The Japanese and Russians met in the waters of the Sea of Okhotsk more than 300 years ago. For most of this period, their relations were hostile. As opponents, they came from different cultures. The Russians were Christians, the Japanese were Confucianists, and both were aggressive. They have also made their mark on the international stage in various ways. From the 17th century onwards, Russia pushed eastwards to the east, conquering new areas. At the same time, i.e. from the beginning of the 17th century, Japan closed itself off from contacts with the outside world. It penetrated only the northern areas of the territory it occupied. And the first nation she came into contact with in the area, followed by a conflict of interest, was the Russians. Both nations fought for dominance over the Sea of Okhotsk, inhabited by the Ainu and economically linked to the Qing Empire. This was not an obstacle for either side in dividing the region. The struggle for spheres of influence lasted until the twentieth century. The two countries fought each other in 1904-1905, 1918-1922; in 1938 and 1939, and then during the war in the Far East. This war was a tool to change its Soviet borders in the Far East. The Soviet Union had hoped for a peace treaty to approve these changes, but this did not happen. The Soviet Union did not sign the Treaty of San Francisco and thus became politically unstable. In the mid-1950s, both countries began to look for a path to normalization. In the summer of 1955, negotiations began in London to normalize Soviet-Japanese relations. The most difficult problem was the territorial one. The negotiations dragged on as the two governments could not reach a final agreement on the issue. Japan did not have the defeated state syndrome in these negotiations. It negotiated with the Russians on an equal footing and stubbornly sought to regain the Southern Kurils. At the same time, they had the support of the United States, which, as a result of changing configurations in the Far East, made Japan its main ally. The state of war finally ended in 1956. Soviet-Japanese relations were restored on October 19, 1956, and the problem remained unresolved.

Keywords: Ainu islands; Political rivalry; second war; territorial issue; normalization; Peace Treaty; economic cooperation.

Японцы и русские встретились в водах Охотского моря более 300 лет назад. На протяжении большей части этого периода их отношения были враждебными. Будучи противниками, они происходили из разных культур: русские были христианами, японцы - конфуцианцами, и те и другие были агрессивны. Они также оставили свой след на международной арене различными способами. Начиная с XVII века, Россия продвигалась на восток, завоевывая новые территории. В то же время, т. е. с начала XVII века, Япония закрылась от контактов с внешним миром. Она проникала только в северные районы занимаемой ею территории. И первой страной, с которой она вступила в контакт в этом регионе, за которым последовал конфликт интересов, были русские. Оба народа боролись за господство над Охотским морем, населенным айнами и экономически связанным с империей Цин. Это не стало препятствием ни для одной из сторон в разделе региона. Борьба за сферы влияния продолжалась вплоть до ХХ века. Две страны воевали друг с другом в 1904-1905, 1918-1922 годах; в 1938 и 1939 годах, а затем во время войны на Дальнем Востоке. Эта война была инструментом изменения советских границ на Дальнем Востоке. Советский Союз надеялся, что мирный договор утвердит эти изменения, но этого не произошло. Советский Союз не подписал Сан-Францисский договор и, таким образом, стал политически нестабильным. В середине

1950-х годов обе страны начали искать путь к нормализации. Летом 1955 года в Лондоне начались переговоры о нормализации советско-японских отношений. Самой сложной проблемой была территориальная. Переговоры затянулись, так как правительства двух стран не смогли прийти к окончательному соглашению по этому вопросу. У Японии не было синдрома побежденного государства на этих переговорах. Она вела переговоры с русскими на равных и упорно стремилась вернуть себе Южные Курилы. При этом она пользовались поддержкой США, которые в результате изменения конфигураций на Дальнем Востоке сделали Японию своим главным союзником. Состояние войны окончательно закончилось в 1956 году. Советско-японские отношения были восстановлены 19 октября 1956 года, а проблема осталась нерешенной.

Ключевые слова: айнские острова; политическое соперничество; вторая война; территориальный вопрос; нормализация; мирный договор; экономическое сотрудничество, Курильские острова.

Stosunki imperium Rosja/ZSRR/Rosja z innymi państwami zawsze były budowane przy użyciu siły. Rosja realizowała swoją wizję wielkomocarstwowości, nigdy nie licząc się z interesami sąsiadów.

Termin sąsiad w stosunkach międzynarodowych oznacza fizyczną bliskość suwerennych podmiotów. Oczekuje się, że sąsiedzi, niezależnie od tego, czy mają granicę lądową czy morską, powinni zachowywać się zgodnie z zasadami prawa międzynarodowego. Każdy naród życzy sobie mieć bezpieczną i nienaruszalną granicę. Rosja ma kilkunastu sąsiadów i z każdym ma granice kruche, a ze swoim sąsiadem na wschodzie - Japonią, ma granicę przez nią nieuznaną od zakończenia okupacji tego kraju w 1952 roku.

Historia kształtowania się granic Rosji i Japonii - to historia walki o podział wysp Morza Ochockiego. Pierwsza granica między obu państwami została oficjalnie ustalona w 1855 roku. Potem była wielokrotnie zmieniana, bowiem sąsiedztwo Japonii i Rosji od początku naznaczone było rywalizacją o zasięg terytorialny i strefy wpływów. W tej rywalizacji Rosja uważała się za stronę silniejszą, przez co lekceważyła Japonię, co po raz pierwszy zemściło się na niej po przegranej wojnie w 1905 roku. Japonia zajęła wszystkie obszary, które Rosja uważała za swoją strefę wpływów - wszystkie wyspy na Morzu Ochockim, wyeliminowała ją z Korei i Mandżurii. Za te upokorzenia Rosja wzięła odwet 9 sierpnia 1945 roku. Związek Radziecki przyłączył się do wojny z Japonią i "odzyskał" południowy Sachalin, a trzy dni po kapitulacji Japonii zajął północne Wyspy Kurylskie. Do akceptacji tych "strat" Japonia została zmuszona przez Stany Zjednoczone. Pozbawienie jej Wysp Kurylskich zakładano w okresie prezydentury Roosevelta. Japonia nie zaakceptowała utraty Kuryli Południowych, które Stalin zajął w dniach od 28 sierpnia do 4-5 września 1945 roku, tj. już po podpisaniu przez Japonię 2 września aktu bezwarunkowej kapitulacji. Kuryle Południowe: wyspy Etorofu, Kunaszyr, Szykotan i grupa wysp Habomai, od 1855 roku wchodziły oficjalnie w skład Japonii i były administracyjnie związane z Hokkaido. Rosja twierdzi, że jej zwierzchnictwo nad tymi wyspami jest całkowicie legalne.

Problem przynależności Kuryli Południowych jest główną przeszkodą w ostatecznym uregulowaniu stosunków rosyjsko-japońskich i podpisaniu traktatu pokojowego. Obie strony w tym sporze powołują się na historyczne do nich prawa i żadna nie chce pamiętać, że wyspy te przez wieki były zamieszkałe przez Ajnów.

WYSPY KURYLSKIE - Кури?льские острова?, Chishima Rett? ???? - to archipelag rozciągający się pomiędzy Półwyspem Kamczatka a wyspą Hokkaido na długości około 1200 km, oddzielający Morze Ochockie od otwartego oceanu. Składa się z 56 większych wysp i wielu skał. W literaturze radzieckiej archipelag Kurylów dzieli się na Wielki Łańcuch Kurylski (Большая Курильская гряда) i Mały Łańcuch Kurylski (Малая Курильская гряда)?1. Mały Łańcuch Kurylski - według Wielkiej Encyklopedii Rosyjskiej - o długości 105,5 km obejmuje: wyspę Szykotan i Archipelag Habomai, składający się z wysp Zeleny, Polonsky, Yuri, Anuchin, Tanfilyev i kilku innych skał.

Według Encyclop?dia Britannica z 1908 roku Wyspy Kurylskie to łańcuch małych wysp należących do Japonii, rozciągający się w kierunku północno-wschodnim od Zatoki Nemuro, na skrajnym wschodzie wyspy Yezo, do Chishima-kaikyo (Cieśnina Kurylska), która oddziela je od najbardziej wysuniętego na południe punktu Kamczatki. To 32 wyspy, a główne to, licząc od południa: Kunaszyr, Szykotan, Etorofu, Urup, Simusir, Onnekotan, Paramoszyr i Szumszyr. Cieśnina Kurylska oddziela Szumszyr od Kamczatki. Nazwa "Kuryle" pochodzi od rosyjskiego курить (palić, dymić), w nawiązaniu do aktywnego wulkanicznego charakteru grupy?2.

Turystyczny przewodnik po Japonii z 1933 roku podaje: "Wyspy Kurylskie - 32 wyspy rozciągnięte na przestrzeni 710 mil od Nemuro (Hokkaido) do Cieśniny Kurylskiej, oddzielającej tę grupę wysp od południowej części Kamczatki [...] Główne wyspy: Kunaszyr, Szykotan, Etorofu, Urup, Szimuszyr, Araito, Paramuszyr"?3.

Wyspy Kurylskie to część obszaru od wieków zamieszkiwanego przez Ajnów. Badacze tej nacji przyjmują, że to lud paleoazjatycki, którego pochodzenie trudno jednoznacznie ustalić. Niektórzy przyjmują, że pochodzili oni z północno-wschodniej Syberii, inni, że z północnego Pacyfiku. Z zapisów historycznych wynika, że Ajnowie mieszkali - używając współczesnych nazw - u ujścia Amuru, na Sachalinie, na Hokkaido, na Honsiu, na wyspach od Hokkaido do cypla Kamczatki, na którym też zakładali swoje osady?4. W historycznych tekstach japońskich obszary te były określane jako Ezo (Yezo, ??) - co dosłownie znaczy "barbarzyńskie".

Większość mieszkańców tego obszaru mówiła o sobie "Ajnu", co znaczy "istota ludzka", "człowiek". Ci na wyspach rozciągających się od Ezo (Hokkaid?) do Kamczatki określali siebie jako "kur", co też znaczyło "człowiek"?5. Kiedy Rosjanie zetknęli się z nimi na początku XVIII wieku na południu Kamczatki i potem na wyspach na południe od niej, nazwali ich "kudłatymi Kurylczykami". Wyspy, na których mieszkali Kuru, Rosjanie nazwali Wyspami Kurylskimi?6. Potwierdzenie tej nazwy znajdujemy także w pracy badacza tego regionu Stiepana Pietrowicza Kraszeninnikowa (1711-1755), który odwiedził Daleki Wschód w 1737 roku, a w 1755 roku napisał książkę Opis ziemi Kamczatki (Описание земли Камчатки), w której między innymi przedstawia etymologię słowa "курилы" jako rzeczownika pospolitego i nazwy własnej pochodzącej od niego?7. Szacuje się, że na początku XVII wieku nacja ta liczyła około 80 tysięcy ludzi.

Żadna z tych wysp do początków XIX wieku nie należała ani do Japonii, ani do Rosji. Japończycy i Rosjanie zajmowali je skutecznie, i ostatecznie w roku 1855 traktatowo podzielili między siebie. Od tej pory obie strony mówią o "historycznych prawach" do tych obszarów. Japonia nawet włączyła Ajnów w swój gen historyczny, chociaż genetycznie to różne nacje. Kiedy już ostatecznie podzielono ziemie Ajnów, nastąpiło zderzenie interesów dwu kulturowo różnych narodów i walka o to, jak jedną z nich wyrugować z zajmowanego przez nią obszaru. To, co Rosja i Japonia zdziałały w obszarze Morza Ochockiego, nie odbiega od tego, co robiła Ameryka, Francja czy Wielka Brytania w innych częściach świata.

Czy można potępiać Anglików, Francuzów, Rosjan, Japończyków, że "odkrywali" nieznane ziemie i je zawłaszczali? Chiny też to robiły, tylko trochę inaczej - pokonywały władcę i przejmowały jego dziedzictwo, podporządkowując sobie ziemie i ludzi. I dlatego przetrwały nienaruszone kilka tysięcy lat, aż zetknęły się w XVII wieku z inną cywilizacją - silniejszą od siebie, gotową zdobywać nowe ziemie i je ujarzmiać. Dla Rosji, która w XVII-XVIII wieku dotarła do wybrzeży Morza Ochockiego, zupełnie naturalne było, by podporządkować sobie ludy tam żyjące. I Rosjanie postępowali tak jak europejscy kolonizatorzy "w obu Amerykach", zwłaszcza że wszystko, co było na Morzu Ochockim, to wyspy z ludnością ledwo związaną z cesarstwem chińskim. Rosjanie, eksplorując te obszary, zderzyli się z zamkniętym cesarstwem Japonii, które od wieków dusiło się na swoich wyspach. Ono też chciało powiększyć swój obszar i handlować ze światem zewnętrznym, ale na własnych warunkach.

Kiedy Japonia i Rosja zetknęły się ze sobą po raz pierwszy, było to tak jak spotkanie Dawida z Goliatem. Rosja była mocarstwem europejskim, a Japonia zacofanym i biednym krajem wyspiarskim. Japończycy odrzucali wszelkie próby nawiązania stosunków dyplomatycznych i handlowych z Rosją, co w końcu doprowadziło do starć. Stali się naturalnym wrogiem Rosji na Dalekim Wschodzie. Konsekwencją tej wrogości były konflikty zbrojne, a ich wynikiem - całkowite przejęcie ajnuskich ziem przez Japonię i włączenie ich w skład cesarstwa, co nastąpiło ostatecznie po przegranej przez carską Rosję wojnie 1904-1905. I to był początek budowania japońskiej wizji świata. Jej następnym etapem stały się tereny kontynentalne na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Upadek caratu i rewolucja bolszewicka w Rosji stworzyły sposobność do realizacji tych pragnień. W sierpniu 1918 roku siły japońskie wylądowały na terytorium Rosji i pozostały tam do roku 1922, okupując Kraj Nadmorski i znaczne obszary Syberii. Rosji, z tego co miała w 1875 roku, pozostała tylko północna część Sachalinu, a i tę część Japonia chciała od ZSRR w roku 1923 odkupić. Związek Radziecki został pozbawiony wszelkich wpływów w Korei i Mandżurii. Japonia planowała więcej. Próby zmiany mapy tego regionu doprowadziły w 1939 roku oba kraje do "małych wojen" nad jeziorem Chasan i rzeką Chałchin-goł (Халхи?н-Гол).

Taki sąsiad był dla interesów politycznych ZSRR zagrożeniem i dlatego w sierpniu 1945 roku Związek Radziecki przystąpił do wojny na Dalekim Wschodzie, by zmienić swoje granice. Zajął, zgodnie z umową z prezydentem Rooseveltem, północną część Wysp Kurylskich i odblokował sobie wyjście na wody Oceanu Spokojnego. Jednostronnie zagarnął Kuryle Południowe. Ostatecznie Japonia zrezygnowała z roszczeń do północnej części Wysp Kurylskich, ale nie chce zrezygnować z ich części południowej, tj. wyspy Etorofu, Kunaszyr i grupy wysp Habomai, które określa jako "Terytoria Północne".

Japonia i Rosja nie porozumiały się w sprawie rozwiązania przynależności tych terenów. W prowadzonych przez lata negocjacjach stronom zabrakło politycznej wizji i kiedy trzeba było - dobrej woli. Kiedy jedna z nich godziła się na częściowe ustępstwa, druga usztywniała swoje stanowisko. Obie strony od lat prowadzą grę dyplomatyczną, która prowadzi donikąd. Skutek tego jest taki, że granica państwowa Rosji na Morzu Ochockim nie jest prawnie uznana przez Japonię. I nic nie wskazuje, by to miało się w najbliższej przyszłości zmienić. W obliczu wielkomocarstwowych planów Putina wydaje się to niemożliwe. Problem żyje własnym życiem i być może trwać będzie tak długo, jak długo Rosja graniczy z Japonią.

Relacje między oboma krajami pogorszyły się po nałożeniu przez Japonię sankcji na Rosję za jej inwazję na Ukrainę. Japonia i Rosja wydaliły po kilku dyplomatów, Rosja wstrzymała negocjacje pokojowe, których głównym punktem są południowe Wyspy Kurylskie, zerwała też umowę, zezwalającą byłym mieszkańcom na bezwizowe wizyty na tych wyspach, a obecnym mieszkańcom na bezwizowe podróże do Japonii. Stosunki między obu państwami utknęły w martwym punkcie.

SPOTKANIA NA CUDZYM TERENIE

1. ZIEMIE GOSPODARZA

Japończycy z Ajnami zetknęli się kilka wieków wcześniej niż Rosjanie. Wtedy byli oni jeszcze ludem Wa?1, czyli grupą etniczną, działającą głównie na morzu między kontynentem, Półwyspem Koreańskim i wyspami - później - japońskimi, która między II wiekiem p.n.e. a III wiekiem n.e. opanowała południe wyspy Kiusiu. Wa stali się ludem Yayoi, przodkami ludu Yamato, czyli Japończykami. Ludy Yamato, albo Wajin, po opanowaniu Kiusiu i innych wysp południowych, w sposób naturalny znalazły się na południu Honsiu, gdzie zetknęły się z tubylcami, których zaczęli wypychać na północ wyspy?2. Dla nich to byli ezo - barbarzyńcy. Wypychając Ajnów coraz bardziej na północ, na nieznane Wajin obszary, nazywali je Ezo-chi (???), czyli "ziemie barbarzyńców", "niecywilizowanych ludzi". To ziemie później znane jako Hokkaido, Sachalin i Wyspy Kurylskie.

Wśród tych obszarów największa była wyspa, którą Wajin nazwali Ezo (Hokkaido) lub Ezo-ga-shima (????), dosłownie Wyspa Barbarzyńców, i to ona pierwsza stała się celem ekspansji Wa/Japończyków. Już w XIV wieku zdobywali przyczółki na Ezo i wchodzili w relacje handlowe z Ajnami. Ajnu wymieniali swoje specjały - takie jak wodorosty, suszone ryby, skóry i pióra - na ryż, tkaniny i żelazo. Ta rosnąca potrzeba handlu spowodowała, że do połowy XV wieku wzdłuż wybrzeża półwyspu Oshima, tj. w południowej części wyspy Ezo, powstały japońskie przyczółki. W XVI wieku szczyt wyspy Honsiu był administrowany przez klan Ando, który kontrolował całą okolicę, także japońskie osady na Ezo. Wraz z rozwojem handlu osady japońskie stopniowo się rozszerzały, co doprowadzało do różnych konfliktów, także krwawych, które występowały nieprzerwanie przez lata.

Zetknięcie Ajnu i Wajin zmieniło historię tych pierwszych. Fizycznie byli inni. Swoim wyglądem, językiem i obyczajami różnili się znacznie zarówno od Japończyków na południu, jak i mieszkańców Kamczatki - Kamczadalów na północy. Nie byli podobni do skośnookich Japończyków. Kiedy Japończycy zetknęli się z nimi na Wyspach Kurylskich w XVIII wieku, nie umieli odróżnić ich od Rosjan. Ich skóra była blada, bardziej biała niż żółta. Mieli mocną sylwetkę, ich włosy były bujne i gęste, długie, falowane, czasami o rudym zabarwieniu. Mężczyźni nosili gęste brody, a kobiety miały tatuaże na twarzy, które na pierwszy rzut oka wyglądały jak wąsy. Oczy - w większości piwne, ale mogły także być "zielonkawe" - mieli Ajnu głęboko osadzone, a fałdę powiekową wyraźnie zaznaczoną. Ich język, wierzenia oraz obyczaje były całkowicie inne niż ludów Wajin. Nie uprawiali rolnictwa. Żyli też w mniejszych skupiskach niż Wajin. Ich osady były rozproszone, co wynikało z faktu, że uprawiali głównie łowiectwo i rybołówstwo, przez co potrzebowali znacznych obszarów do zaspokojenia swoich życiowych potrzeb.

I właśnie te różnice zainteresowały polskiego zesłańca Bronisława Piłsudskiego.

Powyższa fotografia to jedno z setek zdjęć przez niego wykonanych. Przedstawia Ajnu z Sachalinu (1905). Na Sachalin Bronisław trafił w roku 1887 za współudział w próbie zamachu na cara Aleksandra III. Zamiast śmierci podarowano mu katorgę na Sachalinie. I tu znalazł swoją ścieżkę życiową. Zaczął badać kultury autochtonów, m.in. Niwchów, Oroków oraz Ajnów. Tym ostatnim poświęcił najwięcej uwagi. Badanie prowadził nie tylko na Sachalinie, ale też na ich dawnej głównej wyspie - Hokkaido. Jednym z efektów jego pracy są unikatowe nagrania dźwiękowe zarejestrowane na 100 wałkach woskowych. Choć formalnej edukacji nie miał, był wybitnym etnografem. Jego największym osiągnięciem było utrwalenie fonograficzne mowy i pieśni Ajnów. W Japonii bohater narodowy, znany na świecie, niestety mało znany w Polsce.

Termin Ajnu dla określenia całej grupy etnicznej zaczął być używany w okresie Edo (1603-1867). W XVIII i XIX wieku stał się powszechny. Różnice fizyczne między Ajnu a Japończykami szczególnie mocno podkreślano po rewolucji Meiji (1868), kiedy to głoszono teorię o boskości rasy japońskiej, do której nie pasowali pierwotni mieszkańcy tych wysp. Japończykom najbardziej przeszkadzało nadmierne owłosienie Ajnu. Pojawiały się nawet sugestie, że Ajnu krzyżowali się ze zwierzętami, aby mieć włochate dzieci. Te wszystkie niedorzeczne opowieści spychały ich przez lata na margines życia społecznego w Japonii?3.

2. WYSPY MORZA OCHOCKIEGO - DOMENA CHIN

W żadnym okresie historycznym, na żadnym obszarze, żaden mały lud nie był w stanie samodzielnie funkcjonować - albo został podbity przez silniejsze nacje, albo był im podporządkowany. Nie inaczej było z Ajnami. Dominującą potęgą obszaru było cesarstwo chińskie, które od epoki Han (206 p.n.e.-220 n.e.) wiązało ze sobą wszystkie okoliczne ziemie i ludy systemem hołdu i danin. System ten stosowano wobec terytoriów, których nie dało się podbić i włączyć w bezpośrednią administrację cesarstwa, a które jednocześnie były za słabe, by mogły funkcjonować samodzielnie. Ich władcy składali cesarzowi Chin hołd i daninę określonej wysokości, a dwór chiński pozwalał im na pewną autonomię wewnętrzną i prowadzenie handlu?4.

W tym systemie funkcjonowali też Ajnowie zamieszkujący wyspy Morza Ochockiego. Dla Hanów był to obszar Sachalin, w którego skład wchodziły wszystkie wyspy regionu, a który formalnie był związany z Chinami do roku 1855, tj. do czasu, kiedy Rosja i Japonia oficjalnie go między siebie podzieliły. Mieszkańcy tego regionu w różnym stopniu przewijali się przez historię dynastii - Jin (265-420), Tang (618-907), Liao (907-1125). Skuteczną kontrolę tego obszaru wprowadziła mongolska dynastia Yuan (1271-1368). Imperium Mongołów kontrolowało Mandżurię od 1233 roku. W roku 1260 Kubilaj-chan stał się władcą Mongołów - Wielkim Chanem i przystąpił do podporządkowywania okolicznych ziem. W 1263 roku na jego polecenie utworzono u zbiegu rzek Amur i Amgun w Nuergan-cheng placówkę administracyjno-wojskową (komandorię), z której objęto kontrolą obszar nad dolnym biegiem Rzeki Czarnego Smoka, czyli Amurem, podporządkowując sobie okoliczne ludy, w tym Niwchów, u ujścia Amuru. Tym samym ludy te znalazły się pod opieką Mongołów, co powinno im zapewnić pokój. Niwchowie zamieszkiwali także północną część wyspy Sachalin, a w jej południowej części mieszkali Ajnowie, zwani przez nich Kugi (??) albo Kuyi. Ajnowie z południa regularnie najeżdżali północ wyspy. Często też zapuszczali się w głąb kontynentu, gdzie potajemnie prowadzili handel futrami. Kiedy w 1264 roku Kugi z południa wyspy ponownie najechali Niwchów, Mongołowie w obronie swoich poddanych najechali Kugi, co ich jednak nie powstrzymało przed następnymi wrogimi wypadami na ziemie Niwchów.

W interesie Mongołów leżało ujarzmienie Ajnów z południa Sachalinu. W dwudziestej trzeciej części dzieła historycznego z 1370 roku, znanego jako Dwadzieścia cztery historie, (????)?5, znajduje się kronika dynastii Yuan - Yuan-shi, z której wynika, że Mongołowie po następnej eskapadzie Kugi nie użyli siły, ale oferowali im w zamian za poddanie i pokój żywność oraz inne dobra. Dążyli do włączenia ich w system hołdu i danin, co wykluczało prowadzenie wojen.

Ten dyplomatyczny zabieg się nie powiódł, więc Mongołowie w następnych latach stosowali siłę do podporządkowania sobie opornej nacji. Walki z Ajnami trwały jeszcze wiele lat. Ostatecznie ulegli w 1308 roku. Wysłali do Nurgan misję z darami i obiecali co roku płacić daninę (trybut) w postaci futer. Tym samym uznali zwierzchnictwo mongolskiej dynastii Yuan, przez co zostali włączeni w system hołdu i danin, a to z kolei pozwoliło im na prowadzenie stabilnego życia i handlu z cesarstwem?6.

Dynastia Ming (1368-1644) w roku 1387 przejęła kontrolę nad tym obszarem Mandżurii (1387-1616)?7. Za panowania cesarza Yongle (1402-1424) w roku 1409 przywrócono działanie komandorii w Nurgan, obejmującej kontrolą tereny do ujścia Amuru, w tym także wyspę Sachalin. W roku 1413 przedstawiciel cesarza Yongle zjawił się na wyspie, nadał lokalnemu władcy tytuł chiński i wręczył pieczęć cesarską na znak podporządkowania. Od tego czasu mieszkańcy wyspy Sachalin regularnie składali hołd poddańczy i daniny, które w części były trybutem, a w części towarem wymiany handlowej, a emisariusze ludów zamieszkujących okolice dolnego Amuru i Kuyi odwiedzali placówkę Nurgan i otrzymywali szaty, narzędzia i żywność jako prezenty od władców dynastii Ming?8.

Obszar Sachalin pozostawał w domenie Chin także w czasie panowania dynastii mandżurskiej Qing (1644-1911). Qingowie uprościli rytuał składania hołdu i danin. Co roku wysyłano na "Wyspę u ujścia Rzeki Czarnego Smoka", tj. Sachalin, urzędników, którzy przyjmowali zarówno hołd, jak i daniny, głównie futra i skóry, a także prowadzili handel wymienny.

Do końca XVIII wieku albo do początków XIX Sachalin był częścią sieci handlowej łączącej Mandżurię, Japonię i Kamczatkę. Wojny opiumowe (1839-1842; 1856-1860) zmieniły wszystkie układy na Dalekim Wschodzie. Obok coraz silniejszej w regionie Rosji, na arenę wkracza "otwarta siłą" w 1854 roku Japonia. I rozpoczęła się rywalizacja o Morze Ochockie na północ i północny wschód od Hokkaid?.

3. RUSYFIKACJA REGIONU

Rosja swoją potęgę w Azji Wschodniej zaczęła budować, zajmując w latach 1552-1566 Kazań i Astrachań - twierdze mongolskie położone na Wołdze. To początek wędrówki w kierunku wybrzeży Pacyfiku. W roku 1582 rozpoczęto podbój chanatu syberyjskiego, kiedyś integralnej części Imperium Mongolskiego. Na zdobywanych terenach Rosjanie budowali forty, które były stacjami do dalszej ekspansji. W 1598 roku chanat syberyjski włączono do cesarstwa rosyjskiego. W drugiej połowie XVII stulecia w kręgu zainteresowań Rosji, poza Syberią, znalazły się rozległe stepy Mongolii i Mandżuria. W 1632 roku Rosjanie założyli nad Leną Jakuck, ważny ośrodek w dalszym parciu na Wschód. W roku 1639 Iwan Moskwitin i jego kozacy dotarli do ujścia rzeki Ochty (Óхта) i morza, do którego ta rzeka uchodziła. W roku 1647 założyli osadę Ochock, a morze stało się Morzem Ochockim?9. W roku 1643 z Jakucka wyruszyła wyprawa kozaków kierowana przez Wasyla D. Pojarkowa, która płynąc jednym z dopływów Leny, przekroczyła Góry Stanowe, i dalej rzeką Zeją pod koniec lata 1644 roku dotarła do środkowego Amuru, gdzieś na wysokości mandżurskiej twierdzy Ajgun (obecnie Heihe)?10. Twierdza ta była obsadzona wojskiem gotowym do wyparcia Rosjan z tego rejonu.

Bez wątpienia Wasyl Pojarkow i jego kompani byli pierwszymi Rosjanami, którzy w czasie tej wyprawy otarli się o linię brzegową Sachalinu. Badając dalekie obszary Syberii, w roku 1646 przez trzy miesiące krążyli wokół jego zachodnich wybrzeży, ale na ląd (wyspę) nie zeszli?11.

Rosjanie ziemie nad Amurem traktowali jak ziemię niczyją, a że "ziemia była tu dobra i uprawiano żyto, pszenicę, jęczmień, owies, proso, grykę, groch polny i konopie, a zbiory były obfite", to był to dla Rosjan "zapasowy chleb" na "co najmniej pięć lat"?12. Ziemie te włączano do imperium rosyjskiego, ustanawiając realną kontrolę nad miejscowymi ludami, które zmuszano do płacenia carowi podatku w naturze - jasaku. W tym przypadku głównie futer soboli i gronostajów. Miał to być namacalny dowód "oddania się w chwalebną opiekę wielkiego władcy"?13. Region Amuru był jedynym miejscem na całym rozległym obszarze od Jeniseju do Pacyfiku, gdzie dogodne warunki naturalne umożliwiały rozwój rolnictwa. Żyzne ziemie tego region umiały stać się spichlerzem Syberii Wschodniej. Do ochrony carskich interesów zakładano kolonie wojskowe i wznoszono warownie. W górnym biegu Amuru w roku 1651 założono twierdzę Ałbazin, a w roku 1654 nad rzeką Nerczą kolejny fort - Nerczyńsk.

Wszystkie akcje Rosjan były naruszeniem domeny Qingów. Rosjanie wychodzili z założenia, że "Mandżuria nie jest dziedziczką Mongolii" i Mandżurowie nie mogą sobie rościć praw do terenów stanowiących kiedyś imperium mongolskie. Nie brali pod uwagę, że ludy tego obszaru funkcjonowały jako względnie niezależne części cesarstwa, składały Qingom hołd poddańczy i daniny, które były bazą handlu wymiennego. Qingowie tych terenów nie kolonizowali, nie tworzyli na nich mandżurskiej administracji i nie obsadzali garnizonami wojskowymi. Stanowiły one część tianxia, tj. ziem, które z założenia należały do cesarza Chin. Rosjan to dziwiło, uznali, że mogą te ziemie zagospodarować, na co Mandżurowie odpowiedzieli zbrojnie i od roku 1652 stopniowo wypierali garnizony rosyjskie i rosyjskich osadników.

Po latach konfliktów 27 sierpnia 1689 roku w Nerczyńsku podpisano "Traktat pokojowy między Rosją a Chinami w sprawie granic i warunków handlowych" (Мирный договор между Россией и Китаем о границах и условиях торговли)?14. Wytyczone wówczas granice między tym, co chciała zagarnąć Rosja, a tym, czym władała w ramach systemu hołdu i danin dynastia mandżurska, były mało precyzyjne, ponieważ żadna ze stron nie znała topografii regionu. Niemniej nawet takie ich określenie zapobiegło dalszej ekspansji Rosji na wschód.

Takie terytorium Qingowie utrzymali do wojen opiumowych. Zaczęli jednak zdawać sobie sprawę z kruchości swojej władzy na tym obszarze i uważniej przyglądać się obszarom peryferyjnym. W latach 1709-1710 cesarz Kangxi wysłał w okolice dolnego Amuru trzech jezuickich matematyków, by przeprowadzili badania terenowe i sporządzili mapy obszaru, a zwłaszcza "wielkiej wyspy leżącej u ujścia Amuru". Wynikiem tych badań było powstanie jednej z pierwszych szczegółowych map Sachalinu, która później została włączona do słynnego zbioru "Mapy cesarza Kangxi"?15.

Jedną z cech systemu hołdu i danin była nieingerencja rządów chińskich w życie państw składających Chinom hołd. Ludność Sachalinu - Niwchowie, Orokowie i Ajnowie - bez oporów uznawała zwierzchnictwo Qingów i regularnie składała hołd i daniny. Były to też możliwości wymiany handlowej i kulturowej. Wyspa handlowała głównie futrami soboli, lisów i wydr. Dostarczała też Mandżurom towary, takie jak produkty żelazne, ryż i alkohol, pochodzące od ludu Wajin, w zamian otrzymywała od Mandżurów jedwabie, brokaty, tytoń, fajki, alkohol, koraliki, igły, ale też ryż i sól.

Misje hołdowe odbywały się w miesiącach letnich i generowały ożywione wydarzenia przypominające targi handlowe, na których wiele grup kulturowych i językowych z całego regionu wymieniało towary i informacje na marginesie bardziej formalnych ceremonii składania hołdu. Czasami dochodziło do konfliktów między kupcami z Sachalinu a kupcami mandżurskimi, którzy co roku przybywali na wyspę. Zdarzało się, że transakcje wymienne kończyły się kłótniami i bójkami. Bywało, że kupcy sachalińscy mordowali kupców chińskich i zabierali ich towary. Jeden z takich incydentów miał miejsce w roku 1732, co zmusiło władze Qing do wysłania na Sachalin wojsk mandżurskich. Po przywróceniu na wyspie spokoju Mandżurowie ustalili wysokość i rodzaj danin składanych przez Niwchów i Ajnów oraz wyznaczyli przedstawicieli społeczności Sachalinu do kontaktów z dworem.

Przez prawie 150 lat Rosjanie nie naruszali układu nerczyńskiego z 1689 roku, co nie znaczy, że nie interesowali się Sachalinem. Zapuszczając się coraz bardziej na wschód, dotarli do Kamczatki. W latach 1697-1699 przebywała tam ekspedycja badawcza pod kierunkiem Władimira W. Atłasowa. Na środkowej Kamczatce natknął się on na rdzenną ludność Kamczadali, a posuwając się na południe, dotarł do cypla, gdzie spotkał ludzi o odmiennych rysach twarzy, którzy mówili o sobie Kur. Rosjanie byli zdumieni wyglądem tubylców: przed nimi pojawili się ludzie z gęstymi brodami, z szerokimi oczami, jak u Europejczyków, z dużymi, wystającymi nosami. Podobni byli do chłopów z południowej Rosji, do mieszkańców Kaukazu, do zagranicznych gości z Persji lub Indii, do Cyganów, ale nie do Japończyków?16.

Ten stan rzeczy potwierdził w roku 1711 inny badacz regionu - potomek polskiego zesłańca - Jan Kozyriewski, który 11 sierpnia wylądował na wyspie Szumszu. Dłuższe i dokładniejsze badania Kuryli przeprowadził w roku 1713, kiedy to stanął na czele dużej ekspedycji liczącej 55 rosyjskich kozaków i rzemieślników oraz jedenastu kamczackich tubylców. Najpierw dotarł do wyspy Szumszu, a potem Paramuszyr. Kuru z Paramuszyr próbowali stawiać opór, ale nie byli w stanie pokonać kozaków. Zostali zmuszeni do złożenia jasaku i uznania zwierzchnictwa Rosji. Kozyriewski wrócił na Kamczatkę, zabierając ze sobą dwóch zakładników z Paramuszyr i jednego z wyspy Iturup, który zjawił się tu w celach handlowych. To od niego, za pośrednictwem tłumaczy, otrzymał szczegółowe informacje o prawie całym łańcuchu wysp na południu. Spotkał też Japończyków, których burza zagnała w odległe regiony północne. Od nich Kozyriewski uzyskał informacje o innych wyspach na południu zamieszkałych przez Kuru i wyspie Matmai (Ezo), na której już usadowili się Japończycy. Na podstawie uzyskanych informacji Kozyriewski opracował "Szkice wysp morskich", które zawierały informacje o większości wysp zamieszkałych przez Kuru, a także Matmai i Japonii?17. Z tych "Szkiców" pochodzi opis wysp:

Z dalszego opisu wynika, że:

Wszystkie wyspy tego łańcucha mają ajnuskie nazwy: Paramuszyr w języku Ajnów oznacza "Szeroka wyspa", Onekotan to "Stare osiedle", Urup?20 - "Łosoś", Iturup - "Meduza", Kunaszyr - "Czarna wyspa", a Szykotan - "Najlepsze miejsce". Zachowały się też inne nazwy: Tsushima - "odległe", Fuji - bóstwo paleniska w Ajnu, Yamatai - "Miejsce, gdzie morze przecina ziemię", Saharen (Sachalin) - "Pofałdowana ziemia w stylu Ajnu".

Rosjanie nie zmienili nazw badanych wysp, oznaczali je numerami, w zależności od ich odległości od Kamczatki. Po dalszej eksploracji wyspa Szykotan oznaczona została jako 21, a Ezo, czyli Matmai, jako 22 wyspa Kuryli.

W latach 1738 i 1739 miały miejsce kolejne rosyjskie ekspedycje na Kamczatkę, w których brał udział M.P. Szpanberg - Duńczyk w służbie rosyjskiej?21. W czasie pierwszej wyprawy dotarł on do wyspy Urup, a w czasie drugiej ekspedycji odbył podróż w na południe łańcucha kurylskiego i znalazł się w okolicach wschodniego wybrzeża wyspy Honsiu. Wracając na północ, dotarł w okolice wschodniego wybrzeża Hokkaido, co pozwoliło mu zbadać południowe wyspy Kuryli, w tym Szykotan i wyspę Zieloną (Зеленый, ?? ? Shibotsu), największą w grupie wysp Habomai. Niejako przy okazji odkrył, że tylko wyspa Ezo znajdowała się pod kontrolą Japonii.

W drugiej połowie XVIII wieku Rosjanie dalej eksplorowali Wyspy Kurylskie. Od mieszkańców pobierali jasak i poddawali ich rosyjskiej władzy. Na niektórych wyspach, m.in. na Urup, zakładali rosyjskie osady. Osadnicy budowali tam domy, uprawiali ogródki, siali jęczmień, pszenicę, żyto, owies, proso, konopie i hodowali krowy. W 1775 roku osada na Urup została ufortyfikowana i wyposażona w armaty. W tym samym roku zaczęła tu działać faktoria handlująca futrami. Prowadzono handel wymienny z Ajnami, a za ich pośrednictwem nawiązywano kontakty handlowe z Japończykami. Osadę na Urup w 1795 roku nazwano Kuriłorosja (Курилороссия), co oznaczało silne umiejscowienie tam Rosjan?22.

Po stu latach eksploracji wyspy te stały się tak "rosyjskie", że w 1786 roku caryca Katarzyna II ogłosiła, że archipelag jest częścią Imperium Rosyjskiego. Potwierdził to car Paweł I w zasadach dla utworzonej w roku 1799 i działającej do roku 1867 Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej (Российско-американская компания), mającej monopol na handel na Aleutach, Alasce, Kamczatce i Wyspach Kurylskich?23.

Osiedlając się na wyspach zamieszkanych przez Ajnów, Rosjanie poddawali ich kolonizacji i rusyfikacji. Dla ludów tego obszaru nastały straszliwe czasy. Ajnów rusyfikowano na siłę, niszcząc ich kulturę i tradycyjny sposób życia. Rosyjska kolonizacja Ajnów była tak okrutna, jak podboje obszarów Syberii: był to pogrom, terror i ściąganie podatków. Nadużycia były powszechne: każdy nowy oddział kozaków pobierał jasak, co obniżało poziom życia Ajnów. Podatki pobierano w naturze od każdego mieszkańca wysp, czasami także za "martwe dusze", czyli członków klanu, którzy zginęli lub uciekli. Porywano ludzi, przetrzymując ich jako zakładników, co pozostałych miało zmusić do posłuszeństwa. Ajnowie uciekali z wysp podlegających rosyjskiej jurysdykcji na południe, głównie na Ezo, gdzie japońskie rządy wydawały im się mniej okrutne, co dla rosyjskiej administracji nie było korzystne, ponieważ spadały dochody z podatków i handlu. Zaniepokoiło to stolicę do tego stopnia, że w roku 1779 caryca Katarzyna II wydała rozkaz, nakazując zmienić stosunek do miejscowej ludności: "Z powodu trudności w sprawowaniu kontroli nad nowo podbitymi ziemiami i nadużyciami w jej sprawowaniu, zaleca się, by zostawić w spokoju włochatych Ajnów, którzy zostali rosyjskimi poddanymi, i nie żądać od nich podatków". Zaleciła też, by wobec Ajnu być "przyjaznym i miłym w imię zysków z polowań i handlu"?24.

Nie znaczy to jednak, że w swej ekspansjonistycznej działalności na Dalekim Wschodzie Rosjanie nie natrafiali na żadne przeszkody. Już od XVII wieku pojawiali się tu żeglarze z Europy - Hiszpanie, Portugalczycy, Holendrzy, Anglicy, Francuzi. W roku 1643 na wodach wokół Japonii zjawił się holenderski kartograf i poszukiwacz "złotych i srebrnych" wysp na Pacyfiku Martin Gerritz de Vries. Płynąc z Jawy na statku Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, w czerwcu 1643 roku znalazł się w pobliżu południowego łańcucha wysp Kuryli - Szykotan i Kunaszyr, przepłynął cieśninę między Iturup i Urup (obecnie cieśnina ta nosi jego imię). 20 czerwca Holendrzy wylądowali na wyspie Urup, gdzie znaleźli "glebę, która przypomina rudę i wydaje się zawierać srebro". 23 czerwca 1643 roku de Vries wszedł na wysoką górę o płaskim wierzchołku, umieścił tam drewniany krzyż i ogłosił ten teren własnością Kompanii Wschodnioindyjskiej. Holandia przez sto lat zgłaszała do wyspy roszczenia. W swojej dalszej wędrówce po Morzu Ochockim de Vries dotarł do wybrzeży Hokkaido, a potem Sachalinu, gdzie nawiązał kontakty z Ajnami. Później naniósł Sachalin na mapy, traktując go jak część kontynentu?25.

Pod koniec XVIII wieku angielscy i francuscy "odkrywcy" wykazywali coraz większe zainteresowanie nawiązaniem kontaktów handlowych z Chinami, co nakierowało ich wyprawy na wody w pobliżu Chin i Japonii. We wrześniu 1778 roku angielski kapitan James Cook otarł się o Czukotkę, Kamczatkę i Wyspy Kurylskie podczas swojej trzeciej wyprawy dookoła świata, kiedy szukał przejścia morskiego z Oceanu Spokojnego na Ocean Atlantycki?26. W 1787 roku w tym regionie zjawiły się francuskie statki ekspedycji La Perouse'a. Był on pierwszym Europejczykiem, który wpłynął do Zatoki Tatarskiej, a także przepłynął cieśninę, oddzielającą Sachalin od wyspy Hokkaido (później nazwano ją jego imieniem). W latach 1796-1797 na tych wodach pojawił się angielski kapitan William Robert Broughton, który dokładnie badał wschodni kraniec Syberii, wybrzeże Sachalinu, Półwysep Koreański i Przymorze. Jego statek jako pierwszy statek zagraniczny przekroczył Cieśninę Tsugaru?27.

4. JAPOŃCZYCY I WYSPY AJNÓW

Droga Japończyków na wyspy północne była długa. Kiedy wypchnęli z Honsiu ostatnich Ajnów, zaczęli zapuszczać się na zamieszkane przez ten lud wyspy północne. Ten kierunek ekspansji nie niósł za sobą żadnych zagrożeń. Japonia po okresie wojen domowych (1467-1600), zjednoczeniu kraju i ustanowieniu szogunatu (1603) ograniczyła swoje kontakty z cudzoziemcami, zwłaszcza misjonarzami hiszpańskimi i portugalskimi, którzy przywieźli na wyspy japońskie wrogie idee chrześcijańskie, sprzeczne z zasadami konfucjanizmu i hierarchii społecznej?28. Szogunat uznał cudzoziemców za zagrożenie dla porządku społecznego, a także dla handlu, który chciał mieć pod kontrolą i na wzór chiński wprowadził zakaz bezwzględnego komunikowania się ze światem zewnętrznym?29. W latach 30. XVII wieku ogłoszono szereg dekretów izolujących ten kraj od świata, ostatni w 1639 roku. Najpierw ograniczano, a następnie kategorycznie zakazano Japończykom podróżowania poza wyspy. Tych, którzy odważyli się wrócić do kraju po pięciu latach pobytu za granicą, skazywano na śmierć. Szogunat zakazał też budowy dużych statków przystosowanych do dalekich podróży. Cudzoziemcom zabroniono wjazdu do Japonii. Niektórzy za naruszenie tego zakazu stracili życie. Taki los spotkał przedstawicieli Portugalii, którzy przybyli do Japonii w sierpniu 1640 roku z Makau. Prawie wszystkim ścięto głowy. Przy życiu pozostawiono kilku niższych sług, którym pozwolono wrócić do Makau i opowiedzieć o tym, co czeka cudzoziemców próbujących nawiązać kontakt z Japończykami?30.

Polityka "zamkniętego kraju" trwała ponad 250 lat, co czyniło nawiązanie stosunków z Japonią prawie niemożliwym. Prawo szogunatu stanowiło, że jedynym miejscem , gdzie mogło dochodzić do kontaktów z zachodnimi cudzoziemcami był port Nagasaki. Ten stan utrzymywał się aż do siłowego otwarcia Japonii przez Stany Zjednoczone w latach 1853-1854. Nie znaczy to jednak, że Japończycy przez 250 lat z nikim nie prowadzili handlu. Handlowali z Chińczykami w Nagasaki, z Koreańczykami na wyspie Cuszima, z Riukiuańczykami na Kiusiu i Okinawie. Handlowali też z Holendrami.

Holendrzy to jedyni zachodni barbarzyńcy, którym pozwolono przebywać w określonym miejscu na terytorium Japonii. Byli oni łącznikiem między zamkniętą Japonią a światem zewnętrznym. Najpierw przebywali na wyspie Hirado, a od roku 1641 na małej sztucznej wyspie Dejima, którą zbudowano w zatoce Nagasaki. Mogli korzystać z niej w latach 1641-1853.

Holendrzy w sposób szczególny wpisali się w historię Japonii - poza wymianą różnego rodzaju towarów byli dla Japończyków źródłem dostępnej ówcześnie wiedzy. Od końca XVIII do początków XIX wieku dostarczyli im ponad 10 tys. zagranicznych książek na różne tematy naukowe, co pozwoliło Japonii być na bieżąco z zachodnią technologią i medycyną?31. Handel Holendrów z szogunatem odbywał się według chińskiego modelu dyplomacji, czyli w systemie hołdu i danin. W latach 1660-1790 przedstawiciel Holandii raz w roku musiał złożyć hołd szogunowi w Edo. Po tym okresie robił to co cztery lata. Zgodnie z założeniami polityki hołdu i danin Holendrzy nieśli szogunowi drogie prezenty - na które on wcześniej "składał zapotrzebowanie" - jak astrolabia, okulary, teleskopy, globusy, instrumenty medyczne, książki medyczne, egzotyczne zwierzęta i ptaki tropikalne. Dokładnie tak, jak to robiono w cesarskich Chinach?32.

Pod koniec XVI wieku Japończycy osiedli trwale na południu Ezo, na półwyspie Oshima, gdzie zakładali punkty handlowe.

Część terytorium Ajnów zajęta przez Japończyków (Wajin)

Japończycy wyspę Ezo zaczęli badać dopiero od XVII wieku. Główną rolę w organizowaniu pierwszych wypraw na północ odegrali władcy z klanu Matsumae. Aż do roku 1869 była to dla nich "obca kraina włochatych barbarzyńców". Dla Ajnów były to Ainu mosir - "ziemie przodków". Do XVI wieku ta wyspa dawała Ajnom poczucie niezależności i bezpieczeństwa, chociaż już wcześniej na jej wybrzeżach zaczęli osiedlać się Wajin, którzy uciekli z Honsiu przed głodem, biedą i wojnami, które tam się toczyły. Prowadzili oni regularny handel z Ajnami, nie zapuszczając się w głąb ich lądu.

Sytuacja mieszkańców zmieniła się pod koniec XVI wieku, gdy na południu wyspy zjawił się klan Kakizaki, który w roku 1603 zmienił nazwisko na Matsumae. W roku 1590 jego przywódca otrzymał od Toyotomiego Hideyoshiego, jednego z wodzów dążących do zjednoczenia Japonii, prawo do ziemi na przyczółku Ezo-chi jako lenno. Powstała tam marchia, czyli strefa buforowa między Japonią (Wa) i barbarzyńcami.

Klan ten przejął kontrolę nad wszystkimi japońskimi osadami i wyraźnie zaznaczył granice między Japonią i Ajnu. Obszar zamieszkany przez Japończyków zaczęto nazywać Wajin-chi ??? - Ziemia Wajin, czyli Ziemia Japońska, reszta nadal była barbarzyńska - Ezo-chi?33.

W roku 1606 Matsumae zbudował potężny zamek i stworzył ośrodek administracyjny, z którego kontrolowano południe wyspy, okoliczne wody i handel z Ajnami. Klan na północ się nie zapuszczał i chociaż wpływy oraz kontrola Japończyków nad Ajnami stopniowo rosły, to szogunat nie uważał ich ziem za terytorium Japonii. Przez długi czas byli oni w większości pozostawieni samym sobie. Wszystko zmieniło się, kiedy w latach 30. XVII wieku na Hokkaido odkryto pierwsze złoto. Doprowadziło to do szybkiego napływu japońskich górników i zakładania obozów górniczych w głębi wyspy, co oznaczało dalsze wypychanie Ajnów z ich terenów. Od 1604 roku klan Matsumae miał monopol na cały handel z Hokkaido, zakładał coraz więcej punktów handlowych na obszarach Ajnów. W latach 60. XVII wieku Matsumae założyli punkt handlowy w S?ya - na północy wyspy (o krok od Sachalinu), a ich urzędnicy pobierali daninę od miejscowych Ajnów, co miało być dowodem na ich podporządkowanie?34. Najbardziej pożądane były wyroby chińskie, a zwłaszcza jedwabne chińskie brokaty zwane Ezo-nishiki?35. To luksusowa jedwabna tkanina w kolorze żółtym lub ciemnoniebieskim, wyszywana złotą lub srebrną nicią w smoki i inne wzory.

Kupcy z Sachalinu i Ezo wymieniali tę tkaninę na towary, takie jak futra z soboli i lisów, poszukiwane przez chińską arystokrację. W ten sposób pod koniec XVII wieku istniał już regularny kanał handlowy, przez który wędrowały towary z Chin przez Amur, Sachalin i S?ya do Japonii.

Klan Matsumae w drugiej połowie XVIII wieku zaczął interesować się południowymi wyspami kurylskimi. W 1754 roku na wyspie Kunaszyr założono ośrodek rybacki i handlowy, stąd kontrolowano łowiska i miejsca handlu wokół wysp Kunaszyr, Iturup i Urup. Do połowu ryb zatrudniano Ajnów. Eksploatowano ich tak intensywnie, że nie pozostawiano im czasu na gromadzenie żywności na zimę. Wykorzystywano też seksualnie żony Ajnów. Doprowadziło to w maju 1789 roku do buntu. Ajnowie zaatakowali Wajin na Kunaszyr i Ezo. Powstanie zostało stłumione, niektórych jego przywódców zabito, a wielu wzięto do niewoli?36.

Przez pewien okres wyspy południowe były obszarem ścierania się wpływów Japończyków i Rosjan. Strony dążyły do zaznaczenia swoich domen na obszarach należących do Ajnów. Każda pobierała od nich daniny, co jak już wspomniano, miało być dowodem na sprawowanie kontroli nad tym obszarem. Używano także siły. Za każdym razem strony niszczyły wzajemnie ślady swojej obecności na wyspach. Japończycy niszczyli krzyże Rosjan i stawiali swoje znaczniki. Rosjanie robili to samo. W 1798 roku Japończycy na wyspie Iturup (Etorofu) umieścili drewnianą tablicę z napisem Dainihon Etorofu (???????), ogłaszającą, że wyspa jest terytorium Japonii.

W 1799 roku Japończycy usadowili się na wyspie Kunaszyr, a w 1801 na Urup. Wszędzie zakładali stacje wartownicze i zostawiali tam swoich urzędników. W roku 1801 rząd japoński oficjalnie przejął kontrolę nad Urup, włączając ją do obszaru administrowanego przez Matsumae w Ezo, co doprowadziło do serii starć z Rosją. Potrzeba określenia granic wpływów stała się coraz wyraźniejsza, zwłaszcza kiedy Rosjanie zbliżyli się w roku 1799 do wysp Ezo i Honsiu.

Lokując się coraz mocniej na Ezo, Japończycy coraz okrutniej kolonizowali Ajnów. W roku 1798 centralny rząd japoński wysłał na tę wyspę swoich przedstawicieli, traktując ją jak swoją pierwszą kolonię, do tego karną?37. Rugował Ajnu z ich ziem. Przenosił na odległe, podmokłe i górzyste obszary, robiąc w ten sposób miejsce dla nowych japońskich miast i wiosek. Eliminowano z życia Ajnów wyróżniające ich odmienności. Był to przede wszystkim czarny tatuaż dookoła ust kobiet. Próbując wtopić aborygenów w tło społeczne, w roku 1799 szogunat Edo zabronił kobietom Ajnu wykonywania tatuażu i noszenia kolczyków. Miały się one upodobnić do reszty społeczeństwa?38.

Japońska kontrola nad terytorium Ajnów zaostrzyła się po restauracji Meiji (1868). W roku 1869 rząd japoński zmienił nazwę wyspy na Hokkaido?39 i powołał Biuro Kolonizacji wyspy (Kaitakushi). Status kolonii zniesiono dopiero w roku 1882?40, a kontrolę nad obszarem przejęła Cesarska Armia Japonii. Od roku 1873 rząd zakładał tam kolonie żołnierzy-osadników, których głównym zadaniem była obrona tych ziem przed wpływami cesarskiej Rosji?41. Od roku 1871 Ajnowie byli zmuszani do noszenia japońskich strojów, zmiany imion i nazwisk w stylu Wajin, zakazano także ich własnych zwyczajów i praktyk kulturowych.

Kolejnym obszarem rywalizacji Japończyków i Rosjan był Sachalin. Wówczas zamieszkany przez Ajnów, Oroków i Niwchów. Ajnowie nazywali to miejsce Kamui-kara-puto-ya-mosir, co oznacza "Wyspa, którą stworzył Bóg u ujścia rzeki". Dynastia Qing nazywała Sachalin Kuyi-dao, czyli Wyspa Ajnów. Japończycy i Rosjanie długo sądzili, że to miejsce jest połączone z lądem.

Pierwsze datowane wyprawy Japończyków na Sachalin odbyły się w roku 1635. Przywódca klanu Matsumae, mocno już zakorzeniony na Ezo, nakazał zbadać miejsca połowów wzdłuż wybrzeży Kita-Ezo, czyli Północnego Ezo?42. W następnych latach klan Matsumae na tyle umocnił swoją pozycję, że w roku 1679 założył na południu wyspy osadę ?tomari - Kushunkotan w języku Ajnów - gdzie powstało ponad sto domów osadników japońskich. Osada ta stała się centrum handlu z Ajnami i Niwchami?43.

Systematyczne badania Sachalinu i wysp zamieszkanych przez Ajnu/Kuru Japończycy rozpoczęli pod koniec XVIII wieku. W 1785 roku rząd japoński zorganizował ekspedycję, która badała Ezo, Sachalin i Kuryle. Japońscy badacze dotarli do Zatoki Tatarskiej na zachodzie, Przylądka Cierpliwości na wschodzie i Urup na Kurylach. Rok później japoński podróżnik Mogami Tokunai "odkrywał" i mapował niektóre wyspy Kuryli i wybrzeża Sachalinu, nie mając jednak pojęcia, że to wyspa?44. Dotarł do wyspy Iturup, gdzie natknął się na Rosjan, którzy opisali mu Kuryle na północy i Kamczatkę. Podjął próbę dotarcia do Kamczatki, ale burze uniemożliwiły dopłynięcie dalej niż na północny kraniec Urup. W następnych latach Mogami kilka razy podróżował na Sachalin. Zbadał ponad 700 km linii brzegowej Sachalinu wzdłuż Zatoki Tatarskiej, Zatokę Aniwa i wschodnie wybrzeże Kita-Ezo od przylądka Aniwa, dotarł do Zatoki Cierpliwości, jeziora Taraika (Не?вское) i rzeki Poronaj.

Rosjanie też badali Sachalin. Lądowali tam już pod koniec XVIII wieku. W latach 1804-1805 I.F. Krusenstern na statku "Nadieżda" w czasie pierwszej rosyjskiej ekspedycji dookoła świata dotarł na wody Dalekiego Wschodu. Usiłował nawiązać stosunki handlowe z Chinami i Japonią. Kiedy znalazł się w rejonie Morza Ochockiego, zbadał większość wybrzeża Sachalinu, ale nie odkrył, że to jest wyspa?45. Dowiedli tego Japończycy - a głównie badacz Sachalinu Mamiya Rinzo, który w latach 1808-1809, penetrując wody wokół, doszedł do wniosku, że to wyspa, jednak większość kartografów europejskich odnosiła się sceptycznie do tych informacji, chociaż już wcześniej francuski podróżnik La Pérouse wysunął podobne przypuszczenia podczas wyprawy w 1787 roku.

Mając silną pozycję na Ezo, Japończycy od lat 80. XVIII wieku coraz bardziej wykorzystywali Ajnów na Sachalinie, a ci nie byli w stanie sprostać ani swoim obowiązkom wobec Qingów, ani rosnącym żądaniom Japończyków. Stali się ofiarami układów, w których się znaleźli. Co roku musieli składać hołd z daninami Qingom. Zmuszeni też byli do wymiany handlowej z kupcami chińskimi, a produkty tej wymiany musiały trafić do Japończyków, którzy od nich tego oczekiwali.

Matsumae kontrolował cały handel Ajnów z Qingami, w którego ramach otrzymywali, wspomniane już wyżej, jedwabne brokaty. Klan je przejmował i wysyłał na Honsiu jako specjalne produkty Matsumae. Ajnowie nie byli w stanie dostarczać tyle jedwabiu, ile oczekiwał pazerny klan, przez co popadali w długi i zaczęli wyzbywać się swoich oficjalnych jedwabnych strojów, które otrzymywali od władców Qing. To podwójne podporządkowanie obniżało poziom ich życia. Chińczycy nie odpuszczali, a zwłaszcza chińscy kupcy, którzy nie dostając tego na co liczyli, porywali Ajnów jako zakładników. Setki lat niezależności gospodarczej Ajnów z Sachalinu dobiegały końca. Musieli oni ulec wpływom Tokugawów. Chiński system handlu i danin został zastąpiony systemem bezpośredniej kontroli gospodarczej przez Japonię?46.

5. WALKA O DOMINACJĘ

Pierwsza połowa XIX wieku to walka między Japonią i Rosją o dominację na tym obszarze. Jednocześnie to także dyplomatyczne wysiłki Rosji nawiązania stosunków handlowych z Japonią. W latach 1804-1805 Nikołaj P. Rezanow, szef Kompanii Rosyjsko-Amerykańskiej, próbował negocjować porozumienie handlowe z japońskimi urzędnikami w porcie Nagasaki. Kiedy jego wysiłki spełzły na niczym, rozzłoszczony wrócił do Pietropawłowska na Kamczatce, a następnie wysłał swoich podwładnych - N.A. Chwostowa i G.I. Dawidowa - z misją na południowy Sachalin. Zalecił im, by "weszli do Zatoki Aniwa, znaleźli i zniszczyli wszystkie japońskie statki, zabrali ze sobą ludzi zdrowych, zdolnych do pracy" i przekazali wszystkim, że "Sachalin to rosyjska posiadłość", a to, "co znajdą w magazynach, mają zabrać ze sobą, budynki spalić, pozostawiając koszary"?47.

6 października 1806 roku Rosjanie przybili do Zatoki Aniwa. Następnego dnia wyszli na brzeg, na którym "umieścili maszt flagowy i dwie flagi - wojskową i handlową". Ogłosili, że "wszystkie ziemie i wody na północ od Matsumae należą do Imperium Rosji"?48. Zostawili też lokalnym władzom Matsumae przesłanie: "Rosjanie, wyrządzając teraz tak niewiele szkód japońskiemu imperium, chcieli tylko pokazać, że dalszy upór rządu japońskiego mógłby całkowicie pozbawić ich tych ziem"?49. W roku 1807 podobnego najazdu dokonano na wyspę Iturup.

Było to pierwsze spotkanie Rosjan z Ajnami na Sachalinie, o których pisano do cara, że to "dobroduszny naród". Zamierzano ich wykorzystać przeciwko Japończykom i prowadzić z nimi handel. Japończycy w odwecie za najazd na Sachalin zatrzymali w 1811 roku kapitana Wasilija M. Gołownina, któremu car Aleksander I zlecił m.in. sporządzenie mapy Wysp Kurylskich i brzegów Zatoki Tatarskiej. Kiedy Gołownin, sześciu członków jego załogi i tłumacz znaleźli się przy brzegach wyspy Kunaszyr w celu uzupełnienia zapasów i wody, zostali schwytani przez Japończyków i uwięzieni pod pretekstem naruszenia japońskiego terytorium. Zwolniono ich po dwóch latach, po zapewnieniu, że rosyjskie statki i kajaki nie będą pływać dalej niż na 18. wyspę (Urup). Japończycy uznawali tam wpływy Rosji.

Ten incydent wskazywał na potrzebę utworzenia stabilnej granicy między ziemiami kontrolowanymi przez Rosję i Japonię?50. Zachodni model stosunków międzynarodowych był w tym czasie Japończykom obcy. W Japonii - podobnie jak w cesarstwie chińskim - nie istniało ani pojęcie traktatów, ani pojęcie granic. Zagrożenie dla terytorium, które Japończycy uznawali za swoje, narodziło się, kiedy Rosjanie coraz bardziej posuwali się na południe. Długo jednak nie wyznaczano oficjalnej granicy między Urup i Iturup - która byłaby potwierdzona traktatem - ponieważ to nie mieściło się w modelu polityki Japończyków wobec cudzoziemców. Japończycy dali jednak Rosjanom jasno do zrozumienia, że nie posuną się dalej na północ niż Iturup, skutecznie wyznaczając de facto granicę na północ od tej wyspy. To nieoficjalne porozumienie było pierwszym porozumieniem granicznym między Japonią i Rosją.

Kulturowe różnice utrudniały obu stronom oficjalne prowadzenie handlu. Rosjan nie dało się umieścić w systemie hołdu i danin, a system ten zakładał wysłanie zakładnika na dwór szoguna. Problemu z tym nie mieli ani Azjaci, ani Holendrzy, ale Rosjanie mianowali ambasadorów jako przedstawicieli dworu i oczekiwali tego samego od państw utrzymujących z nimi stosunki dyplomatyczne.

Rosjanie długo nie osiedlali się na Sachalinie. Wynikało to z zawartego z Chinami traktatu w Nerczyńsku w 1689 roku, jednak na początku XIX wieku nikt już nie myślał o starych układach. Japonia coraz bardziej parła na północ wyspy Sachalin. Dotarła do zatoki Taraika, tj. około 49 równoleżnika. W tym też czasie większość Ajnów na zachodnim wybrzeżu wyspy została zmuszona do zaprzestania składania hołdu dynastii Qing, co było jednoznaczne z oficjalnym zaprzestaniem kontaktów handlowych z Chinami. Ajnowie zmuszeni zostali do handlu z Japonią, przez co traktowano ich, jakby byli poddanymi cesarstwa Japonii.

Rosjanie w okresie pierwszej wojny opiumowej (1839-1842) zdali sobie sprawę, że ich rywalem w tym rejonie jest nie tylko Japonia, ale też Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. Oba państwa dążyły do "otwarcia" Japonii i były obecne na "rosyjsko-japońskich" wodach. To skłoniło Rosjan do zmiany relacji z Japonią. W 1842 roku powołano Komitet Specjalny do zabezpieczenia interesów Rosji na terenach wokół Amuru i Sachalinu. W 1846 roku Kompania Rosyjsko-Amerykańska podjęła się eksploracji ujścia rzeki Amur i okolicznych wód.

W roku 1848 Amerykanie zainteresowali się wybrzeżem Morza Ochockiego i zamierzali zbudować tam swoje bazy wielorybnicze. W 1849 roku 154 amerykańskie statki wpłynęły na Morze Ochockie. Stało się jasne, że konieczne jest jak najszybsze skonsolidowanie rosyjskich wpływów na tym wybrzeżu.

W roku 1849 w tym regionie działał G.I. Newelski, badacz, który znalazł ujście rzeki Amur od strony oceanu. Tym samym udowodnił żeglowność Amuru i jego przydatność jako szlaku komunikacyjnego. 22 lipca 1849 roku odkrył też żeglowną cieśninę między Sachalinem a lądem, co obaliło wszystkie poprzednie teorie zakładające, że Sachalin jest półwyspem?51. Kiedy żeglarze rosyjscy odkryli tory wodne pozwalające wpływać do ujścia Amuru zarówno z północy, z Morza Ochockiego, jak i z południa, przez Cieśninę Tatarską, natychmiast zmieniło się znaczenie obszarów wokół rzeki. Newelski, wpływając w Amur od strony morza, samowolnie założył u jego ujścia 13 sierpnia 1850 roku osadę Nikołajewsk (w przeszłości chiński Nurgan), zatknął na lądzie rosyjską flagę i ogłosił, że ziemie te należą do Rosji?52.

Od 1853 roku Rosjanie na trwałe osiedlili się na północnym Sachalinie. Odkryto tam złoża węgla i zaczęto tworzyć rosyjskie kopalnie, obiekty administracyjne, szkoły, cerkwie i posterunki wojskowe. Wiele złóż znajdowało się w południowej części wyspy, którą Japończycy uważali za własną. Wszystko działo się metodą faktów dokonanych, a ponieważ żadna ze stron nie miała na wyspie wyłączności, Newelski poszedł dalej - chciał cały Sachalin podporządkować Rosji. Jak pamiętamy w roku 1806 w Zatoce Aniwa Rosjanie umieścili swoje znaczniki i ogłosili, że ta ziemia należy do Rosji. W roku 1809 usunął je Rinzo Mamiya, badając Sachalin. Rosjanie tę sytuację zmienili 22 września 1853 roku, lądując na brzegu Zatoki Aniwa. Newelski założył tam rosyjską placówkę wojskową - Fort Murawjow (na cześć gubernatora Syberii Wschodniej), zatknął flagę Rosji i ogłosił Sachalin cesarską posiadłością. W roku 1869 bazę Murawjow przemianowano na Fort Korsakow?53. Fort źle się zapisał w historii wyspy. Był miejscem zsyłki i ciężkich robót dla setek więźniów z europejskiej Rosji. Zasiedlali go najpierw żołnierze, a od roku 1879 także zesłańcy. Japończycy przejęli Fort Korsakow w 1905 roku i ponownie przemianowali na ?tomari, ale więzienia zostawili. Japończycy umieszczali w nich tysiące etnicznych Koreańczyków jako robotników.

6. DZIELENIE TERYTORIUM

W połowie XIX wieku nastąpił ostateczny podział obszaru. Rosja, która główną uwagę koncentrowała na sprawach europejskich i bliskowschodnich (wojny krymskie), dążyła do wyraźnego określenia dalekowschodnich granic, zarówno na Wyspach Kurylskich, jak i na Sachalinie, co wcale nie było łatwe do osiągnięcia. W latach 1853-1854 trzykrotnie podejmowała próby zawarcia układów handlowych i ustanowienia stosunków dyplomatycznych z Japonią oraz rozstrzygnięcia, które wyspy znajdują się pod panowaniem rosyjskim, a które japońskim?54. Car Mikołaj I, wysyłając do Japonii swego przedstawiciela E.W. Putiatina, dał mu wyraźne "Instrukcje" (Дополнительная Инструкция Министерства Иностранных Дел Путятину от 24 февраля 1853 г.). W czasie negocjacji miał on żądać zaznaczenia stref wpływów i przekonać Japończyków, że:

Zabiegi te doprowadziły do zawarcia 7 lutego 1855 roku w Shimodzie "Umowy o handlu, żegludze i delimitacji granic" (Трактат о торговле и границах)?56. Zapisano tam, że między Rosją a Japonią został ustanowiony "trwały pokój i szczera przyjaźń" (art. 1).

Układ podpisany był w trzech językach: wersja oficjalna była po holendersku, drugim językiem był chiński, a trzecim japoński. W art. 2 zapisano, że "Odtąd granica między dwoma narodami będzie przebiegać między wyspami Etorofu i Urup. Wyspa Etorofu będzie należeć do Japonii, natomiast wyspa Urup, a także inne Wyspy Kurylskie, leżące na północ od Urup włącznie, należeć będą do Rosji"?57. Dla rosyjskich statków otwarto porty Hakodate, Nagasaki i Shimodzie, w których zezwolono na transakcje handlowe na ograniczoną skalę i pod nadzorem japońskich urzędników (art. 3). W otwartych portach obywatele rosyjscy otrzymali prawo do eksterytorialności, na terytorium jednego z nich zapewniono obecność konsula rosyjskiego (art.6)?58.

Znacznie trudniej było ustanowić granice na Sachalinie, dla Japończyków Karafuto. W trakcie negocjacji Rosjanie przekonali jednak Japończyków, że są lepszym sąsiadem niż krążący po tych wodach Anglicy czy Amerykanie, i że sąsiedztwo z Rosją jest dla nich korzystne i bezpieczne. Ponieważ stronom trudno było znaleźć modus vivendi, zdecydowano, że Sachalin "pozostaje niepodzielny między Rosją i Japonią, tak jak to było do tej pory" (art.2)?59. To znaczy "we wspólnym władaniu" Japonii i Rosji, bez określenia granic czy podziału na strefy. Rosja zgodziła się także na likwidację swojej bazy wojskowej w ?tomarii.

Następnym krokiem "zacieśniania" stosunków rosyjsko-japońskich był układ z 7 (19) sierpnia 1858 roku. Zwano go "Traktatem o przyjaźni i handlu" (Эдосский договор)?60. W rzeczywistości był jednym z pięciu nierównoprawnych traktatów narzuconych Japonii przez Stany Zjednoczone, Holandię, Wielką Brytanię, Francję i oczywiście Rosję.

Rosja czuła się na tyle silna, że doprowadziła do zmiany art. 3 układu z Shimody z 1855 roku, który gwarantował jej dostęp do portów handlowych w Hokodate (na Hokkaido), Nagasaki (na Kiusiu) i Shimoda (na Honsiu). Ten ostatni port Rosjan nie zadowalał. Wymusili na stronie japońskiej udostępnienie im portu w Kanagawie (Yokohama) i portu Hy?go, które miały być otwarte dla Amerykanów?61. Tam cudzoziemcy czuli się bezpieczniej i swobodniej. Zakładali banki i magazyny. To miejsce lepiej nadawało się do prowadzenia handlu. Wymuszono też na Japonii zgodę na ustanowienie dyplomatycznych przedstawicieli na dworach w Edo i Sankt Petersburgu (art. 2), co dla Japończyków, niestosujących w swej historii tego typu praktyk, było upokarzające. W roku 1858 w Hokodate powstał pierwszy konsulat rosyjski?62.

W tym samym roku sytuacja w regionie znowu się zmieniła. I to na korzyść Rosji. Jak już wspomniano, w roku 1849 Rosjanie odkryli, że do rzeki Amur da się wpłynąć od strony Morza Ochockiego, co natychmiast zmieniło przeznaczenie tej rzeki w regionie. Rosja zaczęła obawiać się, że żeglowność Amuru może w te rejony przyciągnąć Anglików i Amerykanów i zaczęła zajmować dalsze tereny nad rzeką, tj. te, których nie udało jej się zdobyć w Nerczyńsku w 1689 roku. Rosja wymusiła na rządzie Qingów scedowanie tych terenów na jej rzecz. W 1858 roku w Ajgun wpisano te zmiany do traktatu, przy czym podkreślano, że został on zawarty "za wspólną zgodą, w imię wiecznej wzajemnej przyjaźni między obydwoma państwami, dla dobra ich poddanych i dla ochrony przed cudzoziemcami"?63, co w sposób jednoznaczny miało ograniczyć wpływy angielskie, francuskie i amerykańskie w tym rejonie. Rząd Qingów ociągał się jednak z jego ratyfikacją.

Zgodnie z punktem 1. traktatu Rosji miały przypaść ziemie nad "lewym brzegiem rzeki Amur, zaczynając od rzeki Argun do ujścia rzeki Amur", zaś ziemia między rzeką Ussuri a Morzem Japońskim miały stać się "wspólną własnością" obu państw, aż do określenia granicy między nimi.

Jak pamiętamy, ten okres to kolejny etap wojen opiumowych (1856-1860) i kiedy angielsko-francuscy sojusznicy zaatakowali północne Chiny w 1860 roku i dotarli do Pekinu, Rosja wykorzystała to dla własnych celów. Postawiła się w roli przyjaciela Chin i odgrywała rolę mediatora między Wielką Brytanią, Francją i Stanami Zjednoczonymi a rządem Qingów. Przez cały okres wojny Rosja udzielała Chinom minimalnej pomocy wojskowej, co było etapem realizacji jej politycznych interesów w tych wojnach. Rosjanie "pomogli" pozbyć się z Pekinu najeźdźców, za co potem zażądali nagrody: ratyfikacji traktatu z Ajgun i wytyczenia granicy wzdłuż rzeki Ussuri do Morza Japońskiego. Słaby rząd chiński musiał się na te żądania zgodzić. W ten sposób wspólnie zarządzane terytorium między Ussuri i morzem przestało istnieć, a cały ten obszar znalazł się pod władaniem Rosji, co zostało zapisane w Konwencji Pekińskiej 14 listopada 1860 roku (Пекинский договор)?64. Chiny utraciły wówczas na rzecz Rosji - między traktatem w Nerczyńsku w 1689 roku a traktatem pekińskim w 1860 roku - 40% "Wielkiej Mandżurii". To około 910 tys. km2. Rosjanie utworzyli wzdłuż brzegów Ussuri i Amuru szereg baz wojskowych, co pozwalało kontrolować cały ruch na tych rzekach. Obie rzeki uchodziły do morza na wysokości północnego Sachalinu i dlatego Rosja uważała Sachalin za klucz do rosyjskiego panowania w tym regionie, i nabrała przekonania, że dla jej interesów korzystne byłoby władanie całą wyspą.

Ustanowienie jednostronnej kontroli nie było łatwe. Strony podjęły jednak w latach 1862-1867 negocjacje w sprawie statusu wyspy. Japonia chciała wyraźnego zaznaczenia jej obecności na południu. Argumentowała, że nazwa wyspy Karafuto ma japońskie pochodzenie, a na południe od 50. równoleżnika żyją Ajnowie, "poddani Japonii", którzy potrzebują wsparcia i ochrony. Proponowała, by wytyczyć granicę między obu częściami wyspy wzdłuż 50. równoleżnika?65.

Sytuacja wewnętrzna w Japonii - kryzys gospodarczy i wybuch wojny domowej - odsunęła na dalszy plan problem losów Sachalinu. Rosjanie umacniają na wyspie swoją pozycję, a przekonani o ekonomicznej i militarnej przewadze w grudniu 1866 roku zaproponowali Japończykom, w zamian za wyłączność praw do Sachalinu, wyspę Urup i przyległe wysepki. Japończycy za te same prawa do Sachalinu skłonni byli oddać Rosji Etorofu i połowę Kunaszyr?66.

W styczniu 1867 roku strony rozpoczęły w Sankt Petersburgu regularne negocjacje. Ponieważ nie były w stanie znaleźć rozwiązania, 18 marca 1867 roku zawarły czasowe porozumienie (Временное соглашение об острове Сахалин) stwierdzające, że Sachalin nadal pozostanie we "wspólnym posiadaniu" (в общем владении). Oznaczało to, że zarówno Rosjanie, jak i Japończycy mieli prawo osiedlania się i wznoszenia budynków na całej wyspie, równe prawa w rozwoju gospodarczym wyspy i uznanie rdzennej ludności za wolną pod względem osobistym i majątkowym?67.

Sachalin interesował nie tylko Rosję i Japonię. Pamiętajmy, że to koniec wojen opiumowych i główne mocarstwa zachodnie usiłowały na trwałe usadowić się w tej części Azji Wschodniej. Obszarem ich zainteresowań były Kamczatka, region Amuru, region Ussuri i Sachalin, czyli pacyficzne wybrzeża Rosji. Już wcześniej Anglia, Francja i USA podejmowały próby osiągnięcia porozumienia w sprawie "dzierżawy" wyspy Cuszima położonej w Cieśninie Koreańskiej, portu Hakodate, a nawet portu Aniva na Sachalinie. Pozostaniem Sachalinu w rękach Japończyków szczególnie

zainteresowane były Stany Zjednoczone. Zakładały, że mogłyby przejąć wyspę od Japonii. Tak czy inaczej, wszystkie te działania miały na celu osłabianie ich głównego wroga na Pacyfiku - Rosji?68.

Po podpisaniu "czasowego porozumienia" Rosjanie ustanawiali na Sachalinie nowe posterunki wojskowe, co drażniło Japończyków i doprowadzało do konfliktów. Japończycy, rozwiązujący problemy wewnętrzne, nie byli w stanie przeciwstawić się Rosjanom. W 1869 roku rząd Japonii zakomunikował gotowość rezygnacji z praw do wyspy za rekompensatę pieniężną. Wymieniano sumę 2 mln ówczesnych jenów. Rząd carski tę propozycję odrzucił. Japończycy jednak zmierzali do rozwiązania problemu. W 1872 roku Japonia gotowa była zrezygnować z praw do Sachalinu w zamian za pozostawienie jej swobody działania na kontynencie, tj. w Korei?69.

W tym miejscu warto przypomnieć, że Japonia w 1872 roku to nie ta sama Japonia co w roku 1855. Po jej siłowym otwarciu, kiedy została zmuszona do podpisania nierównoprawnych traktatów, zmieniła stosowany w kontaktach ze światem model stosunków - porzuciła chiński system hołdu i danin i przeszła na zachodni system prawa międzynarodowego. Zaczęła budować swoją strefę wpływów, używając do tego zarówno środków dyplomatycznych, jak i siły. Korea w polityce Japonii zajmowała szczególne miejsce. Jej zajęcie było głównym celem polityki Japonii przez wieki. W latach 1592-1598 podjęto taką próbę, ale bez powodzenia. W roku 1872, już w nowych okolicznościach, przystąpiono do realizacji planu opanowania Korei, która dla Japonii była ważniejsza niż Sachalin.

Rozmowy na temat jednostronnej kontroli nad Sachalinem odbywały się w Sankt Petersburgu w latach 1874-1875. Japończycy postulowali: Rosja musi zgodzić się na ustanowienie granicy na Sachalinie, czyli oficjalnie uznać suwerenność Japonii nad południową częścią wyspy. Rosjanie chcieli zatrzymać całą wyspę, uznając, "że jej posiadanie ma pierwszorzędne znaczenie dla przyszłego rozwoju wybrzeża wschodniosyberyjskiego"?70.

Japończycy przedstawili kilka wariantów rozwiązania problemu. Ponieważ uznawali tę część wyspy za swoją własność, proponowali jej "wymianę" (обмен) na rosyjskie Wyspy Kurylskie, nazywając tę wymianę "rekompensatą" (компенсацией)?71. Rosjanie tę ideę podchwycili i gotowi byli oddać Japonii część Wysp Kurylskich, położonych na południe od czwartej cieśniny, tj. "wyspę Urup z przyległymi wysepkami"?72.

Japonia gotowa była takie rozwiązanie zaakceptować, przedstawiając dwie propozycje: (1) - przyjmuje Urup z przylegającymi wysepkami, oczekując jednocześnie rekompensaty za swoje budowle na Sachalinie i przekazanie na rzecz Japonii pewnej liczby drewnianych okrętów wojennych; (2) - albo: w zamian za południową część Sachalinu Rosja przekaże Japonii wszystkie Wyspy Kurylskie. Japończycy byli bowiem przekonani, że terytorium Wysp Kurylskich jest równe powierzchni połowy Sachalinu?73.

Rząd rosyjski nie chciał zgodzić się na przekazanie okrętów wojennych ani cesji całego łańcucha kurylskiego Japonii, ponieważ cieśnina między Kamczatką a pierwszą Wyspą Kurylską (Szumszu) była niebezpieczna dla żeglugi, a czwarta cieśnina byłaby "niewygodna w użyciu" po przejściu pod władanie Japończyków?74.

Japończycy nalegali i Rosjanie ostatecznie ustąpili. 10 marca 1875 roku rząd carski zgodził się przekazać Japonii cały łańcuch Wysp Kurylskich w zamian za zrzeczenia się wszelkich roszczeń do południowej części Sachalinu. Zostało to zapisane 25 kwietnia (7 maja) 1875 roku w Sankt Petersburgu w Układzie o wymianie Sachalinu na Wyspy Kurylskie (Договор между Российской империей и Японской империей об урегулировании территориальных споров). Czytamy tam:

W ten sposób powstała nowa granica pomiędzy carską Rosją i cesarstwem Japonii. Przebiegała ona pomiędzy Przylądkiem Łopatka na półwyspie Kamczatka a wyspą Szumszu oraz przez Cieśninę La Perous'a, między Sachalinem a Hokkaido. 7 września na posterunku w Korsakowie podniesiono rosyjską flagę. Potwierdzono "historyczne prawa" Rosji do całego Sachalinu. Za nieruchomości pozostawione na Sachalinie rząd carski zapłacił Japonii 76 641 jenów 91 sen (112 754 rubli 59 kopiejek)?76. Po zawarciu tego układu Rosja zgodziła się na zawijanie statków japońskich - przez 10 lat - do portu Korsakow na południowym Sachalinie bez płacenia opłat portowych i ceł. W Korsakowie miał też powstać japoński konsulat. Japońskie statki, kupcy i rybacy otrzymali klauzulę najwyższego uprzywilejowania w portach i wodach Morza Ochockiego i Kamczatki.

Rosja przegrała Wyspy Kurylskie. Nie doceniła ich strategicznego położenia, za co przyjdzie jej zapłacić. Rosyjski Sachalin zmienił się w więzienie - katorgę, a los autochtonów uległ zmianie: około jednej trzeciej Ajnów z Sachalinu przymusowo przesiedlono na północ Hokkaido, Niwchów zatrudniano w obozach jako strażników, wykorzystywano bowiem ich zdolności do tropienia uciekinierów z więzienia?77.

Historia wysp - Hokkaido, Sachalinu i Wysp Kurylskich - to nie tylko historia walki Japonii i Rosji o dzielenie obszarów zamieszkałych przez Ajnów, Niwchów i Oroków. To też część historii Chińczyków i Mandżurów, Mongołów i Koreańczyków, Holendrów i Francuzów, Anglików i Amerykanów. I samych Ajnów, którzy zostali pozbawieni ziemi należącej do nich przez wieki. Zabrano im Morze Ochockie, które było dla nich strefą kontaktową, w której handlowali i pośredniczyli w handlu między Chińczykami, Japończykami, Rosjanami, Niwchami, Aleutami i innymi ludami. Ich Ainu moshir stało się areną rywalizacji między potęgami o różnej kulturze. Kiedy ich kraj został podzielony między Japonię i Rosję, Ajnom zabroniono podróżowania z jednej strefy do drugiej i zmuszono do dokonania wyboru między narodowością rosyjską i japońską, a to często łączyło się także z wyborem miejsca zamieszkania?78.

W toczącej się od lat debacie nad przynależnością Kuryli Południowych żaden "historyczny argument" nie daje się obronić. W roku 1875 Rosja zrezygnowała dobrowolnie z Wysp Kurylskich, uważając je za mało przydatne w świetle prowadzonej przez nią polityki na Dalekim Wschodzie, a ich status w stosunkach rosyjsko-japońskich można porównać z układem rosyjsko-amerykańskim z 1867 roku, na podstawie którego Rosja sprzedała Stanom Zjednoczonym Alaskę - za 7,2 mln USD - i Wyspy Aleuckie?79. Trudno też uznać japoński pewnik o "odwieczności" praw Japonii do wysp Etorofu i Kunaszyr. Japonia, podobnie jak Rosja, uważała te wyspy za małowartościowe, proponując w roku 1866 oddanie ich Rosji. Japonia bowiem w tym czasie, tak jak Rosja, zainteresowana była zdobyciem wpływów na kontynencie, wkrótce zresztą skutecznie rozwijając ekspansję w tym kierunku i pozbawiając Rosję zajmowanej tam pozycji.

W tej nierozwiązanej kwestii nie jest ważne, kto pierwszy stanął na Sachalinie czy na Kurylach. Należy pamiętać, że ani Rosja, ani Japonia nie zaanektowały niezamieszkanych dzikich wysp. Zaanektowały wyspy już zajęte przez ludy o starożytnej historii i kulturze.