, "gdzieś pomiędzy Bombajem a Hamburgiem". Ten statek to tygiel narodowości, Francuzi, Niemcy, Rosjanie, Hiszpanie. I wszyscy oni zmierzają do Europy, w której właśnie rozpoczyna się wojna. Nie będą w niej kibicami. To także tygiel społeczny, od najbiedniejszych, takich jak bohater opowiadania, gnieżdżących się na "dnie piekieł", w smrodzie, chorobie, obok rodzącej kobiety, do arystokratów z górnego pokładu brzydzących się plebsem, gotowych na strzelanie do nich. Jak w soczewce widać w tym tekście to, co uwrażliwia młodego pisarza: nędzę, odrzucenie, człowieczeństwo (albo jego brak), pacyfizm. I bunt podrywający odrzuconych, ich własna rewolucja, która burzy zastany porządek.

W pewnym momencie Márai przerywa narrację, wtrąca - nie wiem, jak to określić - swoje własne przeżycie z tamtego czasu? Swój nastrój, stan ducha? Przyznaje się, że nie potrafi "uczciwie" zakończyć tekstu, że musi odczekać, że nie nadszedł właściwy moment. To zadziwiający, nieoczekiwany przerywnik. Literackiej uczciwości? Braku wiary? Depresji? Trzeba też powiedzieć, że tekst w kilku miejscach wymaga od tłumacza własnych dopowiedzeń, wyjaśnień. Na nic przekład literalny. Najpewniej dlatego, że to utwór nie do końca zamknięty, pozwalający na kilka interpretacji - nie w sensie logiki, ale wieloznaczności słów czy zwrotów.

Innym opowiadaniem, nad którym warto się zatrzymać, jest krótki tekst Rosyjscy goście. Márai robi literacką zbitkę dwu postaci, które spotykają się w Paryżu w roku 1926. Obaj wybrali się do bolszewickiej Rosji. Pierwszy, przedsiębiorca, a więc burżuj, który tę sowiecką Rosję chwali - bo normalizuje się, bo handel, bo wolność słowa, etc., etc. I drugi, komunista, który mówi o swoim rozczarowaniu - o upadku rewolucyjnych ideałów... Znając życiorys autora Żaru, miałem wrażenie, że to jego osobiste rozliczenie krótkiego czasu fascynacji rewolucją. Dla jasności, żaden z narratorów nie mógł być bliski autorowi. Warto na to opowiadanie, także na kilka innych, zwrócić uwagę, również ze względu na jego formę. Bo nie jest to opowiadanie w klasycznym rozumieniu tego słowa. Nie ma tu narracji, dialogów, zbudowanej akcji. Dzisiaj raczej klasyfikowano by ten utwór do kategorii reportażu.

Márai potrafi być zabawny, humorystyczny. Żartobliwe opowiadanie Kulturalny rozmówca to zbiór powiedzeń na każdy temat: śmierć, podróż, pieniądze, miłość. Pewnie mógłby je mnożyć i mnożyć. Wszyscy, pewnie nieświadomie, powtarzamy te zwroty, frazesy, szablony:

- Dla niego to i lepiej.

- W sobotę jeszcze tu siedział.

- Widziałem go jeszcze w poprzednim tygodniu, miał na sobie szare ubranie.

- Właściwie, jak się nad tym zastanowić, to była piękna śmierć.

- Jemu jest już dobrze, nie musi sobie łamać głowy.

I jeszcze kilkanaście takich zdań o śmierci. Pozwalają ją oswoić? Pogodzić się z nią? Dodać otuchy?

Wspomnienie z Kassy - nostalgiczny powrót do miasta dzieciństwa. Węgierskie Kassy to Koszyce, rodzinne miasto Máraiego. Przez lata nie wracał do niego, pracowała za to wyobraźnia. To w niej zmieniały się ulice, boisko zabudowano gmachem policji, znikali ludzie, zbudowano lotnisko "z którego można polecieć choćby i do Batawii". Ale przecież tych obrazów nie da się wyrzucić z pamięci, nie da zapomnieć. Tkwią w nas, jak cierń, przeplatają dobre i złe chwile.

Sporo w tych opowiadaniach wątków dzieciństwa, młodości, dojrzewania, buntu. Symptomatyczne, że kończy ten wątek opowiadanie Klucz, w którym narrator, bohater, przypadkowo wchodzący w posiadanie symbolicznego klucza, ma szansę powrotu do dzieciństwa, ale - to już uwaga kibicujących mu obcych - boi się tego. Jak wszyscy zresztą, których klucz pasuje do tego zamka.

Jest coś, na co jeszcze warto zwrócić uwagę w opowiadaniach Máraiego. Odchodzenie. Mam wrażenie, że od zawsze czuł się człowiekiem dojrzałym, a prędko wręcz starym (co i rusz pisze o tym w Dziennikach). Śmierć nie jest niczym szczególnym w nowelach autora Wyznań patrycjusza. Czuje się jej obecność, oswajanie od pierwszych stron, a kończy najpiękniej opowiadanie Rola. To wspaniałe utożsamienie sztuki, spełnienia, ale i nieuchronnego końca. Umrzeć na scenie, w wielkiej kreacji, w spełnieniu. Marzenie każdego twórcy. No może nie każdego, wielu.

Nostalgia. Tak, to właściwe słowo dla tych opowiadań, może w ogóle dla twórczości tego wybitnego pisarza. Zmierzch zastanego świata, jego upadek, gruzowisko. Świat na oczach Máraiego zmieniał się gwałtownie, znikały państwa, zmieniały się granice, systemy polityczne, ciągnęły się wojny, jedną opresję zastępowała inna. Trwała za to pamięć, pisarskie drożdże. Obrazy, czasami ledwie obrobione, ot, kartka w życiorysie, ulica, sklep, jakiś człowiek, czasami symboliczne, prawie współczesne ogłoszenie matrymonialne (niemal jak dzisiejsze portale randkowe, i tam, i tu można kłamać do woli), niekiedy żartobliwe przepychanki, a zaraz potem rodzinny dramat, kłótnia, zbrodnia.

Stara miłość to fresk; Márai skondensowany, jeszcze niepoukładany, dojrzewający, potem coraz bardziej ten, którego zdążyliśmy poznać. W roku 1947 napisze ostatnie opowiadanie. Nigdy później nie wróci już do tej formy.

Tadeusz ZielichowskiPasterka w Komornikach

"Spotkamy się tam, gdzie nie ma mroku." George Orwell, Rok 1984.

Wigilijny poranek na Osiedlu Lecha, dalej Czecha, na końcu Rusa. Mieszkańcy drepczą ścieżkami odcinającymi się ostro szarością i czernią od spadłego ostatniej nocy i poranka śniegu polegującego na trawnikach, krzewach, na gałęziach drzewek. Gdy drzewka urosną, gierkowskie Osiedle Lecha - Czecha - Rusa zamieni się zapewne w betonowe rumowisko. Chadza się tu w miarę możności geometrycznie - od punktu A do punktu C, od niego do punktu B, stamtąd do punktu F, od tegoż zasię do punktu C... A gdzie się podział punkt E? W Pietuszkach nie ma punktu... zapytam Wienię, gdy pojedziemy pociągiem - ja do Wir, on dalej...

Na skraju osiedla pętla tramwajowa, przy niej ostał się kawałek zagajnika. Bezlistne drzewa okupują gawrony. WRONa nie chce skonać, zima okazuje się być znowu wasza; zatem wiosna nasza? Obiecywali bracia podziemni solidarni; pisali na murach. Krzepiący narodowego ducha napis długo w oczy nie kłuł, znikał do południa zamalowany. Cała nadzieja w Amalryku - na rok bieżący, 1984, zapowiedział upadek Wielkiego Brata... na razie Orwell się zrealizował w wersji polskiej.

Tak nieskładnie rozmyślam, paląc papierosa na balkonie. Na nim poustawiane świąteczne potrawy, które nie pomieściły się w lodówce. Do mieszkania wracam zziębnięty. Tuli mnie ciepło idące od kaloryfera; dopijam kawę, dojadam sernik wypieczony przez Hanię na święta kończącego się Roku Pańskiego wyżej wspomnianego. Tydzień z małym okładem pozostał wraz z niezgasłą nadzieją, że coś się stanie, bo zdarzało się przecie, że czas i dzieje wpadały w przyspieszenie, fortuna losu kapryśną jest. A nuż coś się jeszcze stanie - huknie, pierdolnie, walnie, trzaśnie, zawyje, obsunie się... zapłoną na czerwono horyzonty, krwawe łuny na wschodzie się pokażą... kometa, wlokąc ogon, na niebie nocnym przeleci, psy wyć będą, gromnice palić lud będzie, ojczulkowie nasi kościelni - czarni, brzuchaci, wypasieni - pielgrzymki poprowadzą. Tymczasem mróz idzie od wschodu, zimna jest zima miejska nasza osiedlowa, betonowa, wielkopłytowa... Mnie niedługo na wieś czas wracać, pod Poznań trza mi jechać. Zachłannie i coraz bardziej po przekątnej czytam Rok 1984, wydanie londyńskie. Bo na wynos książki nie dostanę. Inni w kolejce... nawet po apokalipsę trzeba nam w naszym kraju czekać.

Zbieram się niespiesznie, wdziewam na grzbiet kurtkę, szukam czapki, rękawiczek i szalika... torba na ramię... pora wyjść... godzina piętnasta. Gdy oporządzony stoję przy wyjściowych drzwiach, Andrzej mówi, że za godzinę będzie jechał samochodem do miasta, podrzuci mnie bliżej centrum...

fot.: Tadeusz Zielichowski

- Dziękuję - odpowiadam - Pojadę tramwajem na dworzec główny PKP, około piątej mam pociąg do Wir.

Od stacji tamże do domu Szefowej w Łęczycy dziesięć minut niespiesznego marszu w wiejskim pejzażu; miasto zostanie z tyłu, oddali się miasto oświetlone... Po drodze sprawdzę skrzynkę pocztową, tam choć raz w tygodniu list do mnie... z Wrocławia albo Międzygórza... wspierają mnie słowem pisanym przyjaciele... oni mnie żałują, nie jak ci ułani, co końmi stratują. Bo na wojence ładnie...

Za Andrzejem pojawia się Hanka, przed chwilą było ją słychać w kuchni; teraz szeleści zagranicznego pochodzenia reklamówką, w której coś przekłada. Żegnamy się, życzymy sobie wszystkiego co najlepsze i żebyśmy... Hania całuje mnie w policzek, daje reklamówkę - to od nas! Patrzę na nią z wdzięcznością, trochę z ukosa, nie powiem, że spode łba, niezgrabnie... Jak wyrazić wdzięczność? Nauczyli mnie rodzice albo ciotki z Trzebnicy, a później z Wrocławia? Andrzej też coś trzyma w ręku, skrępowany...

- Tadku - mówi - znalazłem tu coś... stara szuflada, remanenty... mieszkasz na wsi, się przyda... latarka... bateria nowa... mam nadzieję - dodaje...

- Dobrą masz nadzieję, bardzo się przyda! - Biorę i patrzę na ten nieco archaiczny przedmiot... patrzę z sentymentem, pamięć biegnie do tyłu; to nie magdalenka umoczona w herbacie, to widok płaskiej terenowej latarki budzi we mnie chłopięcą i młodzieńczą pamięć. Nie zapomniałem tych latarek z dawnych czasów - Radojewa, wcześniej z Ceradza Kościelnego. Czasem wylewała się bateria, blaszki trzeba było umieć akuratnie podgiąć, coby kontaktowały; bywało, że latarkę wstrząsowo należało potraktować, żeby wydobyć z niej światło. Elektryczne. Baterię dobrze było wyjąć na noc, podsuszyć, kładąc przy piecu kaflowym pokojowym albo kuchennym na skraju płyty, na której stał garnek emaliowany poobijany, czajnik jeśli nie obity, to pogięty, z boku żelazko żeliwne na duszę... A gdy w ciemnościach stanąłeś przed dużym lustrem, było u nas takie jedno ze zbitym rogiem, i podświetliłeś się od dołu - maszkaron, diabeł, wampir, Frankenstein, Dusiołek, topielec, wisielec, dusza umęczona, pokutująca, zbrodzień pytający przebaczenia z ciebie wychodził - ot, takie domowe kino darmowe... kino grozy, a tej u nas, w rodzinie przepadłej, koślawej, tragicznej, chybionej, tej grozy dość się przydarzyło bez kieszonkowej latarki, którą, jak chciałeś, powiesić mogłeś na guziku kurtki albo płaszcza... i szedłeś ciemną wsią, psy szczekały, a światła z latarki tyle, co kot napłakał.

- Dzięki - mówię i żegnam się już z Andrzejem, który do kieszonki mej kurtki dyskretnie wkłada niewielką kopertę, otwiera drzwi na klatkę schodową i jakby mnie lekkim pchnięciem zachęcał do wyjścia, pchnięciem niepasującym do jego dobrze wychowanej, łagodnej, poznańskiej, solidnej osobowości. Na odchodnym podniesionym głosem mówi: - Zadzwoń po Nowym Roku. Domyślam się, że Andrzej chce przed Hanką ukryć podarunek. Jeszcze nie wyszedłem na zewnątrz budynku - już otwieram kopertę. Pieniądze! Niedużo, ale wiele, bo od serca! Mój alkoholiczny łeb błyskawicznie przeliczył, że na pół litra, na paczkę papierosów i na paczkę herbatników Petit Beurre o smaku maślanym; dobrze jest - na dziadowskie zaopatrzenie starczy... Może i na setkę na drogę, żebym w pociągu Poznań Główny - Wolsztyn poczuł się lepiej, żebym posmakował pędu jazdy po torach, poetyki i metafizyki dróg żelaznych, zrósł się z atmosferą kolejowej podróży. Już przybyło mi energii, pełzająca depresja poszła precz! Jakąż to terapeutyczną siłę ma pieniądz, jaką on to ma siłę. Raźnym krokiem spieszę do tramwaju, który dowiezie mnie na Most Dworcowy. Oto ja, ecce homo. Na drzewach wrony. Dzisiaj w cywilu, bez mundurów. Może przemówią ludzkim głosem... taka tradycja... lecz to zwierzęta mają przemawiać ludzkim głosem, a ptactwo drzewne?

Tramwaj zgrzytając podjeżdża na pętlę, drzwi odkluk-odkluk, siadam, ruszamy, drzwi zakluk-zakluk, jedziemy przez puste zaśnieżone pole, na nim zapomniany strach na wróble, skręt w lewo, pokazuje się mieszanina przedwojennej zabudowy i nowego budowlactwa socjalistycznego. Oto i Rondo, skręt w prawo, w dali sylwety centrum Poznania... mego miasta utraconego. I teraz długo i prosto jak w pysk strzelił, oto most łączący brzegi nieimponującej szerokością Warty, będziem pod górkę jechali. Hotel Poznań, po drugiej stronie pomnik powstańców wielkopolskich, dworzec PKS, wjazd na Most Dworcowy, wprost na Iglicę Targową. Raz w roku Poznań stawał się międzynarodowym centrum targowym, kilka razy w roku centrum krajowym, w ostatnich latach cienko, ciężko, kiepsko... Reagan-kowboj nas załatwił odmownie, embargo na dobra rozmaite amerykańskie drań nałożył, a wedle teorii Docenta Kitty powinien dać jak najwięcej - sypnąć zbożem, kukurydzą, konserwami rzucić, mlekiem w proszku posypać. A po co? Po to, iżby stary niedźwiedź z sierpem i młotem się bardziej jeszcze nie rozeźlił. Już burczy gniewnie. Tak Docent Kitta wymyślił w dyrektorskim gabinecie, jego wierna asystenta, w stopniu docenta, Pabicka, dalej transmitowała tę światłą myśl. Tak mi wtedy rzekł Docent Kitta, a mnie nie wiedzieć wtedy było, co o tym sądzić... zwątpiłem tamtego dnia w potęgę Rozumu. Jeśli w ogóle istnieje nadzieja, spoczywa ona w prolach - słyszę głos Winstona; gdy tramwaj staje na przystanku za Mostem Dworcowym, widzę O'Briena i jego przenikliwe, lecz bez nienawiści patrzące na mnie oczy. W wigilijny dzień Roku Pańskiego 1984 patrzy na mnie, na człowieka zbędnego, obsranego i zakrakanego przez Wronę, nie przystającego do niczego i nikogo, do żadnej rodziny, poznańskiej solidnej rodziny; ja, człowiek zbędny, jestem już w tych rejonach, które często przemierzałem, raptem trzy albo cztery lata wstecz, będąc asystentem na uniwersytecie. Teraz już nie - jestem pełna prywatność, anonimowość, zbędność, niczyjość, przypadkowość...

Piotr KępińskiKrótka historia "spelacchio"

Sprawa rzymskiej choinki zainstalowanej w grudniu 2017 roku na piazza Venezia przekroczyła granice kraju z szybkością lajka na fejsbuku i stała się tematem przewodnim serwisów newsowych wszystkich najważniejszych stacji telewizyjnych od Chin po Kanadę. Urosła albo raczej upadła do rangi symbolu i metafory. Potem zaś ta specyficzna sława przerodziła się w legendę, która w Wiecznym Mieście trwa do dzisiaj.

Choinka w centrum Rzymu zawsze była atrakcją turystyczną. Nie dorównywała tej watykańskiej, bo była mniejsza, niemniej jednak równie ładnie udekorowana i pięknie oświetlona sprawiała, że zakupy w tej części stolicy ludzie robili jakby chętniej.

Ale cztery lata temu taka nie była. Nieszczęsna choinka z Val di Fiemme już kilka dni po umocowaniu na placu zaczęła gubić igły, a po niespełna tygodniu wyglądała jak klasyczny ogigiel. Stąd przydomek jaki zyskała - spelacchio.

Afera rozpaliła wtedy do granic możliwości nie tylko głowy dziennikarzy, lecz także lokalnych polityków, którzy rzucili się do gardła ówczesnej burmistrzyni miasta Virginii Raggi, oskarżając ją o to, że po raz kolejny naraziła na szwank reputację miasta.

Na pięknym placu zagraniczni turyści pokazywali sobie rachityczne światełka i kilkanaście bombek. A Raggi codziennie zapewniała, że skorzystała przecież z dobrej firmy, która miała choinkę przetransportować z północy kraju do stolicy. Biła się w piersi, że wszystko zostało przygotowane zgodnie z zaleceniami specjalistów, że choinka była piękna.

Niestety - nie była. Jak donieśli, prawie od razu, komentatorzy, drzewko do Rzymu przyjechało już zdechłe. Igły zaczęło gubić na autostradzie z Mediolanu do Wiecznego Miasta. Kiedy znalazło się na miejscu, wydawało ostatnie tchnienie, co robotnicy zauważyli od razu. Ale skoro trzeba było postawić i ozdobić, to postawili i ozdobili.

Potem nastąpiła cisza, po której internauci zawyli z bólu. Setki z nich zamieszczało zdjęcia choinki na swoich stronach. A bystrzy sprzedawcy działający w centrum miasta, prawie natychmiast zaczęli produkować koszulki, magnesy i pamiątki z nieznanym dotąd turystom słowem - spelacchio. Pojawiły się hasła - I love Spelacchio, Spelacchio - the best!

Następnie na placu znowu pojawili się robotnicy i wielki dźwig, który miał wywieźć ten "wstyd miasta" na koniec świata. Akcja już się zaczęła, drzewko zostało oswobodzone z mechanizmów blokujących, leżało już prawie na ziemi, kiedy jeden z kierujących działaniami inżynierów zaczął histerycznie krzyczeć, żeby zostawić choinkę na miejscu, bo przyszła dyspozycja z urzędu miasta, żeby drapaka jednak nie demontować, podobno ze względów bezpieczeństwa. I robotnicy na nowo, w lejącym deszczu, zaczęli stawiać drzewo do pionu, instalować oświetlenie, zakładać bombki.

Jednak los rozklekotanej jodły został przypieczętowany. W ciągu następnych dni proces likwidacji wszczęto na nowo. Tymczasem w urzędzie miasta trwały zażarte dyskusje, co zrobić z drewnem, jak wykorzystać drapaka, żeby nie było, że pieniądze zostały zmarnowane. I pojawił się pomysł, żeby choinka została pocięta a z uzyskanego drewna zrobić domek z przewijakiem dla niemowlaków.

Pocięte spelacchio miało zostać odesłane do Val di Fiemme. Tam sprytni cieśle mieli drewno oporządzić, tak żeby wspomniany domek mógł powstać, potem zaś całość odesłać z powrotem do stolicy w celu złożenia tych kawałków w formę ostateczną.

Sama Raggi już po "likwidacji" drzewka mówiła: "Z upływem dni spelacchio zdobyło sympatię przytłaczającej większości ludzi. Teraz zyska nowe życie. Chcemy, aby ta międzynarodowa gwiazda stała się przykładem kreatywnego recyclingu. W taki oto sposób chcemy pokazać światu, że Rzym to nowoczesne miasto, w którym niczego się nie marnuje".

Oczywiście nic z tego nie wyszło. Bo Rzym to metropolia pustych obietnic, kłamstwa i blagi.

Prawdą jest natomiast, że mieszkańcy szybko pokochali niepełnosprawną choinkę. Pod drzewkiem zostawiali karteczki z napisami: jeżeli ktoś mówi, że jesteś brzydkie, to tylko zazdrość, na innych widniały wyznania miłosne: kocham cię spelacchio.

Jednak większość z tych, która to pisała, ironizowała na całego, podobnie było w sieci. Na słowa Raggi, że drapak stał się "międzynarodową gwiazdą", wszyscy wzdychali ze zdumieniem albo ze śmiechem.

Rok później było znacznie lepiej, choinka stała tak długo, jak trzeba, czyli jak na polskie warunki dosyć krótko, bo do Trzech Króli, wtedy bowiem w Italii z reguły drzewka się demontuje. Wszelako igieł nie pogubiła, stała prosto.

Jednak od roku 2017, od tego nieszczęsnego zdarzenia, o którym wspomniałem, nikt w Rzymie nie nazywa choinki inaczej niż spelacchio. Każdy artykuł o świątecznym drzewku, czy to w "Il Messaggero", czy "Corriere della Sera" zaczyna się od słów: "Spelacchio wróciło do stolicy...".

Nie inaczej było w zeszłym roku, podobnie jest i teraz. Zamiast swojskiego albero di Natale rzymianie zyskali spelacchio.

Po aferze "choinkowej" podniosły się w stolicy głosy, żeby w ogóle nie sprowadzać żywych drzewek z Alp do Rzymu. Po co tracić pieniądze? Jaki sens tej tradycji? Skoro w rzymskich domach nikt w zasadzie żywych choinek nie przystraja. W przeciwieństwie do Polaków Włosi preferują choinki sztuczne. Żywe kosztują majątek i na dodatek trudno je dostać. Rok temu straciłem pół dnia, żeby znaleźć kwiaciarnię, tak kwiaciarnię, w której mała choinka w doniczce kosztowała sto pięćdziesiąt euro.

Dlatego normalny rzymianin sztuczne drzewko kupuje raz na dziesięć lat i sprawę ma z głowy. Szóstego stycznia nie musi się z nim fatygować do śmietnika.

"ABC"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

"Akcent"

- patrz: Hofman Iwona. Różne twarze pogranicza (Na pograniczu narodów i kultur. Polska - Europa - Ameryka. red. Bogusław Wróblewski i Łukasz Janicki). Wśród książek. VII-VIII.

Alichnowicz Karol

- Dryfowanie (Różycki Tomasz. Kapitan X). Wśród książek. II.

- W rozpadlinie (Kudyba Wojciech. Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego). Wśród książek. V.

- Wiersze o Kimś, o Czymś (Michalski Łukasz. Smokonie). Wśród książek. X.

Amadou Amal Dja?li

- * Niecierpliwe. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Antoniszczak Ryszard (Richard A. Antonius)

- zmarł 17 lipca 2021 roku. Nekrolog. IX.

Archiwum: II, IV-VIII, X.

Arno Anna

- Tamilla; Billie; Ulica pięknych liści. proza. I.

Ashbery John

- patrz: Płatek Karol. Permanentna metamorfoza (Jankowicz Grzegorz. Życie w kuli. Parmigianino, Ashbery i sztuka przemiany). Wśród książek. VI.

Augustijnen Koen

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Augustyniak Piotr

- * Jezus Niechrystus (Wołodźko Krzysztof. Pożegnanie z wiarą? Jezus filozofa). Wśród książek. XI.

Awinion, festiwal

- * Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

"Babelia"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. II.

Bacchus, kompania teatralna

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Bajon Kasper

- * Fuerte (Boczkowska Magdalena. Cynamonowa wyspa). Wśród książek. V.

Baka Mirosław

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

Balassi Bálint

- * Gömöri György. Bálint Balassi w Krakowie. Próba rozwikłania zagadki Celii. przeł. Daniel Warmuz. esej. IV.

Baniewicz Elżbieta

- Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

- Różne oblicza miłości. szkic teatr. na widnokręgu. II.

- Grzecznie już było. na widnokręgu. III.

- Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

- Niemożność. szkic teatr. na widnokręgu. V.

Baran Józef

- W szpitalu; Wszystko się jeszcze trzyma; Matka i dzieci. ?. I.

- * W wieku odlotowym (Isakiewicz Elżbieta. Piruety w czasie i przestrzeni). Wśród książek. III.

- Krzyż, krzyżyk, koło; Wpis do sztambucha wnuczki Niny; Szczęście; W wieku odlotowym. ?. XI.

Bardijewski Henryk

- Zalety niepewności. proza. IX.

Bartoszek Zuzanna

- ?(Zostałam powołana do tego co robię); ?(Jestem na murku); Wiersz pochylony; ?(Na drewnianym krzyżu...); ?(Nienawidzimy się). ?. I.

Basat Emił

- patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. Przegląd zagraniczny. VI.

Baudelaire Charles

- * Paryski splin (Tchorek-Bentall Samuel. Zły Baudelaire). na widnokręgu. IV.

Baudrillard Jean

- * Symulakry i symulacja patrz: Tchorek-Bentall Samuel. Podlegli nicości. na widnokręgu. IX.

Bauman Zygmunt

- patrz: Paweł Kozłowski. Poważna rozmowa (Bauman Zygmunt, Obirek Stanisław. O świecie i sobie samych). Wśród książek. XI.

Béasse Nathalie

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Benabdelouhab Mehdi

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Bereza Henryk

- patrz: Komendant Tadeusz. Do krytyka. ?. ARCHIWUM. X.

- * Wypiski ostatnie (Libich Maciej. Bereza. Encore). Wśród książek. X.

Bergman Ingmar

- * Sonata jesienna. patrz: Baniewicz Elżbieta. Niemożność. szkic teatr. na widnokręgu. V.

Bielatowicz Jan

- * Passeggiata. Szkice włoskie (Kępiński Piotr. Passeggiata po latach). rzymskie strony. III.

Biernacki Andrzej

- zmarł 23 lipca 2021 roku. Nekrolog. IX.

Bieszczad Maciej

- W blasku; Pierwsze łyżwy; Miejsce spotkania; Aż nadto; Kłębek; Zarzewie; Powędrował dalej; Niewidzialna łąka. ?. II.

Bilczewski Tomasz

- patrz: Komorowski Adam. Niektórzy lubią literaturę polską (Światowa historia literatury polskiej. Interpretacje. red. Magdalena Popiel, Tomasz Bilczewski, Stanley Bill). esej. VII-VIII.

Bill Stanley

- patrz: Komorowski Adam. Niektórzy lubią literaturę polską (Światowa historia literatury polskiej. Interpretacje. red. Magdalena Popiel, Tomasz Bilczewski, Stanley Bill). esej. VII-VIII.

Bitner Dariusz

- Spisek (36, 37). na widnokręgu. I, VI.

Blaustein Niddam Amélie

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Bloom Allan

- * Umysł zamknięty. patrz: Franczak Jerzy. Błotnisty strumień. na widnokręgu. VII-VIII.

Bloom Harold

- * Zachodni kanon. patrz: Franczak Jerzy. Błotnisty strumień. na widnokręgu. VII-VIII.

Błachucka Anna

- Nauczył mnie pisać.... na widnokręgu. III.

- Na swoim zagonie. proza. VII-VIII.

Boczkowska Magdalena

- W poszukiwaniu straconego życia (Strachota Juliusz. Krótka wycieczka na tamten świat). Wśród książek. I.

- Pierzyna w poszwie w kwiaty (Dziewit-Meller Anna. Od jednego Lucypera). Wśród książek. III.

- Cynamonowa wyspa (Bajon Kasper. Fuerte). Wśród książek. V.

- Julian (Grzegorzewska Wioletta. Dodatkowa dusza). Wśród książek. IX.

Bogalecki Piotr

- patrz: Świderski Bronisław. Opowieści krytyków (Marani literatury polskiej. red. Piotr Bogalecki, Adam Lipszyc). esej. XI.

Bohajedyn Tomasz

- The End. na widnokręgu. I.

- Zbieg z Alcatraz wraca do Krakowa. noty. V.

- Wiosna elektronicznego mordercy. na widnokręgu. VI.

- Wiosna jest dla kłamców. noty. VII-VIII.

Bokszczanin Witold

- A przecież.... proza. IV.

Borges Jorge Luis

- patrz: Rainko Adam. Nie rozumiem tygrysa. noty. VII-VIII.

Boryczka Małgorzata

- Popielniczka. proza. IV.

- * O perspektywach rozwoju małych miasteczek (Trusewicz Michał. Realizm powiatowy, czyli katechizm Polaka małego). Wśród książek. VII-VIII.

Burroughs William S.

- patrz: Suwała Robert. Rzeźbiarz zwidów. noty. VI.

Brach-Czaina Jolanta

- zmarła 16 marca 2021 roku. NEKROLOG. V.

Bryll Ernest

- niemowlę wyszeptał...; z gębą przy ziemi...; choć nikt nie prosił...; szczęśliwy ów...; na każde każdego...; oddajemy sobie z ust...; nie bój się piesku.... ?. IV.

Bryżko-Zapór Natalia

- * Pogranicze wszystkiego. Podróże po Wołyniu (Dubyk Halyna. Wołyńskie bezdroża). Wśród książek. XI.

Bugajski Leszek

- Nieuleczalny przypadek (Wysogląd Roman. Chorzy na Polskę). książka miesiąca. I.

- W stronę ciszy (Rylski Eustachy. Jadąc). książka miesiąca. V.

- Na chwilę przed (Stasiuk Andrzej. Przewóz). książka miesiąca. IX.

- W sensie ogólnym albo szczególnym (Pilch Jerzy. Autobiografia w sensie ścisłym, a nawet umownym). książka miesiąca. XI.

Burek Tomasz

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. IX.

Bursa Michał

- fot. patrz: Olek Jerzy. Dziura i kwadrat. na widnokręgu. IX.

Buryła Sławomir

- Zapach wojny (Stasiuk Andrzej. Przewóz). książka miesiąca. IX.

- Wojna nieznana (Urbanowski Maciej. Rok 1920 w literaturze polskiej. Zarys monograficzny). Wśród książek. XI.

Było i było: V, VII-XII.

Calvino Italo

- * Po co czytać klasyków (Tchorek-Bentall Samuel. Wiewiórka pióra). na widnokręgu. II.

Candoni Christophe

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Caravaggio

- patrz: Pacukiewicz Marek. Pustynia i piwnica. Caravaggio na Malcie. esej. VI.

- patrz: Golka Marian. La messa ? finita. noty. XI.

Cembrzyńska Patrycja

- Sarmackie pola. O krajobrazach Ignacego Czwartosa. esej. III.

Cendrars Blaise

- * Odcięta ręka i inne wojenne opowieści (Tomicki Grzegorz. Ręka Cendrarsa). noty. VI.

Cézanne Paul

- patrz: Zieliński Jacek Antoni. Siedem objawień. na widnokręgu. IX.

Chmielewski Wojciech

- * Jezioro Dargin (Holewiński Wacław. Mierząc się z legendą, ryje swój ślad...). książka miesiąca. VI.

Chojnowski Zbigniew

- Powroty w nieznane (Frajlich Anna. W pośpiechu rzeka płynie). Wśród książek. I.

- Oczekiwanie. Z dziennika (fragmenty). Było i było. VII-VIII.

- Poezje zebrane, Notatnik okaleczony (Kamieńska Anna. Poezje zebrane tom 1-3; Notatnik). książka miesiąca. X.

Chról Mateusz

- To nie jest kolejna książka o miłości (Jaklewicz Karolina. Jaśmina Berezy). Wśród książek. III.

Čiurlionis Mikalojus Konstantinas

- patrz: Zieliński Jacek Antoni. Siedem objawień. na widnokręgu. IX.

Claus Hugo

- * Cały smutek Belgii (Paźniewski Włodzimierz. Cały smutek Belgii). mój temat. VI.

Coppola Francis Ford

- patrz: Bohajedyn Tomasz. The End. na widnokręgu. I.

"Cuadernos Hispanoamericanos"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

Cywiński Bohdan

- Ku dynamicznemu pojmowaniu tożsamości. esej. XI.

Czaja Kamila

- Na początku było cudze słowo (Szostak Wit. Cudze słowa). Wśród książek. III.

Czarnyszewicz Florian

- * Nadberezyńcy (Paźniewski Włodzimierz. Nad Berezyną). mój temat. V.

Czech Artem

- * Dzielnica D., Punkt zerowy. Eseje (Sobol Eugeniusz. Ukraina). Przegląd zagraniczny. V.

Czechow Antoni

- * Trzy siostry. patrz: Baniewicz Elżbieta. Niemożność. szkic teatr. na widnokręgu. V.

- * Wiśniowy sad. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Czerni Krystyna

- oprac. Nieznaną korespondencję (1956-2001), Tadeusza Różewicza i Zofii i Jerzego Nowosielskich. aneks do książki. Archiwum. V.

Czerniawski Adam

- "Rozebraną" rozbieram ponownie. na widnokręgu. IX.

Częścik Katarzyna Ł.

- Pasmo wrażeń. na widnokręgu. V.

Czwartos Ignacy

- * Cembrzyńska Patrycja. Sarmackie pola. O krajobrazach Ignacego Czwartosa. esej. III.

Czycz Stanisław

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. IX.

Czyż Antoni

- * Rojny i gwarny blask kultury. Literacka varietas i historyczne multum tekstów (Piotr Prachnio. Pojmuję nowe, gdy znam dawne). na widnokręgu. IV.

Ćwikliński Krzysztof

- * Inna twarz krytyka (Skiwski Jan Emil. Umierające miasto. Opowiadania i wspomnienia). Wśród książek. II.

D'Annunzio Gabriele

- * Kępiński Piotr. Jak diabeł z pudełka. rzymskie strony. IX.

Darska Bernadetta

- Twarze i maski Manueli Gretkowskiej. na widnokręgu. III.

- Spotkanie z człowiekiem (Olszewska Nina. Pudło. Opowieści o polskich więzieniach). Wśród książek. VII-VIII.

Dąbrowska Krystyna

- Motyle. ?. III.

Dąbrowski Tadeusz

- Adam Zagajewski i serce dzwonu. noty. I.

- * Scrabble (Maliszewski Karol. "Słowa z uszami do wewnątrz". O Scrabblach Tadeusza Dąbrowskiego). Wśród książek. XII.

Dedecius Karl

- * Sznajder Andrzej. Lodzermensch. W 100. rocznicę urodzin i 5. rocznicę śmierci Karla Dedeciusa. noty. V.

Delsol Chantal

- * Czas wyrzeczenia. patrz: Tchorek-Bentall Samuel. Podlegli nicości. na widnokręgu. IX.

Derec Jean-François

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Dłubak Zbigniew

- * Olek Jerzy. Przed i za obiektywem. szkic. Było i było. VII-VIII.

Dmitroca Zbigniew

- Farciarze i pechowcy. proza. IX.

Doktorowicz Mieczysław, "Smukły"

- patrz: Solecki Mariusz. Tadeusz Różewicz wzywa "Smukłego" do apelu. na widnokręgu. II.

The Doors

- patrz: Bohajedyn Tomasz. The End. na widnokręgu. I.

Drąg Paweł

- Skłonność. proza. V.

Drzewucki Janusz

- Czytając Różewicza (1-7/8). noty. I-VII/VIII.

- Alfred Marek Wierzbicki o rzeczach widzialnych i niewidzialnych (Wierzbicki Alfred Marek. Stąd i stamtąd). Wśród książek. V.

- Jerzy Kronhold o godności, która zobowiązuje (Kronhold Jerzy. Długie spacery nad Olzą). Wśród książek. VII-VIII.

Dubyk Halyna

- Wołyńskie bezdroża (Bryżko-Zapór Natalia. Pogranicze wszystkiego. Podróże po Wołyniu). Wśród książek. XI.

Duriasz Józef

- Zasługa. noty. III.

Dürrenmatt Friedrich

- * Wizyta starszej pani. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Dybel Paweł

- * Nieświadome na scenie. Witkacy i psychoanaliza (Piętniewicz Michał. Czy jest coś poza sceną?). Wśród książek. IV.

Dybciak Krzysztof

- * Pisarz, który został papieżem. Twórczość Karola Wojtyły - Jana Pawła II (Rojek Paweł. Pisarz polski). Wśród książek. XII.

Dziechciarz Olgerd

- ?(Góry suche...); ?(Zmieniło się...); Można; Nieskończony; Wiersz średni; Chów (ko)ściółkowy; Koszmar, który nie powraca...; Prawda i wstyd. ?. XI.

Dziekanowski Czesław

- zmarł 2 listopada 2021 roku. Nekrolog. XII.

Dziewit-Meller Anna

- * Od jednego Lucypera (Boczkowska Magdalena. Pierzyna w poszwie w kwiaty). Wśród książek. III.

Englert Jan

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Niemożność. szkic teatr. na widnokręgu. V.

Eribon Didier

- * Powrót do Reims. patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Fert Józef Franciszek

- Norwidowskie rozważania o czasie. esej. IX.

Fijałkowska-Jakubowska Genowefa

- * Rośliny mięsożerne (Niesporek Katarzyna. Ja mięsożerne). Wśród książek. III.

Fijałkowski Stanisław

- zmarł 2 listopada 2020 roku. Nekrolog. I.

Filipek Maciej

- * Formalina (Tomicki Grzegorz. Początek wszystkiego). noty. XI.

Filipowicz Kornel

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. X.

Firlej Agata

- * Między domem a Pałacem (Jastrun Tomasz. Dom pisarzy w czasach zarazy). Wśród książek. II.

Flaszen Ludwik

- * Wyka Marta. Portret krytyka Ludwika Flaszena. na widnokręgu. XI.

- * Węgrzyniak Rafał. Strategia Flaszena. na widnokręgu. XI.

Foster Wallace David

- patrz: Franczak Jerzy. Paradoks szczerości. na widnokręgu. VI.

Frajlich Anna

- * W pośpiechu rzeka płynie (Chojnowski Zbigniew. Powroty w nieznane). Wśród książek. I.

- Morza i rzeki; Z marginesu pandemii; Nie każde życie; Komu pomagam. ?. III.

- Rok 1995 - Dziennik. Było i było. XII.

Franczak Jerzy

- Paradoks szczerości. na widnokręgu. VI.

- Błotnisty strumień. na widnokręgu. VII-VIII.

- Amazon a sprawa polska (Geissler Heike. Praca sezonowa. Miesiąc w Amazonie). noty. IX.

- Notatki o oporze. noty. XII.

Frąckiewicz Michał

- Epoka plastiku. noty. IX.

Frein Ir?ne

- * Nieznacząca zbrodnia. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Gałązka Wojciech

- patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. Przegląd zagraniczny. VI.

Gawłowski Robert

- * Pył; Dotknięcie (Kaliszewski Wojciech. Z ciemności w światło). Wśród książek. IV.

- Dni i noce; Nad Wartą w Załęczu; Nasza gwiazda; Rumowisko; Akwarela; Skruszone; Refreny. ?. XI.

Geissler Heike

- * Praca sezonowa. Miesiąc w Amazonie (Franczak Jerzy. Amazon a sprawa polska). noty. IX.

Gębala Stanisław

- patrz: Drzewucki Janusz. Czytając Różewicza (5). noty. V.

Gibaszek Sylwia

- Filozofia, mistyka i mistyfikacje (Sobolewska Anna. Mistyka i mistyfikacje). na widnokręgu. III.

- Muzyka międzyświatów; Wiersz na odrodzenie; Powrót do rzeczności; Epilog na odejście. ?. X.

Ginsberg Allen

- patrz: Franczak Jerzy. Paradoks szczerości. na widnokręgu. VI.

- patrz: Żyszkiewicz Waldemar. Krzysztofory. Helikon. Jaszczury. Ginsberg. na widnokręgu. VI.

Giorgione

- patrz: Zieliński Jacek Antoni. Siedem objawień. na widnokręgu. IX.

Gleń Adrian

- Wypis z istnienia. Okruchy metafizyki w ostatnim tomie "Dzienników" Sándora Máraiego. esej. XII.

Glińska Agnieszka

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Różne oblicza miłości. szkic teatr. na widnokręgu. II.

Goethe August

- patrz: Drzewucki Janusz. Czytając Różewicza (7/8). noty. VII-VIII.

Goethe Johann Wolfgang

- patrz: Drzewucki Janusz. Czytając Różewicza (7/8). noty. VII-VIII.

van Gogh Vincent

- patrz: Manteuffel Christian Medard. Brunatny werniks na niemieckim ekspresjonizmie. esej. VI.

Goia Francisco

- patrz: Stelmaszuk Mateusz. Groza (Saturn według Goi). noty. XII.

Golka Marian

- Panny z Syrakuz. NOTY. II.

- La messa ? finita. noty. XI.

Gömöri György

- Bálint Balassi w Krakowie. Próba rozwikłania zagadki Celii. przeł. Daniel Warmuz. esej. IV.

Gomułka Jakub

- Dwie krytyki nawracania (o Stanisławie Lemie). na widnokręgu. X.

Goncourtów Nagroda

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Goworski Andrzej, Panas-Goworska Marta

- Kalimera Kreto. noty. IV.

Gretkowska Manuela

- * Darska Bernadetta. Twarze i maski Manueli Gretkowskiej. na widnokręgu. III.

- * Wenecja. Miasto, któremu się powodzi (Kępiński Piotr. Nadprzewodniki). na widnokręgu. VII-VIII.

Gromadzki Stanisław

- * Żydówka (Kąkiel Małgorzata. Fikcja utwardzona faktem). Wśród książek. IV.

Gronczewski Andrzej

- * Dłonie czasu (Pieniążek Przemysław. Tropem ukrytych znaczeń). Wśród książek. II.

Grynberg Mikołaj

- * Poufne (Trusewicz Michał. Szczątki na brakach). Wśród książek. V.

Grzebałkowska Magdalena

- * Wojenka. O dzieciach, które dorosły bez ostrzeżenia. patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. XI.

Grzegorzewska Wioletta

- * Dodatkowa dusza (Boczkowska Magdalena. Julian). Wśród książek. IX.

Grześczak Marian

- * Przedostatnie wiersze (Mitzner Piotr. O zmierzchu). noty. I.

Hartwig Julia

- * Piekarski Ireneusz. Ostatnia ucieczka? Garść uwag o Juliana Stryjkowskiego dzienniku z Ameryki i jego przyjaźni z Julią Hartwig i Arturem Międzyrzeckim. esej. Archiwum. IV.

- patrz: Hartwig Julia i Międzyrzecki Artur, Stryjkowski Julian. Korespondencja (1970-1993). oprac. Ireneusz Piekarski. Archiwum. IV.

Heck Dorota

- Zaciekawienie (Kudyba Wojciech. I co dalej?). Wśród książek. III.

- Soma i psyche (Kucharczyk Łukasz. Granice ciała. Somapoetyka w twórczości Stanisława Lema). Wśród książek. X.

Heidegger Martin

- patrz: Szydlowska Valeri. Francja. Przegląd zagraniczny. XII.

Hłasko Marek

- * Malessa-Drohomirecka Monika. Zerwane więzi. Religijne odwołania w utworach Marka Hłaski. na widnokręgu. I.

Hofman Iwona

- Różne twarze pogranicza (Na pograniczu narodów i kultur. Polska - Europa - Ameryka. red. Bogusław Wróblewski i Łukasz Janicki). Wśród książek. VII-VIII.

Holewiński Wacław

- Krew na rękach moich (fragment powieści). proza. II.

- Mierząc się z legendą, ryje swój ślad... (Chmielewski Wojciech. Jezioro Dargin). książka miesiąca. VI.

- Nostalgia Máraiego (Márai Sándor. Stara miłość). noty. XII.

Honek Urszula

- zimowanie; barwny; uciekinierzy; wakacje z Moniką; mleczne zęby; straszak; ?(jest już ciemno. późny wieczór. stoję w drzwiach i wołam matkę). ?. III.

Horubała Andrzej

- * Wdowa smoleńska albo niefart (Wojciechowski Piotr. Gra w sobowtóry i lustra). Wśród książek. IX.

Huelle Paweł

- * Talita (Kępiński Piotr. Biały sterowiec). Wśród książek. V.

Hunia Fryderyk

- O nicości - co nieco. na widnokręgu. V.

- Tajemnica (Tajemnic). na widnokręgu. XII.

Huysmans Joris-Karl

- * Zarębianka Zofia. Durtal - czyli w matni duchowych manowców. esej. V.

"Insula"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. II.

Interallié, nagroda

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Isakiewicz Elżbieta

- Piruety w czasie i przestrzeni (Baran Józef. W wieku odlotowym). Wśród książek. III.

Iwaszkiewicz Jarosław

- * Izdebska-Zybała Beata. Jarosław Iwaszkiewicz - człowiek i pisarz wobec Zagłady. esej. II.

- * Papieski Robert. "Świnia Tyrmand", czyli zamiast przypisu. esej. II.

- Z listów do Szymona Piotrowskiego. Rok 1967. oprac. Robert Papieski. Archiwum. II.

- * Panny z Wilka. patrz: Baniewicz Elżbieta. Różne oblicza miłości. szkic teatr. na widnokręgu. II.

- patrz: Obrąpalska Grażyna. Drugie życie Aleksandra Landaua (Landau Aleksander. Ważni ludzie, ważne sprawy. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza). noty. II.

- patrz: Golka Marian. Panny z Syrakuz. noty. II.

- * Olszewska Maria Jolanta. Poetycka lekcja historii, czyli "Podróże do Polski" Jarosława Iwaszkiewicza. esej. XI.

Iwaszkiewicz Maria

- * Portrety (Kowalczyk Andrzej Stanisław. "Coś państwa dawno nie było. Myślałam, żeście sporządnieli albo może chore..."). Wśród książek. II.

Iwaszkiewiczowie Anna i Jarosław

- patrz: Romaniuk Radosław. Proteusz z ulicy Wiejskiej. (Iwaszkiewiczowie Anna i Jarosław, Lisowski Jerzy. Listy 1947-1979). książka miesiąca. II.

- patrz: Obrąpalska Grażyna (o Listach 1947-1979 Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów i Jerzego Lisowskiego). noty. IV.

Izdebska-Zybała Beata

- Jarosław Iwaszkiewicz - człowiek i pisarz wobec Zagłady. esej. II.

Jachim Katarzyna

- Historia zdjęciami pisana. noty. X.

Jaklewicz Karolina

- * Jaśmina Berezy (Chról Mateusz. To nie jest kolejna książka o miłości). Wśród książek. III.

Jakubowski Jarosław

- Matka i córka; Mgła; Głód; Karmiący ptaki; Spacer w lesie; Spacer kwarantannowy; Pada śnieg; Kołysanka zimowa; Zima. ?. IX.

Jan Paweł II

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. IX.

- patrz: Rojek Paweł. Pisarz polski (Dybciak Krzysztof. Pisarz, który został papieżem. Twórczość Karola Wojtyły - Jana Pawła II). Wśród książek. XII.

Janicki Łukasz

- patrz: Hofman Iwona. Różne twarze pogranicza (Na pograniczu narodów i kultur. Polska - Europa - Ameryka. red. Bogusław Wróblewski i Łukasz Janicki). Wśród książek. VII-VIII.

Janiczak Jolanta

- * I tak mi nikt nie uwierzy. patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Jankowicz Grzegorz

- * Życie w kuli. Parmigionino, Ashbery i sztuka przemiany (Płatek Karol. Permanentna metamorfoza). Wśród książek. VI.

Jankowski Sławomir

- Dziewięciornik. na widnokręgu. V.

- Sutomore. na widnokręgu. VII-VIII.

Januszewska-Skreiberg Janina

- Norwegia. Przegląd zagraniczny. IV.

Jarosz Łukasz

- * Dzień liczby Pi (Suwiński Bartosz. Urywki wielu mnie). Wśród książek. XII.

Jasiński Bogusław

- Narodziny teatru z ducha tragedii, czyli jak koniec zaczyna się na początku. esej. I.

- Sztuka jest cierpieniem. na widnokręgu. V.

Jaskulski Paweł

- Książę naszych czasów (Masternak Zbigniew. Książę bez ziemi). Wśród książek. XII.

Jastrun Tomasz

- * Dom pisarzy w czasach zarazy (Firlej Agata. Między domem a Pałacem). Wśród książek. II.

- W przedziale; Łąka; Mucha i anioł; Nauka gry w szachy; Piorun; Fotografia; Szelest; Wrony; Stypa. ?. V.

Juszczak Wiesław

- zmarł 18 lutego 2021 roku. Nekrolog. III.

Kacewicz-Sygidus Hanna

- Miasteczko; A czarna rzeka wciąż płynie; Wejście w jesień; Starzy poeci i stare poetki; ?(Śpi zawsze z brzegu); W cieniu kamienia. ?. IX.

Kaliszewski Wojciech

- Z ciemności w światło (Gawłowski Robert. Pył; Dotknięcie). Wśród książek. IV.

- Dni dalekie, dni bliskie (Lisowski Krzysztof. Domy dni. Antologia osobista). Wśród książek. XI.

Kalwat Katarzyna

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Kamieńska Anna

- * Poezje zebrane tom 1-3; Notatnik (Chojnowski Zbigniew. Poezje zebrane, Notatnik okaleczony). książka miesiąca. X.

Karasek Krzysztof

- * Wzgórza anarchii (Płatek Karol. Wiersze z góry, wiersze z dołu). Wśród książek. II.

Karpienko Jana

- "Raz-dwa-trzy". Walc albo mantra. noty. III.

Karpińska Hanna

- Bułgaria. Przegląd zagraniczny. VI.

Kasper Jan

- ?(1. Markotna topografia tego zakątka); ?(1. Poniedziałek rano. Jaki cud); ?(Przepych lata, złociste rejestry); Ballada rowerowa. ?. IV.

Kass Wojciech

- * Metaf. 20 wierszy o położeniu (Mochalska Anna. Wiersze w poprzek rzeczywistości). Wśród książek. V.

Kaszuba-Dębska Anna

- * Bruno. Epoka genialna (Kępiński Piotr. Trzynaście śmierci Brunona Schulza). Wśród książek. XI.

Kaźmierowski Tomasz

- Salon i prowincja. rozmowa z Mateuszem Wernerem. XI.

Kąkiel Małgorzata

- Fikcja utwardzona faktem (Gromadzki Stanisław. Żydówka). Wśród książek. IV.

- zmarła 25 kwietnia 2021 roku. Nekrolog. VI.

Kędzierski Jerzy

- Nocleg w Alpach. noty. IV.

Kępiński Antoni

- * Sołtysik Marek. Portret pochylonego nad... nad chorobą. noty. I.

Kępiński Piotr

- Szczury na via Veneto. rzymskie strony. I.

- Oko Pasoliniego. rzymskie strony. II.

- Passeggiata po latach (Bielatowicz Jan. Passeggiata. Szkice włoskie). rzymskie strony. III.

- Mit Fragala. rzymskie strony. IV.

- Biały sterowiec (Huelle Paweł. Talita). Wśród książek. V.

- Kosmos Manz?. rzymskie strony. V.

- Nie bo (Kremza Arkadiusz. Mokre szwy (Wybór wierszy 1997-2020)). Wśród książek. VI.

- Wszystkie drogi prowadzą do Auditorium. rzymskie strony. VI.

- Nadprzewodniki (Gretkowska Manuela. Wenecja. Miasto, któremu się powodzi; Szczygieł Mariusz. Osobisty przewodnik po Pradze). na widnokręgu. VII-VIII.

- Zabytki i rozkład. rzymskie strony. VII-VIII.

- Jak diabeł z pudełka (o Gabriele D'Annunzio). rzymskie strony. IX.

- Wolna Republika San Lorenzo. rzymskie strony. X.

- Trzynaście śmierci Brunona Schulza (Kaszuba-Dębska Anna. Bruno. Epoka genialna). Wśród książek. XI.

- Gra w krykieta. rzymskie strony. XI.

- Przepowiedziana katastrofa (Wojciechowski Piotr. Zły wiatr). Wśród książek. XII.

- Krótka historia "spelacchio". rzymskie strony. XII.

Kierc Bogusław

- O obrotach ciał niebieskich; Ja/Ty; Endgame; Ta mi się podoba; Aktor; Ciemno, Jasno; W Polsce - siedemdziesiąt trzy; 77. ?. II.

- * Atrakcje i nieszczęścia dla chwilowo żywych (epifanie, satyry i satyriazy) (Pieczara-Ślarzyńska Małgorzata. Odroczona apokalipsa). Wśród książek. VI.

Komendant Tadeusz

- Do krytyka; Koty litewskie. ?. ARCHIWUM. X.

Komorowski Adam

- Hiszpania. Przegląd zagraniczny. II.

- Powrót Salmana Segala (Segal Kalman. Jeszcze żyjemy). książka miesiąca. IV.

- Między skończonością a nicością (Sowiński Grzegorz. Ludzkie, niezbyt ludzkie. Collage filozoficzny). Wśród książek. VI.

- Niektórzy lubią literaturę polską (Światowa historia literatury polskiej. Interpretacje. red. Magdalena Popiel, Tomasz Bilczewski, Stanley Bill). esej. VII-VIII.

- Hiszpania. Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

- Plenum temeritatis, czyli Krzysztof Rutkowski zazwyczaj o Nim (Rutkowski Krzysztof. Bóg Adama; Mickiewicz w Stambule. Opowieść filmowa). książka miesiąca. XII.

Komoto Akira

- patrz: Jerzy Olek. Dziura i kwadrat. na widnokręgu. IX.

Kornhauser Julian

- * Krytyka zebrana (Olszewski Marek. Milczenie krytyka). Wśród książek. VI.

Kościński Karol

- Praca domowa z wymiany. proza. X.

Kot Dobrosław

- * Tratwa Odysa. Esej o uchodźcach (Siwak Ilona. Tułaczka myślenia). Wśród książek. I.

Kowalczyk Andrzej Stanisław

- "Coś państwa dawno nie było. Myślałam, żeście sporządnieli albo może chore..." (Iwaszkiewicz Maria. Portrety). Wśród książek. II.

Kowalski Kuba

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Różne oblicza miłości. szkic teatr. na widnokręgu. II.

Kozłowski Paweł

- * Przeciw systemowi. Rozmowy z książkami... (Obirek Stanisław. Pożytki czytania recenzji). Wśród książek. IV.

Kozłowski Paweł

- Poważna rozmowa (Bauman Zygmunt, Obirek Stanisław. O świecie i sobie samych). Wśród książek. XI.

- Krzyk ciszy (o Wilhelmie Sasnalu). noty. XI.

Krall Hanna

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. X.

Kremza Arkadiusz

- * Mokre szwy (Wybór wierszy 1997-2020) (Kępiński Piotr. Nie bo). Wśród książek. VI.

Kronhold Jerzy

- * Długie spacery nad Olzą (Drzewucki Janusz. Jerzy Kronhold o godności, która zobowiązuje). Wśród książek. VII-VIII.

Krygier Paulina

- Okno, które się świeciło. noty. IV.

Książek Julia

- Raubritter. proza. XI.

Książka miesiąca:

- Bugajski Leszek. Nieuleczalny przypadek (Wysogląd Roman. Chorzy na Polskę). I.

- Romaniuk Radosław. Proteusz z ulicy Wiejskiej. (Iwaszkiewiczowie Anna i Jarosław, Lisowski Jerzy. Listy 1947-1979). II.

- Trusewicz Michał. Saturn pożera dzieci, a mężczyźni kobiety (Rudzka Zyta. Tkanki miękkie). III.

- Komorowski Adam. Powrót Salmana Segala (Segal Kalman. Jeszcze żyjemy). IV.

- Bugajski Leszek. W stronę ciszy (Rylski Eustachy. Jadąc). V.

- Holewiński Wacław. Mierząc się z legendą, ryje swój ślad... (Chmielewski Wojciech. Jezioro Dargin). VI.

- Wołodźko Krzysztof. Śląskie Korzenie, ziemia niepamięci (Rokita Zbigniew. Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku). VII-VIII.

- Stanisławski Wojciech. Tropem niedźwiedzia (Miłosz Czesław. Z archiwum. Wybór publicystyki z lat 1945-2004). VII-VIII.

- Bugajski Leszek. Na chwilę przed; Buryła Sławomir. Zapach wojny (Stasiuk Andrzej. Przewóz). IX.

- Chojnowski Zbigniew. Poezje zebrane, Notatnik okaleczony (Kamieńska Anna. Poezje zebrane tom 1-3; Notatnik). X.

- Bugajski Leszek. W sensie ogólnym albo szczególnym (Pilch Jerzy. Autobiografia w sensie ścisłym, a nawet umownym). XI.

- Komorowski Adam. Plenum temeritatis, czyli Krzysztof Rutkowski zazwyczaj o Nim (Rutkowski Krzysztof. Bóg Adama; Mickiewicz w Stambule. Opowieść filmowa). XII.

Książki nadesłane: I-III, V-XII.

Kucharczyk Łukasz

- * Granice ciała. Somapoetyka w twórczości Stanisława Lema (Heck Dorota. Soma i psyche). Wśród książek. X.

Kuczkowski Krzysztof

- Dwieście jedenasty kilometr; Przez; ?(Moja mama jeszcze żyje); O spadającym jabłku; Blues nad rzeką; Uczciwe opisanie siebie nad mała czarną w Centrum Handlowym Riviera w Gdyni. ?. XII.

Kuczyńska-Koschany Katarzyna

- Lekcja; Gracja; Sztafeta; Mówi pani Arnoux; ?(Połóż się na); Czerwiec. ?. III.

Kudyba Wojciech

- * I co dalej (Heck Dorota. Zaciekawienie?). Wśród książek. III.

- * Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego (Alichnowicz Karol. W rozpadlinie). Wśród książek. V.

Kulikowski Wiesław

- zmarł 1 sierpnia 2021. Nekrolog. X.

Kułaj Marta

- Esej o byciu człowiekiem (dychotomia verbum - res). noty. IX.

- Granice Mickiewicza (na marginesie eksperymentu transtalorskiego). noty. XII.

"Kułtura"

- * Karpińska Hanna. Bułgaria. Przegląd zagraniczny. VI.

Kumor Agnieszka

- Szkice z pamięci; Rozmyślania śpiewaka solisty w czasie pandemii. proza. III.

- Francja. Przegląd zagraniczny. III.

- Francja (Stresi Alexia. Bitwy). Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

- Francja (o festiwalu w Awinionie). Przegląd zagraniczny. IX.

Kuptyjanowicz Magda

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Różne oblicza miłości. szkic teatr. na widnokręgu. II.

Kurkowski Michał

- * Intymne życie Jarosława. patrz: Baniewicz Elżbieta. Różne oblicza miłości. szkic teatr. na widnokręgu. II.

Lach Józef

- * Waniek Henryk. Król podziemia. noty. IX.

Lafon Marie-Hél?ne

- * Historia syna. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Landau Aleksander

- * Ważni ludzie, ważne sprawy. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza (Obrąpalska Grażyna. Drugie życie Aleksandra Landaua). noty. II.

Latawiec Bogusława

- zmarła 1 listopada 2021 roku. NEKROLOG. XII.

Lattanzi Serge

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Lavaudant Georges

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Lazlo Victor

-* Trafiquants de col?res (Szydlowska Valeri. Francja). Przegląd zagraniczny. X.

Lem Stanisław

- * Niewiadowski Andrzej. Lem nie pozostawia złudzeń. esej. X.

- patrz: Hech Dorota. Soma i psyche (Kucharczyk Łukasz. Granice ciała. Somapoetyka w twórczości Stanisława Lema). Wśród książek. X.

- * Zawadzki Paweł. Lemonauci. na widnokręgu. X.

- * Saganiak Magdalena. Jeden wiersz Lema. na widnokręgu. X.

- * Gomułka Jakub. Dwie krytyki nawracania. na widnokręgu. X.

Lenkowska Krystyna

- * Kiedy byłam rybą (lub ptakiem) (Spólna Anna. Wolność jest milczeniem). Wśród książek. I.

Lentin Dominique

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Leszczyński Andrzej C.

- Miłość spłaszczona. na widnokręgu. I.

Leszkiewicz Adam

- * Apokalipsa psa (Mochalska Anna. Ostatni na mecie w nieistniejącym wyścigu). Wśród książek. IX.

"Letras Libres"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. II.

Libera Antoni

- przeł. fragment Koriolana Williama Shakespeare'a. XI.

- Dwa oblicza wielkości. O Koriolanie rozmawiają Antoni Libera i o. Janusz Pyda OP. XI.

Liber Marcin

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Libich Maciej

- Porządek. Kanon. proza. I.

- Najdziwniej jest umrzeć, a najtrudniej - przeżyć; Zawieje wszystko, zawieje wszystko, zawieje; To już, po wszystkim?; Jeszcze czterdzieści lat temu zapowiadało się; Truchła ptaków spadały na maskę samochodu. ?. VII-VIII.

- Wyklęte rewiry (Topolski Maciej. Niż). Wśród książek. VII-VIII.

- Bereza. Encore (Bereza Henryk. Wypiski ostatnie). Wśród książek. X.

Lichocka Joanna

- * Rymkiewicz. Genealogia (Woźniak-Łabieniec Marzena. Genealogia w lustrze dojrzałości). Wśród książek. X.

Limon Jerzy

- zmarł 3 marca 2021 roku. Nekrolog. IV.

Linke Bronisław Wojciech

- * Sołtysik Marek. B.W. Linke. Ręce ruin. noty. V.

Lipszyc Adam

- patrz: Świderski Bronisław. Opowieści krytyków (Marani literatury polskiej. red. Piotr Bogalecki, Adam Lipszyc). esej. XI.

Lisowski Jerzy

- patrz: Romaniuk Radosław. Proteusz z ulicy Wiejskiej. (Iwaszkiewiczowie Anna i Jarosław, Lisowski Jerzy. Listy 1947-1979). książka miesiąca. II.

- patrz: Obrąpalska Grażyna (o Listach 1947-1979 Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów i Jerzego Lisowskiego). noty. IV.

Lisowski Krzysztof

- Piosenka piasku; Wystarczy powtórzyć; Mój ojciec udaje Greka; Niedziela, kwiecień 2020; Rytmy najprostsze. ?. I.

- * Domy dni. Antologia osobista (Kaliszewski Wojciech. Dni dalekie, dni bliskie). Wśród książek. XI.

"LiterNet"

- * Karpińska Hanna. Bułgaria. Przegląd zagraniczny. VI.

Łukasiewicz Jacek

- zmarł 7 marca 2021 roku. Nekrolog. IV.

Łukaszewicz Marek

- Istnienie. na widnokręgu. VI.

Łysek Wojciech

- Wspólna znajoma (o Mieczysławie Sztycerze). noty. IV.

Machura Marek

- Nasz zagadkowy świat. Rozważania przedsenne. na widnokręgu. XII.

Maciejewska Monika

- Czechy. Przegląd zagraniczny. VI.

Majcherczyk Paweł

- Kawalerski trip (Marecki Piotr. Polska przydrożna). Wśród książek. IV.

Makowski Zbigniew

- * Waniek Henryk. Po wertepach tajemnicy. noty. VII-VIII.

Malessa-Drohomirecka Monika

- Zerwane więzi. Religijne odwołania w utworach Marka Hłaski. na widnokręgu. I.

Malewicz Kazimierz

- patrz: Jerzy Olek. Dziura i kwadrat. na widnokręgu. IX.

Malgraine, kompania teatralna

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Maliszewski Karol

- "Słowa z uszami do wewnątrz". O Scrabblach Tadeusza Dąbrowskiego (Dąbrowski Tadeusz. Scrabble). Wśród książek. XII.

Manteuffel Christian Medard

- Brunatny werniks na niemieckim ekspresjonizmie. esej. VI.

- Reportaż z podróży w nieistnienie; ...et quare tristis incado; Siostry; Rilkego ostatnia noc w rosarium; Gałązka jabłoni; Tryptyk o sonecie szekspirowskim. ?. XI.

Manzoni Giacomo

- * Kępiński Piotr. Kosmos Manz?. rzymskie strony. V.

Sándor Márai

- * Szathmáry István. portret Sándora Maráiego. grafika. XII.

- * Gleń Adrian. Wypis z istnienia. Okruchy metafizyki w ostatnim tomie "Dzienników" Sándora Máraiego. esej. XII.

- * Stara miłość (Holewiński Wacław. Nostalgia Máraiego). noty. XII.

Marciniak Ewelina

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Marecki Piotr

- * Polska przydrożna (Majcherczyk Paweł. Kawalerski trip). Wśród książek. IV.

Maruszewska Blanka

- Ptactwo. proza. III.

Masewicz Maciej

- Nauka czytania. proza. XII.

Masternak Zbigniew

- Mistrz świata we wszystkim (z księgi szóstej cyklu Księstwo). proza. VII-VIII.

- * Książę bez ziemi (Jaskulski Paweł. Książę naszych czasów). Wśród książek. XII.

Matywiecki Piotr

- ?(Wiersze, które dawno temu pisałem); Wnętrze; ?(Zmęczyły się wszystkie pytania); Wiara; ?(Znajomych się zna...); ?(Jeżeli moja wychowawczyni...); Jak się uczyłem; Przeczucie. ?. I.

Mazurek Anna

- * Dziwka (Milas Tymoteusz. Mery się żegna). Wśród książek. III.

Mąkowska Monika

- Stany Zjednoczone (Rankine Claudia. Just Us: An American Conversation). Przegląd zagraniczny. IV.

Mentzel Zbigniew

- Dziennik 2021. Było i było. IX-XII.

Michalczenia Jakub

- * Korszakowo (Milas Tymoteusz. Korszakowskie akcje). Wśród książek. V.

Michałowski Piotr

- Psalm jako pejzaż. Anatomia wyobraźni Tadeusza Nowaka. esej. VII-VIII.

Michnik Adam

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. IX.

Michnik Bogusław

- (Wspominam Wenecję); Wenecja. Pittura fresca; Słowa; Miłość w Uhlingen; Kilka linijek dla Jerzego Olka; Szybki research. ?. IV.

Międzyrzecki Artur

- * Piekarski Ireneusz. Ostatnia ucieczka? Garść uwag o Juliana Stryjkowskiego dzienniku z Ameryki i jego przyjaźni z Julią Hartwig i Arturem Międzyrzeckim. esej. Archiwum. IV.

- patrz: Międzyrzecki Artur i Hartwig Julia, i Stryjkowski Julian. Korespondencja (1970-1993). oprac. Ireneusz Piekarski. Archiwum. IV.

Milas Tymoteusz

- Mery się żegna (Mazurek Anna. Dziwka). Wśród książek. III.

- Korszakowskie akcje (Michalczenia Jakub. Korszakowo). Wśród książek. V.

Michalski Krzysztof

- patrz: Szydlowska Valeri. Francja. Przegląd zagraniczny. XII.

Michalski Łukasz

- * Smokonie (Alichnowicz Karol. Wiersze o Kimś, o Czymś). Wśród książek. X.

Miller Arthur

- * Śmieć komiwojażera. patrz: Baniewicz Elżbieta. Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

Miłosz Czesław

- * Z archiwum. Wybór publicystyki z lat 1945-2004 (Stanisławski Wojciech. Tropem niedźwiedzia). książka miesiąca. VII-VIII.

- * Tchorek-Bentall Samuel. Spodnie Miłosza. na widnokręgu. VII-VIII.

Mitosek Zofia

- Podróż na szczyt świata (Wolny Maja. Pociąg do Tybetu). Wśród książek. I.

Mitzner Krystyna

- * Po mojej stronie (Mochalska Anna. Twoja strona jest naszą wspólną stroną [teksty i obrazy Krystyny Mitzner]). noty. VI.

Mitzner Piotr

- O zmierzchu (Grześczak Marian. Przedostatnie wiersze). noty. I.

- Jak ptak; Człowiek z kleszczem; Jak; Dziś znów; Ale; Postrzyżyny; Cyrk. ?. VI.

- podał do druku prozy poet. Krystiany Robb-Narbutt. Archiwum. VII-VIII.

Mochalska Anna

- Wiersze w poprzek rzeczywistości (Kass Wojciech. Metaf. 20 wierszy o położeniu). Wśród książek. V.

- Twoja strona jest naszą wspólną stroną (teksty i obrazy Krystyny Mitzner). noty. VI.

- Ostatni na mecie w nieistniejącym wyścigu (Leszkiewicz Adam. Apokalipsa psa). Wśród książek. IX.

- Poetyckie podziemie (Nasiłowska Anna. Sztuczne światła). Wśród książek. X.

Modzelewski Marek

- * Inteligenci. patrz: Baniewicz Elżbieta. Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

"Le Monde"

- * Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

de Montety Etienne

- * La Grande Epreuve. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Morricone Ennio

- patrz: Kępiński Piotr. Wszystkie drogi prowadzą do Auditorium. rzymskie strony. VI.

Mój temat: I-XII.

Mrowcewicz Krzysztof

- Ta mara. proza. IX.

Mrożek Sławomir

- * Winch Antoni. Naziemny człowiek podziemia. esej. X.

Mścisz Ryszard

- Tratwą ku spełnionej przepowiedni (Tulik Jan. Tratwy Nostradamusa). Wśród książek. I.

- Sens skradziony przyimkom (Ostrowski Grzegorz Janusz. Przyimki). Wśród książek. XI.

Müldner-Nieckowski Piotr

- Nocne z Tadeuszem Nowakiem rozmowy (fragment dziennika i wspomnień). Było i było. VII-VIII.

Munch Edvard

- * Januszewska-Skreiberg Janina. Norwegia. Przegląd zagraniczny. IV.

Mundruchó Kornél

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Murch Walter

- patrz: Bohajedyn Tomasz. The End. na widnokręgu. I.

Muszyński Andrzej

- * Bez. Ballada o Joannie i Władku z jurajskiej doliny (Pieniążek Przemysław. Dojmujące uczucie braku). Wśród książek. VI.

Na widnokręgu: I-XII.

Nabokov Nicolas

- patrz: Obrąpalska Grażyna. O strusiach, Nabokovych i nie tylko. noty. XI.

Najder Zdzisław

- zmarł 15 lutego 2021 roku. Nekrolog. III.

- * Sulikowski Andrzej. Drogowskazy Zdzisława Najdera. esej. Było i było. V.

Nasiłowska Anna

- * Sztuczne światła (Mochalska Anna. Poetyckie podziemie). Wśród książek. X.

Nekrolog: I-VI, IX, X, XII.

Newman Bernard

- * Rowerem przez II RP. Niezwykła podróż po kraju, którego już nie ma. Reportaż z 1934 roku (Staroń Ireneusz. Afirmacja ducha przygody. Bernarda Newmana "Rowerem przez II RP"). esej. XII.

Niesporek Katarzyna

- Ja mięsożerne (Fijałkowska-Jakubowska Genowefa. Rośliny mięsożerne). Wśród książek. III.

Niewiadowski Andrzej

- Lem nie pozostawia złudzeń. esej. X.

Niewrzęda Krzysztof

- * Confinium. Szczecińska opowieść (Supady Grzegorz. Finis Stettinis, czyli o tym, dlaczego Hakenterrasse to obecnie Wały Chrobrego). Wśród książek. VI.

Nolde Emil

- patrz: Manteuffel Christian Medard. Brunatny werniks na niemieckim ekspresjonizmie. esej. VI.

Norwid Cyprian Kamil

- * Fert Józef Franciszek. Norwidowskie rozważania o czasie. esej. IX.

- * Zielichowski Tadeusz. Norwid i Nowy Jork. fot. esej. IX.

- * Czerniawski Adam. "Rozebraną" rozbieram ponownie. NA WIDNOKRĘGU.

Noty: I-XII.

Nowak Jadwiga

- Skołowacenie języka. noty. X.

Nowak Joanna

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Nowak Maciej J.

- Tatry dla wszystkich (o Wawrzyńcu Żuławskim). noty. V.

Nowak Tadeusz

- * Zieniewicz Andrzej. Zaślubiny i zatracenie w poezji Tadeusza Nowaka. Łańcuchy symboliczne. Dwa i połowa trzeciego. esej. VII-VIII.

- * Michałowski Piotr. Psalm jako pejzaż. Anatomia wyobraźni Tadeusza Nowaka. esej. VII-VIII.

- * Müldner-Nieckowski Piotr. Nocne z Tadeuszem Nowakiem rozmowy (fragment dziennika i wspomnień). Było i było. VII-VIII.

Nowakowska Ewa Elżbieta

- Nowy czas; Alibi; Maseczka; Przychodnia; Płacidło; Odkrycia; Podnieś; Wybito. ?. IX.

Nowicki Bogdan

- Albinos. proza. VII-VIII.

Nowosielscy Zofia i Jerzy

- patrz: Różewicz Tadeusz, Nowosielscy Zofia i Jerzy. Nieznana korespondencja (1956-2001), aneks do książki, oprac. Krystyna Czerni. Archiwum. V.

Obirek Stanisław

- Pożytki czytania recenzji (Kozłowski Paweł. Przeciw systemowi. Rozmowy z książkami...). Wśród książek. IV.

- patrz: Kozłowski Paweł. Poważna rozmowa (Bauman Zygmunt, Obirek Stanisław. O świecie i sobie samych). Wśród książek. XI.

Obrąpalska Grażyna

- Drugie życie Aleksandra Landaua (Landau Aleksander. Ważni ludzie, ważne sprawy. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza). noty. II.

- "To życie, to lubię" (o Listach 1947-1979 Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów i Jerzego Lisowskiego). noty. IV.

- O strusiach, Nabokovych i nie tylko. noty. XI.

Ochwanowski Adam

- Rozmówki działkowe (traktat poetycko-prozaiczny). ?. IV.

O'Connor Flannery

- * Pisma przygodne. patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. IX.

Odojewski Włodzimierz

- Katarzyna (rozdział drugi). proza. II.

- * Rabizo-Birek Magdalena. Dawny dobry Odojewski. esej. II.

Olek Jerzy

- fot. Tadeusza Różewicza. Archiwum. V, VI.

- Przed i za obiektywem. szkic. fot. Było i było. VII-VIII.

- Dziura i kwadrat. fot. Michał Bursa. na widnokręgu. IX.

Olszewska Maria Jolanta

- Poetycka lekcja historii, czyli "Podróże do Polski" Jarosława Iwaszkiewicza. esej. XI.

Olszewska Nina

- * Pudło. Opowieści o polskich więzieniach (Darska Bernadetta. Spotkanie z człowiekiem). Wśród książek. VII-VIII.

Olszewski Marek

- Milczenie krytyka (Kornhauser Julian. Krytyka zebrana). Wśród książek. VI.

Osewska Janina

- ?(była słaba); Zbieranie czarnych porzeczek; Rozsypując pestki wiśni; Królowa Woda; Wiatr od Necka. ?. XII.

Ostrowski Grzegorz Janusz

- * Przyimki (Mścisz Ryszard. Sens skradziony przyimkom). Wśród książek. XI.

Pacholski Arkadiusz

- zmarł 11 stycznia 2021 roku. Nekrolog. II.

Pacukiewicz Marek

- Pustynia i piwnica. Caravaggio na Malcie. esej. VI.

Pacześniak Jakub

- z panem bogiem; opadłe liście; zima bezśnieżna; to jest życie; wychodzisz nocą; ta droga na wiosnę; ostatnie słowa; tak mało. ?. XII.

Panas-Goworska Marta, Goworski Andrzej

- Kalimera Kreto. noty. IV.

Papieska Agnieszka

- patrz: Kowalczyk Andrzej Stanisław. "Coś państwa dawno nie było. Myślałam, żeście sporządnieli albo może chore..." (Iwaszkiewicz Maria. Portrety). Wśród książek. II.

Papieski Robert

- "Świnia Tyrmand", czyli zamiast przypisu. esej. II.

- patrz: Obrąpalska Grażyna. Drugie życie Aleksandra Landaua (Landau Aleksander. Ważni ludzie, ważne sprawy. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza). noty. II.

Pascaud Fabienne

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Pascquier Danielle

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Pavel Ota

- patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. X.

Pawlicki Jędrzej

- Niemcy. proza. VII-VIII.

Paźniewski Włodzimierz

- Żagle łopoczące na wietrze. mój temat. I.

- Profesor Węgierski. mój temat. II.

- Adres raju. mój temat. III.

- Thriller metafizyczny. mój temat. IV.

- Nad Berezyną (o Nadberezyńcach Floriana Czarnyszewicza). mój temat. V.

- Cały smutek Belgii. mój temat. VI.

- Ucieczka (Piechowski Kazimierz. Byłem numerem... historie z Auschwitz). mój temat. VII-VIII.

- Afera Sokala. mój temat. IX.

- Wyspa i Wielki Limitrof. mój temat. X.

- Kiautschou. mój temat. XI.

- "Smutna myśl, którą się tańczy". mój temat. XII.

Parmigianino vel Francesco Mazzoli

- patrz: Płatek Karol. Permanentna metamorfoza (Jankowicz Grzegorz. Życie w kuli. Parmigianino, Ashbery i sztuka przemiany). Wśród książek. VI.

Pei-Ming Ya

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Pestka Wojciech

- * Diabelska maszyna do szycia. Kresowa apokalipsa. Reportaże i perory (Szwarc Stanisław. Na wschodzie bez zmian). Wśród książek. VII-VIII.

Pétrement Jean

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Piaszczyński Piotr

- Diagnoza; 65; Czytając antologię; Państwo P.; ?(Zazdroszczę H.M.E.); Genezis; Połowiczność. ?. V.

Piechowski Kazimierz

- * Byłem numerem... historie z Auschwitz. (Paźniewski Włodzimierz. Ucieczka. mój temat. VII-VIII.

Pieczara-Ślarzyńska Małgorzata

- Odroczona apokalipsa (Kierc Bogusław. Atrakcje i nieszczęścia dla chwilowo żywych [epifanie, satyry i satyriazy]). Wśród książek. VI.

Piekarski Ireneusz

- Ostatnia ucieczka? Garść uwag o Juliana Stryjkowskiego dzienniku z Ameryki i jego przyjaźni z Julią Hartwig i Arturem Międzyrzeckim. esej. Archiwum. IV.

- oprac. Dziennik amerykański (1969-1970) Juliana Stryjkowskiego. Archiwum. IV.

- oprac. Korespondencję (1970-1993). Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego oraz Juliana Stryjkowskiego. Archiwum. IV.

Pieniążek Przemysław

- * Tropem ukrytych znaczeń (Gronczewski Andrzej. Dłonie czasu). Wśród książek. II.

- Dojmujące uczucie braku (Muszyński Andrzej. Bez. Ballada o Joannie i Władku z jurajskiej doliny). Wśród książek. VI.

Piętniewicz Michał

- Czy jest coś poza sceną? (Dybel Paweł. Nieświadome na scenie. Witkacy i psychoanaliza). Wśród książek. IV.

Pilch Jerzy

- * Autobiografia w sensie ścisłym, a nawet umownym (Bugajski Leszek. W sensie ogólnym albo szczególnym). książka miesiąca. XI.

Pilot Marian

- * Kreteski, pomówienia i powieści (Piwowarczyk Damian. Śmiertelni, śmierdzielni). Wśród książek. V.

Piotrowski Szymon

- patrz: Jarosław Iwaszkiewicz. Z listów do Szymona Piotrowskiego. Rok 1967. oprac. Robert Papieski. Archiwum. II.

Piwowarczyk Damian

- Śmiertelni, śmierdzielni (Pilot Marian. Kreteski, pomówienia i powieści). Wśród książek. V.

- Piękna niestałość (Zechenter-Spławińska Elżbieta. Kot Moniki). Wśród książek. VI.

Płatek Karol

- Wiersze z góry, wiersze z dołu (Karasek Krzysztof. Wzgórza anarchii). Wśród książek. II.

- Permanentna metamorfoza (Jankowicz Grzegorz. Życie w kuli. Parmigianino, Ashbery i sztuka przemiany). Wśród książek. VI.

- Posuń się jeszcze trochę (Tkaczyszyn-Dycki Eugeniusz. Ciało wiersza). Wśród książek. IX.

Płaza Maciej

- * Golem (Siwak Ilona. Słowotworzenie). Wśród książek. X.

Polkowski Jan

- patrz: Alichnowicz Karol. W rozpadlinie (Kudyba Wojciech. Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego). Wśród książek. V.

Popiel Magdalena

- patrz: Komorowski Adam. Niektórzy lubią literaturę polską (Światowa historia literatury polskiej. Interpretacje. red. Magdalena Popiel, Tomasz Bilczewski, Stanley Bill). esej. VII-VIII.

Porębski Mieczysław

- patrz: Zapisać Różewicza. Rozmawiają: Tadeusz Różewicz, Mieczysław Porębski i Andrzej Sapija. Archiwum. VI.

Prachnio Piotr

- Pojmuję nowe, gdy znam dawne (Czyż Antoni. Rojny i gwarny blask kultury. Literacka varietas i historyczne multum tekstów). na widnokręgu. IV.

Przegląd zagraniczny: II-X, XII.

Pyda Janusz, OP

- Dwa oblicza wielkości. O Koriolanie rozmawiają Antoni Libera i o. Janusz Pyda OP. XI.

Rabizo-Birek Magdalena

- Dawny dobry Odojewski. esej. II.

Racine Jean

- * Fedra. patrz: Baniewicz Elżbieta. Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

Rainko Adam

- Nie rozumiem tygrysa. noty. VII-VIII.

Rajmus Gustaw

- Judasz. proza. V.

Rankine Claudia

- * Just Us: An American Conversation (Mąkowska Monika. Stany Zjednoczone). Przegląd zagraniczny. IV.

"La Razon"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

Regiewicz Alicja

- Zielony kamyczek. proza. III.

Renaudot Nagroda

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

"Respekt"

- * Maciejewska Monika. Czechy. Przegląd zagraniczny. VI.

"Revista de Libros"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. II.

"Revista de Occidente"

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. II.

Robb-Narbutt Krystiana

- Tam i z Powrotem; Opowieści Wandy S. podał do druku Piotr Mitzner. proza poet. Archiwum. VII-VIII.

Rodrigues Tiago

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Rojek Paweł

- Pisarz polski (Dybciak Krzysztof. Pisarz, który został papieżem. Twórczość Karola Wojtyły - Jana Pawła II). Wśród książek. XII.

Rokita Zbigniew

- * Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku (Wołodźko Krzysztof. Śląskie korzenie, ziemia niepamięci). książka miesiąca. VII-VIII.

Romaniuk Anna

- Anna Karenina to ja. esej. III.

- * Orzeszkowo 14. Historie z Podlasia (Tyszka Adam. Podlaskie impresje). Wśród książek. III.

Romaniuk Radosław

- Proteusz z ulicy Wiejskiej (Iwaszkiewiczowie Anna i Jarosław, Lisowski Jerzy. Listy 1947-1979). książka miesiąca. II.

Rosé Alicja

- Suffolk. Tryptyk: I. Chiaroscuro. Flatford Mill - John Constable, Canticle II: Abraham and Isaac - Benjamin Britten, The Southwold Sailors' Reading Room - W.G. Sebald; Opowieść Eurypidesa; Pieśń Hippolytusa; Antonio López García; Tiziano Terzani pisze list; Noc weselna. ?. V.

Roth Philip

- * Mistrzowie. Spotkania z twórcami. patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. XII.

Różewicz Tadeusz

- * Drzewucki Janusz. Czytając Różewicza (1-7/8). noty. I-VII/VIII.

- * Solecki Mariusz. Tadeusz Różewicz wzywa "Smukłego" do apelu. na widnokręgu. II.

- patrz: Duriasz Józef. Zasługa. noty. III.

- patrz: Różewicz Tadeusz, Nowosielscy Zofia i Jerzy. Nieznana Korespondencja (1956-2001), aneks do książki, oprac. Krystyna Czerni. Archiwum. V.

- * Olek Jerzy, fot. Archiwum. V, VI.

- patrz: Zapisać Różewicza. Rozmawiają: Tadeusz Różewicz, Mieczysław Porębski i Andrzej Sapija. Archiwum. VI.

- * Olek Jerzy. Przed i za obiektywem. szkic. Było i było. VII-VIII.

Różycki Tomasz

- * Kapitan X (Alichnowicz Karol. Dryfowanie). Wśród książek. II.

Rubin Wiktor

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Jeszcze raz kobiety. szkic teatr. na widnokręgu. IV.

Rudzka Zyta

- * Tkanki miękkie (Trusewicz Michał. Saturn pożera dzieci, a mężczyźni kobiety). książka miesiąca. III.

Rumlenová Jana

- patrz: Maciejewska Monika. Czechy. Przegląd zagraniczny. VI.

Rylski Eustachy

- * Jadąc (Bugajski Leszek. W stronę ciszy). książka miesiąca. V.

Rutkowski Krzysztof

- * Bóg Adama; Mickiewicz w Stambule. Opowieść filmowa (Komorowski Adam. Plenum temeritatis, czyli Krzysztof Rutkowski zazwyczaj o Nim). książka miesiąca. XII.

Rymkiewicz Jarosław Marek

- patrz: Woźniak-Łabieniec Marzena. Genealogia w lustrze dojrzałości (Lichocka Joanna. Rymkiewicz. Genealogia). Wśród książek. X.

- * Obrąpalska Grażyna. O strusiach, Nabokovych i nie tylko. noty. XI.

Rzymskie strony: I-XII.

de Sade D.A.F.

- patrz: Suwała Robert. Krwawy mesjasz. na widnokręgu. XII.

Saganiak Magdalena

- Jeden wiersz Lema. na widnokręgu. X.

Salnikow Andrzej

- zmarł 12 sierpnia 2021 roku. Nekrolog. X.

Sałdecka Karolina

- Cletius Ohamara ma kłopoty; Marnie; Nocny prom; Cletius Ohamara wisi; Syreny; Cletius Ohamara śni; Cletius Ohamara pisze. ?. VII-VIII.

- * Wieżowiec: Zero (Spólna Anna. Egzorcyzmowanie: Zero). Wśród książek. VII-VIII.

Sapija Andrzej

- patrz: Zapisać Różewicza. Rozmawiają: Tadeusz Różewicz, Mieczysław Porębski i Andrzej Sapija. Archiwum. VI.

Sasnal Wilhelm

- * Kozłowski Paweł. Krzyk ciszy. noty. XI.

Saturczak Łukasz

- Chłystowie. Historia rodzinna (fragmenty). proza. IX.

Sawicki Ryszard

- Krople deszczu. fot. noty. V.

- Szum i szelest. na widnokręgu. VII-VIII.

Sawow Ganczo

- patrz: Karpińska Hanna. Bułgaria. Przegląd zagraniczny. VI.

Schubert Ryszard

- Od traumy do zachwytu, czyli słuch idealny. rozmowa z Krzysztofem Szymoniakiem. IX.

- Świtezianka (memuary emeryta z Osiedla Lecha!!). proza. IX.

Segal Kalman

- * Jeszcze żyjemy (Komorowski Adam. Powrót Salmana Segala). książka miesiąca. IV.

Shakespeare William

- Koriolan, fragment. przeł. Antoni Libera. XI.

Sikorski Andrzej

- Obrazek XXI (wiosna) - park przy ulicy Ostrobramskiej; Prababka ze Śródki w Poznaniu; mama; ?(myli kroki i oddech); ?(poeta); na Żuławach po wojnie; ?(blady jak wiatyk...). ?. X.

Sirach Marie-José

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Siwak Ilona

- Tułaczka myślenia (Kot Dobrosław. Tratwa Odysa. Esej o uchodźcach). Wśród książek. I.

- Słowotworzenie (Płaza Maciej. Golem). Wśród książek. X.

Siwczyk Krzysztof

- * Osobnikt (Stempel Karina. Cienie w ciemności). Wśród książek. IV.

Skałbania Małgorzata

- Ampulex compressa (osa błękitna) i wypchane dodo. proza. III.

Skiwski Jan Emil

- * Umierające miasto. Opowiadania i wspomnienia (Ćwikliński Krzysztof. Inna twarz krytyka). Wśród książek. II.

Sobol Eugeniusz

- Ukraina (Czech Artem. Dzielnica D., Punkt zerowy. Eseje). Przegląd zagraniczny. V.

Sobolewska Anna

- * Mistyka i mistyfikacje (Gibaszek Sylwia. Filozofia, mistyka i mistyfikacje). na widnokręgu. III

Sochoń Jan, ks.

- Na wieść o śmierci Tadeusza Komendanta; Wspomnienia; Wieczna lampa; Próba czasu; Wino gniewu; Kir. ?. V.

Sokal Alan

- * Paźniewski Włodzimierz. Afera Sokala. mój temat. IX.

Solecki Mariusz

- Tadeusz Różewicz wzywa "Smukłego" do apelu. na widnokręgu. II.

Sołtysik Marek

- Portret pochylonego nad... nad chorobą. noty. I.

- B.W. Linke. Ręce ruin. noty. V.

Sonnenberg Ewa

- Podróż; ?(Chciałabym żeby morze przyszło do mnie); List do Małego Księcia; ?(Opis słońca...); ?(Ty jesteś okruchem na moich włosach); ?(Pisać wyłaniać się rysować szkicować); ?(Stanęło przed nią lustro); Spojrzenie; ?(Chciałam kupić obrączkę...); Safona. ?. VII-VIII.

Sowiński Grzegorz

- * Ludzkie, niezbyt ludzkie. Collage filozoficzny (Komorowski Adam. Między skończonością a nicością). Wśród książek. VI.

- Artysta malarz Grzegorz Stec. na widnokręgu. VI.

Spólna Anna

- Wolność jest milczeniem (Lenkowska Krystyna. Kiedy byłam rybą [lub ptakiem]). Wśród książek. I.

- Egzorcyzmowanie: Zero (Sałdecka Karolina. Wieżowiec: Zero). Wśród książek. VII-VIII.

Stanisławski Wojciech

- Tropem niedźwiedzia (Miłosz Czesław. Z archiwum. Wybór publicystyki z lat 1945-2004). książka miesiąca. VII-VIII.

Staroń Ireneusz

- Afirmacja ducha przygody. Bernarda Newmana "Rowerem przez II RP" (Newman Bernard. Rowerem przez II RP. Niezwykła podróż po kraju, którego już nie ma. Reportaż z 1934 roku). esej. XII.

Stasiuk Andrzej

- * Przewóz (Bugajski Leszek. Na chwilę przed; Buryła Sławomir. Zapach wojny). książka miesiąca. IX.

Stec Grzegorz

- * Sołtysik Marek. Artysta malarz Grzegorz Stec. na widnokręgu. VI.

Stelmaszuk Mateusz

- Groza (Saturn według Goi). noty. XII.

Stempel Karina

- Gry i zabawy estetyczne (Wolny-Hamkało Agnieszka. Zerwane rozmowy. 105 wierszy na inne okazje). Wśród książek. III.

- Cienie w ciemności (Siwczyk Krzysztof. Osobnikt). Wśród książek. IV.

Stępień Radek

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

Strachota Juliusz

- * Krótka wycieczka na tamten świat (Boczkowska Magdalena. W poszukiwaniu straconego życia). Wśród książek. I.

Stresi Alexia

- * Bitwy (Kumor Agnieszka. Francja). Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

Stryjkowski Julian

- * Piekarski Ireneusz. Ostatnia ucieczka? Garść uwag o Juliana Stryjkowskiego dzienniku z Ameryki i jego przyjaźni z Julią Hartwig i Arturem Międzyrzeckim. esej. Archiwum. IV.

- Dziennik amerykański (1969-1970). oprac. Ireneusz Piekarski. Archiwum. IV.<

- Czas i moje czasy. noty. X.

Sulikowski Andrzej

- Ostatni z Szuberów sanockich. Zamiast nekrologu. na widnokręgu. I.

- Drogowskazy Zdzisława Najdera. esej. Było i było. V.

Sulikowski Rafał

- Na rozstaju dróg. noty. IX.

- Skądinąd i zewsząd (cz. 2). proza. X.

Supady Grzegorz

- Portrety rodzinne w paru wnętrzach (Urbaniak Michał Paweł. Lista nieobecności). Wśród książek. I.

- Finis Stettinis, czyli o tym, dlaczego Hakenterrasse to obecnie Wały Chrobrego (Niewrzęda Krzysztof. Confinium. Szczecińska opowieść). Wśród książek. VI.

Sutarski Konrad

- "Wierzbak" i ja. na widnokręgu. XI.

Suwała Robert

- Rzeźbiarz zwidów. noty. VI.

- Krwawy mesjasz. na widnokręgu. XII.

Suwiński Bartosz

- Kosmos zamknięty w słowie (Szaruga Leszek. Istnienie). Wśród książek. VII-VIII.

- Urywki wielu mnie (Jarosz Łukasz. Dzień liczby Pi). Wśród książek. XII.

Svěrák Zdeněk

- patrz: Maciejewska Monika. Czechy. Przegląd zagraniczny. VI.

Sypuła Artur

- Etiopia; Ogród; Amor skowany; Amfion. ?. VII-VIII.

Szaja Sandra

- Babcia. proza. III.

Szaruga Leszek

- * Istnienie (Suwiński Bartosz. Kosmos zamknięty w słowie). Wśród książek. VII-VIII.

Szathmáry István

- portret Sándora Máraiego. grafika. XII.

Szczepaniak Czesław Mirosław

- Miś. noty. I.

- Oblicza. noty. VII-VIII.

- Motyl. noty. XI.

Szczygieł Mariusz

- * Osobisty przewodnik po Pradze (Kępiński Piotr. Nadprzewodniki). na widnokręgu. VII-VIII.

Szmitke Piotr

- * Waniek Henryk. Wstęga Moebiusa dodatkowo przekręcona. noty. VI.

Sznajder Andrzej

- Lodzermensch. W 100. rocznicę urodzin i 5. rocznicę śmierci Karla Dedeciusa. noty. V.

Szostak Wit

- * Cudze słowa (Czaja Kamila. Na początku było cudze słowo). Wśród książek. III.

Sztycer Mieczysław

- * Łysek Wojciech. Wspólna znajoma. noty. IV.

Szuber Janusz

- * Sulikowski Andrzej. Ostatni z Szuberów sanockich. Zamiast nekrologu. na widnokręgu. I.

Szydlowska Valeri

- Francja (Lazlo Victor. Trafiquants de col?res). Przegląd zagraniczny. X.

- Francja (Wodziński Cezary. Światłocienie zła). Przegląd zagraniczny. XII.

Szwarc Stanisław

- Na wschodzie bez zmian (Pestka Wojciech. Diabelska maszyna do szycia. Kresowa apokalipsa. Reportaże i perory). Wśród książek. VII-VIII.

Szymańska Adriana

- Zawstydzenie; Fotofatamorgana; Dosłowność tęsknoty; Taniec z cyklamenami; Bilansowanie. ?. II.

Szymoniak Krzysztof

- Od traumy do zachwytu, czyli słuch idealny. rozmowa z Ryszardem Schubertem IX.

Środa Krzysztof

- * Srebro ryb. patrz: Mentzel Zbigniew. Dziennik 2021. Było i było. X.

Świderski Bronisław

- Opowieści krytyków (Marani literatury polskiej. red. Piotr Bogalecki, Adam Lipszyc). esej. XI

Tchorek-Bentall Samuel

- Wiewiórka pióra (Calvino Italo. Po co czytać klasyków). na widnokręgu. II.

- Zły Baudelaire (Baudelaire Charles. Paryski splin). na widnokręgu. IV.

- Spodnie Miłosza. na widnokręgu. VII-VIII.

- Podlegli nicości. na widnokręgu. IX.

- Dialog o dwu najważniejszych systemach historii. proza. X.

Le Tellier Hervé

- * Anomalia patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. III.

Les t?tes de bois, kompania teatralna

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Tischner Józef

- patrz: Szydlowska Valeri. Francja. Przegląd zagraniczny. XII.

Titkow Andrzej

- Biszkek; ?(Zbyt znane to miasto); ?(Dwoje starzejących się ludzi); ?(Moralistów nie sieją); ?(Nie, pani redaktor). ?. VI.

Titkow Tomasz

- Najważniejsze słowo; Wielka jest waga moich słów; Autoerotyk; Promocja pasztetu w asortymencie; Za każdym razem jest iluminacja; Los człowieka. ?. X.

- Brr. proza. XI.

Tkaczyszyn-Dycki Eugeniusz

- * Ciało wiersza (Płatek Karol. Posuń się jeszcze trochę). Wśród książek. IX.

Tołstoj Lew

- patrz: Romaniuk Anna. Anna Karenina to ja. esej. III.

Tołstojowa Zofia

- * Romaniuk Anna. Anna Karenina to ja. esej. III.

Tomicki Grzegorz

- Ręka Cendrarsa. noty. VI.

- Początek wszystkiego (o Formalinie Macieja Filipka). noty. XI.

Topolski Maciej

- * Niż (Libich Maciej. Wyklęte rewiry). Wśród książek. VII-VIII.

Torres Guerrero Rosalba

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Trakl Georg

- * Trzeciakowski Wiesław. Duchowa śmierć inteligencji i kultury. Helian Georga Trakla. esej. XII.

Trusewicz Michał

- Przednówki. proza. I.

- Saturn pożera dzieci, a mężczyźni kobiety (Rudzka Zyta. Tkanki miękkie). książka miesiąca. III.

- Szczątki na brakach (Grynberg Mikołaj. Poufne). Wśród książek. V.

- Realizm powiatowy, czyli katechizm Polaka małego (Boryczka Małgorzata. O perspektywach rozwoju małych miasteczek). Wśród książek. VII-VIII.

Trzeciakowski Wiesław

- Duchowa śmierć inteligencji i kultury. Helian Georga Trakla. esej. XII.

Tučková Kateřina

- patrz: Maciejewska Monika. Czechy. Przegląd zagraniczny. VI.

Tulik Jan

- * Tratwy Nostradamusa (Mścisz Ryszard. Tratwą ku spełnionej przepowiedni). Wśród książek. I.

- szaweł paweł; jeśli trafię do czyśćca; pośród bezbrzeżnej samotności; szmer kukurydzy; adam wibrowski spogląda na bazylikę. ?. VII-VIII.

Turant Witold

- Uwierzyć w cokolwiek. noty. VI.

- Hulagu Chan przybywa. noty. X.

Turczyński Andrzej

- zmarł 15 listopada 2020 roku. Nekrolog. I.

Tyrmand Leopold

- * Papieski Robert. "Świnia Tyrmand", czyli zamiast przypisu. esej. II.

Tyszka Adam

- Podlaskie impresje (Romaniuk Anna. Orzeszkowo 14. Historie z Podlasia). Wśród książek. III.

Urbaniak Michał Paweł

- * Lista nieobecności (Supady Grzegorz. Portrety rodzinne w paru wnętrzach). Wśród książek. I.

Urbanowski Maciej

- * Rok 1920 w literaturze polskiej. Zarys monograficzny (Buryła Sławomir. Wojna nieznana ). Wśród książek. XI.

Utkin Jerzy

- po drugiej stronie ciszy; modlitwa o kęs chleba; znikąd; stokrotka; pokusa i pokuta; gówniarze; nieobecność. ?. VI.

Vandalem Anne-Cécile

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Veaux Eric

- patrz: Szydlowska Valeri. Francja. Przegląd zagraniczny. XII.

Vilar Jean

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

da Vinci Leonardo

- patrz: Zieliński Jacek Antoni. Siedem objawień. na widnokręgu. IX.

Vogler Henryk

- patrz: Drzewucki Janusz. Czytając Różewicza (4). noty. IV.

Walczak Grzegorz

- Skrzeczy; Stare kobiety; W chwili brązowego butwienia; Podrzutek; Starzec. ?. IX.

Waligórski Miłosz

- Tajna historia Mongołów. proza. VI.

Waniek Henryk

- Koniec końców. na widnokręgu. V.

- Wstęga Moebiusa dodatkowo przekręcona. noty. VI.

- Po wertepach tajemnicy (o Zbigniewie Makowskim). noty. VII-VIII.

- Król podziemia (o Józefie Lachu). noty. IX.

Warmuz Daniel

- przeł. szkic Györgya Gömöriego. Bálint Balassi w Krakowie. Próba rozwikłania zagadki Celii. IV.

Watteau Antoine

- patrz: Zieliński Jacek Antoni. Siedem objawień. na widnokręgu. IX.

Wawrzyniak Kamil Krzysztof

- Bratek w ręku; Pudło wiersza; Konsolacja; Ściana; Świat czeka na słowo, którego nie ma; Czarna polana. ?. VII-VIII.

Weber Katy

- * Cząstki kobiety. patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Werner Mateusz

- Zmiana warty? edytorial. III.

- Salon i prowincja. rozmowa z Tomaszem Kaźmierowskim. XI.

Węgierski Jerzy

_* Paźniewski Włodzimierz. Profesor Węgierski. mój temat. II.

Węgrzyniak Rafał

- Strategia Flaszena. na widnokręgu. XI.

"Wierzbak"

- * Sutarski Konrad. "Wierzbak" i ja. na widnokręgu. XI.

Wierzbicki Alfred Marek

- * Stąd i stamtąd (Drzewucki Janusz. Alfred Marek Wierzbicki o rzeczach widzialnych i niewidzialnych). Wśród książek. V.

Wildstein Szymon

- Klasztor Głupiego Myślenia. proza. I.

Winch Antoni

- Naziemny człowiek podziemia (o Sławomirze Mrożku). esej. X.

Wiśniewski Grzegorz

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Zmiany... zmiany... zmiany... szkic teatr. na widnokręgu. I.

- patrz: Baniewicz Elżbieta. Niemożność. szkic teatr. na widnokręgu. V.

Witkiewicz Stanisław Ignacy

- patrz: Piętniewicz Michał. Czy jest coś poza sceną? (Dybel Paweł. Nieświadome na scenie. Witkacy i psychoanaliza). Wśród książek. IV.

Wnuk Maciej

- Nieprzygotowanie. proza. VI.

Wojciechowski Piotr

- Gra w sobowtóry i lustra (Horubała Andrzej. Wdowa smoleńska albo niefart). Wśród książek. IX.

- * Zły wiatr (Kępiński Piotr. Przepowiedziana katastrofa). Wśród książek. XII.

Wojtyła Karol

- patrz: Rojek Paweł. Pisarz polski (Dybciak Krzysztof. Pisarz, który został papieżem. Twórczość Karola Wojtyły - Jana Pawła II). Wśród książek. XII.

Wolny Maja

- * Pociąg do Tybetu (Mitosek Zofia. Podróż na szczyt świata). Wśród książek. I.

Wolny-Hamkało Agnieszka

- * Zerwane rozmowy. 105 wierszy na inne okazje (Stempel Karina. Gry i zabawy estetyczne). Wśród książek. III.

Wołodźko Krzysztof

- Śląskie korzenie, ziemia niepamięci (Rokita Zbigniew. Kajś. Opowieść o Górnym Śląsku). książka miesiąca. VII-VIII.

- Pożegnanie z wiarą? Jezus filozofa (Augustyniak Piotr. Jezus Niechrystus). Wśród książek. XI.

Woźniak-Łabieniec Marzena

- Genealogia w lustrze dojrzałości (Lichocka Joanna. Rymkiewicz. Genealogia). Wśród książek. X.

Wróbel Szymon

- Człowiek jako obraz, znak i siła. esej. I.

Wróblewski Bogusław

- patrz: Iwona Hofman. Różne twarze pogranicza (Na pograniczu narodów i kultur. Polska - Europa - Ameryka, red. Bogusław Wróblewski i Łukasz Janicki). Wśród książek. VII-VIII.

Wśród książek: I-XII.

Wyka Kazimierz

- patrz: Wyka Marta. Portret krytyka Ludwika Flaszena. na widnokręgu. XI.

Wyka Marta

- Portret krytyka Ludwika Flaszena. na widnokręgu. XI.

Wysogląd Roman

- * Chorzy na Polskę (Bugajski Leszek. Nieuleczalny przypadek). książka miesiąca. I.

Zagajewski Adam

- * Dąbrowski Tadeusz. Adam Zagajewski i serce dzwonu. noty. I.

- zmarł 21 marca 2021 roku. NEKROLOG. V.

- * Komorowski Adam. Hiszpania. Przegląd zagraniczny. VII-VIII.

- * Kułaj Marta. Esej o byciu człowiekiem (dychotomia verbum - res). noty. IX.

Zarch Philippe

- patrz: Kumor Agnieszka. Francja. Przegląd zagraniczny. IX.

Zarębianka Zofia

- Durtal - czyli w matni duchowych manowców. esej. V.

Zawadzki Paweł

- Woda pamięta. noty. VI.

- Po drugiej stronie?. noty. VII-VIII.

- Lemonauci. na widnokręgu. X.

Zechenter-Spławińska Elżbieta

- ?(Na fotografii); ?(Jaka ona bezpieczna); ?(Zamiast pisać wiersze); ?(Wyjeżdżają bez bagażu.); ?(Przeszłość to taka gruba); ?(Twoja śmierć ożywiła zdarzenia); ?(Zadzwoniła do mnie Miłość); ?(Obudziłam się przerażona...). ?. VI.

- * Kot Moniki (Piwowarczyk Damian. Piękna niestałość). Wśród książek. VI.

Zielichowski Tadeusz

- Norwid i Nowy Jork. fot. esej. IX.

- Europa w Nowym Jorku - nazwisk i losów kilka. na widnokręgu. XI.

- Pasterka w Komornikach. fot. proza. XII.

Zieliński Jacek Antoni

- Siedem objawień. na widnokręgu. IX.

Ziemianin Adam

- Z Kawafisa czyli do staruszka jesień przyszła i w kawiarni go zastała w środku maja; Jaskółki licz szybko i najpierw zwłaszcza te nerwowe które nie czynią wiosny; Czarny spacer czyli jęki i lęki naszych czasów jak czarny parasol; Gość z ulicy Pszczelnej z plastrem miodu na czole i ulem na głowie jak to w Krakowie czyli akwaforta Jerzego Panka; Refleksja przewiewna czyli lniane koszule w sadzie śliwkowym; Pocztówka zamglona z Krakowa która ma oczy dymne zwłaszcza w nocy że prawie nic nie dojrzysz; Używki drwala Jana w czasie fajrantu czyli zapiski utrwalone kopiowym ołówkiem na pergaminowym papierze w bieszczadzkim plenerze. ?. XII.

Zieniewicz Andrzej

- Zaślubiny i zatracenie w poezji Tadeusza Nowaka. Łańcuchy symboliczne. Dwa i połowa trzeciego. esej. VII-VIII.

Zwolska-Płusa Katarzyna

- moja żona ornitolog przy kwiecie tarniny; moja żona hydrolog przebiera palcami, wzburza jezioro; moja żona studiuje autyzm i dzieli się ze mną nowinkami; uczę się roli; aktorka; w relacji władzy nie ma miejsca na oddech; będę rzygać. ?. I.

Żebrowska Małgorzata

- Jej oddech; Zęby. proza. III.

Żuławski Wawrzyniec

- * Nowak Maciej J. Tatry dla wszystkich. noty. V.

Żyszkiewicz Waldemar

- Krzysztofory. Helikon. Jaszczury. Ginsberg. na widnokręgu. VI.

12/2021

W POPRZEDNIM NUMERZE

Józef Baran, Olgerd Dziechciarz, Christian Medard Manteuffel, Robert Gawłowski -wiersze

Karol Kościński Praca domowa z wymiany

Julia Książek Raubritter

Tomasz Titkow Brr

Bohdan Cywiński Ku dynamicznemu pojmowaniu tożsamości

Salon i prowincja. Z Tomaszem Kaźmierowskim rozmawia Mateusz Werner

Maria Jolanta Olszewska Poetycka lekcja historii, czyli Podróże do Polski Jarosława Iwaszkiewicza

Bronisław Świderski Opowieści krytyków

William Shakespeare Koriolan, przeł. Antoni Libera

Dwa oblicza wielkości. o Koriolanie rozmawiają Antoni Libera i o. Janusz Pyda OP

BYŁO I BYŁO

Zbigniew Mentzel Dziennik 2021

KSIĄŻKA MIESIĄCA

Leszek Bugajski W sensie ogólnym albo szczególnym [Jerzy Pilch Autobiografia w sensie ścisłym, a nawet umownym]

WŚRÓD KSIĄŻEK

Wojciech Kaliszewski [Krzysztof Lisowski Domy dni. Antologia osobista]

Ryszard Mścisz [Grzegorz Janusz Ostrowski Przyimki]

Halyna Dubyk [Natalia Bryżko-Zapór Pogranicze wszystkiego. Podróże po Wołyniu]

Sławomir Buryła [Maciej Urbanowski Rok 1920 w literaturze polskiej. Zarys monograficzny]

Piotr Kępiński [Anna Kaszuba-Dębska Bruno. Epoka genialna]

Paweł Kozłowski [Zygmunt Bauman, Stanisław Obirek O świecie i sobie samych]

Krzysztof Wołodźko [Piotr Augustyniak Jezus Niechrystus]

NA WIDNOKRĘGU

Marta Wyka Portret krytyka Ludwika Flaszena

Rafał Węgrzyniak Strategia Flaszena

Tadeusz Zielichowski Europa w Nowym Jorku - nazwisk i losów kilka...

Konrad Sutarski "Wierzbak" i ja

NOTY - KSIĄŻKI NADESŁANE

MÓJ TEMAT - RZYMSKIE STRONY

12/2021

Czasopismo patronackie Instytutu Książki wydawane na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

REDAGUJĄ:

Mateusz Werner (redaktor naczelny),

Leszek Bugajski (książki pozapoetyckie),

Przemysław Dakowicz (poezja, książki poetyckie),

Rajmund Kalicki (na widnokręgu, noty),

Wojciech Kudyba (zastępca redaktora naczelnego, eseje),

Wojciech Łysek (korekta),

Małgorzata Pieczara-Ślarzyńska (korekta),

Aneta Wiatr (sekretarz redakcji).

Antoni Winch (proza).

Małgorzata Brodacka (sekretariat)

ADRES REDAKCJI: 00-490 Warszawa, ul. Wiejska 16, tel./faks +48 22 628 95 07, tel.+48 22 627 15 52, e-mail: tworczosc@instytutksiazki.pl www.tworczosc.com.pl

WYDAWCA: Instytut Książki, 31-148 Kraków, ul. Z. Wróblewskiego 6,

DZIAŁ WYDAWNICTW: 01-699 Warszawa, ul. Parandowskiego 19,

tel. +48 22 697 05 32, +48 22 697 05 34,

e-mail: czaspatron@instytutksiazki.pl

Projekt typograficzny: PiotR eL

Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca i nie przechowuje. Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótów i zmiany tytułów.

CENY OGŁOSZEŃ: cała kolumna - 800 złotych, pół kolumny - 500 złotych z doliczeniem VAT. Ogłoszenia wewnątrz numeru i na trzeciej stronie okładki; za treść ogłoszeń redakcja nie przyjmuje odpowiedzialności.

PRENUMERATA "Twórczości" ZA POŚREDNICTWEM REDAKCJI: Informacje: tel./faks +48 22 628 95 07, tel. +48 22 627 15 52, tworczosc@instytutksiazki.pl Cena pojedynczego numeru - 9 zł; numer łączony 7/8 - 18 zł; prenumerata półroczna - 54 zł; prenumerata roczna - 108 zł. Wpłaty na konto Instytutu Książki: 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001 Prenumerata zagraniczna (roczna): 60? lub 80$. Wpłaty dokonywane z zagranicy na konto: PL81 1130 1150 0012 1269 2720 0001 - SWIFT CODE: GOSKPLPWZamówione egzemplarze poczta dostarcza bez dodatkowych opłat.ZA POŚREDNICTWEM RUCH S.A.: Prenumerata krajowa: Zamówienia przyjmują zespoły prenumeraty właściwe dla miejsca zamieszkania klienta, www.prenumerata.ruch.com.pl, e-mail: prenumerata@ruch.com.pl Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę: Informację o warunkach i sposobie zamawiania można uzyskać pod nr tel. +48 22 693 67 75, www.ruch.com.pl, e-mail: prenumerata@ruch.com.pl

Instytut Książki z siedzibą w Krakowie przy ul. Z. Wróblewskiego 6 jako administrator danych informuje, że Państwa dane osobowe będą przetwarzane wyłącznie w celu realizacji prenumeraty czasopism patronackich. W związku z przetwarzaniem Administrator może powierzyć dane osobowe podmiotom zewnętrznym. Przysługuje państwu prawo dostępu do treści swoich danych, ich poprawiania, cofnięcia zgody na dalsze przetwarzanie, prawo do bycia zapomnianym oraz wniesienia skargi na zasady przetwarzania danych do organu nadzorczego, tj. Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Podanie danych jest dobrowolne, lecz niezbędne do złożenia zamówienia na prenumeratę. W sprawach związanych z danymi osobowymi można kontaktować się z inspektorem ochrony danych: iod@instytutksiazki.pl

Adrian GleńWypis z istnienia.Okruchy metafizyki w ostatnim tomie Dzienników Sándora Máraiego

Samobójstwo

Czytam to zdanie raz po raz. Trudno o bardziej wstrząsającą sytuację. Stary człowiek z San Diego ma już tylko jedną główną wątpliwość; treść jego życia zakłóca taki oto lęk: "Jeśli oczy tak mi się będą psuć czy będę w stanie odnaleźć w szufladzie rewolwer?"1. Kilkanaście stron dalej pisarz właściwie powtórzy słowa o "ostatnim zmartwieniu", bez rozpaczy, spokojnie. Co będzie, jeśli "nie zdążę się zabić, nim nastąpi całkowity bezwład"? [D5, 366].

Zapomniany przez (wszech)świat, opuszczony przez bliskich (brata, żonę, przybranego syna), którzy kolejno odchodzili z tego padołu, stary węgierski pisarz Sándor Márai, mędrzec i wirtuoz XX-wiecznej prozy, stoik pokładający dotychczas ufność w boże wyroki i tak zwaną opatrzność, postanawia stosownie przygotować się na nadejście momentu niedołężności: zapisuje się na kurs obchodzenia się z bronią ("to jedno z najdziwniejszych przedsięwzięć mojego życia", powie Márai, D5, 362), kupuje rewolwer, by wreszcie - w chwili, w której ciężar uwiądu ciała stanie się nie do zniesienia ("Nie snuję planów samobójczych", zapewnia, D5, 350; kilka dni później powtórzy: "Nie chcę umrzeć. W tej chwili jeszcze nie chcę", D5, 352) - zdecydować się na strzał przerywający istnienie.

Przeczuwał to już od pierwszych symptomów zbliżającej się starości. W ostatnim tomie Dziennika wizja starości jako rupieciarni egzystencji co rusz pojawiać się będzie jako zapowiedź, swoista prefiguracja dramatycznego wyboru samobójstwa:

Starzy ludzie w lobby hotelowym. [...] Rupiecie, których jeszcze nie uprzątnięto. Odejść w odpowiedniej chwili, nie czekać, by człowieka uprzątnięto. [D5, 89]

Końcowy akt, samobójstwo Máraiego, nakazuje wprawdzie raczej pełne (na-bożnej?) powagi milczenie, aniżeli ludzką gadaninę, jaka nigdy nie dosięgnie tajemnicy tych zdarzeń, jednakże ożywiany lekturą ostatnich sekwencji dziennikowych zapisów dumnego Węgra umysł czytelnika (świadka, dopuszczonego do misterium umierania, które Márai opisał z bezwzględną szczerością, jak nikt inny przed nim w światowej literaturze) nie potrafi znieść ciszy i mnoży pytania, pragnąc zrozumieć, pragnąc zajrzeć za zasłonę diarystycznej frazy, aby na moment choćby wejrzeć w podłoże myśli będących areną dla słabnącego żywiołu życia i obietnicy odpoczynku, którą podpowiadała śmierć, wydarzających się wewnątrz bezgranicznie samotnej świadomości pisarza.

Ostatnie słowa zapisane w máraiowskim Dzienniku stanowią sam rdzeń sytuacji egzystencjalnego wyboru. Rozgorączkowana wyobraźnia czytelnicza podpowiada, że po ich napisaniu Márai wycelował pistolet we własne podniebienie i nacisnął spust... Tymczasem od owego ostatniego wpisu w prowadzonym od dziesięcioleci diariuszu mija jeszcze ponad miesiąc, zanim pisarz skieruje broń ku swojej czaszce. Możemy jedynie domyślać się, jak bardzo dojmująca i nieznośna stała się starcza zniedołężniałość, że był to czas, w którym rozpad cielesnych funkcji biologicznego życia, jakich pisarz doświadczył, utwierdził jego wolę w tym, aby dokonać ostatniego jej aktu.

"Nie ponaglam, ale i nie ociągam się" (D5, 387): dramatyczny kontekst, w jakim istnieje ta formuła, zrazu przesłaniać może jej głębię. Powiedziałbym najprościej, że kryje się w niej, by tak rzec, u t u l o n a z g o d a n a p o r z ą d e k s a m o b ó j s t w a, które - podobnie jak tzw. śmierć naturalna - powinno, ufał być może pisarz, mieć s w ó j czas (zatem stoi za tym mniemanie, że samobójstwo jest zjawiskiem na pewien sposób tyleż rozumnym, co nieuchronnym, przychodzącym "w samą porę").

Niewątpliwie to paradoks. Bo oto samobójczy akt, jawiący się (czy pozornym?...) zwycięstwem gasnącej woli, przestaje mieć jedyne źródło w samej świadomości samobójcy; jego dłoń naciskająca spust przypomina bardziej narzędzie niewidzialnej siły życia (?), które znów zdaje się metafizycznym żywiołem, działającym być może na planie pewnej opatrzności, w której istnienie pisarz być może nie przestał - lecz któż to może wiedzieć?... - pokładać nadziei.

Tak, wiem, brzmi to heretycko, sprzecznie ze wszelkimi wykładniami (zwłaszcza funkcjonującymi w ramach etyki chrześcijańskiej) rozumienia samobójstwa, które ze zrozumiałych względów potępione być musi przez monoteistyczne religie jako niezgodne z samą ideą dobrego stwórcy. Samobójstwo wydaje się stać w zasadniczej, kardynalnej sprzeczności z potencją snucia dobra i powoływania życia, stanowi uzurpację człowieka-kreatora-niszczyciela, każdorazowo bowiem jest zamachem na samą istotę TWORZENIA, będącą podstawowym przymiotem boga. Jeśli jednak uznać, że w planie boskiej ekonomii (ekonomii, a nie - świadomości) mieści się też logika niszczenia (śmierci, starości, cierpienia: zła), tedy sam akt samobójstwa może wydać się działaniem usprawiedliwionym przez głęboko ludzkie (i równocześnie boskie?) pragnienie godnej śmierci, uzasadnioną korektą dzieła, w które wsączyło się skażenie - zatem czymś w rodzaju "gnostyckiego" sprzeciwu wobec dzikiej żądzy jakiegoś przeciwnika boga, którego zajęciem jest nieustanne psucie i niszczenie...

Dlaczego tak wiele tutaj miejsca poświęcam zgrzebnym i pospiesznym syntezom wielu wieków tradycji dyskursu egzystencjalno-tanatologicznego? Dlaczego w takim uproszczeniu (i już w tym miejscu eseju) rysuję, jakże przecież szkicową i niedoskonałą, wykładnię pewnego rozumienia aktu samobójstwa? Dlatego, iż starość - w świetle máraiowskiego Dziennika - jawi się jako, by tak rzec, nie-boskie przekleństwo, życie głęboko skażone, czas, w którym byt ludzki staje się naraz zdefektowany i nieudolny, faza nicości - po prostu - osiąganej podczas jeszcze-życia (albo już-prawie-nie-życia).

A to wszystko - ba!, naturalnie... - kłóci się z tym, że "wszystko dobre było i jest". I że do końca królować powinna w człowieku zgoda i pochwała świata in omnio extenso. A jednak przy czytaniu z maksymalną empatią ostatnich stronic Dziennika może nie przyjdzie nam tak łatwo napisać, iż węgierski pisarz "nie sprostał wyzwaniom, jakie życie przed nim postawiło i w lutym 1989 roku popełnił samobójstwo"2.

Interesuje mnie to, w jakich rejestrach poruszała się myśl Máraiego w ostatnich latach, jak ów proces stopniowego odchodzenia wpływał na jego widzenie sprawy metafizyczności ludzkiego bytu, kwestię istnienia Boga i wyobrażenia eschatologiczne. Teresa Worowska podsumowuje w posłowiu krótko, iż pisarz nie wierzył "w istnienie pośmiertne, choć powracające przez całe życie rozważania o naturze Boga nie odstępowały go również w ostatnich latach"3. Ale chyba nie jest to takie proste i taka konkluzja wydaje się jednak symplifikacją. Nie będę, rzecz jasna, dociekał, dowodził i rozstrzygał, czy Márai jednak wierzył, czy pozostawił sobie jakiś metafizyczny margines, czy dokonał jakiejś "ostatecznej decyzji" (vide Boros). Nie chcę dokonywać prostego zrównania litery Dziennika z myślą Máraiego-człowieka. (Któż z nas dowiedzie, co wydarzyło się w tym ostatnim, poza-piśmiennym czasie życia pisarza? Może ręka uśmierciła ciało, by wyzwolić z niej udręczoną duszę? A może pisarz sądził, że oto rozpoczyna - jak to założył już wprzódy - podróż w nicość? To wszystko słowa, które istnieć mogą tylko w pozycji nawiasowej). Nikt z nas nie ma do tego - i, jak sądzę, mieć nigdy nie będzie - żadnej legitymacji.