Przypisy

Wstęp

1 J. Wojnicki, Europeizacja czy transformacja - ewolucje systemów politycznych Europy Środkowej i Wschodniej, "Przegląd Politologiczny" 2014, nr 2, s. 7. W politologii anglosaskiej proces przemian zapoczątkowanych w 1989 r. w bloku wschodnim określany jest często jako tranzycja, czyli "przejście od czegoś do czegoś", od systemu totalitarnego do systemu demokratycznego. Naukowcy pochodzący z Europy Środkowo-Wschodniej wolą używać z kolei terminu "transformacja" (ang. transformation), oznaczającego przeobrażenie (M. Mieczkowska, Transformacja czy tranzycja? Szkice de?nicyjne, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica" 2014, nr 4, s. 76; T. Bodio, J. Wojnicki, P. Załęski, Modele transformacji państw postkomunistycznych, "Społeczeństwo i Polityka" 2006, nr 2 [7], s. 98).

2 J. Wojnicki, Europeizacja czy transformacja..., s. 8. Ostatnio ciekawą próbę nakreślenia historii społecznej transformacji poprzez pryzmat zbiorowych doświadczeń Polaków w latach 1986-1993 podjął Michał Przeperski (idem, Dziki Wschód. Transformacja po polsku 1986-1993, Kraków 2024).

3 Przemiany te według Samuela P. Huntingtona - amerykańskiego politologa i teoretyka cywilizacji - należy umieścić w trzeciej fali demokratyzacji rozpoczętej jeszcze w latach siedemdziesiątych XX w. Według innych badaczy to fala czwarta, dotycząca niemal trzydziestu państw, która nie zakończyła się - jak wskazują politologiczne analizy - pełnym sukcesem (S.P. Huntington, Trzecia fala demokratyzacji, Warszawa 2009, s. 10-11; W. Łysek, Kolorowe rewolucje - amerykańska interwencja czy wola ludu? [w:] Współczesne transformacje: kultura, polityka, gospodarka, red. M. Banaś, J. Dziadowiec, Kraków 2013, s. 100-101).

4 Freedom in the World. The Mounting Damage of Flawed Elections and Armed Conflict, https://freedomhouse.org/sites/default/files/2024-02/FIW_2024_DigitalBooklet.pdf, dostęp 25 IX 2024 r.; Countries and Territories, https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores, dostęp 25 IX 2024 r. Raport, publikowany corocznie od 1973 r., przygotowuje Freedom House - amerykańska organizacja non-profit założona w 1941 r. przez Wendella Willkiego i Eleanor Roosevelt (Freedom House. Our history, https://freedomhouse.org/about-us/our-history, dostęp 25 IX 2024 r.).

5 Ogólny przegląd aktualnego stanu badań dotyczących sprawiedliwości okresu przejściowego zestawił ostatnio Tomasz Lachowski (idem, Sprawiedliwość okresu przejściowego i model rozliczenia z komunistyczną przeszłością w Polsce po 1989 roku w świetle prawa międzynarodowego, praw człowieka oraz zasady demokratycznego państwa prawnego [w:] Transformacja ustrojowa w Polsce. Nowe perspektywy, red. M. Przeperski, D. Wicenty, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 378-381). Na ten temat zob. też: M. Krotoszyński, Modele sprawiedliwości tranzycyjnej, Poznań 2017.

6 Urząd funkcjonował samodzielnie do jesieni 2020 r., gdy zgodnie z ustawą przyjętą przez Bundestag jego zasób archiwalny - liczący ponad 111 km.b. akt - trafił ostatecznie do Archiwum Federalnego (A. Grajewski, Balast po komunizmie. Instytucjonalne rozliczenie komunizmu w krajach Europy Środkowej - opis struktur oraz okoliczności ich powstania, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2013, nr 2 [22], s. 157-158; Act regarding the Records of the State Security Service of the former German Democratic Republic [Stasi Records Act], https://www.bundesarchiv.de/en/stasi-records-archive/legal-basis/, dostęp 15 X 2024 r.).

7 K. Ziemer, Rozliczenie z minioną dyktaturą - warunkiem budowy demokracji? [w:] Wiek nienawiści. Studia, red. E. Dmitrów et al., Warszawa 2014, s. 428.

8 S. Wronkowska, Czy Rzeczpospolita Polska jest państwem prawnym? [w:] Polskie dyskusje o państwie prawa, red. S. Wronkowska, Warszawa 1995, s. 89-95.

9 Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016 ze zm.).

10 O wykorzystywaniu rozliczenia przeszłości do legitymizacji państwa prawa, ukarania winnych czy określenia źródeł wybaczenia można mówić - zdaniem Patryka Wawrzyńskiego - dopiero od momentu uchwalenia w 1997 r. ustawy o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz.U. z 1997 r. Nr 70, poz. 443). Szerzej zob. P. Wawrzyński, Polityka pamięci w Rzeczypospolitej Polskiej jako element kształtowania nowej tożsamości politycznej społeczeństwa w czasie tranzycji poautorytarnej [w:] Polityka pamięci i kształtowanie tożsamości politycznej w czasie tranzycji postautorytarnej, t. 1: Studia przypadku, red. J. Marszałek-Kawa et al., Warszawa 2016, s. 156.

11 Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2006 r. Nr 218, poz. 1592).

12 Ustawa z dnia 29 kwietnia 2016 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 749).

13 Dobrym przykładem jest choćby sprawa tzw. Listy Wildsteina, czyli ujawnienia w styczniu 2005 r. przez Bronisława Wildsteina spisu materiałów archiwalnych z zasobu archiwalnego IPN, co w konsekwencji przyczyniło się do istotnych zmian legislacyjnych w działalności archiwalnej Instytutu, a przede wszystkim szerszego otwarcia jego archiwum dla użytkowników (J. Bednarek, Lista Wildsteina. Problem dereglamentacji dostępu do informacji o zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej [w:] "Archiwa - zwierciadła czasu, skarbnice pamięci". Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich. Łódź 7-9 września 2022 roku, t. 1, red. P. Gut, W. Nowosad, P. Pietrzyk, Warszawa 2024, s. 261-293).

14 Jednym z wielu przykładów mogą być choćby ogólnopolskie konferencje naukowe organizowane przez pion archiwalny Instytutu i opublikowane później dzięki nim wydawnictwa. Szerzej na ten temat zob. m.in.: Opracowanie i konserwacja zasobu archiwalnego. Materiały z konferencji archiwalnej w białostockim Oddziale IPN. Białowieża 22-23 października 2003 r., red. E. Korneluk, Białystok 2005; Z archiwum IPN, t. 1, red. B. Gronek, Warszawa 2005; Z archiwum IPN, t. 2, red. L. Smołka, Warszawa-Wrocław 2005; W kręgu "teczek". Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź-Toruń 2006; Wartość naukowa i stan opracowania zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Poznań-Warszawa 2010; Archiwa - Historia - Pamięć. Bilans 15 lat działalności archiwalnej Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, R. Leśkiewicz, P. Perzyna, Łódź-Warszawa 2018.

15 Art. 6 został uchylony na mocy art. 1 pkt 24 ppkt 5 Ustawy z dnia 14 lutego 2007 r. o zmianie ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów i ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2007 r. Nr 25, poz. 162).

16 Art. 5 Ustawy z dnia 18 marca 2010 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2010 r. Nr 79, poz. 522).

17 Szerzej o projekcie "Cyfrowe Archiwum IPN" zob. m.in. A. Pieczunko, O co naprawdę chodzi? Cyfrowe Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Electronic records and access to archive resources via Internet. Materials of the International Conference. Warsaw, 22-23 May 2013, red. A. Laszuk, Warszawa 2015, s. 257-268; J. Bednarek, Zakres standaryzacji opisu archiwalnego w "Cyfrowym Archiwum" Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Standaryzacja opisu archiwalnego, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Warszawa-Łódź 2016 ("Symposia Archivistica", t. 3), s. 131-148; R. Leśkiewicz, Problemy opisu archiwaliów w systemie "Cyfrowe Archiwum" Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Problemy archiwalnego opisu informacyjnego, red. W. Chorążyczewski, A. Rosa, Warszawa 2017 ("Symposia Archivistica", t. 4), s. 61-70; A. Mączka, System "Cyfrowe Archiwum" jako narzędzie obsługi użytkownika archiwów Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Archiwa - Historia - Pamięć..., s. 181-189; M. Kwaśniak, Archiwum IPN na drodze do informatyzacji. Bilans i perspektywy [w:] Problemy archiwalnych systemów informatycznych, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Warszawa-Łódź 2019 ("Symposia Archivistica", t. 5), s. 113-121.

18 T. Lachowski, Sprawiedliwość okresu przejściowego..., s. 374.

Stanisław Koller. Ostatnia zbrodnia komunizmu - zacieranie pamięci. Stan badań nad brakowaniem i niszczeniem materiałów organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990

1* Cytat za: M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989-1990, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4, s. 270.

Zgodnie z ustawą o IPN (ze wszystkimi zmianami) oraz ustawami lustracyjnymi organami bezpieczeństwa państwa (a zarazem represji) w rozumieniu ustaw były: Resort Bezpieczeństwa Publicznego PKWN; Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego; Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego; jednostki organizacyjne podległe organom, o których mowa w pkt 1-3, a w szczególności jednostki Milicji Obywatelskiej w okresie do dnia 14 grudnia 1954 r.; instytucje centralne Służby Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz podległe im jednostki terenowe w wojewódzkich, powiatowych i równorzędnych komendach Milicji Obywatelskiej oraz w wojewódzkich, rejonowych i równorzędnych urzędach spraw wewnętrznych; Akademia Spraw Wewnętrznych; Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza; Zarząd Główny Służby Wewnętrznej jednostek wojskowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz podległe mu komórki; Informacja Wojskowa; Wojskowa Służba Wewnętrzna; Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego; inne służby Sił Zbrojnych prowadzące działania operacyjno-­rozpoznawcze lub dochodzeniowo-śledcze, w tym w rodzajach broni oraz w okręgach wojskowych; Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wraz z wojewódzkimi i miejskimi urzędami kontroli prasy, publikacji i widowisk oraz Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk wraz z okręgowymi urzędami; Urząd do Spraw Wyznań oraz terenowe organy administracji państwowej o właściwości szczególnej do spraw wyznań stopnia wojewódzkiego (Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu [Dz.U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.], art. 5 ust. 1 p. 1-14]; Ustawa z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne [Dz.U. z 1997 r. Nr 70, poz. 443], art. 2 ust. 1 p. 1-11; Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów [Dz.U. z 2006 r. Nr 218, poz. 1592], art. 2 ust. 1 p. 1-14). Do aparatu represji należy również zaliczyć część wymiaru sprawiedliwości PRL (zwłaszcza te organa, które zajmowały się rozpatrywaniem, a następnie orzekaniem w sprawach politycznych) oraz więzienia i obozy pracy.

2 Jan Maria Rokita w piśmie do Bronisława Geremka nazwał to "zjawiskiem panicznym" (Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 [od 19'52" do 20'16"], dostęp 4 I 2024 r.).

3 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988-1990, Kraków 2004, s. 458-459; R. Peterman, Rozkaz - zniszczyć!, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2006, nr 1-2, s. 112-115; idem, Rozkaz - zniszczyć!, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/62172,Rozkaz-zniszczyc.html, dostęp 4 I 2024 r.; S. ­Pilarski, Służba Bezpieczeństwa wobec przemian politycznych w latach 1988-1990. Region łódzki, Warszawa-Łódź 2009 ("Dokumenty", t. 40), s. LXI, LXV; R. Peterman, Proces brakowania i niszczenia akt organów bezpieczeństwa państwa w latach 1954-1990 na przykładzie województwa łódzkiego [w:] Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015, s. 393-395; S. Koller, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje kierownictwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w procesie brakowania i niszczenia akt operacyjnych Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989. Analiza porównawcza [w:] Archiwa Polski i Europy: wspólne dziedzictwo - różne doświadczenia, red. A. Kulecka, Warszawa 2017, s. 173-184, 187; S. Pilarski, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa w latach 1989-1990 (ze szczególnym uwzględnieniem dokumentacji dotyczącej NSZZ "Solidarność") w województwie piotrkowskim. Egzemplifikacja przebiegu procederu i próby wyciągnięcia konsekwencji prawnych wobec jego organizatorów oraz wykonawców na szczeblu wojewódzkim i ministerialnym, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2018, nr 1 (16), s. 437-467; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990, Warszawa 2019, s. 75-78, 81; Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 04'44" do 08'47"), dostęp 4 I 2024 r.

4 J. Jachowicz, D. Fedor, K. Zbrożek, Odkopane tajemnice SB, "Gazeta Wyborcza", 2 X 1992; J. Jachowicz, Jaruzelski i Kiszczak przed Trybunałem Stanu?, "Gazeta Wyborcza", 30 IV - 1 V 1992; Kozubal: W Konstancinie mielono teczki SB, https://www.rp.pl/historia/art1474941-kozubal-w-konstancinie-mielono-teczki-sb, dostęp 22 I 2024 r.; Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 00'08" do 00'52"; od 18'01" do 19'49"), dostęp 4 I 2024 r.; Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046 (od 02'90" do 03'38"), dostęp 4 I 2024 r.

5 S. Cenckiewicz, Zapomniana rocznica, "Rzeczpospolita", 6 II 2010; M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych..., s. 280; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 83-84.

6 M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych..., s. 258.

7 R. Kościański, R. Leśkiewicz, Brakowanie i niszczenie dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu w latach 1989-1990. Wybrane zagadnienia, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4, s. 271-282.

8 T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 80-81.

9 E. Wielińska, Kara za prywatne archiwum, "Prawo i Życie" 1992, nr 2.

10 A. Turula, Ze śmietnika SB. Legalizacja materiałów operacyjnych, "Rzeczpospolita", 17-18 III 1990.

11 W. Krupa, J. Łabowicz, Informacja o dokumentacji pochodzącej z tzw. worków ewakuacyjnych przekazanych przez Urząd Ochrony Państwa do zasobu archiwalnego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3, s. 200-201.

12 G. Wszołek, Służba Bezpieczeństwa w Krakowie na tle przemian w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych 1989-1990, Warszawa 2019, s. 59-60.

13 S. Białek, Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim w latach 1987-1990. Ustalenia wstępne, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2009, t. 2, s. 72.

14 W. Pasek, SB zaciera ślady, "Gazeta Wyborcza", 26 I 1990; J. Jachowicz, Palenie w majestacie prawa, "Gazeta Wyborcza", 31 I 1990.

15 S. Pilarski, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa..., s. 437-467.

16 Ibidem, s. 444-445, 460.

17 Ibidem, s. 444, 460.

18 Ibidem, s. 445.

19 Ibidem; Dankowski, Szczygieł, Majchrowski i Karpacz kazali niszczyć akta MSW, "Życie Warszawy", 16-17 VI 1990.

20 Problematyka niszczenia materiałów przez funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990 była w tym okresie przedmiotem głównie publikacji prasowych oraz audycji telewizyjnych i radiowych. Więcej zob. K. Piotrowski, P. Dybicz, Co kryją milicyjne archiwalia?, "Sztandar Młodych", 20 X 1989; Głębokie zmiany, "Rzeczpospolita", 26 X 1989; Nie niszczyć akt, "Gazeta Wyborcza", 20 I 1990; W. Pasek, SB zaciera ślady...; B. Białek, SB się pali..., "Gazeta Wyborcza", 30 I 1990; J. Jachowicz, Palenie w majestacie prawa...; idem, Palenie wzbronione, "Gazeta Wyborcza", 1 II 1990; idem, MSW - nie tak!, "Gazeta Wyborcza", 9 II 1990; idem, Złodzieje dowodów zbrodni, "Gazeta Wyborcza", 16 III 1990; Z. Machnowski, Partia broni swoich tajemnic, "Gazeta Wyborcza", 24-25 III 1990; Jach, Co jest w tych piwnicach, "Gazeta Wyborcza", 3 IV 1990; J. Jachowicz, Zeszli do piwnic MSW, "Gazeta Wyborcza", 13-16 IV 1990; J. Ordyński, Na polecenie wysokich dygnitarzy resortu SB spaliła archiwa, "Rzeczpospolita", 16-17 VI 1990; Nam palić nakazano, "Gazeta Wyborcza", 16-17 VI 1990; fed, Akta pełne historii, "Gazeta Wyborcza", 20 VI 1990; Jach, Niszczenie akt MSW. Ponad prawem?, "Gazeta Wyborcza", 24 VII 1990; T. Bochwic, Nadludzie?, "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 41; I. Jurczenko, Tajemnice na przemiał, "Prawo i Życie" 1990, nr 6; A. Krasnowolski, Rozmowy niekontrolowane, "Spotkania" 1990, nr 18; E. Łosińska, Nieprzydatne dokumenty, "Czas Krakowski", 12 IX 1990; Dankowski, Szczygieł, Majchrowski i Karpacz...; E. Łosińska, WSW zaciera ślady, "Czas Krakowski", 18 IX 1990; P. Gerczuk, Z przesłuchań trzech generałów, "Czas", 2 I 1991; T. Golenia, Wstydliwe dokumenty, "Tygodnik Solidarność" 1991, nr 28; I. Jurczenko, Kto niszczył akta SB, "Prawo i Życie" 1991, nr 10; E. Łosińska, Wiem, ale nie powiem, czyli gra o teczki, "Czas Krakowski", 31 X - 3 XI 1991; P. Semka, Zdaniem optymisty, "Tygodnik Solidarność" 1991, nr 22 (141); Gen. Jaruzelski o zniszczeniu teczek. Wyraziłem zgodę, ale biorę odpowiedzialność - rozmawiał Jarosław Kurski, "Gazeta Wyborcza", 30 IV - 1 V 1992; J. Jachowicz, Jaruzelski i Kiszczak przed Trybunał Stanu?...; idem, Sprawa generałów. Co zrobi Trybunał?, "Gazeta Wyborcza", 7 V 1992; J. Jachowicz, D. Wielowieyska, Jacek Taylor: 30 godzin niszczenia akt, "Gazeta Wyborcza", 8 VI 1992; P. Głuchowski, Prekursorzy lustracji, "Gazeta ­Wyborcza", 16 VII 1992; P. Naimski, Ludzie SB mają się dobrze, rozm. T. Żabicki, "Nowy Świat", 29 VI 1992; E. Wielińska, Kara za prywatne archiwum...; P. Głuchowski, Wyrok za teczki, "Gazeta Wyborcza", 1 X 1992; M. Miziak, J. Jachowicz, Spalone, zmielone, zniszczone, "Gazeta Wyborcza", 22 VII 1993; K. Bogomilska, Cześć ubolku, "Gazeta Polska" 1994, nr 28 (52); P. Larecki, Co zawierały zniszczone akta?, "Głos Poranny", 20 IV 1994; J. Ordyński, Odpowiedzą za spalenie akt SB, "Rzeczpospolita", 22 II 1995; Rozszyfrowywanie taśmy magnetofonowej, "Rzeczpospolita", 30 III 1995; Odyseja generalska 1995, "Dziennik Łódzki", 27-28 V 1995; Niszczono dowody zbrodni, z Ryszardem Brzuzym rozm. Paweł Sztomberek "Gazeta Polska" 1995, nr 44 (120); J. Ordyński, Amnestia dla generałów, "Rzeczpospolita", 30 XII 1995; Z. Branach, Rozkaz zniszczyć, "Dziennik Polski", 10 I 1997; Z. Siemiątkowski, W rękach byłych funkcjonariuszy SB i UOP są dokumenty, które mogą komuś zaszkodzić, rozm. A. Marszałek, "Rzeczpospolita", 24 I 1997; A. Kuchcińska, Ministerstwo Strachu, "Prawo i Życie" 1998, nr 2; J. Rzekanowski, Prawica ma teczki?, "Trybuna", 13 III 1999; C. Romanowski, Powtórka z umorzenia, "Życie", 15 II 2000. O niszczeniu materiałów SB w tym okresie pisali później m.in.: M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas..., Warszawa 1992, s. 29-30 (zob. także: M. Grocki [wł. T. Tywonek], Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. ­Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci, Warszawa 2015, s. 66-70); S. Wikariak, Nie zdążył się rozpocząć, "Rzeczpospolita", 10 II 2000; A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989-2001, Kraków 2004, s. 103-104; A Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 432-435; T. Kozłowski, Brudna gra teczkami, rozm. A. Kublik, "Gazeta Wyborcza", 21 XII 2004; P. Piotrowski, Przemiany MSW w latach 1989-1990, "Biuletyn IPN" 2004, nr 4, s. 51; D. Wodecka-Lasota, L. Frelich, Esbek wyciąga teczki, "Gazeta Wyborcza", 2 III 2005; J. Jachowicz, Z archiwum Jerzego Jachowicza, Kraków 2008, s. 148-154; T. Balbus, K. Stróżyna, "Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie...". Komunistyczna bezpieka wobec kardynała Henryka Gulbinowicza w latach 1970-1990, Wrocław 2008, s. 133-151; F. Musiał, Bezpieka w III RP, "Rzeczpospolita", 11 III 2008; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 74-92; R. Peterman, Rozkaz - zniszczyć!..., s. 112-115. Informacje na ten temat są dostępne także w Internecie: T. Kozłowski, Ostatni rozkaz: zniszczyć dokumenty SB, https://histmag.org/Ostatni-rozkaz-zniszczyc-dokumenty-SB-18976, dostęp 4 I 2024 r.; Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046, dostęp 4 I 2024 r.; T. Kozłowski, Historyk: niszczenie dokumentów MSW i SB było zbrodnią, https://polskieradio24.pl/130/5561/artykul/2345112,historyk-niszczenie-dokumentow-msw-i-sb-bylo-zbrodnia, dostęp 4 I 2024 r.; Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252, dostęp 4 I 2024 r.; M. Żuławnik, Palenie (nie)zgodne z prawem, http://www.pamiec.us/archiwumipn/palenie.html, dostęp 4 I 2024 r.; M. Szukała, Archiwa bezpieki. ­Proces niszczenia i prywatyzacji dokumentów po 1989 r., https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C735522%2Carchiwa-bezpieki-proces-niszczenia-i-prywatyzacji-dokumentow-po-1989-r.html, dostęp 4 I 2024 r.; Stopczyk, co wy tam palicie? Czyli ostatni rozkaz Kiszczaka (z dr. T. Kozłowskim rozm. I. Rakowski-Kłos), 13 VII 2020, https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,26113040,stopczyk-co-wy-tam-palicie-czyli-ostatni-rozkaz-kiszczaka.html, dostęp 4 I 2024 r.; P. Bączek, Jak niszczono akta SB, https://naszdziennik.pl/mysl/58817,jak-niszczono-akta-sb.html, dostęp 24 I 2024 r. Wątek niszczenia dokumentów został ukazany także w filmie Psy Władysława Pasikowskiego oraz Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046 (od 00'54" do 01'36"; od 05'05" do 06'22"), dostęp 4 I 2024 r.

21 W. Bereś, J. Skoczylas, Generał Kiszczak mówi... prawie wszystko, Warszawa 1991, s. 277; G. Chlasta, Czterech, Warszawa 2014, s. 125-126.

22 M. Majewski, K. Wronowska, Kiszczak: agentów SB do dziś oglądam w TV, "Dziennik Gazeta Prawna", 20-22 XI 2009.

23 Nie każda teczka była utrwalana na mikrofiszach, tylko dokumentacja najcenniejsza dla działań operacyjnych. Od 1961 r. rozpoczęto w Wydziale II Biura "C" mikrofilmowanie wybranych dokumentów. Sukcesywnie stacje mikrofilmowe organizowano w kolejnych wojewódzkich Wydziałach "C". W 1988 r. były one w trzynastu WUSW. Liczba zmikrofilmowanych akt zależała od oceny przydatności akt, od możliwości technicznych i zaangażowania funkcjonariuszy. W samym Biurze "C" filmowano rocznie do kilkuset tysięcy kart dokumentów (AIPN, 0355/101, t. 1, Tabela statystyczna o stanie filmowania materiałów archiwalnych w Wydziałach "C", b.p.; S. ­Koller, Służba archiwalna Wydziału II Biura Ewidencji Operacyjnej/Biura "C" Ministerstwa Spraw Wewnętrznych [1956-1990] w sprawozdaniach. Funkcjonariusze - archiwiści - członkowie partii [w:] Archiwa polskie i sowieckie w realiach systemu komunistycznego, red. J. Łosowski, M. Szumiło, Warszawa 2021, s. 159, 165-166, 170-171).

24 Oryginały pism znajdują się w Archiwum Instytutu Hoovera w Stanford. Nie wiadomo, czy przekazujący kierował się korzyścią majątkową, czy obawą, że w archiwum kancelarii Sejmu i premiera pisma mogą zaginąć (Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 [od 19'52" do 20'16"], dostęp 4 I 2024 r.).

25 Brak stanowczej reakcji ze strony premiera Mazowieckiego nie został do końca wyjaśniony (J.M. Rokita, O dwoistości, czyli jak pracowała Komisja Nadzwyczajna do zbadania zabójstw z okresu dyktatury Jaruzelskiego [w:] Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J.M. Rokita, posłowie A. Dudek, Kraków 2005, s. 12; Oświadczenie Tadeusza Mazowieckiego, "Gazeta Wyborcza", 20 XII 2004; J.M. Rokita, Fakty mówią same za siebie..., "Gazeta Wyborcza", 27 XII 2004; W. Polak, S. Galij-Skarbińska, Jak oceniać okrągły stół?, "Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie" 2017, nr 7, s. 224-226; Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046 [od 15'20" do 17'37"], dostęp 4 I 2024 r.).

26 M. Karnowski, P. Zaremba, Alfabet Rokity, Kraków 2004.

27 Decyzja nr 1/90 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 31 stycznia 1990 r. w sprawie zakazu niszczenia dokumentów w resorcie spraw wewnętrznych [w:] Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017, s. 1279.

28 G. Wszołek, Służba Bezpieczeństwa w Krakowie..., s. 56; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 78-79; A. Dudek, Najważniejsza jest pamięć [w:] Raport Rokity..., s. 184; G. Chlasta, Czterech..., s. 122-123.

29 A. Nyzio, Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989-1993, Kraków 2020, s. 116; Świeżym okiem na archiwa MSW, "Gazeta Wyborcza", 21 III 1990; J. Jachowicz, Co jest w tych piwnicach, "Gazeta Wyborcza", 3 IV 1990; J. Jachowicz, Zeszli do piwnic MSW...; Młodzież ochroni państwo, "Gazeta Wyborcza", 19 V 1990; Opis zasobów archiwalnych MSW (fragment), http://gazetawyborcza.republika.pl/komisjamichnika.htm, dostęp 22 I 2024 r. Zob. także wnioski Komisji ds. Zbiorów Archiwalnych MSW: AIPN, 0653/6; AIPN, 01125/1; AIPN, 01988/3; AIPN, 2878/240.

30 Próbę omówienia problemu nielegalnego niszczenia akt SB WUSW w Katowicach, opartą na analizie akt postępowania prokuratorskiego, podjął Edward Długajczyk (idem, Sprawa karna o niszczenie akt w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Katowicach w latach 1989-1990 [w:] Archiwa i archiwalia górnośląskie, t. 1, red. E. Długajczyk, W. Gojniczek, B. Kalinowska-Wójcik, Katowice 2008, s. 156-169). Szczegółowo proces o niszczenie dokumentacji SB w Piotrkowie Trybunalskim na podstawie akt śledczych i sądowych oraz materiałów zachowanych w IPN przedstawił Sebastian Pilarski (idem, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa..., s. 437-467).

31 Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046 (od 09'29" do 10'45"), dostęp 4 I 2024 r.; Za zniszczenie akt, PAP, "Gazeta Wyborcza", 20 II 1991; Generałowie amnestionowani, PAP, "Gazeta Wyborcza", 30 XII 1995; R. Peterman, Rozkaz - zniszczyć!, https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/tajne-sluzby/62178,Rozkaz-zniszczyc.html, dostęp 4 I 2024 r.; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 81; S. Pilarski, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa..., s. 458-466. Umorzenie przez sąd sprawy generałów Majchrowskiego, Szczygła i Dankowskiego Sebastian Pilarski skomentował w następujący sposób: "Bez wątpienia jest to jedna z istotniejszych porażek wymiaru sprawiedliwości Rzeczypospolitej Polskiej po 1989 r., stanowiąca dowód bezradności prokuratur i sądów powszechnych, niepotrafiących wyciągnąć konsekwencji wobec funkcjonariuszy totalitarnego państwa" (ibidem, s. 467). Nie można się z tym poglądem bezkrytycznie zgodzić. W przypadku postępowań o niszczenie dokumentacji prokuratura i sądy nie posiadały woli ścigania i osądzenia winnych, a umarzanie spraw wcale nie świadczyło o bezradności sądów, tylko o przeniesieniu totalitarnego sądownictwa do III RP.

32 S. Wikariak, Nie zdążył się rozpocząć...; J. Ordyński, Odpowiedzą za spalenie akt SB...; Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046 (od 10'47" do 11'57"), dostęp 4 I 2024 r.

33 R. Daszczyński, Oficer SB nie odpowie, "Gazeta Wyborcza", 15 II 2000; M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych..., s. 270.

34 T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 86.

35 J.M. Rokita, O dwoistości..., s. 9; A. Dudek, Najważniejsza jest pamięć..., s. 189.

36 I. Jurczenko, Kto niszczył akta SB...

37 R. Kościański, R. Leśkiewicz, Brakowanie i niszczenie dokumentów..., s. 282; K. Kaźmierczak, Funkcjonariusze SB, "Głos Wielkopolski", 10-11 III 2007.

38 K. Kaszyński, J. Podgórski, Teczki Pandory [w:] Teczki, czyli Widma bezpieki. "Czarny scenariusz" czerwcowego przewrotu, red. J. Snopkiewicz, A. Jakubowska, D. Wilczak, Warszawa 1992, s. 22.

39 A. Nyzio, Rakowiecka w remoncie..., s. 115-116.

40 S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk-­Warszawa-Kraków 2008, s. 54; Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 11'45" do 12'15"), dostęp 4 I 2024 r.

41 Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 20'54" do 21'10"), dostęp 4 I 2024 r.

42 S. Koller, Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem - zarys problematyki, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2013, nr 38, s. 258.

43 Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 16'20" do 18'00"), dostęp 4 I 2024 r.; Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 maja 1992 r., https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WMP19920160116/O/M19920116.pdf, dostęp 15 I 2024 r.

44 Więcej o uchwale i jej zawieszeniu: Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 1992 r., sygn. akt U 6/92, w sprawie dopuszczalności badania konstytucyjności uchwał Sejmu RP (OTK z 1992 r., poz. 130), https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/view/sprawa.xhtml?sprawa=2955&dokument=5339, dostęp 25 I 2024 r.

45 Załącznik nr 2 do wstępu Antoniego Macierewicza [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 685-686.

46 Film dokumentalny Nocna zmiana, reż. J. Kurski, M. Balcerzak, 1994 r., https://www.cda.pl/video/17300699, dostęp 18 I 2024 r. Warto zwrócić uwagę na wypowiedź ówczesnego prezydenta Lecha Wałęsy, ujawniającą prawdziwe motywy działania: "Ale natychmiast trzeba zablokować tych ludzi, żeby mi nie przyszli do biura", oraz wspierającego go Donalda Tuska: "Panowie, policzmy głosy" (ibidem, [od 55'08" do 55'26"]). Zob. także: J. Błażejowska, Lustracja i koszmarny śmiech Wałęsy. Fragmenty wspomnień Jana Olszewskiego, "Biuletyn IPN" 2017, nr 6, s. 90-94; A. Gargas, Jak Wałęsa robił zamach, "Gazeta Polska" 1995, nr 26 (102); P. Perzyna, Zanim powstało Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Refleksje o rozliczaniu przeszłości i traktowaniu akt w Polsce, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2020, t. 13, s. 24-25; stenogram 17 posiedzenia Sejmu RP I kadencji w dniu 4 VI 1992 r., http://orka2.sejm.gov.pl/Debata1.nsf, dostęp 23 I 2020 r. Dodatkowa lista, zawierająca dane dotyczące prezydenta RP Lecha Wałęsy i marszałka Sejmu RP Wiesława Chrzanowskiego, została przesłana prezydentowi, premierowi, marszałkom sejmu i senatu, pierwszemu prezesowi Sądu Najwyższego oraz prezesowi Trybunału Konstytucyjnego (P. Grzelak, Wojna o lustrację, Warszawa 2005, s. 61-66, 72-77; A. Dudek, Historia polityczna Polski 1989-2015, Kraków 2016, s. 213-218).

47 Za ratowanie dokumentów SB przez ich zabezpieczenie w Zarządzie Regionu Świętokrzyskiego NSZZ "Solidarność" Jerzy Jabłoński został zwolniony z pracy (Informacja o zwolnieniu z pracy w Archiwum Państwowym w Kielcach archiwisty Jerzego Jabłońskiego, "Biuletyn Solidarność Świętokrzyska" 1990, nr 54, s. 3).

48 Tragiczna śmierć Marii Jachowicz, "Gazeta Wyborcza", 23 IV 1990; Krzem, em, pac, To było podpalenie, "Gazeta Wyborcza", 24 IV 1990; Relacja Jerzego Jachowicza, "Gazeta Wyborcza", 24 IV 1990; map, Śledztwo w sprawie śmierci Marii Jachowicz, "Gazeta Wyborcza", 15 V 1990; sprawozdanie stenograficzne z 56 posiedzenia Sejmu X kadencji, s. 179, 181.

49 S. Koller, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956-1990), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4, s. 215, 232 [także w j. angielskim: S. Koller, The Culling and Destruction of Security Service Documentation in the Ministry of Internal ­Af­fairs [1956-1990] [w:] The Archival Review of the Institute of National Remembrance: An Anthology of Selected Texts from 2008-2017, red. P. Tomasik, M. Żuławnik, Warszawa 2023, s. 159-218].

50 M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 66-71.

51 Referat Katarzyny Ostrowskiej i Mariusza Żuławnika pt. "Niszczenie kartotek Biura "C" MSW w latach 1989-1990" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!". Proces niszczenia dokumentacji Służby Bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990"; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...! Proces niszczenia dokumentacji Służby Bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990". Wrocław, 1 XII 2008 r., "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2009, t. 2, s. 420; K. Ostrowska, M. Żuławnik, Niszczenie kartotek Biura "C" MSW w latach 1989-1990, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4, s. 235-250; W. Bagieński, Dokumentacja dotycząca represji UB i SB wobec Kościoła katolickiego znajdująca się w Archiwum IPN [w:] Archiwa przełomu 1989-1991. Wspólny projekt Kancelarii i Prezydenta RP i Kancelarii Senatu. Kościół katolicki i społeczeństwo w okresie przełomu. Od Jana Pawła II do Niepodległości, Warszawa 2020, s. 138.

52 Załącznik nr 2..., s. 687-688.

53 Referat Wojciecha Sawickiego pt. "Niszczenie akt wywiadu cywilnego PRL" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 419.

54 M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 72-76; W. Bagieński, Wydział XI Departamentu I MSW i kierunki działania wywiadu w walce z opozycją w latach osiemdziesiątych [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 599; Aneks nr 2: Wykaz spraw operacyjnych Wydziału XI/IX Departamentu I MSW opracowany na podstawie postanowień o zniszczeniu spraw czynnych i archiwalnych wywiadu sporządzonych w okresie: czerwiec 1989 - styczeń 1990 [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 615-647.

55 S. Koller, Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem..., s. 255-256.

56 Negocjacje na linii Państwo-Kościół rozpoczęły się we wrześniu 1980 r., ale strona rządowa zerwała je w grudniu 1983 r. Wznowiono je w 1987 r. po zakończeniu pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Rozmowy doprowadziły do przyjęcia przez komunistyczny parlament w dniu 17 V 1989 r. ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154). Zapisy ustawy wskazują na obszary będące przedmiotem rozmów. Niewątpliwie treścią rozmów w komisji było także wycofanie się SB z inwigilacji Kościoła i prowadzenia teczek TEOK i TEOP, na co strona rządowa była gotowa. Musiano zatem ustalić, co zrobić z wytworzonymi już materiałami (Notatka z dnia 25 I 1990 r. dotycząca likwidacji teczek ewidencji operacyjnej księdza [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, red. A Dziurok, Warszawa 2004, s. 599; AIPN, 0832/4, Notatka ze stycznia 1990 r. dotycząca trybu postępowania z materiałami operacyjnymi b. Departamentu IV MSW, w tym z TEOK, k. 25-46; AIPN, 1585/11633, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nr 2, poz. 8, Obwieszczenie ministra spraw wewnętrznych z dnia 17 lutego 1989 r. w sprawie wykazu obowiązujących resortowych aktów prawnych; Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania [Dz.U. z 1989 r. Nr 29, poz. 155], https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890290155, dostęp 16 XII 2024 r.).

57 S. Koller, Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem..., s. 258.

58 Ibidem, s. 255-258; Referat Stanisława Kollera pt. "Niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, ­Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 419; W. Bagieński, Dokumentacja dotycząca represji UB i SB..., s. 135; F. Musiał, Departament IV MSW w latach 1962-1989. Przyczynek do monografii [w:] Instrukcje, wytyczne, pisma Departamentu IV Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z lat 1962-1989. Wybór dokumentów, red. i oprac. A. Dziurok, F. Musiał, Kraków-Katowice 2017, s. 165-168; Informacja o poglądach czł[onka] Biura Politycznego KC PZPR i posła na Sejm Zbigniewa Sobotki na temat bieżącej sytuacji w PRL [w:] Drogi do niepodległości 1944-1956/1980-1989. Nieznane źródła do dziejów najnowszych Polski, oprac. T. Balbus et al., Wrocław 2001, s. 300.

59 Referat Wojciecha Sawickiego pt. "Niszczenie akt pionu SB do walki z "Solidarnością"" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 419.

60 S. Pilarski, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa..., s. 437-467.

61 M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 80.

62 Więcej o ZSKO zob. T. Ruzikowski, Zarys historii Zintegrowanego (Zautomatyzowanego) Systemu Kartotek Operacyjnych resortu spraw wewnętrznych, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3, s. 79-116.

63 M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 77-78.

64 Referat Marzeny Kruk na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 421-422; M. Kruk, Niszczenie materiałów archiwalnych..., s. 251-270.

65 Referat Rafała Kościańskiego i Rafała Leśkiewicza na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 420; R. Kościański, R. Leśkiewicz, Brakowanie i niszczenie dokumentów..., s. 271-282.

66 W. Chałupka, Środowisko naukowe Poznania (1970-1989) w aktach miejscowych organów bezpieczeństwa - próba rekonstrukcji podstawy źródłowej [w:] Z Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu. Studia nad zasobem, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Warszawa-Poznań 2008, s. 215-232.

67 Referat Stefana Białka na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 420-421.

68 Referat Radosława Petermana na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 421; R. Peterman, Proces brakowania i niszczenia akt organów bezpieczeństwa państwa..., s. 397.

69 S. Białek, Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim..., s. 53-107.

70 G. Wszołek, Służba Bezpieczeństwa w Krakowie..., s. 53-66.

71 Referat Rafała Dyrcza na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"...."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 421.

72 S. Pilarski, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa..., s. 454.

73 K. Busse, Praktyka postępowania z dokumentacją funduszu operacyjnego na przykładzie zachowanego zasobu archiwalnego po KW MO/WUSW w Radomiu (1975-1990), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2018, t. 11, s. 84.

74 Referat Wojciecha Sawickiego pt. "Niszczenie akt pionu SB do walki z "Solidarnością"" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "­Dokumenty zniszczyć...", s. 419.

75 Bezprawne zniszczenie akt WSW, https://archiwum.rp.pl/artykul/96826-Bezprawne-zniszczenie-akt-WSW.html, dostęp 4 I 2024 r.; Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt 1 - 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. "Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego" oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, s. 7-9, 167-196, http://www.rodaknet.com/raport_wsi.pdf, dostęp 4 I 2024 r. Więcej o niszczeniu akt wojskowych organów bezpieczeństwa zob. J. Jachowicz, WSW zaciera ślady. Zniszczono 40 000 teczek, "Gazeta Wyborcza", 27 VII 1990; idem, Niszczenie akt wymaga reakcji, "Gazeta Wyborcza", 27 VII 1990; idem, WSW przed sądem?, "Gazeta Wyborcza", 22 XI 1990; P. Jakucki, Wyróżnienie za palenie, "Gazeta Polska" 1995, nr 27 (103); Jach, Dokumenty zmieciono, jak leci, "Gazeta Wyborcza", 7 II 1996; idem, Totalne niszczenie, "Gazeta Wyborcza", 8 II 1996; idem, Niszczono zamiast archiwizować, "Gazeta Wyborcza", 4 VI 1996; J. Ordyński, Bezprawne zniszczenie akt WSW, "Rzeczpospolita", 27 VI 1996; M. Domagalski, W pośpiechu, niezgodnie z przepisami. Niszczenie akt WSW, "Rzeczpospolita", 7 VII 1996; B. Kapuściak, Celowe niszczenie czy przepisowe brakowanie? Glosa w sprawie nieistniejących materiałów po Głównym Zarządzie Informacji i Wojskowej Służbie Wewnętrznej, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2018, t. 11, s. 33-48; D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci służby, Warszawa 2015, s. 494-501; R. Peterman, Niszczenie akt GZI i WSW [w:] Niepodległość ma jeden kształt, red. S. Cenckiewicz et al., Łomianki 2018; AIPN, 2525, t. 1-11, Proces o niszczenie dokumentów WSW: Wywiad z Januszem Okrzesikiem przeprowadzony przez Piotra Skwiecińskiego, "Życie Warszawy", 4 II 1991; R. Kowal, Przestępczy był system, "Polska Zbrojna" 1990, nr 47; K. Krzykowska, WBH: były przypadki niszczenia akt w archiwach wojskowych w latach 1990-2009, https://dzieje.pl/aktualnosci/wbh-byly-przypadki-niszczenia-akt-w-archiwach-wojskowych-w-latach-1990-2009, dostęp 14 II 2024 r.

76 R. Peterman, Niszczenie akt GZI i WSW..., s. 355; Raport o działaniach żołnierzy..., s. 186.

77 B. Kapuściak, Celowe niszczenie czy przepisowe brakowanie?..., s. 42; Raport o działaniach żołnierzy..., s. 186-187.

78 R. Peterman, Niszczenie akt GZI i WSW..., s. 357-358; Raport o działaniach żołnierzy..., s. 187.

79 R. Peterman, Niszczenie akt GZI i WSW..., s. 359-360.

80 J. Jachowicz, WSW zaciera ślady...; R. Peterman, Niszczenie akt GZI i WSW..., s. 361-362; B. Kapuściak, Celowe niszczenie czy przepisowe brakowanie?..., s. 42-46; D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci..., s. 496-501.

81 Cytat za: D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci..., s. 499.

82 B. Kapuściak, Celowe niszczenie czy przepisowe brakowanie?..., s. 47.

83 J. Jachowicz, WSW zaciera ślady...; D. Kania, J. Targalski, M. Marosz, Resortowe dzieci..., s. 496.

84 Raport o działaniach żołnierzy..., s. 167; Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 25'58" do 27'04"), dostęp 4 I 2024 r.

85 Raport o działaniach żołnierzy..., s. 168, 180-182, 186-196. Oprócz niszczenia akt począwszy od 1992 r. w WSI rozpoczęto tworzenie systemu mającego na celu ukrycie istotnych danych przed ewentualnym wejściem w życie ustawodawstwa lustracyjnego. Jego częścią było utworzenie dwóch oddziałów paraarchiwalnych (Oddziału 26 w Zarządzie Wywiadu i Oddziału 35 w Zarządzie Kontrwywiadu), nazwanych dla ukrycia ich rzeczywistych funkcji "nieetatowymi składnicami akt ­niearchiwalnych". Oddziały te gromadziły także wciąż aktualne, ale na bieżąco nieprowadzone sprawy operacyjne o szczególnym znaczeniu, dotyczące polityków, działaczy gospodarczych i przedstawicieli mediów. Z punktu widzenia struktury organizacyjnej nie były to archiwa, co dawało pretekst do nieujawniania ich organom Rzecznika Interesu Publicznego czy też IPN. Także po wejściu w życie ustawy o IPN realizowano plan niszczenia i ukrywania akt (Raport o działaniach żołnierzy..., s. 9).

86 W lipcu 2018 r. szef Wojskowego Biura Historycznego prof. Sławomir Cenckiewicz poinformował, że do niszczenia akt WSW dochodziło do 2013 r. (M. Szukała, Archiwa bezpieki. Proces niszczenia i prywatyzacji dokumentów po 1989 r., https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C735522%2Carchiwa-bezpieki-proces-niszczenia-i-prywatyzacji-dokumentow-po-1989-r.html, dostęp 24 I 2024 r.); N. Nowotnik, WBH: Bezprawne niszczenie akt w archiwach wojskowych odbywało się także w 2013 r., https://dzieje.pl/aktualnosci/wbh-bezprawne-niszczenie-akt-w-archiwach-wojskowych-odbywalo-sie-takze-w-2013-r, dostęp 24 I 2024 r.

87 Więcej na ten temat zob. "Wojna o akta". Studia i materiały, red. S. Flis, Gdańsk 2011; P. Mazur, P. Skorut, Społeczeństwo przeciw państwu, państwo przeciw społeczeństwu. Bezpieczeństwo ustroju Polski Ludowej na wybranych przykładach z ziemi tarnowskiej, Kraków 2017, s. 109-130; T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990 i jego następstwa w świetle prasy centralnej i lokalnej [w:] Archiwa polskie i sowieckie w realiach systemu komunistycznego, red. J. Łosowski, M. Szumiło, Warszawa 2021, s. 194-214.

88 Z Tomaszem Morawskim przewodniczącym Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Archiwów Państwowych NSZZ "Solidarność" i Jarosławem Zawadzkim członkiem KZ "S" w Archiwum Głównym Akt Dawnych rozmawia Halina Retkowska, "Reporter" 1990, nr 6, s. 7-8.

89 A.W. Pawluczuk, Partia zaciera ślady, "Rzeczpospolita", 1 II 1990; Wiadomości, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 37, s. 1.

90 Przeciwko paleniu akt partyjnych, "Dziennik Polski", 27-28 I 1990; Archiwum ­Państwowe chce przechowywać akta partyjne, "Gazeta Krakowska", 27-28 I 1990; W Gdyni i Krakowie spalono akta partyjne, "Dziennik Bałtycki", 27-28 I 1990; an, W Krakowie płoną akta PZPR, "Express Wieczorny", 29 I 1990; Zabezpieczyć dokumenty przed zniszczeniem, "Kurier Szczeciński", 29 I 1990; PAP, Kto zniszczył dokumenty KK PZPR?, "Dziennik Polski", 29 I 1990.

91 row, Palono dokumenty KW PZPR w Pile, "Ilustrowany Kurier Polski", 6 II 1990.

92 W Gdyni i Krakowie spalono akta partyjne, "Dziennik Bałtycki", 27-28 I 1990.

93 Okupacja budynku KW w Gdańsku, "Głos Wybrzeża", 29 I 1990; Wydanie specjalne, "Serwis Gdańskiej Agencji Informacyjnej "Solidarności"", 31 I 1990; uś, W Gdańsku okupacja, "Gazeta Wyborcza", 29 I 1990; Ustalenia w sprawie akt b. KW PZPR w Gdańsku "Wieczór Wybrzeża", 4 II 1990.

94 B. Białek, SB się pali..., "Gazeta Wyborcza", 30 I 1990.

95 A.W. Pawluczuk, Partia zaciera ślady...; AIPN Kr, 421/1, Akta Sądu Rejonowego w sprawie: Władysław Plewniak oskarżony z art. 52 ust. 1 Ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o niszczenie dokumentacji stanowiącej zasób narodowy, t. 1, s. 5.

96 H. Wieczorek, Plotka to czy prawda? Co naprawdę wywożono z budynku b. KW PZPR?, "Wieczór Wrocławia", 1 II 1990; Bez śladu dla potomnych? Wrocławskie archiwum KW PZPR w Odrze, "Dziennik Polski", 3-4 II 1990; Z. Uniszewski, Recydywa, "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 9, s. 4.

97 T. Skutnik, Płoną archiwa, "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 9, s. 4; t.w., Historia nie spłonęła. 3 pytania do Zenajdy Stockiej, kierownika archiwum byłego KW PZPR w Białymstoku, "Kurier Podlaski", 5 II 1990.

98 P. Matuszak, Były pracownik KM palił ",makulaturę"! Co zawierały archiwa PZPR?, "Dzień Gazeta Lubelska", 29 III 1990.

99 hm, Czerwona makulatura, "Gazeta Wyborcza", 9 II 1990.

100 Ibidem.

101 Wiadomości, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 38, s. 4.

102 KCZ, Czy z byłej siedziby KW PZPR wywożono i palono dokumenty? Przedstawiciele Solidarności HPC sprawdzają rzecz na miejscu, "Express Poznański", 22 II 1990; S. ­Turnau, Kilkanaście kilometrów skradzionej historii, "Gazeta Wyborcza", 28 II 1990; tab, 350 metrów historii byłej PZPR, "Gazeta Poznańska", 30 III 1990; Pamięć wpisana w dokumenty, "Gazeta Poznańska", 19 VI 1990; Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252 (od 08'48" do 09'42"), dostęp 4 I 2024 r.

103 A dokumenty są palone..., "Głos Wybrzeża", 4 V 1990; WIS, A to numer! Akta płoną w sekrecie, "Dziennik Bałtycki", 4 V 1990; W Związku, "Tygodnik Gdański" 1990, nr 19, s. 2; Akta już nie płoną, "Dziennik Bałtycki", 5-6 V 1990.

104 A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot-Warszawa 2001, s. 583.

105 G.G., (krótka informacja [bez tytułu]), "Gazeta Wyborcza", 10 VIII 1990.

106 Archiwa byłej PZPR. Przejmowanie pustych teczek - bywa i tak. Jadwiga Zdrenka rozmawiała z dr. Jarosławem Porazińskim, dyrektorem Archiwum Państwowego w Toruniu, "Ilustrowany Kurier Polski", 23 IV 1990.

107 Archiwum Państwowe informuje. Działano prawidłowo, "Głos Pomorza", 10-11 II 1990.

108 W. Pustułka, Gdzie wylądują dokumenty byłej partii? Bezpańskie archiwa, "Trybuna Śląska", 13 III 1991.

109 ceg, Nie są zdekompletowane. Akta b. KŁ przejęte przez archiwistów, "Express Ilustrowany", 19 IV 1990.

110 D. Fedor, Archiwum pierwszych sekretarzy, "Gazeta Wyborcza", 24 IV 1990; J. Jachowicz, Krótka historia partyjnych teczek, "Gazeta Wyborcza", 30 IV - 1 V 1992; A. Krasnowolski, Rozmowy niekontrolowane..., s. 8-9; J. Jachowicz, Jaruzelski i Kiszczak przed Trybunał Stanu?...; Gen. Jaruzelski o zniszczeniu teczek...; J.O., Zniszczenie akt KC. Decyzja Trybunału w środę, "Rzeczpospolita", 2-3 V 1992; J. Jachowicz, Sprawa generałów. Co zrobi Trybunał?...

111 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 447.

112 PAP, Historia. IPN odnalazł cenne akta, "Rzeczpospolita", 28 V 2010; M. Kozubal, Archiwum w kotłowni, "Życie Warszawy", 27 V 2010, https://www.zw.com.pl/artykul/479992.html?print=tak, dostęp 19 I 2024 r.

113 PAP, Historia. IPN odnalazł cenne akta...; row, Palono dokumenty KW PZPR w Pile...; M. Mrozińska, Co spalono? Co przemielono w archiwach KW PZPR w Gdańsku?, "Gazeta Gdańska", 22 II 1990; M. Formela, Fakty i wątpliwości. Jakie tajemnice kryje partyjne archiwum?, "Głos Wybrzeża", 8 II 1990; W. Ziobro, Historia w szafie. Sąd musi rozstrzygnąć, czy sekretarz partii miał prawo spalić dokumenty, "Przegląd Tygodniowy" 1991, nr 12, s. 8-9; MJ/Onet.pl, Odkryto dokumenty ZMP, ZMW i ZSMP, https://www.fronda.pl/a/odkryto-dokumenty-zmp-zmw-i-zsmp,6687.html, dostęp 19 I 2024 r.

114 Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz.U. z 1983 r. Nr 38, poz. 173).

115 Wł.S., Pytanie dnia: prof. Marian Wojciechowski, "Życie Warszawy", 2 II 1990.

116 C. Hadamik, J. Jabłoński, Wywabianie czerwieni, "24 Godziny Gazeta Kielecka", 4 VI 1990.

117 Archiwalia pod ochroną, "Gazeta Wyborcza", 6 II 1990.

118 Oświadczenie KZ NSZZ "Solidarność" Archiwum Państwowego w Lublinie w sprawie zniszczenia akt, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 38, s. 4; zm, Pędem do akt, "Gazeta Wyborcza", 22 II 1990; S. Pastuszewski, Ochrona dokumentów PZPR, "Ilustrowany Kurier Polski", 9 II 1990; H. Wieczorek, Plotka to czy prawda? Co naprawdę wywożono z budynku...

119 M. Nowakowski, Z wysokości Davos, "Gazeta Wyborcza", 13 II 1990.

120 Zdjęcie z demonstracji pod hasłem: "Komuniści, nie palcie akt dowodów waszych zbrodni", uid_9d4202548b8462c74dec81465b521bf21565778737413_width_1920_play_0_pos_0_gs_0_height_926, dostęp 22 I 2024 r.; zm, Nie palić dowodów, "Gazeta Wyborcza", 3-4 III 1990.

121 List otwarty do Premiera, Posłów i Senatorów, "Gazeta Wyborcza", 16 I 1990; List otwarty do Premiera Rzeczypospolitej Polskiej Pana Tadeusza Mazowieckiego, Senatorów Rzeczypospolitej Polskiej, Posłów Rzeczypospolitej Polskiej Fundacji T. i Z. Knobel, 52 Carolbreen Sq. Agincourt, Ontario, Canada, 23 stycznia 1990 r., "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 9, s. 6.

122 Uchwała nr 12/90 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1990 r. [w:] A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku..., Załącznik nr 1, s. 65-66.

123 Z posiedzenia Rady Naczelnej, Archiwa PZPR, "Trybuna", 12 II 1990; E. Rosolak, "Tajne archiwum" już bez tajemnic, "Trybuna", 1 III 1990; D. Frey, Co z archiwami PZPR? Archiwum zamiast gilotyny, "Rzeczpospolita", 5 III 1990; A.K., Senat UW o archiwach PZPR, "Rzeczpospolita", 9 III 1990; Co z archiwami PZPR?, "Rzeczpospolita", 12 III 1990; Telefoniczna opinia publiczna, "Gazeta Wyborcza", 12 III 1990; E. Rosolak, Centralne Archiwum b. PZPR. Argumenty i pieniądze, "Trybuna", 14 III 1990; s.z., Bezwstydni czerwoni i czerwoni ze wstydu, "Gazeta Wyborcza", 14 III 1990; ST, Archiwalne zaparcie, "Gazeta Wyborcza", 16 III 1990; PAP, Państwo przejmie archiwa b. PZPR, "Życie Warszawy", 19 III 1990; D. Frey, Losy archiwum b. KC PZPR. Czy powstanie fundacja, "Rzeczpospolita", 24-25 III 1990; Załącznik nr 4: Sprawozdanie z prac Komisji Rządowej do spraw ustalenia stanu prawnego majątku partii politycznych i organizacji młodzieżowych oraz odzyskania mienia państwowego [w:] A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku..., s. 77.

124 T. Rodziewicz, Archiwa Rzeczypospolitej - stabilizacja stagnacji, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1991, nr 64, s. 3.

125 Uchwała nr 5/93 Krajowej Sekcji Pracowników Archiwów Państwowych NSZZ "­Solidarność", "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1993, nr 162, s. 2.

126 Interpelacja nr 13695, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=0B5AA03A, dostęp 23 I 2024 r.

127 Odpowiedź J. Sellina, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=2BCEC1C3, dostęp 23 I 2024 r.

128 A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku..., s. 583-584, 588.

129 T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990..., s. 207-208; hm, Czerwona makulatura...; Archiwum byłego KC PZPR oplombowane. Prokuratura wszczęła śledztwo. Ostatni remanent?, "Kurier Lubelski", 7 II 1990; m, Zamknięcie archiwum b. KW PZPR w Lublinie, "Dziennik Lubelski", 6 II 1990; W.B., (krótka informacja [bez tytułu]), "Gazeta Wyborcza", 5 II 1990; Wiadomości, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 37, s. 4; B.W., Graffiti polskie, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 1, s. 2; Protest, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 2, s. 2; List z prokuratury, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 7, s. 3; List z prokuratury, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 12, s. 4; K. Dworniczak, Dokumenty pod specjalnym nadzorem, "Dziennik Lubelski", 27 VIII 1991; J. Łęski, Dokumenty zniszczyły się same, "Gazeta w Lublinie", 17 I 1991; jt, Akta KW PZPR, cdn, "Gazeta w Lublinie", 23 I 1991; J. Łęski, Palenie znikomo niebezpieczne, "Gazeta w Lublinie", 9 V 1991; A.W. Pawluczuk, Wykonywałem tylko rozkazy, "Gazeta w Lublinie", 16 I 1992; K. Dworniczak, Lustracja w archiwach SB i PZPR? Akta pod specjalnym nadzorem, "Dziennik Lubelski", 3 VIII 1992.

130 T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990..., s. 208-209; J. Pleszczyński, Sądowy epilog palenia partyjnych archiwów, "Gazeta w Lublinie", 18 X 1990; raw, Wątpliwość prokuratora wojewódzkiego. Spalenie dokumentów partyjnych - znikomym stopniem niebezpieczeństwa?, "Dziennik Lubelski", 23 IV 1991; K. Almert, Z kroniki sądowej, "Głos Ziemi Kraśnickiej" 1991, nr 9, s. 3; hap, Poszło z dymem, "Gazeta w Lublinie", 15 IX 1991; K. Dworniczak, Dokumenty pod specjalnym nadzorem...; A.W. Pawluczuk, Wykonywałem tylko rozkazy...; hsp, Wyrok za palenie akt, "Gazeta Wyborcza", 11 IX 1992.

131 T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990..., s. 209; T. Golenia, Wstydliwe dokumenty, "Tygodnik Solidarność" 1991, nr 26, s. 4-5; W.B., Proces o niszczenie dokumentów PZPR. Duchowo bliscy, "Gazeta Wyborcza", 1 III 1995; B. Wandtke, Proces o niszczenie akt PZPR. Szczuciński i podpalacze, "Gazeta Wyborcza", 15 III 1995; PZ, Niszczenie na przedawnienie, "Gazeta Wyborcza", 27 V 2000.

132 T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990..., s. 209; Kto niszczył akta partyjne i SB? Były I sekretarz KW PZPR w Tarnowie przed sądem, "Dziennik Polski", 14 II 1991; W. Ziobro, Historia w szafie..., s. 8; Jot, Skazany za spalenie akt, "Gazeta Wyborcza", 5 V 1991; P. Skorut, Szum niszczarek, "Dziennik Polski", 4 II 2011; P. Skorut, Szelest papieru, "Dziennik Polski", 27 IV 2011; P. Mazur, P. Skorut, Społeczeństwo przeciw państwu..., s. 120-126; G. Wszołek, Służba Bezpieczeństwa w Krakowie..., s. 57. Zob. też: AIPN Kr, 421/1, Akta Sądu Rejonowego w sprawie: Władysław Plewniak oskarżony z art. 52 ust. 1 Ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o niszczenie dokumentacji stanowiącej zasób narodowy, t. 1-3; AIPN Kr, 542/1, Prokuratura Rejonowa w Tarnowie, kserokopia akt podręcznych prokuratora w sprawie dotyczącej zniszczenia w 1990 r. na terenie bazy samochodowej przy ul. Chyszowskiej 10 w Tarnowie akt o charakterze archiwalnym należących do byłego Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Tarnowie, tj. o przestępstwo z art. 52 ust. 1 Ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

133 T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990..., s. 210.

134 Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046 (od 13'41" do 14'50"; od 35'01" do 35'40"), dostęp 4 I 2024 r.; T. Kozłowski, Historyk: niszczenie dokumentów MSW i SB było zbrodnią, https://polskieradio24.pl/130/5561/artykul/2345112,historyk-niszczenie-dokumentow-msw-i-sb-bylo-zbrodnia, dostęp 4 I 2024 r.; A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczypospolitej..., s. 103-104; A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 432-435; T. Kozłowski, Ostatni rozkaz: zniszczyć dokumenty SB, https://histmag.org/Ostatni-rozkaz-zniszczyc-dokumenty-SB-18976, dostęp 4 I 2024 r.

135 R. Leśkiewicz, Badanie procesów archiwotwórczych na przykładzie zasobu archiwalnego poznańskiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej - zarys problematyki [w:] Z archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu. Studia nad zasobem, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Warszawa-Poznań 2008, s. 52-53.

136 Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz.U. z 1990 r. Nr 30, poz. 180); P. Borysiuk, Podział zasobu archiwalnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych pomiędzy demokratyczne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Urząd Ochrony Państwa i Policję w okresie 1990-1992. Komunikat z badań, https://sap.waw.pl/wp-content/uploads/2022/08/20-Borysiuk-Piotr-Podzial-zasobu-MSW-1990.pdf, dostęp 29 I 2024 r.; R. Leśkiewicz, Zarządzanie archiwami komunistycznych służb specjalnych [w:] Z uczniami, kolegami i przyjaciółmi w świecie nauki. Prace dedykowane Profesorowi Bohdanowi Ryszewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, ­Olsztyn 2014, s. 167; P. Borysiuk, Co jest w tych archiwach... Podział zasobu archiwalnego i ­ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989-1992. Rozpoznanie zagadnienia (część 1), "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2020, nr 18, s. 594-627; idem, Co jest w tych piwnicach... Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989-1992. Rozpoznanie zagadnienia (część 2), "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2021, nr 19, s. 804-835.

137 Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016). Dotychczas ustawa o IPN była nowelizowana 41 razy. Wszystkie zmiany można prześledzić na stronie ISAP: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19981551016, dostęp 16 IX 2024 r. Więcej o prawnych podstawach funkcjonowania IPN zob. D. Koczwańska-Kalita, (Nie)chciane dziecko III RP. Geneza, funkcjonowanie, kontekst społeczny i polityczny, Kraków 2015, s. 82-134.

138 D. Koczwańska-Kalita, (Nie)chciane dziecko III RP..., s. 232-274.

139 Ibidem, s. 18-48.

140 A. Dudek, Instytut. Osobista historia, Warszawa 2011, s. 249-250; D. Koczwańska-­-Kalita, (Nie)chciane dziecko III RP..., s. 236-237.

141 A. Dudek, Instytut..., s. 99, 116-122; A. Zieliński, Grzegorz Jakubowski (1954-2001). Dyrektor Centralnego Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, pierwszy dyrektor Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej. Sylwetka praktyka [w:] Wkład archiwistów warszawskich w rozwój archiwistyki polskiej. Zbiór studiów poświęconych warszawskiemu środowisku archiwalnemu, red. A. Kulecka, Warszawa 2012, s. 307; D. Koczwańska-Kalita, (Nie)chciane dziecko III RP..., s. 236; S. Koller, Rozwiązania organizacyjne w zakresie działalności naukowej Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa 2024 ("Symposia Archivistica", t. 8), s. 102, 105.

142 Pierwsze kierownictwo IPN nie miało pełnej wiedzy o strukturze zasobu b. SB i WSW. Stąd wzięły się błędy, których konsekwencje archiwum ponosi do dzisiaj. Od powstania Instytutu podstawą ewidencji były spisy zdawczo-odbiorcze, odrębne dla materiałów jawnych i niejawnych. Twórcy "Cyfrowego Archiwum", nie mając innego wyjścia, zaakceptowali taki stan ewidencyjny. Nie wprowadzono np. numeru zespołu dla całości opracowanych akt, pod którym rejestrowane byłyby wszystkie ewentualne dopływy. W efekcie dalej w IPN identyfikatorem zespołu nie jest jego unikalny numer, tylko numery spisów zdawczo-odbiorczych, które stanowiły podstawę przekazania archiwaliów do zasobu Instytutu. Skutecznie opóźniło to scalenie i opracowanie akt w ramach zespołów archiwalnych. Obecnie ma to drugorzędne znaczenie ze względu na scalenie głównie informacyjne przejętych materiałów archiwalnych w ramach systemu "Cyfrowe Archiwum".

143 Szerzej na ten temat zob. P. Perzyna, M. Polańska-Bergman, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - aspekty prawne funkcjonowania i udostępniania materiałów archiwalnych w latach 2000-2007, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2008, t. 1, s. 17-32.

144 Cyt. za: A. Dudek, Instytut..., s. 102.

145 Więcej o lustracji zob. D. Koczwańska-Kalita, (Nie)chciane dziecko III RP..., s. 326-360; M. Krotoszyński, Lustracja w Polsce w świetle modeli sprawiedliwości okresu tranzycji, Warszawa 2014.

146 Więcej o zbiorze zastrzeżonym zob. M. Jeziorski, K. Płaska, Zbiór zastrzeżony - odtajnianie na raty, "Biuletyn IPN" 2017, nr 1-2 (134-135), s. 97-101; A. Krzaczkowska, Likwidacja "zetki", "Biuletyn IPN" 2017, nr 1-2 (134-135), s. 101-109; Cykl "Tajemnice wywiadu": Zbiór zastrzeżony IPN - nadzieje, oczekiwania i szanse. Rozmawiają S. Cenckiewicz, W. Bagieński, W. Gadowski, https://www.youtube.com/watch?v=Acv78slCOd0, dostęp 22 I 2024 r.; Ustawa z dnia 29 kwietnia 2016 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 749). ­Szerzej o odtajnianiu materiałów archiwalnych i likwidacji "zetki" zob. A. Krzaczkowska, Likwidacja "zetki"..., s. 102-109; J. Bednarek, Problemy sensytywności zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Archiwa bez granic. Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich. Kielce, wrzesień 2017 r., red. W. Chorążyczewski, K. Stryjkowski, Warszawa 2018, s. 294-298.

147 Więcej o wojskowych organach bezpieczeństwa w PRL zob. W. Tkaczew, Powstanie i działalność organów Informacji Wojska Polskiego w latach 1943-1948. Kontrwywiad wojskowy, Warszawa 1994; P. Semków, Informacja Marynarki Wojennej w latach 1945-1957, Warszawa 2006; P. Piotrowski, Uwagi o funkcjonowaniu i metodologii pracy operacyjnej Zarządu II Sztabu Generalnego WP oraz Wojskowej Służby Wewnętrznej Jednostek Wojskowych MSW [w:] Osobowe źródła informacji - zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008; J. Wygoda, R. Peterman, Zapomniane organy bezpieczeństwa państwa - Wojskowa Służba Wewnętrzna KBW i WOP, Wojskowa Służba Wewnętrzna Jednostek Wojskowych MSW, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2012, nr 1, s. 131-164; R. Leśkiewicz, R. Peterman, Wojskowe organy bezpieczeństwa państwa [w:] Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013, s. 164-176.

148 Więcej o historii cywilnych organów bezpieczeństwa zob. A. Paczkowski, Aparat bezpieczeństwa w latach 1944-1956: taktyka, strategia, metody, cz. 1: Lata 1945-1947, Warszawa 1994 ("Dokumenty do Dziejów PRL", z. 5); idem, Aparat bezpieczeństwa w latach 1944-1956: taktyka, strategia, metody, cz. 2: Lata 1948-1949, Warszawa 1996 ("Dokumenty do Dziejów PRL", z. 9); H. Dominiczak, Organy Bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997; Aparat bezpieczeństwa w latach 1950-1952. Taktyka, strategia, metody, oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000; Ludzie bezpieki w walce z narodem i Kościołem: Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978 - Centrala, oprac. M. Piotrowski, Lublin 2000 (przedruk informatora Biura "C" MSW z 1978 r.); A. Bilińska-Gut, Struktura i organizacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1944-1954, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2001, nr 15, s. 89-119; P. Piotrowski, Struktury Służby Bezpieczeństwa MSW 1975-1990, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 1 (3), s. 51-107; W. Frazik, B. Kopka, G. Majchrzak, Dzieje aparatu represji w PRL (1944-1989). Stan badań, Warszawa-Kraków 2004; Aparat bezpieczeństwa w latach 1953-1954. Taktyka, strategia, metody, oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2004; Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944-1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005; Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 2: 1956-1975, red. P. Piotrowski, Warszawa 2006; R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce, 1944-1990, Kraków 2007; Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975-1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008; Aparat bezpieczeństwa w latach 1954-1956: taktyka, strategia, metody, oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2011; Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.

149 O pracy operacyjnej i jej rejestracji zob. T. Ruzikowski, Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), Warszawa 2004 ("Materiały pomocnicze IPN", t. 1); M. Komaniecka, Dzienniki korespondencyjne, rejestracyjne, archiwalne i koordynacyjne aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej jako źródło historyczne, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2006, nr 2, s. 9-26; J. Piłat, Zasady prowadzenia, funkcjonowanie oraz rola ewidencji operacyjnej SB z uwzględnieniem przydatności zachowanych materiałów ewidencyjnych w bieżącej pracy Instytutu Pamięci Narodowej [w:] W kręgu "teczek". Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź-Toruń 2006, s. 149-166; A. Zieliński, Przykłady dokumentacji wytworzonej przez pion ewidencji operacyjnej SB w latach 1972-1990 i jej wykorzystanie do badań naukowych, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3, s. 147-168; J. Piłat, Zarys struktury ewidencji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w zasobie Oddziału IPN w Lublinie, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2013, t. 6, s. 101-134; R. Środa, Dzienniki archiwalne UB i SB tzw. starego typu w zasobie archiwalnym Oddziału IPN w Krakowie, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2013, t. 6, s. 205-225; Osobowe środki pracy operacyjnej - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013; G. Karbowiak, Formy dokumentowania oraz archiwizacji "zabezpieczeń operacyjnych" ("osób zabezpieczonych") Służby Bezpieczeństwa - zarys problemu [w:] Osobowe środki pracy operacyjnej..., s. 219-397; M. Komaniecka, Organizacja i funkcjonowanie kartotek ogólnoinformacyjnej i zagadnieniowej aparatu bezpieczeństwa [w:] Wokół teczek bezpieki..., s. 231-264 (oryg. "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2005, nr 23); G. Karbowiak, Dzienniki korespondencyjne, rejestracyjne, archiwalne i koordynacyjne jako źródła historyczne [w:] Osobowe środki pracy operacyjnej..., s. 265-282; E. Zając, Ślad pozostaje w aktach. Wybrane zagadnienia dotyczące funkcjonowania ewidencji operacyjnej w latach 1962-1989 [w:] Wokół teczek bezpieki..., s. 283-303; K. Tylski, Zasady funkcjonowania ewidencji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2013, t. 6, s. 77-99.

150 O funkcjonowaniu archiwów organów bezpieczeństwa PRL zob. AIPN, 01279/1, Ewidencja operacyjna Służby Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej (1944-1984); A. Paczkowski, Archiwa aparatu bezpieczeństwa PRL jako źródło: co już zrobiono, co można zbadać, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 1, s. 9-21; P. Piotrowski, Struktury Służby Bezpieczeństwa MSW..., s. 85-89; E. Zając, Wstęp do badań nad archiwami SB [w:] H. Głębocki, Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL, Kraków 2005, s. 24-70; P. Milczanowski, Specyfika struktury organizacyjnej Archiwum MSW [w:] Wokół teczek bezpieki..., 2006, s. 221-229 (oryg. "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2004, nr 22); M. Komaniecka, Dzienniki korespondencyjne, rejestracyjne, archiwalne i koordynacyjne..., s. 263-280 (oryg. "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2006, nr 2); eadem, Organizacja i funkcjonowanie kartotek..., s. 231-262; F. Musiał, Zamiast wprowadzenia: archiwalia komunistycznego aparatu represji [w:] Wokół teczek bezpieki..., s. 7-62; Z. Krupska, Zarządzanie dokumentacją aktową w naczelnych organach bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w latach 1944-1990 [w:] W kręgu "teczek"..., s. 115-128; P. Perzyna, Problematyka rozpoznania struktury zasobu i zespołowości akt cywilnych organów bezpieczeństwa oraz ich informatycznego opisu, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2009, t. 2, s. 13-52; K. Tylski, Zasady funkcjonowania ewidencji operacyjnej..., s. 77-99; Ewidencja operacyjna i archiwum..., s. 23-98; S. Koller, Archive of Civil Security Organs of the Polish People's Republic (Operational Records/Bureau "C" Archive of the Ministry of Internal Affairs) in the Years 1944-1990: Structure and Functionality [w:] Collection of the International Conference, 2018, https://archive.gov.ge/en/konferentsiis-masalebi-1/erovnuli-arkivis-saertashoriso-konferentsiis-krebuli-2018-2, s. 382-399, dostęp 25 III 2025 r.; P. Borysiuk, Specyfika funkcjonowania archiwów wyodrębnionych w Polsce - aspekty prawno-­-historyczne i strukturalne. Zarys problematyki [w:] Archiwa wyodrębnione w polskiej sieci archiwalnej. Materiały z XIV Ogólnopolskiego Seminarium Archiwalnego Sekcji Archiwa Zakładowe Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, Oddziału w Płocku Stowarzyszenia Archiwistów Polskich i Archiwum Państwowego w Płocku. Płock 28-29 maja 2019 r., red. A. Jabłoński, Szczecin 2020.

151 R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 418-422.

152 Ibidem, s. 419-420.

153 Więcej zob. A. Badura, K. Wieczorek, Międzynarodowa Konferencja "Uratowana historia. Wykorzystanie technologii informatycznej w procesie rekonstrukcji zniszczonych materiałów archiwalnych". Katowice, 19 lutego 2014 r., "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2015, t. 8, s. 319-322.

154 J. Pierończyk, Służba Bezpieczeństwa nie znała się na żartach. IPN odsłania tajemnice, https://plus.poranny.pl/sluzba-bezpieczenstwa-nie-znala-sie-na-zartach-ipn-odslania-tajemnice/ar/9018051, dostęp 1 II 2024 r.

155 Film Potargana historia, reż. Jędrzej Lipski, Piotr Mielech (2007), https://www.youtube.com/watch?v=OIZ0Fg0obFw, dostęp 1 II 2024 r.

156 Film Pocięty życiorys, reż. Julita Wołoszyńska, Alex Pavlovič (zrealizowany dla programu TVP 2 w 2012 r.)

157 S. Koller, Otnoszenije Służby biezopasnosti Polskoj Narodnoj Riespubliki k sliedstwiennym diełam i diełam opieratiwnogo uczota na osnowie analiza nomienkłatury dieł 1956-1990 гг. [w:] International Conference: Archival and source studies - trends and challenges 25-27 October 2017, Tbilisi 2018, s. 438-453.

158 Za prezesury Jerzego Urbana w 1989 r. w Komitecie ds. Radia i Telewizji "Polskie Radio i Telewizja" zniszczono wiele zapisów różnych audycji telewizyjnych. Przepadł m.in. oryginał nagrania osławionego przemówienia gen. Wojciecha Jaruzelskiego z 13 XII 1981 r., w którym ogłosił wprowadzenie stanu wojennego na terenie całego kraju. Zniszczeniu uległa również duża część dokumentacji telewizyjnych komórek Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk (Informacja o referacie Macieja Wojtyńskiego: "Planowe niszczenie dokumentacji i zbiorów programowych TVP S.A. za czasów prezesury Jerzego Urbana w 1989 r." zob. J. Łosowski, Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej "Archiwa w państwach totalitarnych w Europie Środkowej i Wschodniej" w Lublinie i Sandomierzu, 5-7 września 2018 r., "Archeion" 2018, t. 119, s. 589).

159 T. Rodziewicz, Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990..., s. 194-218; J. Łosowski, Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji..., s. 597.

160 S. Koller, Służba archiwalna Wydziału II..., s. 127-193; J. Łosowski, Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji..., s. 592-593.

161 Po 2014 r. problematykę niszczenia akt organów bezpieczeństwa podejmowali: S. ­Koller, Znaczenie wykazu akt w procesie brakowania i niszczenia dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989. Zarys problematyki, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2015, t. 8, s. 51-54; B. Kapuściak, Celowe niszczenie czy przepisowe brakowanie?..., s. 33-48; S. Koller, Brakowanie i niszczenie materiałów operacyjnych warszawskiej Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989. Zarys problematyki [w:] Archiwa - Historia - Pamięć. Bilans 15 lat działalności archiwalnej Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, R. Leśkiewicz, P. Perzyna, Łódź-Warszawa 2018, s. 437-490; S. Pilarski, Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa w latach 1989-1990..., s. 437-467. Informacje o "prywatyzacji" i niszczeniu archiwaliów SB zawierają również: A. Dudek, Reglamentowana rewolucja..., s. 412-415; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 54-92; G. Wszołek, Służba Bezpieczeństwa w Krakowie..., s. 53-66.

162 P. Perzyna, Zanim powstało Archiwum..., s. 15-49.

163 Publikacja w przygotowaniu przez Archiwum IPN: Mikheil Basiladze, Stanisław ­Koller, Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa państwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia, Tbilisi-Warszawa.

164 Referat Piotra Borysiuka (GAP) pt. "Podział informatycznego zasobu ewidencji operacyjnej peerelowskiego MSW pomiędzy Policję a Urząd Ochrony Państwa w okresie 1990-1995. Komunikat z badań"; referat Witolda Bagieńskiego pt. "Niszczenie dokumentacji operacyjnej Departamentu I MSW w latach 1989-1990"; referat Cseha Gergő Bendegúza (ABTL) pt. "Erasing the past forever? The destruction of state security records in Hungary before 1990"; referat Andriya Kohuta (SBU) pt. "W niedostateczny sposób organizowana praca w sprawie rewizji akt archiwalno-śledczych - zadania partyjne dla archiwów KGB z lat 1954-1955"; referat Stanisława Kollera (AIPN) pt. "Brakowanie i niszczenie akt Służby Bezpieczeństwa PRL w Biurze Ewidencji Operacyjnej/Biurze "C" MSW i w Wydziałach Ewidencji Operacyjnej KWMO/Wydziałach "C" KWMO/WUSW w latach 1956-1988 w sprawozdaniach rocznych Wydziału II Biura Ewidencji Operacyjnej/Biura "C" MSW"; referat Sebastiana Nagela (Das Stasi-Unterlagen-Archiv im Bundesarchiv) pt. "Documents of the GDR Foreign Intelligence Service in the IPN Archive and in other archives of the former Soviet bloc", https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/nauka/konferencje-naukowe/197212,Miedzynarodowa-konferencja-naukowa-Archiwa-aparatu-bezpieczenstwa-PRL-struktury-.html, dostęp 25 III 2025 r.

165 Ewidencja operacyjna i archiwum organów..., s. 23-122, 868-922, 976-1035, 1051-1186, 1205-1276; Normatywy Wojskowej Służby Wewnętrznej (1957-1990), wybór, wstęp, oprac. B. Kapuściak, Katowice-Kraków 2019 ("Normatywy aparatu represji", t. 6), s. 43-57, 549-649.

166 Ewidencja operacyjna i archiwum organów..., s. 83-98, 868-922, 976-1035, 1051-1186, 1205-1276; S. Koller, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej..., s. 187-194; idem, Zarządzenia i instrukcje archiwalne MSW (1957-1990), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2019, t. 12, s. 13-36 (zob. także w języku angielskim: Archival Instructions from the Ministry of Security Archives of the Polish People's Republic [1956-1990]: Overview of the Issues. Archiwnyje instrukcii archiwa Ministierstwa biezopasnosti Polskoj Narodnoj Riespubliki [1956-1990]: obzor problemy, "Жаңа Архив. Ғылыми-әдістемелік журнал" 2023, t. 2, nr 1, s. 48-63; https://archive.president.kz/ru/publications/journal-zhana-arkhiv/, dostęp 26 III 2025 r.); idem, Normatywne zasady brakowania i niszczenia materiałów Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956-1990), "Pamięć i Sprawiedliwość" 2012, nr 2 (20), s. 333-335, 341-345, 347-348; idem, Otnoszenije Służby biezopasnosti..., s. 450-453.

167 Idem, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje..., s. 151-152; idem, Normatywne zasady brakowania..., s. 343.

168 Idem, Znaczenie wykazu akt w procesie brakowania..., s. 48-49.

169 Idem, Służba archiwalna Wydziału II..., s. 169.

170 Normatywy Wojskowej Służby Wewnętrznej..., s. 549-649.

171 Ewidencja operacyjna i archiwum organów..., s. 83-98, 868-922, 976-1035, 1051-1186, 1205-1276; S. Koller, Zarządzenia i instrukcje archiwalne..., s. 13-36; idem, Normatywne zasady brakowania..., s. 344; idem, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje..., s. 144-159.

172 Idem, Normatywne zasady brakowania..., s. 333, 348-353; idem, Bezpieczeństwo interesów totalitarnego państwa i jego funkcjonariuszy motywem brakowania i niszczenia dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa MSW (1956-1989), "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2014, nr 40, s. 170-173.

173 Idem, Normatywne zasady brakowania..., s. 348.

174 Idem, Bezpieczeństwo interesów totalitarnego państwa..., s. 157-163.

175 Idem, Znaczenie wykazu akt w procesie brakowania..., s. 51-54; idem, Bezpieczeństwo interesów totalitarnego państwa..., s. 163-170.

176 Idem, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje..., s. 142, 185-192.

177 Idem, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej..., s. 194-200; idem, Bezpieczeństwo interesów totalitarnego państwa..., s. 173-175; idem, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje..., s. 186-187.

178 Idem, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej..., s. 200.

179 Omawiany w tej części artykułu okres to lata 1944-1988, ale akta niszczono do końca 1990 r., dlatego tzw. okres solidarnościowy zamyka rok 1990.

180 S. Koller, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje..., s. 187-194.

181 W Warszawie takie wytyczne dla archiwum KSMO wydał 31 I 1976 r. naczelnik Wydziału "C" KSMO ppłk Jan Zieliński (S. Koller, Brakowanie i niszczenie materiałów operacyjnych warszawskiej Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989..., s. 489).

182 S. Koller, Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem..., s. 249-250.

183 AIPN, 0550/1, t. 1, Pismo dyrektora Biura "C" Kazimierza Piotrowskiego z dnia 5 XII 1980 r. do podsekretarza stanu w MSW gen. dyw. Bogusława Stachury w sprawie wyrażenia zgody na zniszczenie materiałów archiwalnych, b.p.

184 AIPN, 0326/526, Wykaz z dnia 10 XI 1981 r. materiałów dotyczących kleru, zniszczonych komisyjnie w dniach 3-6 XI 1981 r., b.p.

185 S. Koller, Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem..., s. 242-244.

186 Referat Wojciecha Sawickiego pt. "Niszczenie akt wywiadu cywilnego PRL" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 419-420.

187 W. Bagieński, Śledztwo Urzędu Ochrony Państwa w sprawie niszczenia dokumentacji operacyjnej Departamentu I MSW w latach 1989-1990 (artykuł w druku).

188 W. Bagieński, Wywiad PRL w Rzymie, "Biuletyn IPN" 2017, nr 1-2, s. 125-127.

189 M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 72-76; W. Bagieński, Wydział XI Departamentu I MSW..., s. 599; Aneks nr 2: Wykaz spraw operacyjnych Wydziału XI/IX Departamentu I MSW..., s. 615-647.

190 W latach wcześniejszych pierwszym poważniejszym impulsem do zredukowania zasobu archiwalnego wywiadu była akcja porządkowania starej dokumentacji, przeprowadzona w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. Wyodrębniono w niej grupę teczek z lat 1947-1952 dotyczących przede wszystkim kandydatów do pracy w wywiadzie, personelu zagranicznych przedstawicielstw i osób, którymi w tamtym okresie się interesowano. Oceniono je jako nieprzydatne i na początku września 1961 r. wszystkie zostały komisyjnie zniszczone. Wiadomo, że w latach 1963-1970 wybrakowano sporo takich spraw. W analogiczny sposób postąpiono z niektórymi starymi sprawami operacyjnymi, które nie zostały nawet wpisane do Rejestru Spraw Archiwalnych i zalegały w archiwum. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych zniszczono teczki głównie osób zatrudnionych w przeszłości w placówkach zagranicznych oraz opiniowanych do wyjazdów na placówki lub do pracy w wywiadzie i MSZ. Od 1967 r. rozpoczęto brakowanie akt archiwalnych według nowych zasad, po zgromadzeniu większej ilości, ale nie wiadomo, ile ich wtedy zniszczono. Dużych zniszczeń dokonano w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych, kiedy przystąpiono do mikrofilmowania archiwalnej dokumentacji. W grudniu 1980 r. funkcjonariusze wywiadu zniszczyli w pośpiechu sporo cennych dokumentów, w tym m.in. dużą część starszych tomów głównych rozpracowań, teczki pracy niektórych źródeł oraz różne istotne dokumenty administracyjne. Wybrakowano również większość dokumentacji rezydentur i punktów operacyjnych za granicą za okres do drugiej połowy lat siedemdziesiątych. Po wprowadzeniu stanu wojennego i w latach następnych niszczono dokumenty bardziej systemowo i starannie, ale nadal brak pełnego opisu tych zniszczeń (W. Bagieński, Niszczenie oraz mikrofilmowanie spraw i dokumentacji operacyjnej [artykuł w druku]; idem, Departament I MSW. Organizacja i praktyka działania wywiadu cywilnego PRL w latach 1956-1990 [artykuł w druku]).

191 S. Koller, Procedura brakowania materiałów Biura "W" w latach 1972-1989, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2011, nr 1 (8-9), s. 247-265.

192 Idem, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej..., s. 205-206; idem, Bezpieczeństwo interesów totalitarnego państwa..., s. 178-179; idem, Służba Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w świetle brakowania i niszczenia akt operacyjnych w latach 1956-1989 [w:] Educare necesse est - ale jak i dlaczego? Przykłady dobrych ­praktyk edukacyjnych, red. V. Urbaniak, Warszawa 2017, s. 299-313.

193 W 1980 r. w Biurze "C" znajdowało się 60 679 spraw operacyjnych. Po sześciu latach brakowania w 1986 r. było 18 397 spraw (S. Koller, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej..., s. 210-232; idem, Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje..., s. 192).

194 Idem, Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej..., s. 233.

195 K. Ostrowska, M. Żuławnik, Niszczenie kartotek Biura "C" MSW..., s. 235-250. Referat Katarzyny Ostrowskiej i Mariusza Żuławnika pt. "Niszczenie kartotek Biura "C" MSW w latach 1989-1990" na konferencji ""Dokumenty zniszczyć!"..."; R. Reczek, Konferencja "Dokumenty zniszczyć...", s. 420.

196 S. Białek, Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim..., s. 53-107.

197 R. Peterman, Proces brakowania i niszczenia akt organów bezpieczeństwa państwa..., s. 389-402. Zob. także wydanie 1: Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2006, s. 379-391.

198 S. Koller, Stan i ruch akt archiwalnych Służby Bezpieczeństwa Wydziału "C" KWMO/WUSW w Kaliszu w latach 1975-1988, na podstawie materiałów zachowanych w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie [w:] Calisiana rozproszone w ­archiwach polskich (1945-1989), red. G. Schlender, Kalisz 2015, s. 63-116.

199 Stan zasobu akt operacyjnych w Wydziale "C" KSMO/SUSW w Warszawie wynosił w 1975 r. 124 773 j.a. (chociaż liczbę podano w j.a., mowa o liczbie spraw operacyjnych). W 1988 r. było ich (spraw) 49 922 j.a. (S. Koller, Brakowanie i niszczenie materiałów operacyjnych warszawskiej Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989..., s. 476-489).

200 Ibidem, s. 490.

201 Pełne dane liczbowe o brakowaniu i niszczeniu akt UB/SB posiadamy tylko z lat 1957-1988. Pozostałe okresy (1944-1956 i 1989-1990) zostały krótko scharakteryzowane i sformułowano hipotezy.

202 S. Koller, Służba Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w świetle brakowania i niszczenia..., s. 310-314.

203 Trudności z oszacowaniem liczby spraw zniszczonych wynikają z braku statystki stanu, ruchu i brakowania akt w latach 1971-1975. Obliczeń szacunkowych dokonano na podstawie porównania liczby akt wpływających i ubywających. Wskazują one, że w okresie 1968-1979 zniszczono 258 827 akt SB (spraw operacyjnych - 200 783 a.s. i akt administracyjnych - 58 044 j.a.).

204 Należy zaznaczyć, że w archiwach resortowych w sprawozdaniach, tabelach i zestawieniach stanu i ruchu akt oraz danych o brakowaniu i niszczeniu akt w przypadku akt operacyjnych ich liczbę podawano w liczbie "akt spraw" (a.s.), a nie w liczbie jednostek archiwalnych (j.a.). Nawet jeśli czasami zapisano ich stan w j.a., to faktycznie była to zawsze liczba spraw. Sprawa operacyjna mogła się składać z jednej j.a. lub z wielu j.a.

205 Więcej: M. Basiladze, S. Koller, Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia (publikacja w przygotowaniu przez Archiwum IPN).

206 Dopiero od 1985 r. Zarząd Zwiadu WOP i Zarząd WSW JW, podległych Ministrowi SW, miały obowiązek przekazywać swoje materiały do Biura "C" MSW.

207 Z uwagi na niejednoznaczność zapisów w materiałach o charakterze sprawozdawczo-statystycznym, wytworzonych w Wydziale II Biura "C", nie można jednoznacznie ustalić ogólnej liczby zniszczonych jednostek.

208 Fragmentaryczne informacje o niszczeniu w UOP zob. S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa..., s. 200; M. Grocki (wł. T. Tywonek), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci..., s. 66, 75, 77; T. Kozłowski, Koniec imperium MSW..., s. 78, 82, 92; W. Bagieński, Niszczenie oraz mikrofilmowanie spraw i dokumentacji operacyjnej (artykuł do druku); idem, Śledztwo Urzędu Ochrony Państwa w sprawie niszczenia dokumentacji operacyjnej... (artykuł do druku).

209 S. Koller, Służba Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w świetle brakowania i niszczenia..., s. 313; idem, Role of the IPN Archive in the process of verification of "totalitarian memory". Results - threats - mission / Rol' archiwa (IPN) w processie wierifikacii "totalitarnoj pamiati". Riezultaty, opasnosti, missija [w:] 2nd International Conference - Openness of State Archives and Memory Studies/Wtoraja mieżdunarodnaja konfiernecija - Otkrytost' gosudarstwiennych archiwów i issledowanija pamiati, Tbilisi 2020, s. 41, 119, https://www.sitesofconscience.org/wp-content/uploads/2020/04/Openness-of-State-Archives-and-Memory-Studies-2019-Conference-Theses.pdf, dostęp 27 III 2025 r.; idem, The Role of the IPN Archive in the Process of the Verification of "Totalitarian Memory", "Жаңа Архив. Ғылыми-әдістемелік журнал" 2024, t. 3, nr 4, s. 32, 40, https://archive.president.kz/ru/publications/journal-zhana-arkhiv/, dostęp 27 III 2025 r.

210 Trwa dyskusja o kwestii braku dekomunizacji życia politycznego w Polsce i wpływu na ten proces tzw. grubej kreski. Jest to slogan polityczny wywodzący się z exposé premiera Tadeusza Mazowieckiego, wygłoszonego w Sejmie kontraktowym 24 VIII 1989 r. Oznaczał odcięcie się rządu od poprzedniego systemu politycznego Polski. Jednak wobec faktu zablokowania lustracji przez Lecha Wałęsę i braku rozliczenia zbrodni komunistycznych stał się dla niektórych polityków i prawicowej części opinii publicznej symbolem aktu zdrady i zastosowania parasola ochronnego nad funkcjonariuszami systemu.

Stanisław Koller

Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie

ORCID: 0000-0001-9060-8981

Ostatnia zbrodnia komunizmu - zacieranie pamięci. Stan badań nad brakowaniem i niszczeniem materiałów organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990

Niszczenie materiałów archiwalnych SB było jednym z ostatnich aktów jej zbrodniczej działalności. Głównym celem operacji była próba zatarcia niechlubnych działań "bezpieki". W wyniku tego wiele wydarzeń z historii Polski po 1945 r. pozostanie niewyjaśnionych, a ludzie, którzy dopuścili się najkrwawszych zbrodni, nie zostaną ukarani*.

Do końca XX w. zagadnienie brakowania i niszczenia materiałów archiwalnych organów bezpieczeństwa PRL nie było objęte szerszymi badaniami naukowymi. Informacje na ten temat były znane wyłącznie nielicznym kręgom funkcjonariuszy tych archiwów oraz kierownictwu resortu i pozostawały utajnione. Kiedy w drugiej połowie 1989 r. prasa ujawniła przypadki "panicznego" i masowego niszczenia w różnych miejscach tajnych akt Służby Bezpieczeństwa, zainteresowanie opinii publicznej i historyków archiwaliami resortu bezpieczeństwa wzrosło. Podjęto starania zmierzające do zatrzymania procesu niszczenia akt oraz ustalenia, co było ich treścią.

Bogaty w wydarzenia kontekst polityczny, archiwalna specyfika, rozciągłość w czasie, mnogość instytucji zaliczanych do organów bezpieczeństwa, różnorodność przedmiotowej literatury oraz wymogi redakcyjne sprawiły, że opracowanie ma zakres ograniczony. Przede wszystkim nie było możliwe ustalenie procesu niszczenia akt we wszystkich, w rozumieniu ustawy o IPN, organach bezpieczeństwa i represji funkcjonujących w PRL1. Uznano, że należy zaprezentować w ogólnych zarysach trzy główne kierunki opisu zjawiska niszczenia dokumentów, jakie miały do tej pory miejsce.

W części pierwszej i najobszerniejszej przedstawiono zagadnienie ujawnienia przez media w latach 1989-1990 masowego procesu niszczenia materiałów SB, MSW, WSI i PZPR. Starano się ukazać najbardziej charakterystyczne cechy tego procesu i rezultat działań, wydzielając z doniesień osobno informacje o niszczonych aktach SB oraz osobno o niszczonych aktach WSW i WSI, uzupełniając je odkryciami dokonanymi przez późniejsze badania archiwalne. Ponieważ większość funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa należała do partii komunistycznej, co wpływało na wzajemne oddziaływanie instytucji i przepływ dokumentacji, uznano, że należy również krótko omówić niszczenie akt PZPR.

W części drugiej zaprezentowano wysiłki podjęte w celu ustalenia archiwalnych zasad brakowania i niszczenia dokumentacji wytwarzanej w organach bezpieczeństwa, na podstawie informacji zawartych w zasobie archiwalnym IPN. W tym celu w pierwszej kolejności omówiono proces kształtowania Archiwum IPN, na etapie którego mogło dojść do utraty części dokumentacji. Następnie przedstawiono trudności związane z dostępem do zasobu, mające decydujący wpływ na prowadzenie kwerend i kierunki podejmowanych prac badawczych. W dalszej części poruszono zagadnienia metodologiczne prowadzonych badań, opisano osiągnięcia badaczy, wskazano normatywne zasady brakowania i niszczenia akt oraz przedmiotowe rozporządzenia i wytyczne kierownictwa resortu.

W części trzeciej przedstawiono specyfikę i rezultaty brakowania i niszczenia akt resortowych w okresie funkcjonowania PRL. Zwrócono uwagę na niszczenie dokumentacji dotyczącej poszczególnych środowisk i rodzajów akt, niszczenie dokumentacji w Biurze EO/Biurze "C" MSW oraz wojewódzkich Wydziałach EO/Wydziałach "C" KWMO/SUSW. W części końcowej zawarto dane liczbowe oraz wykresy ukazujące proces niszczenia i stanu akt zasobu archiwalnego Służby Bezpieczeństwa.

Wszystkie trzy zagadnienia starano się zaprezentować syntetycznie, przedstawić dokonania, wskazać nowe obszary badań oraz sformułować wnioski końcowe.

1. Masowe niszczenie dokumentacji organów bezpieczeństwa i PZPR w latach 1989-1990 w świetle doniesień prasowych i ustaleń badaczy

Niszczenie dokumentacji organów bezpieczeństwa PRL posiada swoją bogatą historię, w której wątki kryminalne, polityczne i społeczne przeplatają się nawzajem. W drugiej połowie 1989 r. prasa ujawniła przypadki masowego niszczenia akt Służby Bezpieczeństwa2. Proces niszczenia akt został uruchomiony po wydaniu właściwych rozkazów przez czołowych funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa: gen. Czesława Kiszczaka, gen. Tadeusza Szczygła, gen. Henryka Dankowskiego, gen. Józefa Sasina, gen. Krzysztofa Majchrowskiego, gen. Bogusława Stachurę, a także płk. Zbigniewa Litwina, płk. Stanisława Machnickiego, płk. Kazimierza Piotrowskiego, płk. Jerzego Karpacza i wiele innych osób z kierownictwa resortu3.

Sposób niszczenia akt organów bezpieczeństwa był różny i zależał od lokalnych uwarunkowań. Przebiegał w archiwach, urzędach, jak również w miejscach odosobnionych. Dokumentację palono w dołach, na śmietnikach i w kotłowniach, mielono w niszczarkach, przerabiano na papier toaletowy w fabrykach papieru. W Warszawie spalono, a następnie resztki dokumentów SB zakopano na terenie jednostki MO w Szczęśliwicach, natomiast w fabryce papieru w Konstancinie-Jeziornie systematycznie dokonywano ich przerobu na papier toaletowy4. Dokumenty WUSW z Gdańska zniszczono w Zakładach Celulozy i Papieru w Świeciu5, a także spalono na działkach i wysypiskach śmieci6. W Poznaniu teczki aktowe zmielono w podpoznańskiej Fabryce Papieru w Czerwonaku, a mikrofilmy spalono w kotłowni WUSW7. W Piotrkowie Trybunalskim dokumentację resortu spalono w kotłowni WUSW8. W Toruniu zmielono ją w wyznaczonych do tego pokojach WUSW9. W Katowicach wyrzucono akta na śmietnik, zdając się na służby komunalne10, ale także darto ręcznie i pakowano do worków z przeznaczeniem do późniejszego zniszczenia11. W Krakowie akta służb wojskowych spalono w kotłowni przy ul. Rakowickiej i w Pychowicach, a dokumenty SB w elektrociepłowni w Łęgu12. W Opolu akta resortowe wywożono do przerobu w Zakładach Papierniczych w Krapkowicach13. Prasa rozpisywała się o niszczeniu akt SB w Starachowicach14, Piotrkowie Trybunalskim15, Tomaszowie Mazowieckim16, Bełchatowie17, Radomsku18, Opocznie19 i w wielu innych miejscach. To tylko wybrane przykłady, ponieważ faktycznie i zgodnie z rozkazami proceder miał miejsce we wszystkich urzędach spraw wewnętrznych, w komitetach partyjnych, a także w jednostkach WSW. W środowiskach antykomunistycznych pojawił się nawet pomysł zapobiegania temu procesowi. W tym celu w Gdańsku pod koniec stycznia 1990 r. demonstranci weszli do gmachu KW PZPR i chcieli przerwać palenie dokumentów, ale zostali siłą usunięci przez Oddziały Prewencji MO (dawne ZOMO), a proces palenia kontynuowano20.

Polityczne akcenty procesu niszczenia dokumentacji organów bezpieczeństwa

Ujawnienie procederu masowego niszczenia dokumentów rozbudziło przede wszystkim ogromne emocje społeczne. Dopatrywano się w nich, i słusznie, zacierania śladów zbrodniczej działalności organów bezpieczeństwa totalitarnego państwa oraz niszczenia dowodów powiązań polityków, opozycji solidarnościowej i grup biznesowych ze Służbą Bezpieczeństwa. W swoich wspomnieniach gen. Czesław Kiszczak przywoływał rozmowę z Tadeuszem Mazowieckim na temat tego procederu: "Powiedziałem: Panie premierze, postępujemy zgodnie z przepisami i lepiej będzie, jeżeli niektóre dokumenty zniszczymy. Są w nich rzeczy kompromitujące nie resort i ludzi ze służby bezpieczeństwa, tylko byłą opozycję, wielu waszych kolegów. Może dojść do tragedii"21. Ta wypowiedź przynajmniej w dwóch miejscach była kłamstwem. Po pierwsze, niszczenie akt bezpieki dokonywano z naruszeniem prawa. Po drugie, Kiszczak nie wspomniał, że głównie są niszczone materiały dotyczące bezprawnych działań SB. Wyrażenie troski o los "umoczonych" działaczy opozycji było szczególną ironią z jego strony, ponieważ zachowanie kompromitujących informacji zabezpieczało interesy komunistów w dalszych politycznych rozgrywkach. Dwadzieścia lat później Kiszczak nadal utrwalał legendę poczucia bezpieczeństwa TW osadzonych w obozie "solidarnościowym": "W 1989 roku przychodzili do mnie jako szefa MSW działacze opozycji, którzy byli tajnymi współpracownikami SB, wywiadu i kontrwywiadu. Naciskałem na guzik. Odbierał szef biura, w skład którego wchodziły archiwa. Prosiłem o przyniesienie teczki. Następnie dawałem ją mojemu gościowi. A on na zapleczu gabinetu wrzucał dokumenty do zniszczarki"22. W tej wypowiedzi Kiszczak zwyczajnie kłamał. To była tylko operacyjna inscenizacja w celu wywołania u tajnego współpracownika wrażenia, że po zniszczeniu akt może czuć się bezpieczny. Tymczasem, zgodnie z praktyką postępowania SB w przypadku ważnych dokumentów, przed zniszczeniem akta były utrwalane na mikrofilmach23.

Kierujący w tym czasie Sejmową Komisją Nadzwyczajną do Zbadania Działalności MSW Jan Rokita kierował pisma informujące o tym procederze do premiera Tadeusza Mazowieckiego i przewodniczącego Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego (OKP) Bronisława Geremka24. OKP wezwał po tygodniu rząd do zabezpieczenia materiałów operacyjnych i archiwalnych, ale działania rządu okazały się mało skuteczne. Tadeusz Mazowiecki stał na stanowisku, że to zakres działań Czesława Kiszczaka25. Ostatecznie 19 stycznia 1990 r. Sejmowa Komisja Nadzwyczajna do Zbadania Działalności MSW opracowała Dezyderat nr 1 z pytaniami dotyczącymi personalnej odpowiedzialności za wydanie decyzji o niszczeniu akt SB26. W rezultacie, 31 stycznia 1990 r., minister MSW gen. broni Czesław Kiszczak wydał decyzję nr 1/90, podpisaną w zastępstwie przez gen. dyw. Henryka Dankowskiego, o zakazie niszczenia dokumentacji w resorcie spraw wewnętrznych27. Dzisiaj wiadomo, że akt ten nie ukrócił tego procederu, który trwał w sposób zakamuflowany praktycznie do końca 1990 r. Dla zachowania porządku funkcjonariusze antydatowali jedynie protokoły brakowania. W rezultacie zniszczeniu uległa ogromna część materiałów wytworzonych przez organa bezpieczeństwa PRL. Szacuje się, że w skali całego kraju zniszczono 50-60 proc. materiałów z posiadanego zasobu28.

Wstępnym zbadaniem działalności archiwum resortu spraw wewnętrznych zajęła się także powołana 2 kwietnia 1990 r. przez ministra edukacji narodowej Komisja ds. Zbiorów Archiwalnych MSW. Od połowy kwietnia do końca czerwca 1990 r. komisja badała zasoby archiwalne MSW. Już po pierwszej wizycie w archiwum na Rakowieckiej stwierdziła zniszczenie materiałów po Departamencie IV. Natychmiast zwróciła uwagę na "bezwzględną konieczność" przestrzegania wydanego przez Kiszczaka rozkazu zabraniającego niszczenia dokumentów29.

Prawne aspekty procesu niszczenia dokumentacji organów bezpieczeństwa

Proceder niszczenia dokumentacji został częściowo opisany, szczególnie w wymiarze regionalnym, w materiałach spraw karnych, które prowadzono w latach dziewięćdziesiątych. Materiały te nie zostały jeszcze w całości opracowane naukowo. Doczekały się analizy i publikacji sprawy prowadzone w Katowicach i Piotrkowie Trybunalskim30. Nigdy nie wszczęto oddzielnego śledztwa dotyczącego sprawstwa kierowniczego. Zamiast tego podjęto decyzję, aby jedna ze spraw regionalnych (niszczenie akt w Piotrkowie Trybunalskim) posłużyła jako punkt wyjścia do pociągnięcia do odpowiedzialności generałów Henryka Dankowskiego, Krzysztofa Majchrowskiego i Tadeusza Szczygła. Dnia 21 lipca 1993 r. Sąd Rejonowy w Piotrkowie Trybunalskim umorzył sprawę. Sędzia Jacek Gasiński argumentował umorzenie sprawy tym, że za te popełnione czyny kara nie byłaby wyższa niż dwa lata więzienia, a amnestia z 7 grudnia 1989 r. darowała wszystkie czyny zagrożone karą poniżej dwóch lat. Podejmowane aż do 2007 r., także przez pion śledczy łódzkiego Oddziału IPN, próby ukarania jednak winnych spełzły na niczym31. Również w innym procesie Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy 9 lutego 2000 r. umorzył z powodu przedawnienia sprawę sześciu oficerów oskarżonych o spalenie akt Stołecznego Urzędu Spraw Wewnętrznych na terenie koszar MO w Szczęśliwcach32. Ostatecznie nikt z wyższego kierownictwa SB nie poniósł za to kary. Podobnie było ze sprawą płk. Jana Sosnowskiego i płk. Zenona Ringa. Sąd Rejonowy w Gdańsku umorzył 15 stycznia 1997 r. postępowanie z uwagi na "znikome społeczne niebezpieczeństwo" i chociaż po zażaleniu prokuratury sprawę wznowiono, Sąd Rejonowy w Gdańsku umorzył ją 14 lutego 2000 r., tym razem z uwagi na ustanie karalności przestępstwa z dniem 1 lutego 2000 r.33 Kiedy komunistycznych sprawców osądzali komunistyczni sędziowie, trudno było oczekiwać innych wyroków.

Na fali prowadzonych przez prokuraturę działań do odpowiedzialności prawnej zostali pociągnięci jedynie małoznaczący funkcjonariusze, jak np. w Toruniu Marek Kuczkowski skazany na rok pozbawienia wolności w zwieszeniu na dwa lata34. Brak postępów w prowadzonych śledztwach był rezultatem świadomych działań prokuratury, która na różne sposoby bojkotowała prowadzone dochodzenia poprzez opieszałość, niezabezpieczanie dowodów, odwlekanie przesłuchiwania świadków. Metodą prokuratury było przeciąganie czynności proceduralnych do chwili, aż sprawa ulegnie przedawnieniu.

Bojkotowanie prac i utrudnianie dochodzenia dotknęło także Jana Rokitę podczas prac wspomnianej wyżej Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW:

Posłowie PZPR (za wyjątkiem posła Jana Sroczyńskiego) praktycznie nie podjęli pracy w Komisji, mimo że zostali do niej wybrani [...]. Czwórka czołowych członków komisji z ramienia PZPR, w tym wiceprzewodniczący Stanisław Gabrielski oraz Włodzimierz Cimoszewicz, Janusz Szymański i Marian Janicki, nie przystąpiła przez rok do jakiejkolwiek pracy, po czym w lipcu 1990 roku, bez żadnego uzasadnienia, zrezygnowała z członkostwa w komisji [...]. Podobnie było ze zgłoszonymi wedle zasady parytetu ekspertami z poszczególnych klubów sejmowych. W większości nie mieli oni zamiaru przystąpić do pracy35.

Niepodejmowanie obowiązków oraz bierny opór wielu osób odpowiedzialnych za proces wyjaśnienia działalności SB skutecznie blokował prace komisji.

Przyczyny niechęci prokuratury do prowadzenia spraw dotyczących niszczenia materiałów archiwalnych SB tłumaczył prokurator Kazimierz Radomski z Departamentu Prokuratury w Ministerstwie Sprawiedliwości: "Można było oskarżyć o przestępstwo wszystkich tych, którzy niszczyli dokumenty [...]. Ale w Polsce jest 49 wojewódzkich urzędów [...]. Jeżeli mielibyśmy objąć śledztwem wszystkich, to trzeba byłoby przesłuchać około 20 tysięcy osób"36. Innymi słowy niszczenie akt było łamaniem prawa, ale prokuratura stała na stanowisku, że z powodu dużej liczby osób popełniających to przestępstwo ściganie winnych należy sobie odpuścić. W wielu przypadkach także weryfikacja funkcjonariuszy w tym okresie była pozorowana, np. sześć osób niszczących akta SB w Poznaniu zostało pozytywnie zaopiniowanych do pracy w strukturach policyjnych niepodległej Polski37.

Wpływ niszczenia i przywłaszczania dokumentów na postulaty lustracji

Brak wielu dokumentów w archiwach nie oznaczał do końca, że zostały zniszczone. Praktyką funkcjonariuszy b. MSW było przywłaszczanie sobie dokumentów i składanie ich w bezpiecznych miejscach38, także w domach prywatnych, czego przykładem jest sam gen. Czesław Kiszczak39. Dokumenty znajdowano także u innych funkcjonariuszy, np. w marcu 1993 r. znaleziono 54 mikrofisze u mjr. Jerzego Frączkowskiego. Nazywano to "prywatną strategią przetrwania"40. Dokumenty trafiały prawdopodobnie także w ręce obcych służb, np. 4 grudnia 1989 r. z gmachu Prokuratury Generalnej przy Krakowskim Przedmieściu wyniesiono kartony o nieznanej zawartości i zapakowano do furgonetki o znakach rejestracyjnych armii sowieckiej41. Innym wydarzeniem wskazującym na przekazywanie materiałów archiwalnych w ręce służb sowieckich był dokument z informacją o planowanej w lipcu 1989 r. wizycie w Moskwie dyrektora Biura "C" MSW Kazimierza Piotrowskiego. Wnosił on o paszport dyplomatyczny i spowodowanie zwolnienia od odprawy celnej. Co wywoził dyrektor archiwum organów bezpieczeństwa PRL do Moskwy, czego nie powinny kontrolować służby celne? Wszystko wskazuje, że były to dokumenty i mikrofilmy42.

Zapalczywość funkcjonariuszy w paleniu akt, determinacja prokuratury w uchylaniu się od prowadzenia w tej kwestii dochodzeń, przeciąganie procesów i praktyka umarzania spraw sądowych przez organa sprawiedliwości miały swoje uzasadnienie polityczne. PRL zbudowano na łamaniu prawa. Ponieważ winni nie chcieli ponieść odpowiedzialności, wybrano drogę zniszczenia dowodów, aby ratować siebie, rodziny, interesy. Przywłaszczano natomiast te materiały, które stanowiły kartę przetargową w procesie rozwijania działalności gospodarczej w nowych warunkach ekonomicznych. Używano ich także do szantażu umożliwiającego grabież majątku państwowego. Rosnąca w społeczeństwie i obozie "solidarnościowym" świadomość czemu służy niszczenie akt doprowadziła do sformułowania postulatów przeprowadzenia lustracji i ujawnienia osób będących w latach 1945-1990 współpracownikami UB i SB43.

Wykonując Uchwałę Sejmu RP z dnia 28 maja 1992 r. o udzieleniu pełnej informacji na temat urzędników państwowych będących współpracownikami UB i SB w latach 1945-199044, ustalono klucz, w myśl którego usuwano z archiwum pewne obszary informacji. Likwidowano głównie: dokumenty dotyczące ludzi i środowisk bezpośrednio związanych z kontraktem Okrągłego Stołu (tzw. konstruktywna opozycja); materiały mogące doprowadzić na ślad wartościowej agentury uplasowanej wysoko w strukturach opozycji; materiały dotyczące spraw szczególnie kompromitujących dla dawnego kierownictwa MSW i PRL, świadczące o ich przestępczej działalności; dokumenty z akt personalnych funkcjonariuszy MSW, które mogłyby uchodzić za kompromitujące w oczach nowego kierownictwa45. Ale to tylko niektóre z kierunków.

Motywem zniszczenia akt SB było nie tylko zatarcie przeszłości funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i tajnych współpracowników w celu uniknięcia odpowiedzialności za bezprawne działania. Głównym celem było przechwycenie władzy politycznej w Polsce i przejęcie dóbr gospodarczych w procesie rabunkowej prywatyzacji. Do tego komunistom potrzebne było odcięcie od przestępczej przeszłości, utworzenie większości w Sejmie i zablokowanie lustracji oraz zachowanie najważniejszych materiałów kompromitujących opozycję. Na tym etapie ich wysiłki zostały uwieńczone powodzeniem. 4 czerwca 1992 r. Lech Wałęsa, obawiając się także ujawnienia swojej agenturalnej przeszłości, zebrał koalicję większości, która odwołała rząd Jana Olszewskiego. Lustracja została zablokowana46.

Determinacja funkcjonariuszy w zacieraniu śladów skutkowała kryminalizacją ich działań i zaognieniem relacji społecznych. Dziennikarze i osoby próbujące wyjaśnić zawartość niszczonych dokumentów albo próbujące je ratować narażone były na ataki, zastraszenie i dyskredytację47. Dziennikarz śledczy "Gazety Wyborczej" redaktor Jerzy Jachowicz otrzymywał pogróżki, a kiedy im nie uległ, tzw. nieznani sprawcy podpalili mu mieszkanie. W pożarze zginęła żona dziennikarza, a on sam cudem przeżył48.

Zakres i charakterystyczne cechy masowego procesu niszczenia akt Służby Bezpieczeństwa

Prowadzone już na podstawie materiałów zachowanych w Archiwum IPN wiele lat później badania archiwistów i historyków, dotyczące niszczenia akt SB w latach 1989-1990, uzupełniają ten obraz konkretnymi i szczegółowymi informacjami.

Zaczynając od Biura "C" w Warszawie, w sprawozdaniu rocznym Wy­dzia­łu II (dokumentacja operacyjna) zapisano, że w 1989 r. wybrakowano tylko 1059 spraw. To nieprawdziwe dane. Brak informacji o liczbie akt na koniec 1989 r. wskazuje, że zatajając faktyczny stan akt-spraw w archiwum, chciano ukryć skalę przeprowadzonych zniszczeń. Przypuszczenie to potwierdza fakt, iż tylko w styczniu 1990 r., także wg niepełnych danych, zniszczono 2104 sprawy, głównie teczki personalne TW i teczki pracy TW49. Na podstawie decyzji dyr. Biura "C" MSW Kazimierza Piotrowskiego z 19 stycznia 1990 r. w Wydziale I Biura "C" dokonano zniszczeń w zakresie ewidencji czynnych zainteresowań operacyjnych SB i MO, w zakresie ewidencji kleru rzymskokatolickiego i w zakresie pracy kancelaryjnej50. Wiadomo, że proces zniszczenia w Biurze "C" objął kartoteki w Wydziale III Biura "C". Ustalono, że z Kartoteki Ogólnoinformacyjnej (KOI) zniszczono około 55 tys. kart; z kartoteki księży katolickich 27 612 kart (54 proc. kartoteki); z kartoteki pseudonimowej TW blisko 11 tys. kart (ponad 40 proc. kartoteki); "kartoteka 560" (dotycząca posłów i senatorów) zaginęła51. Natomiast wiosną 1990 r. wyrejestrowano i przygotowano już do zniszczenia kolejnych 470 tys. kart, które na szczęście udało się uratować. Wiadomo, że w 1987 r. stan KOI wynosił 3,1 mln kart, w październiku 1990 r. 2,5 mln kart, łącznie z kartoteką odtworzeniową52.

Proces niszczenia akt przebiegał także w poszczególnych departamentach. Kierownictwu Departamentu I (zajmującego się wywiadem PRL) zależało na zniszczeniu całej dokumentacji i zatarciu śladów prowadzenia wywiadu wobec osób, środowisk i instytucji polonijnych działających za granicą (m.in. opozycji politycznej), rządu londyńskiego, Radia Wolna Europa. Zniszczenia przeprowadzili funkcjonariusze na ustne polecenie zastępcy dyrektora Departamentu I płk. Stanisława Lesiuka. Liczbę zniszczonych dokumentów Departamentu I można jedynie porównać do "czystek" akt przeprowadzonych w Departamencie IV, czyli ponad 90 proc.53 Dokumentację niszczono w maszynach przez całą wiosnę aż do lata 1990 r. Z Departamentu I MSW zachowały się protokoły brakowania spraw i dokumentacji operacyjnej wszystkich Wydziałów z lat 1989-1990. Większość oficerów podpisujących się na protokołach nie uczestniczyła w procesie ich fizycznego zniszczenia. To wskazuje, że jakaś część dokumentacji mogła być wyniesiona poza siedzibę resortu54.

W przypadku Departamentu IV (zajmującego się Kościołem i związkami wyznaniowymi) doszło do zniszczenia prawie wszystkich materiałów. Według wersji powtarzanej przez przedstawicieli MSW za przyczyny procesu niszczenia uznano: ustanie przydatności teczek; brak znaczenia historycznego, naukowego, prawnego i archiwalnego; braki kadrowe w pionie IV; konstruktywność dialogu między państwem a Kościołem oraz państwem a Watykanem; motywy natury społecznej i moralnej; pozytywne przewartościowania w postawach zdecydowanej większości księży; względy polityczne i operacyjne, a także żeby w przyszłości nie mogły (teczki) być przedmiotem konfliktu między państwem a Kościołem55.

O ile zacieranie śladów działalności SB polegało także na sporządzaniu protokołów brakowania w taki sposób, aby na podstawie zachowanych zapisów nikt nie zorientował się, co zostało zniszczone, o tyle w przypadku Departamentu IV funkcjonariusze byli upominani, aby protokoły brakowania TEOK sporządzać zgodnie z wymogami instrukcji archiwalnej (niektóre protokoły cofano w celu uzupełnienia). Można przypuszczać, że liczono się z tym, iż ktoś będzie je przeglądał. Staranność rejestrowania procesu brakowania i niszczenia TEOK i TEOP dopuszcza możliwość wcześniejszych uzgodnień MSW w tej kwestii ze stroną kościelną. Niestety, badanie tego tropu, z powodu braku bliższych źródeł, jest utrudnione. Prawdopodobieństwo takich rozmów wynikało z natury samego zagadnienia56. W teczkach TEOK znajdowały się materiały kompromitujące duchownych. Dodatkową kwestią oczekującą wyjaśnienia, która pojawia się przy okazji niszczenia materiałów po Departamencie IV, są związki tego departamentu z KGB. Związek Sowiecki był zainteresowany głęboką penetracją środowiska kościelnego z uwagi na możliwość zbudowania w nim siatki szpiegowskiej sięgającej Watykanu. To otwiera drogę do kolejnych spekulacji: "W procesie niszczenia akt dokonano zamazania śladów, ale do końca nie wiadomo, co próbowano zataić: czy bezprawne działania SB, czy kompromitujące fakty z życia Kościoła, czy stworzenie siatki agenturalnej w polskim Kościele i w Watykanie. Prawdopodobnie były to wszystkie trzy ślady"57. Pomimo tak rozlegle dokumentowanego wybrakowania dokumentów należy wątpić w ich zupełne zniszczenie. Niewykluczone, że najcenniejsze materiały Departamentu IV znajdują się w archiwach rosyjskich58.

W Departamencie V w Wydziale III (przeciwdziałanie Solidarności) od sierpnia 1989 r. trwało niszczenie dokumentacji dotyczącej tego związku zawodowego. Badania wykazały, że brakowania rozpoczęto w sierpniu 1989 r. i przebiegały one zgodnie z wcześniej przyjętym planem. Decyzja nr 1/90 z dnia 31 stycznia 1990 r., wydana przez gen. Czesława Kiszczaka, nie miała na nie wpływu, ponieważ została wydana za późno. W tym czasie było już wiadomo, że proces niszczenia najważniejszej dokumentacji został zakończony59. Niszczenie akt Solidarności znalazło odbicie w procesach przeciwko generałom Dankowskiemu, Majchrowskiemu i Szczygłowi60.

Niszczenie dokumentów Biura Studiów SB rozpoczęto już w 1988 r. i zakończono w 1989 r., zatem zdążono pozbyć się tego, co chciano. Cały ten proces nie został jeszcze wystarczająco zbadany i opisany61.

Zniszczenia nie ominęły także esbeckich systemów komputerowych. Należał do nich Zintegrowany System Kartotek Operacyjnych (ZSKO62). Zbiór "K", w którym zapisano najistotniejsze informacje, zawierał 31 października 1989 r. 865 679 rekordów. 26 stycznia 1990 r. osiągnął liczbę 926 617 rekordów, natomiast stan na dzień 15 listopada 1990 r. wyniósł tylko 855 636 rekordów. Zatem w okresie od stycznia do listopada, wbrew decyzji nr 1/90, "niewidzialna ręka" usunęła 70 981 rekordów63.

Niszczenie akt miało miejsce także w wojewódzkich urzędach spraw wewnętrznych. Dokładnie opisano liczbę i sposób niszczenia akt w WUSW w Gdańsku. W procesie ustalania zakresu zniszczeń zastosowano najprostszą metodę, sporządzając spis nieodnalezionych dokumentów. Okazało się, że były to głównie akta czynnych zainteresowań operacyjnych, dzienniki archiwalne, księgi inwentarzowe, skorowidze rzeczowe, kartoteki, księgi protokołów akt zniszczonych, materiały dotyczące osób internowanych, księgi ewidencji akt udostępnionych i wypożyczonych, a także mikrofilmy i dyskietki. Zniszczenia sięgały powyżej 90 proc. Udało się ustalić także stan zniszczeń w RUSW w Gdyni, Starogardzie Gdańskim, Tczewie, Pruszczu Gdańskim, Pucku, Kartuzach, Wejherowie, Kościerzynie. We wszystkich wymienionych jednostkach terenowych zniszczenia akt czynnych zainteresowań operacyjnych sięgnęły niemal 100 proc. Z powodu braku źródeł nie można prowadzić wiarygodnych badań nad niszczeniem akt w resorcie w latach wcześniejszych. Na uwagę zasługuje rozwinięcie wątku braku poniesienia odpowiedzialności przez funkcjonariuszy SB za proces zniszczenia akt64.

W WUSW w Poznaniu udało się ustalić zaledwie niektóre ze zniszczeń, w tym w Wydziałach "W", IV i VI poznańskiej SB. Wiadomo, że zniszczono 230 akt Wydziału IV (do większości z nich usunięto karty z KOI) oraz dokumenty dotyczące związków wyznaniowych. W październiku 1989 r. zniszczono 610 TEOK, 123 sprawy SOR, 10 spraw obiektowych. Podkreślono trudności w opisie zagadnienia, w tym brak wiarygodnych materiałów źródłowych. Stwierdzono konieczność kontynuowania badań65. Przy okazji niszczenia zwrócono także uwagę na prowadzone wcześniej badania odnoszące się do stanu zachowania materiałów archiwalnych dotyczących środowiska naukowego Poznania66.

We Wrocławiu starano się zachować pozory praworządności prowadzonych zniszczeń. Powoływano trzyosobowe komisje, w skład których wchodzili funkcjonariusze Sekcji 3 Wydziału "C" WUSW odpowiedzialni za archiwum. Komisja podpisywała się pod protokołem brakowania akt, który następnie zatwierdzał jej przewodniczący. Tym samym wydawano zgodę na brakowanie materiałów. Ze względu na znaczną liczbę dokumentów przeznaczonych do zniszczenia nie nadążano ze sporządzaniem odpowiednich protokołów. Dlatego w wielu przypadkach nie zachowano nawet pozorów postępowania zgodnego z prawem. Do uchybień proceduralnych należało m.in. pominięcie kategorii archiwalnej akt przeznaczonych do brakowania, co pozwalało ukryć fakt niszczenia dokumentacji kategorii "A". Największe zniszczenia odnotowano na koniec 1989 r. i na początku 1990 r., kiedy to w Bardeckich Zakładach Papierniczych zniszczono 16 ton akt wrocławskiego WUSW67.

Działania związane z likwidacją dokumentacji WUSW w Łodzi były starannie przemyślane. Zniszczono 87 proc. teczek wyeliminowanych TW, 83 proc. spraw operacyjnych, 61 proc. spraw śledczych, 98 proc. spraw obiektowych. Nie zachowano żadnych protokołów brakowania materiałów z tego okresu. Zostały one również wybrakowane i zniszczone, co odnotowano w innym zachowanym protokole. Równocześnie przez cały okres 1989-1990, w którym masowo niszczono dokumentację SB, kierownictwo resortu bezpieczeństwa podtrzymywało stanowisko, że w resorcie nie prowadzi się masowego niszczenia dokumentacji, a ujawnione przypadki są odosobnione68.

Bardzo szczegółowo opisano brakowanie i niszczenie w tym okresie akt SB w WUSW w Opolu i w rejonowych urzędach SW w województwie opolskim. W 1989 r. w WUSW w Opolu zniszczono 14 258 różnego rodzaju spraw operacyjnych. Ustalono także, że akta brakowano tam nadal aż do maja 1990 r. i prawdopodobnie zniszczono w tym czasie 1845 spraw (tyle akt brakowało w zasobie). Zauważono, że w procesie brakowania nie przestrzegano okresu przechowywania akt, brakowano akta z kategorią "A", stwierdzono pośpiech w dokonywaniu brakowań i zniszczeń, niektóre istotne materiały zniszczono bez sporządzania protokołu, a dokumentacja operacyjna była niejednokrotnie wynoszona poza teren obiektu resortu spraw wewnętrznych. Nawet brakowanie materiałów administracyjnych prowadzono z rozmysłem i drobiazgowością. Nie zachowano w nich (pozostawiając mniej ważne) dokumentów sprawozdawczych wszystkich pionów operacyjnych opolskiej SB z lat 1971-1990, które powinny być przechowywane przez 50 lat69.

W krakowskim WUSW zachowały się protokoły brakowania z jesieni 1989 r. o objętości kilkuset kart. Wynika z nich, że brakowania przebiegały codziennie z dużą intensywnością. Zniszczono w nich m.in. materiały z podsłuchów telefonicznych i pokojowych, różnego rodzaju pisma z lat wcześniejszych, dokumentację Wydziału "T", dokumentację funduszu operacyjnego, materiały osobowych źródeł informacji (OZI)70. Szczególnym aspektem tego procesu było "odzyskiwanie" w okresie od grudnia 1989 do stycznia 1990 r. przez WUSW w Krakowie materiałów SB z archiwów PZPR oraz rad narodowych ­różnych szczebli71.

W woj. piotrkowskim od września 1989 r. zniszczono m.in. około czterystu TEOK i TEOP pochodzących zarówno z tamtejszego WUSW, jak i podległych mu struktur rejonowych. Proces "odchudzania" został zakończony w grudniu 1989 r., a wkrótce rozpoczął się kolejny etap zniszczeń, przeprowadzony w drugiej połowie stycznia 1990 r., kiedy zniszczono również protokoły brakowania sporządzane jesienią poprzedniego roku. We wnioskach sformułowanych po zakończeniu dochodzenia prowadzonego przez Biuro Śledcze MSW znalazła się opinia, że obawy ujawnienia sieci agenturalnej SB "znajdowały realne uzasadnienie", a ponadto mogłoby dojść do naruszenia tajemnicy państwowej72.

"Porządkowanie" spraw po kończącej działalność SB miało miejsce w WUSW w Radomiu. W archiwum tamtejszego Wydziału "C" odnaleziono protokoły brakowania funduszu operacyjnego. W protokole z września 1989 r. odnotowano wybrakowanie i zniszczenie serii dokumentów funduszu "O", począwszy od 1981 r. Nie podano w nim podstawy prawnej, w oparciu o którą niszczono dokumenty, ani kategorii określającej okres ich przechowywania73.

Badania prowadzone nad zniszczeniem dokumentów SB w latach 1989-1990 doprowadziły badaczy do ujawnienia nadzoru KGB nad niszczeniem akt Stasi. To odkrycie zainspirowało do sformułowania kolejnego zagadnienia badawczego, jakim było podjęcie badań nad niszczeniem dokumentacji aktowej w państwach bloku socjalistycznego74.

Niszczenie dokumentacji Głównego Zarządu Informacji i Wojskowej Służby Wewnętrznej

Niszczenie cennych materiałów archiwalnych odbywało się w tym okresie, a nawet później, także w archiwach wojskowych organów bezpieczeństwa. Proces ten był mniej znany opinii publicznej. Jeszcze w 1988 r. ówczesny szef WSW gen. Edmund Buła wydał rozkaz skopiowania tajnych akt, które po sfilmowaniu przekazał wojskowym służbom ZSRS - GRU, a następnie nakazał je zniszczyć75. Miało to miejsce jeszcze przed rozpoczęciem operacji niszczenia dokumentów SB. Jednocześnie od czerwca 1986 r. prowadzono brakowania akt rozpracowań operacyjnych w zespole E-2 (21 września 1989 r. wybrakowano w nim 9053 jednostki aktowe) oraz w zespole akt ZS (ewidencja operacyjna, materiały operacyjne, karty operacyjne). W wyniku tych działań 23 kwietnia 1990 r. zniszczono materiały dotyczące 5244 osób76.

Kiedy w listopadzie 1989 r. było wiadomo, że WSW zostanie przeformowana, gen. Buła wydał ustny rozkaz wybrakowania większości akt wytworzonych przez Informację Wojskową i WSW. Realizację tego zadania nadzorował szef Wydziału III Zarządu V Szefostwa WSW płk Mieczysław Kacprzyk. Akcją niszczenia dokumentów kierował od 8 listopada 1989 r. ppłk Stanisław Główka i płk w st. spocz. Bolesław Kłosowicz (miał on wydać rozkaz antydatowania protokołów brakowania nawet do roku 1984). Do zespołu miesiąc później (8 grudnia 1989 r.) włączono mjr. Ireneusza Dąbrowskiego, a od 30 stycznia 1990 r. ppłk. Franciszka Sznajdera. Zespół miał zakończyć pracę w marcu 1990 r., ostatecznie termin ten przedłużono do maja tego roku77. Ogółem wydzielono do zniszczenia 20 351 jednostek aktowych, w tym 6782 teczki akt GZI WP. Było to około 77 proc. ogółu zasobu przechowywanego w Mińsku Mazowieckim (z czego 84 proc. stanowiły akta GZI). Wydzielone akta zostały spalone w lutym i w marcu w kotłowni Ośrodka Szkolenia WSW w Mińsku Mazowieckim78.

27 stycznia 1990 r. podczas odprawy szefów Zarządów Okręgów Wojskowych i Rodzajów Sił Zbrojnych gen. Buła wydał polecenie zniszczenia teczek personalnych i teczek pracy tajnych współpracowników. Argumentował to potrzebą zabezpieczenia ich przed dostępem osób nieuprawnionych. Polecenia zniszczenia miano przekazywać tylko w formie ustnej. Konsekwentnie, także w styczniu, Zarząd Szefostwa WSW wycofywał z Biura "C" MSW kartoteki dotyczące rejestracji czynnych współpracowników i spraw operacyjnych. Obawiano się dekonspiracji sieci agenturalnej umieszczonej w NSZZ "Solidarność". W rezultacie rozpoczęto akcję niszczenia akt, która powoli stawała się coraz głoś­niejsza. W związku z tym 10 kwietnia 1990 r. powołano zespół do wydzielenia materiałów Informacji Wojskowej do przekazania do Centralnego Archiwum Wojskowego79.

Pod koniec lipca "Gazeta Wyborcza" doniosła o niszczeniu akt w WSW. Informacja o procederze dotarła jednocześnie do kierownictwa MON. W rezultacie 26 lipca 1990 r. szef Sztabu Generalnego WP gen. Józef Użycki wydał zarządzenie, podpisane w zastępstwie przez gen. dyw. Henryka Szumskiego, zabraniające niszczenia dokumentów w Siłach Zbrojnych. W tym samym dniu powołano zespół do zbadania przyczyn, okoliczności i skutków niszczenia dokumentów przechowywanych w archiwum Szefostwa WSW. Kontrola trwała od 30 lipca do 6 sierpnia. Komisja stwierdziła zniszczenie 20 351 teczek (spośród 26 350), w tym 6782 teczki organów Informacji Wojskowej. Stwierdzono, że fałszowano przy tym protokoły, wpisując jako rok zniszczenia 1984 zamiast 1990. Stwierdzono także nieprawidłowości w trakcie selekcji, brakowania i niszczenia materiałów. Komisja wskazała winnych i 19 listopada 1990 r. rozpoczął się proces trwający sześć lat. Skazano sześć osób na kary więzienia w zawieszeniu, a jedną uniewinniono80.

Podobnie niszczono dokumenty w archiwum WSW w Warszawie przy ul. Oczki i w archiwach okręgów wojskowych. Nieprzypadkowo największych zniszczeń dokonano w archiwum WSW Śląskiego Okręgu Wojskowego we Wrocławiu i Opolu, gdzie można było się spodziewać najbliższych kontaktów z GRU i KGB jednostek stacjonujących na Dolnym Śląsku. Zakres zniszczeń dotyczył materiałów posiadających wieczystą kategorię przechowywania, co stwierdziła komisja badająca na miejscu zakres: "zniszczenie książki inwentarzowej, dzienników i akt spraw do 1988 roku [...], zniszczono nawet protokoły zniszczeń [...], niszczono teczki kontrolne do 1990 roku"81. Niszczono materiały z rozpracowań członków Solidarności i ich zatrzymań podczas stanu wojennego, a także akta dokumentujące wspólne działania Głównego Zarządu Politycznego i WSW mające na celu upokorzenie alumnów wcielonych do wojska. Celowo zniszczono dokumentację dotyczącą rozpracowania podziemia niepodległościowego po 1945 r.82

Piszący o niszczeniu dokumentów Jerzy Jachowicz podał informację o zniszczeniu ponad 40 tys. teczek, w tym m.in.: byłego Zarządu WSW i Informacji Wojskowej KBW oraz WOP-u z czasów walki z podziemiem; Zarządu Politycznego WSW i Centralnego Zarządu Sądownictwa Wojskowego; Szkoły Kadetów; 180 tys. rejestrów tajnych współpracowników kontrwywiadu wojskowego z lat 1945-1988; korespondencję między władzami polskimi a NKWD i KGB; komplet materiałów dotyczących walki kontrwywiadu wojskowego z Solidarnością w latach 1980-198883.

Opublikowany 16 lutego 2007 r. Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67 ust. 1 pkt 1 - 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. "Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz o Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawy o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego" oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej potwierdził znane już fakty i ustalenia. Wskazano w nim, że "pod pretekstem restrukturyzacji WSW na polecenie i pod nadzorem szefostwa WSW oraz z własnej inicjatywy dokonano totalnych niszczeń zasobów"84.

Według Komisji największe zniszczenia miały miejsce w Zarządzie WSW ŚOW, za co odpowiedzialność ponosił b. szef Zarządu WSW ŚOW płk Stanisław Torebko. Zniszczeniu uległy materiały o wartości historycznej, m.in. dokumenty Głównego Zarządu Informacji oraz materiały kompromitujące pracowników Najwyższego Sądu Wojskowego i Naczelnej Prokuratury Wojskowej z okresu od 1 września 1946 do 31 grudnia 1947 r. Komisja stwierdziła wiele wypadków zniszczenia akt operacyjnych z ostatniego dziesięciolecia, przydatnych w dalszej działalności kontrwywiadu wojskowego. Zdarzały się przypadki niszczenia dokumentów po terminie wydania zarządzenia szefa Sztabu Generalnego z dnia 26 lipca 1990 r. zabraniającego ich niszczenia w siłach zbrojnych. Niszczenie akt bieżącej działalności spowodowane było angażowaniem kontrwywiadu wojskowego do rozpracowania opozycji politycznej. Odnośnie do materiałów archiwalnych stwierdzono, iż w procesie ich niszczenia mogło wystąpić zacieranie śladów kompromitujących działalność organów byłego Głównego Zarządu Informacji i WSW85.

Niszczenie dokumentów w organach WSW na masową skalę w latach 1989-1990 miało charakter celowy, zaplanowany i zostało szybko przeprowadzone. Oficerowie wyznaczeni do tych działań wiedzieli, co mają zniszczyć. Najczęściej niszczono dokumenty świadczące o metodach represji stosowanych zarówno przez GZI, jak i WSW86.

Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

Materiały archiwalne wytworzone przez struktury partii komunistycznej nie były dokumentami organów bezpieczeństwa. PZPR pozostawała jednak kierowniczą siłą w PRL z monopolem totalitarnej władzy, podejmowała decyzje polityczne realizowane przez rząd i podległe mu jednostki administracji państwowej, a także wojsko i organy bezpieczeństwa. Większość funkcjonariuszy SB należała do PZPR. Wzajemna współpraca oraz drożny kanał informacyjny pomiędzy partią a służbami skutkował tym, że pewna część dokumentacji wytworzonej w PZPR i złożonej w archiwach partyjnych zawierała materiały kompromitujące osoby z najwyższych gremiów - rządowych, partyjnych, wojskowych i służb. Dlatego przynajmniej w ogólnych zarysach należy wspomnieć o procesie niszczenia akt, który zachodził w strukturach partyjnych87.

Jeszcze przed XI Zjazdem PZPR pracownicy poszczególnych komitetów wojewódzkich "spontanicznie" niszczyli dokumentację partii. Samorozwiązanie PZPR nastąpiło 29 stycznia 1990 r., ale ukryty proceder niszczenia akt trwał do marca 1990 r. Pierwsze doniesienia ukazały się w prasie już z końcem stycznia 1990 r. i pojawiały się w następnych miesiącach. Wynikało z nich, że natężenie nielegalnego niszczenia akt partyjnych wzrosło w tygodniu poprzedzającym XI Zjazd PZPR oraz tuż po nim - w lutym 1990 r. Ponieważ nie było wiadomo co niszczono, prasa pisała ogólnie o niszczeniu dokumentów, teczek akt, archiwów partyjnych. W 1990 r. udało się ustalić następujące przypadki zniszczeń dokumentacji partyjnej: w archiwum b. Komitetu Warszawskiego PZPR akta pocięto88; w kotłowni w Kraśniku spalono materiały lubelskiego KW PZPR89; na łęgach wiślanych spalono akta Komitetu Krakowskiego PZPR90; w bazie Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Okalińcu spalono dokumenty KW PZPR w Pile91; w miejskiej kotłowni w Gdyni spalono akta tamtejszego Komitetu Miejskiego PZPR92; w kotłowni Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku spalono tamtejsze akta93; w kotłowni Słupskiej Fabryki Mebli spalono tajne akta KW PZPR w Słupsku94; w budynku komitetu miejskiego w Tarnowie zmielono akta tamtejszego komitetu95; we Wrocławiu część dokumentacji partyjnej wrzucono do Odry96; na wysypisku śmieci w Białymstoku palono akta miejscowego komitetu wojewódzkiego partii97; w Lublinie spalono dokumentację KW PZPR na jednej z posesji98; w Częstochowie działacze Solidarności zatrzymali ciężarówkę wywożącą akta partyjne do spalenia, ale nie wiadomo, ile dokumentów zniszczono wcześniej99; akta PZPR i SB niszczono w Myszkowskich Zakładach Papierniczych100; do skupu makulatury w Lublinie przywieziono kilka ton dokumentacji partyjnej z Olsztyna101; w Poznaniu część akt KW PZPR spalono w kotłowni Komitetu, część wywieziono na wysypisko śmieci przy ul. ­Chemicznej (od 20 do 30 proc. zasobu), a resztę przetransportowano do papierni w ­Czerwonaku102; na terenie jednostki wojskowej w Jelitkowie od listopada 1989 r. palono akta Komitetu Dzielnicowego Gdańsk-Wrzeszcz103; spalono dokumenty partyjne Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Starogardzie Gdańskim104. Ponadto udało się ustalić, że zostały zniszczone akta Krakowskiego Wydawnictwa Prasowego (część partyjnego koncernu RSW "Prasa-Książka-Ruch"), wśród których była dokumentacja z weryfikacji około 300 dziennikarzy w stanie wojennym105. Stwierdzono także braki, które mogły być skutkiem nie tylko zniszczenia, co przywłaszczenia akt. W Toruniu w toku przejmowania dokumentacji znaleziono puste teczki akt tajnych106.

Jednym z niewielu komitetów wojewódzkich PZPR w kraju, w którym miano nie odnotować zniszczeń materiałów archiwalnych, było archiwum KW PZPR w Koszalinie107. Niektóre archiwa państwowe, jak np. w Katowicach108 i w Łodzi109, informowały, że przejęły akta PZPR w komplecie i bez uszczerbku. Niewykluczone jednak, że najważniejsze materiały udało się zniszczyć wcześniej w tajemnicy.

Szczególnym przypadkiem okazało się zniszczenie stenogramów protokołów posiedzeń Biura Politycznego Komitetu Centralnego PZPR z lat 1982-1989, tzw. archiwum pierwszych sekretarzy. Przez jakiś czas nie można było zlokalizować miejsca ich przechowywania. Ostatecznie okazało się, że w lipcu 1989 r. I sekretarz KC PZPR gen. Wojciech Jaruzelski nakazał wyłączyć je z zasobu archiwum KC PZPR i przekazać do Kancelarii Tajnej Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a następnie w grudniu tego roku wydał gen. Czesławowi Kiszczakowi ustne polecenie ich zniszczenia. Materiały zniszczono pod koniec grudnia w fabryce papieru w Konstancinie-Jeziornie. Ocalały tylko nieliczne fragmenty. Opinia publiczna dowiedziała się o tym dopiero na przełomie kwietnia-maja 1992 r.110, a po wielu latach przebieg całej akcji ujawnił prof. Antoni Dudek111. Wiele lat później zamierzano zniszczyć także akta organizacji młodzieżowych podporządkowanych PZPR. W maju 2010 r. w budynku kotłowni byłego ośrodka szkoleniowego ZSMP w Otwocku znaleziono karty działaczy młodzieżowych z lat pięćdziesiątych XX w.112

Trudno było w 1990 r. ustalić zawartość zniszczonej dokumentacji. Dziennikarze piszący o tym procederze rzadko wypowiadali się o treści dokumentów, do których przecież nie mieli bezpośredniego dostępu. Pewne informacje można było uzyskać jedynie z ocalałych nadpalonych fragmentów. Ustalenia prasowe donosiły o następujących rodzajach niszczonej dokumentacji: listy członków partii; raporty kasowe; wytyczne do współpracy podstawowych organizacji partyjnych z branżowymi związkami zawodowymi; oceny nastrojów po stanie wojennym; informacje o postawach członków partii; współpraca z ZSL i SD; teczki osobowe członków partii; działalność struktur NSZZ "Solidarność"; współpraca komitetów partyjnych z SB i WUSW; wybory do Sejmu w 1985 i 1989 r.; wizyty Jana Pawła II; działalność niektórych duchownych; akta tajne; plany działalności; bliżej nieokreślone rejestry; akta personalne członków organizacji młodzieżowych z lat pięćdziesiątych. To oczywiście tylko wierzchołek góry lodowej. Wydaje się, że w akcji likwidacyjnej starano się pozbyć dokumentacji ukazującej związki partii z organami bezpieczeństwa, informacje dotyczące Solidarności, materiały o charakterze ewidencyjnym113. Pozostałe zniszczone dokumenty można ustalić jedynie na podstawie braków występujących w dokumentacji archiwalnej.

Państwowa służba archiwalna stała na stanowisku, że niszczenie akt MSW i PZPR było niezgodne z prawem, szczególnie z ustawą o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach114. Na początku 1990 r. podjęto pewne kroki zapobiegawcze, a także konkretne działania zmierzające do przejęcia archiwum b. KW PZPR w Gdańsku115, ale nie wydano decyzji, która jednoznacznie nakazywałaby przejęcie akt PZPR w całym kraju. Większość dyrektorów archiwów państwowych przyjęła postawę bierną, jak np. w Kielcach, gdzie pomimo sugestii pracowników nic w tej kwestii nie zrobiono116. Oczekiwanie na odgórne decyzje sprawiało, że proceder niszczenia akt trwał nadal. W tej sprawie protestowały środowiska "solidarnościowe". Dnia 6 lutego 1990 r. Krajowa Komisja Koordynacyjna Pracowników Archiwów Państwowych NSZZ "Solidarność" wezwała organy państwowe do ochrony akt MSW i PZPR oraz postulowała nadzór państwowy nad aktami MSW, MON i MSZ117. Podobne postulaty, oficjalne stanowiska, apele wysuwano w Lublinie, Warszawie, Bydgoszczy, we Wrocławiu118. Apele te popierała opinia publiczna, co potwierdzają publikowane w "Gazecie Wyborczej" listy czytelników119. 1 marca 1990 r. w Warszawie odbyła się nawet manifestacja pod hasłem: "Komuniści nie palcie dowodów waszych zbrodni"120. Postulaty zatrzymania procesu zniszczenia płynęły także z polskich ośrodków polonijnych, w tym Zarządu Głównego Koła byłych Żołnierzy Armii Krajowej w Londynie121.

Ostatecznie podjęto działania, które zmierzały do prawnego uregulowania przejęcia archiwów PZPR przez państwo. Powołana 23 stycznia 1990 r. przez Sejm Komisja Rządowa do spraw ustalenia stanu prawnego majątku partii politycznych i organizacji młodzieżowych oraz odzyskania mienia państwowego zajęła się również tą kwestią122. Podczas negocjacji prowadzonych w ramach pracy komisji 18 marca 1990 r. podjęto decyzję o przejęciu w trybie ustawy archiwalnej archiwów b. PZPR przez państwową sieć archiwalną, a następnego dnia minister edukacji narodowej wydał odpowiednie zarządzenie123. Niestety, po przejęciu akt partyjnych żadne z archiwów państwowych nie wystąpiło do organów ścigania o wyjaśnienie przyczyn braków w przejętej dokumentacji124. Wniosek Krajowej Sekcji Pracowników Archiwów Państwowych NSZZ "Solidarność" z 12 lutego 1993 r. do Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych o opublikowanie raportu o stanie zachowania przejętych akt partyjnych pozostał bez odpowiedzi125. Sprawa wróciła w 2017 r., kiedy jeden z posłów złożył interpelację, czy archiwa państwowe ustaliły, jakie materiały dokumentacji PZPR zostały zniszczone126. Okazało się, że "z powodu braku wystarczającego materiału wyjściowego stanu tych materiałów w archiwach partyjnych nie były możliwe w archiwach państwowych globalne analizy zniszczeń dokumentacji wytworzonej przez PZPR"127. Innymi słowy w archiwach państwowych w chwili przejmowania akt nie podjęto żadnych działań zmierzających do ustalenia skali zniszczeń.

Pewne informacje o zniszczonych aktach partyjnych uzyskano w trakcie przeglądów ocalałych materiałów. W końcu 2000 r. w AAN dokonano przeglądu zarchiwizowanych i uporządkowanych dokumentów KC PZPR: Wydziału Zagranicznego, Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej i Wydziału Gospodarki Wewnątrzpartyjnej z lat 1980-1989. Stwierdzono, że dokumenty przed złożeniem do AAN zostały "przebrane", a najważniejsze z nich prawdopodobnie zniszczone. Przypuszczalnie zniszczono lub ukryto wszystkie akta osobowe. Stwierdzono brak bilansów partii do 1985 r. Materiały zachowane w zasobie partyjnym ukazały ścisłe powiązanie majątku partii z majątkiem państwa, co doprowadziło badaczy do stwierdzenia, że PZPR była właścicielem Polski ludowej, a organiczne powiązania z centralnym aparatem MSW wskazują, jakie były faktyczne mechanizmy sprawowania władzy w PRL128.

Istotnym aspektem bezprawnego niszczenia akt było ściganie jego sprawców. Postępowania prokuratorskie w sprawie niszczenia akt PZPR toczyły się w kilkunastu miejscach w kraju i miały charakter pobłażliwy. W Lublinie śledztwo prowadziła miejscowa prokuratura, ale mataczyła tak skutecznie, że śledztwo zawieszono129. Podobnie próbowano postąpić w Kraśniku, ale po stosownych odwołaniach w sierpniu 1992 r. doprowadzono jedynie do skazania dwóch winnych na karę jednego roku pozbawienia wolności w zawieszeniu i karę grzywny130. W Poznaniu śledztwo z początku utknęło w martwym punkcie, a następnie je wznowiono, nie doprowadzając do skazania131. W Tarnowie doszło do skazania na karę grzywny tamtejszego I sekretarza KW PZPR Władysława Plewniaka za wydanie polecenia zniszczenia materiałów podlegających archiwizacji132. Informacji w sprawie prowadzenia postępowań o niszczenie akt PZPR w Gdańsku, Gdyni i Krakowie w ówczesnej prasie nie odnaleziono. Również gen. Jaruzelski i gen. Kiszczak nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności za zniszczenie stenogramów z posiedzeń BP KC PZPR, które podlegały wieczystemu przechowywaniu133.

Ustalenie w tamtym okresie wszystkich przypadków niszczenia akt SB, WSW i WSI oraz PZPR, opisanie skali procesu oraz wskazanie i ukaranie winnych było niezwykle trudne. Kolejne rządy były słabe i ulegały presji politycznej środowisk komunistycznych, które stawiały opór w wyjaśnieniu tej kwestii. Ostatecznie w latach następnych żaden rząd nie wykazał wystarczającej woli politycznej, aby dokładnie wyjaśnić cały proceder134.

Zjawisko masowego niszczenia dokumentacji uświadomiło badaczom potrzebę wnikliwej analizy zagadnień brakowania i niszczenia akt SB w latach 1989-1990 jako istotnych czynników kształtujących proces archiwizacji dokumentacji organów bezpieczeństwa państwa komunistycznego135.

2. Zasady brakowania i niszczenia materiałów archiwalnych resortu bezpieczeństwa PRL - problematyka dostępu do źródeł i ustalenia badawcze

Masowe niszczenie akt na fali przemian społeczno-politycznych w latach 1989-1990 to tylko jedna strona zagadnienia. Oprócz ujawnionych przypadków masowego i bezprawnego niszczenia akt, również w późniejszym okresie, materiały archiwalne wytwarzane przez organy bezpieczeństwa niszczono przez kilka dziesięcioleci wcześniej wewnątrz archiwów resortowych. Ponieważ archiwa były niedostępne dla historyków, a dokumentacja utajniona, informacja o skali zjawiska pozostawała w ścisłej grupie funkcjonariuszy-archiwistów oraz kierownictwa resortu. Odpowiedzi na pytania: jakie były normatywy brakowania i niszczenia akt oraz przedmiotowe rozporządzenia i wytyczne w tej kwestii, należało szukać w materiałach wytworzonych przez organy bezpieczeństwa. Na drodze do tego celu stanęły liczne przeszkody. Długi proces kształtowania i otwierania zasobu archiwalnego "bezpieki" dla pracowników naukowych nie był wolny od błędów i określił kierunki i zakres badań problematyki niszczenia materiałów.

Proces otwierania dostępu do zasobu akt pozostałych po resorcie bezpieczeństwa

W latach dziewięćdziesiątych ocalały ze zniszczeń zasób archiwalny Służby Bezpieczeństwa został przekazany do Archiwum Akt Nowych i Urzędu Ochrony Państwa (UOP)136, którego następcą prawnym była z kolei Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW). O ile Archiwum Akt Nowych było otwarte dla badaczy, to UOP nadal pozostawał w strukturach MSW, co utrudniało dostęp do materiałów archiwalnych, głównie z tytułu posiadania dokumentów klauzulowanych.

Sytuacja zmieniła się dopiero po powołaniu przez Sejm Instytutu Pamięci Narodowej137 i utworzeniu jego archiwum138. W ten sposób dokumenty wytworzone przez cywilne i wojskowe organy bezpieczeństwa, które w latach 1990-2000 pozostawały w dyspozycji UOP (a także innych archiwów), zostały sukcesywnie przekazane do Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów (BUiAD)/Archiwum IPN. Mimo to dostęp do dokumentacji przez wiele lat był jeszcze utrudniony, na co złożyło się wiele czynników.

Zasoby archiwów tajnej policji totalitarnego państwa wzbudzały ogromne emocje i spory polityczne. Wynikało to z faktu, że ten, kto sprawował nad nimi pieczę, nie tylko miał dostęp do wiedzy o przeszłości, ale mógł ją wykorzystać w bieżącej walce politycznej. Z tego powodu Instytut funkcjonował w atmosferze kierowanej ku niemu nieustannej agresji i nienawiści, oskarżeń i pomówień, nieustającej presji środowisk lewicowych domagających się "zabetonowania" akt139. IPN podlegał także wielokrotnym reorganizacjom połączonym z częstymi nowelizacjami ustawy. Długie lata borykał się z problemem stałej lokalizacji. Szczególnymi czynnikami utrudniającymi w pierwszych latach dostęp do zasobu były ustawowe procedury oraz kolizja przepisów dwóch ustaw: o IPN i ochronie informacji niejawnych. Zakres prac pozostających do wykonania przez archiwistów był ogromny. Sam proces przejmowania ponad 92 km akt, gromadzenia, opracowania i opisu, sporządzania inwentarzy, katalogów i baz danych oraz znoszenia klauzul tajności materiałów przekazywanych do archiwów IPN trwał wiele lat.

Prowadzenie badań nad niszczeniem materiałów wytworzonych w resorcie zostało obciążone błędami popełnionymi w okresie tworzenia Archiwum IPN. Na samym początku procesu tworzenia BUiAD dopuszczono się poważnych zaniedbań, na które w swojej notatce z lutego 2006 r. zwrócił uwagę przejmujący obowiązki dyrektora archiwum Zbigniew Nawrocki:

W BUiAD nie prowadzono żadnych systematycznych szkoleń i instruktaży dla pracowników. [...] Nigdy nie sporządzono spisów wykorzystywanych kartotek i dzienników. [...] Elektroniczne bazy danych wykorzystywane przez BUiAD zawierają dużo błędów i informacje o aktach, które nigdy nie zostały przekazane do IPN. Ich wiarygodność jest wątpliwa. [...] Materiały archiwalne przejmowane były bez spisów zdawczo-odbiorczych lub na podstawie spisów, jakimi przekazywano materiały do archiwum zakładowego [...]. Archiwalia przekazywano niekompletnie [...]. W trakcie przejmowania nie było wykonywane skontrum, czyli porównywanie spisów zdawczo-­-odbiorczych z faktycznym stanem materiałów archiwalnych. [...] W magazynie materiały były składowane bez żadnej logicznej koncepcji140.

W rezultacie przejmowania dokumentów od instytucji wymienionych w ustawie w oparciu o protokoły zdawczo-odbiorcze, a nie o sygnatury nadawane przez Służbę Bezpieczeństwa, doprowadzono do rozbicia dotychczasowych zespołów archiwalnych i ich rozproszenia. Skutkowało to ogromną dezorganizacją pracy i koniecznością ponownego scalania zespołów. Taki stan rzeczy skutecznie sparaliżował weryfikację skali ukrywania akt SB, ich kradzieży lub zniszczenia, jakie miały miejsce w latach 1989-1990141.

Z perspektywy 25 minionych lat i uzyskanej wiedzy, zarówno o skali zjawiska niszczenia materiałów archiwalnych organów bezpieczeństwa, jak również o znaczeniu, jakie niszczone dokumenty miały dla życia politycznego III RP, można przypuszczać, że funkcjonariusze byłych organów bezpieczeństwa, a następnie służb specjalnych celowo narzucili archiwistom IPN chaotyczny sposób przekazywania akt, aby uniemożliwić ustalenie liczby brakujących jednostek archiwalnych. W żaden sposób nie usprawiedliwia to jednak błędów pionu archiwalnego IPN popełnionych w okresie tworzenia zasobu IPN142.

Od początku funkcjonowania IPN o otwarciu, a raczej o ograniczeniach dla badaczy w dostępie do archiwum zaważyły głównie zapisy ustawowe i specyfika zasobu archiwalnego143. Kierownictwo nie mogło samo decydować o poszerzeniu zakresu dostępności do dokumentów i zanosiło się na to, że IPN będzie na razie przechowywał akta. Ówczesna, od czerwca 2001 r., dyrektor BUiAD ­Bernadetta Gronek tak wyjaśniała zasady panujące w archiwum: "W BUiAD jest wyraźny podział na wydziały. Chodzi o to, żeby nie było takich osób, które mają pełną wiedzę na temat wszystkiego, co się u nas znajduje. To jest podporządkowane względom bezpieczeństwa, bo dysponujemy tak zwanymi materiałami wrażliwymi"144. Ta wypowiedź pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego zasób archiwalny otwierał się dla badaczy powoli i etapami. Odtajnianie akt ­następowało sukcesywnie, równolegle z procedowaniem procesu lustracji145.

Mimo postępów w odtajnianiu część dokumentów długie lata pozostawała nadal niedostępna dla badaczy. Artykuł 39 ustawy o IPN przewidywał utworzenie wyodrębnionego, tajnego zbioru w archiwum Instytutu, potocznie zwanego zbiorem zastrzeżonym lub w skrócie "zetką". Miały tam trafić dokumenty, których zastrzeżenie było konieczne dla bezpieczeństwa państwa, a dostęp do nich mogli mieć tylko wyznaczeni przedstawiciele szefa UOP (następnie ABW i AW) lub ministra obrony narodowej. Odtajnienie dokumentów znajdujących się w tym zbiorze następowało sukcesywnie, zgodnie z nowelizacjami ustawy o ochronie informacji niejawnych. Dopiero nowelizacja ustawy o IPN z 29 kwietnia 2016 r. doprowadziła do likwidacji zbioru zastrzeżonego i sprawiła, że od 2018 r. dostęp do materiałów archiwalnych pozostałych po organach bezpieczeństwa PRL - i znajdujących się w Archiwum IPN - jest pełny146.

Kierunki prowadzonych badań i ich rezultaty

Po otwarciu dostępu do zasobu droga do zrozumienia i opisania funkcjonowania archiwów, procedury wytwarzania dokumentów rejestrujących działalność organów bezpieczeństwa, a następnie ich brakowania i niszczenia nadal nie była prosta. Badacze musieli w pierwszej kolejności poznać strukturę i funkcjonowanie wojskowych147 i cywilnych organów bezpieczeństwa148, zasady pracy operacyjnej i rejestracji149, funkcjonowanie archiwów wyodrębnionych150.

Etapowe otwieranie dla pracowników naukowych materiałów archiwalnych organów bezpieczeństwa oraz ich objętość sprawiły, że badania w kwestii niszczenia akt prowadzono niesystematycznie i wielokierunkowo, ­często w zależności od nacisków polityków, oczekiwań opinii publicznej i zainteresowań historyków.

Pierwszym znaczącym rezultatem prowadzonych w tym kierunku badań była konferencja naukowa ""Dokumenty zniszczyć!". Proces niszczenia dokumentacji Służby Bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990", która odbyła się 1 grudnia 2008 r. we Wrocławiu.149, 150, 151

Podczas spotkania naukowcy z różnych ośrodków badawczych zaprezentowali proces oraz zakres niszczenia dokumentów Służby Bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990. Tym samym wcześniejsze doniesienia prasowe doczekały się potwierdzenia i udokumentowania. Problematyka została ukazana na szerszym tle historycznym: decyzji politycznych zapadłych w Moskwie i Warszawie, ewolucji organizacyjnej struktur komunistycznej bezpieki oraz dostosowywania zadań SB do nowej sytuacji w kraju. Głównym celem sesji było rozpoznanie mechanizmów i procesów zacierania śladów działalności operacyjnej (w tym ukrywania zbrodni komunistycznych) funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa PRL poprzez niszczenie dokumentacji, np. agenturalnej, sprawozdawczej, finansowej oraz środków ewidencyjnych, a także podsumowanie efektów tej operacji w oparciu o przejęty przez Instytut Pamięci Narodowej zasób archiwalny. Najważniejsze zagadnienia, które poruszono, dotyczyły: decyzji politycznych oraz instrukcji wykonawczych (centralnych, regionalnych); funkcjonariuszy odpowiedzialnych za operację; technologii samego niszczenia (mielenie, palenie); miejsc zniszczeń (fabryki papieru, dziedzińce komend, obrzeża miast); metodyki i skali zniszczeń środków ewidencyjnych (kartoteki, dzienniki); funkcjonariuszy biorących udział w niszczeniu; oszacowania skali zniszczeń; przywłaszczania i kopiowania akt przez funkcjonariuszy SB152.

Temat niszczenia dokumentacji, a zarazem ratowania i odtwarzania jej z pozostałych podartych, pociętych czy nadpalonych kart, pojawił się na konferencji "Uratowana historia. Wykorzystanie technologii informatycznej w procesie rekonstrukcji zniszczonych materiałów archiwalnych", zorganizowanej w Katowicach 19 lutego 2014 r. Omówiono na niej podstawowe pojęcia związane z brakowaniem dokumentów, normatywy archiwalne obowiązujące w resorcie spraw wewnętrznych, a także motywy niszczenia materiałów. Ponadto zaprezentowano funkcje kartoteki ogólnoinformacyjnej oraz szacunkowe dane dotyczące zniszczonych materiałów. Większość czasu poświęcono jednak tematowi ratowania dokumentacji, którą omawiali przedstawiciele Instytutu Fraunhofera do spraw Systemów Produkcyjnych i Technik Konstrukcyjnych w Berlinie (Fraunhofer-Institut für Produktionsanlagen und Konstruktionstechnik, Fraunhofer-IPK Berlin)153.

Nieprzypadkowo problematyka odzyskiwania zniszczonych materiałów pojawiła się w katowickim Oddziale IPN. Posiada on największy zbiór materiałów podartych, spakowany w 267 worków, które SB przeznaczyła do zniszczenia. Pracownicy IPN podjęli trud odzyskiwania zniszczonych dokumentów154. Materiały z worków stały się tematem dwóch filmów dokumentalnych: Potargana historia155 i Pocięty życiorys156, w których zawarto cenne informacje o procesie niszczenia.

W następnych latach problematyka niszczenia akt organów bezpieczeństwa, a także różnego rodzaju materiałów archiwalnych wytworzonych w PRL była sygnalizowana tylko okazjonalnie na różnych konferencjach. Na międzynarodowej konferencji "Archival and source studies - trends and challenges" (­Tbilisi, 25-27 października 2017 r.) zaprezentowano brakowanie i niszczenie akt operacyjnych według wykazu akt157. Na międzynarodowej konferencji "Archiwa w państwach totalitarnych w Europie Środkowej i Wschodniej" (Lublin-­Sandomierz, 5-7 września 2018 r.) przedstawiono problem nielegalnego brakowania dokumentacji w Telewizji Polskiej158, akt PZPR159 i akt operacyjnych w Biurze "C" MSW160.

Sukcesywnie pojawiały się także nieliczne publikacje dotyczące niszczenia różnych materiałów resortowych, ale zainteresowanie badaczy tematyką wyraźnie osłabło161. Problematykę niszczenia archiwaliów podjęto natomiast przy okazji omawiania zagadnień związanych z procesem lustracji162.

W ostatnich latach badania nad niszczeniem akt operacyjnych SB kontynuowano w Archiwum IPN. Ich wyniki zostały włączone do opracowania Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa państwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia, przygotowywanego wspólnie z Archiwum MSW Gruzji. Rozpoczęty w 2020 r. proces wydawniczy nie został jeszcze zakończony163.

11 czerwca 2024 r. odbyła się międzynarodowa konferencja "Archiwa aparatu bezpieczeństwa PRL - struktury, organizacja, działalność", zorganizowana przez IPN w Warszawie. Poruszono na niej między innymi zagadnienia niszczenia dokumentacji organów bezpieczeństwa w Polsce, na Węgrzech, na Ukrainie i w dawnej NRD. Niektórzy referenci przedstawili także dane statystyczne dotyczące szacunkowej liczby zniszczonych akt164.

Normatywna strona brakowania i niszczenia akt

Podstawą prowadzenia badań nad zagadnieniem brakowania i niszczenia materiałów archiwalnych wytworzonych w resorcie bezpieczeństwa do 1989 r. było zapoznanie się z instrukcjami archiwalnymi obowiązującymi w archiwach resortowych. Dzięki pracom archiwistów IPN zarządzenia, instrukcje archiwalne oraz wiele materiałów źródłowych, dotyczących ewidencji operacyjnej i archiwów cywilnych, a także wojskowych organów bezpieczeństwa, zostało opublikowanych i omówionych165.

Zasady postępowania z aktami archiwalnymi w MSW określał minister spraw wewnętrznych, który wydawał zarządzenia. Towarzyszące im zwykle załączniki - szczegółowe instrukcje oraz wykazy akt - przygotowywali przed 1965 r. dyrektorzy BEO i CA MSW, każdy dla swojego archiwum. W całej historii archiwów MSW wydano sześć kompleksowych zarządzeń archiwalnych wprowadzających instrukcje o postępowaniu z aktami archiwalnymi w resorcie spraw wewnętrznych. Dwa pierwsze ukazały się jednocześnie 1 lipca 1957 r. Zarządzenie nr 00123/57 oraz stanowiąca do niego załącznik instrukcja obowiązywały w Archiwum Biura Ewidencji Operacyjnej (BEO) MSW oraz Wydziałach Ewidencji Operacyjnej (EO) KWMO. Zarządzenie nr 0127/57 oraz dołączona do niego instrukcja obowiązywały w Centralnym Archiwum MSW i podporządkowanych mu archiwach terenowych. Następnymi, obowiązującymi już w Biurze "C" MSW, były odpowiednio: zarządzenie nr 0107/68, zarządzenie nr 034/74, zarządzenie nr 030/79, zarządzenie nr 049/85, wraz z załączonymi instrukcjami166. Dodatkowo, oprócz zarządzeń ministerialnych, ukazało się w tym czasie zarządzenie nr 08/71 dyrektora Biura "C" MSW, zawierające nowy wykaz akt z daleko idącymi zmianami w zakresie kwalifikacji akt167.

Na uwagę zasługuje nowelizacja wykazu akt w zarządzeniu nr 049/85, które wprowadziło daleko idące modyfikacje okresu przechowywania akt oraz nową rubrykę określającą kategorię akt na wypadek zagrożenia bezpieczeństwa państwa i wojny. Przewidziano w niej trzy warianty: pozostawienie, ewakuację lub zniszczenie akt. Spośród 865 rodzajów akt 55 należało pozostawić, 292 ewakuować, a 581 zniszczyć. Ewakuacji podlegały materiały kategorii "A" oraz większość akt o wysokiej kategorii "B". Jedynym wyjątkiem były teczki pracy osobowych źródeł informacji. Chociaż dopuszczano, że część z nich może mieć kategorię "A", wszystkie przeznaczono do likwidacji (co było niezgodne z Ustawą z 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach). Także protokołom brakowania i niszczenia akt oraz księgom protokołów akt zniszczonych zmieniono kategorię z "A" na B-60. Wprowadzono także kategorię BC168.

Nowelizacja określająca działania archiwistów na wypadek wojny była także skutkiem sytuacji politycznej zaistniałej pod koniec grudnia 1980 r. Wtedy to po raz pierwszy zasób archiwalny Wydziału II Biura "C" został przygotowany do ewakuacji. Powiązano wówczas w paczki 1618 m.b. akt, złożono zamówienie na 2 tys. worków, dokonano brakowania i zniszczenia 2582 spraw operacyjnych, 202 m.b. innych akt oraz 2957 kart zmarłych księży169. Doświadczenia zdobyte podczas tej akcji posłużyły przygotowaniu przepisów o ewakuacji akt zawartych w zarządzeniu nr 049/85.

W przypadku archiwów wojskowych organów bezpieczeństwa zasady postępowania z dokumentacją określał szef WSW. W latach 1959-1989 ukazał się rozkaz szefa WSW i trzy zarządzenia dotyczące postępowania z aktami archiwalnymi w WSW: rozkaz szefa WSW nr 0119 z 11 czerwca 1959 r.; zarządzenie szefa WSW nr 09 z 18 maja 1966 r.; zarządzenie szefa WSW nr 011 z 4 października 1985 r. i zarządzenie nr 016 z 28 czerwca 1988 r. Instrukcje stanowiące do nich załączniki określały również zasady brakowania i niszczenia akt oraz zawierały wykazy akt z okresem ich przechowywania w archiwum170.

Instrukcje archiwalne MSW zawierały kompleksowe rozwiązania dotyczące postępowania z materiałami archiwalnymi wytwarzanymi w resorcie. Każda z nich zawierała rozdział określający zasady brakowania i niszczenia akt. Do każdej instrukcji dołączony był wykaz akt zawierający okresy przechowywania dokumentacji oraz wzory formularzy protokołów brakowania i niszczenia akt. Przepisy nakazywały niszczenie dokumentacji komisyjnie, protokolarnie i z zachowaniem należnej tajemnicy oraz pozostawienie w archiwum protokołu brakowania. Dla niektórych departamentów z uwagi na specyficzny charakter wytwarzanej przez nie dokumentacji (np. biura "W" i "B") wydawano odrębne przepisy w tej kwestii171.

Materiały MSW miały zwykle charakter poufny lub tajny, podlegały więc także zasadom ochrony tajemnicy państwowej i służbowej. Do najważniejszych aktów prawnych w tej dziedzinie w latach 1956-1990 należały zarządzenia nr 70/60, nr 0101/60 (wraz z załącznikiem nr 2), nr 0078/66, nr 89/72, instrukcja do zarządzenia nr 08/75, zarządzenia nr 60/83 i nr 26/87. W omawianym okresie w przepisach dotyczących niszczenia dokumentów o charakterze tajemnicy państwowej i służbowej szczegółowo wymieniano wiadomości będące tajemnicą oraz wyznaczano procedurę likwidacji dokumentów. Nowelizując wykaz zagadnień stanowiących tajemnicę państwową, zmierzano do większego ich uszczegółowienia. Niektóre materiały, pozyskane drogą perlustracji korespondencji, podsłuchu telefonicznego, obserwacji lub opatrzone klauzulą "poufne", "tajne" i "tajne specjalnego znaczenia", nie kwalifikowały się w ogóle do przechowywania w archiwum, ale były niszczone zaraz po ich wykorzystaniu172.

Niezależnie od niszczenia (zgodnie z wykazem akt) materiałów zgromadzonych w resortowych archiwach MSW likwidowano także materiały o charakterze nietrwałym - po wykorzystaniu ich w pracy bieżącej. Wśród wytworzonych przez MSW materiałów znajdowały się głównie akta mające status "poufne", "tajne" i "tajne specjalnego znaczenia". Niszczenie tego rodzaju dokumentacji określały przepisy dotyczące likwidacji akt o charakterze tajnym. Były to dwa rodzaje przepisów: zarządzenia ministra spraw wewnętrznych dotyczące całego kraju i specjalne zarządzenia ministra spraw wewnętrznych dla potrzeb resortu173.

Badania archiwalne wykazały zmiany zachodzące w definicji brakowania w kolejnych aktach normatywnych ministrów spraw wewnętrznych. Nowe definicje rozszerzały coraz bardziej możliwości kwalifikowania materiałów operacyjnych do zniszczenia174.

Ustalono, że podstawowe znaczenie o charakterze normatywnym w wydzielaniu akt na zniszczenia miał wykaz akt, w którym zapisano ich kategorie wyznaczające także okres przechowywania dokumentów w archiwum. Zmiany wprowadzane przez kolejne nowelizacje wykazu akt wyrażały stosunek kierownictwa resortu do poszczególnych rodzajów akt, a w szczególności materiałów operacyjnych. W zakresie rewizji okresu przechowywania można wyróżnić w nich trzy tendencje:

dążenie do zmniejszenia liczby akt operacyjnych posiadających kategorię wieczystego przechowywania, co świadczyło, że kierownictwo resortu dążyło do minimalizacji liczby materiałów uznawanych za wyjątkowo wartościowe; stałe kwalifikowanie około jednej trzeciej akt operacyjnych, jako akt kat. B o długim okresie przechowywania, co zostało utrzymane kosztem przekwalifikowania akt o kategorii "A" do grupy akt kat. B o długim okresie przechowywania; zwiększenie liczby akt operacyjnych kwalifikowanych do kat. B krótkiego okresu przechowywania, co wskazuje, że kierownictwo resortu przeznaczało w procesie zmian prawie dwie trzecie akt operacyjnych do szybkiego zniszczenia175.

Ustalono także cztery podstawowe powody nowelizacji okresu przechowywania akt: potrzeby operacyjne jednostek; dostosowanie do nowelizacji zachodzących w instrukcjach o pracy operacyjnej; ocena przydatności wytworzonej dokumentacji przez kierownictwo resortu; polityczne priorytety SB176.

Brakowanie i niszczenie akt na podstawie wytycznych kierownictwa Biura EO/Biura "C" MSW

Ministerialne przepisy archiwalne o charakterze normatywnym regulujące postępowanie z materiałami wytworzonymi przez jednostki resortu spraw wewnętrznych nie wystarczały kierownictwu Biura EO/Biura "C" MSW do brakowania i niszczenia akt. W latach 1956-1988 kierownictwo archiwum wydało co najmniej 14 specjalnych wytycznych, wskazując grupy akt do wybrakowania i zniszczenia. Należały do nich: zarządzenie nr 0018/58 z 7 lutego 1958 r. dyr. Biura EO płk. Jana Zabawskiego; wytyczne nr AZ-04033/64 z 9 czerwca 1964 r. dyr. Biura "C" płk. Jana Zabawskiego; wytyczne z 16 marca 1966 r. dyr. Biura "C" płk. Jana Zabawskiego; wytyczne z 30 czerwca 1972 r. dyr. Biura "C" płk. Jana Zabawskiego; wytyczne z 5 grudnia 1980 r. dyr. Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego; wytyczne z krajowej narady naczelników Wydziałów "C" z 19 listopada 1981 r.; wytyczne z 3 czerwca (sierpnia?) 1982 r. dyr. Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego; wytyczne z 10 lutego 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne z 23 marca 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne z 31 marca 1983 r. dyr. Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego; wytyczne z 29 kwietnia 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne z 18 lipca 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne dyrektora Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego z 1983 r.; wytyczne z 1 lutego 1984 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego177.

Brakowanie akt na podstawie szczegółowych wytycznych dyrektora Biura EO/Biura "C" i naczelnika jego Wydziału II miało w tych latach charakter praktyczny. Wprowadzało porządek w bieżącej pracy archiwum, usprawniało korzystanie z operacyjnej bazy danych, przyczyniało się do aktualizacji informacji, pozostawiało materiały najbardziej przydatne w pracy operacyjnej, eliminowało bezwartościową makulaturę oraz wydzielało akta o charakterze historycznym i naukowym do długotrwałego lub wieczystego przechowania178.

Przyjmując za punkt odniesienia stosunek kierownictwa Biura EO/Biura "C" do brakowania i niszczenia akt operacyjnych, w literaturze przedmiotu wydzielono cztery charakterystyczne okresy:

1944-1955 - "okres stalinowski"; 1956-1967 - "okres funkcjonowania pierwszego zarządzenia archiwalnego"; 1968-1980 - "okres intensywnej nowelizacji wykazu akt"; 1981-1990179 - "okres solidarnościowy".

Badania archiwalne wykazały, że największy wpływ na brakowanie i niszczenie akt operacyjnych w Biurze EO/Biurze "C" nie miały akty normatywne zawierające wykazy akt, tylko specjalne decyzje kierownictwa resortu180.

Brakowanie i niszczenie akt na podstawie decyzji i wytycznych kierownictwa Biura EO/Biura "C" wymaga dalszych badań. Chociaż wytyczne obowiązywały we wszystkich archiwach resortowych, nie można wykluczyć, że w niektórych z nich zostały podjęte decyzje dodatkowe181.

3. Brakowanie i niszczenie dokumentacji resortu bezpieczeństwa w latach 1944-1989 - kierunki i rezultaty badań

Na przestrzeni kilkudziesięciu lat swojej działalności organy bezpieczeństwa wytworzyły ogromne ilości różnorodnej dokumentacji. Jej brakowanie i niszczenie odbywało się zarówno w Biurze EO/Biurze "C", jak również w wojewódzkich Wydziałach EO/Wydziałach "C" i dotyczyło różnorodnych materiałów. Analizując proces niszczenia materiałów resortu, badacze opisywali jego wybrane aspekty. Kierunki ich badań objęły różne okresy i zagadnienia, które zostały zaprezentowane w wielu publikacjach w postaci szczegółowych analiz. Zebranie ich w jedną całość tworzy pełniejszy obraz i ukazuje obszary pozostające do zbadania.

Niszczenie dokumentacji w obrębie pionów SB

Niektórzy badacze podejmowali opis brakowania i niszczenia akt, podążając za działaniami funkcjonariuszy resortu, którzy zacierali ślady inwigilacji określonych środowisk.

Znamiennym było zniszczenie akt inwigilacji Kościoła katolickiego i związków wyznaniowych. W początkowym okresie funkcjonowania departamentów, które zajmowały się prześladowaniem Kościoła katolickiego aż do lat sześćdziesiątych, niszczenie akt dotyczących osób duchownych było sporadyczne. W tym okresie materiały raczej gromadzono, niż je niszczono. Pierwsze znaczące brakowanie i niszczenie nieaktualnych materiałów dotyczących Kościoła i duchowieństwa przeprowadzono w związku z wprowadzeniem w życie Instrukcji nr 002/63 dyrektora Departamentu IV i dyrektora Biura "C" z 6 lipca 1963 r. o zasadach i trybie prowadzenia ewidencji i dokumentowania działalności kleru katolickiego. Instrukcja nakazywała komendom powiatowym MO likwidację prowadzonych dotychczas teczek zagadnieniowych dotyczących duchowieństwa, a założonych wcześniej na podstawie pisma okólnego nr OE-293/60 dyrektora Departamentu III z 5 grudnia 1960 r. Większość materiałów znajdujących się w teczkach zagadnieniowych wykorzystano do założenia teczek ewidencji operacyjnej na księży i parafie. W późniejszym okresie funkcjonowania Departamentu IV brakowania wytworzonych przez ten pion akt dokonywano w Biurze "C" MSW i jego wydziałach terenowych, kierując się zarządzeniami i wykazem akt. Świadczą o tym protokoły brakowania z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych182. Nadzwyczajny charakter miało brakowanie w latach osiemdziesiątych, zniszczono dużą ilość materiałów na podstawie akceptacji gen. Bogusława Stachury z 5 grudnia 1980 r.183, a następnie na polecenie naczelnika Wydziału IV Departa­mentu IV ppłk. Longina Iskry, uzgodnione z naczelnikiem Wydziału II Biura "C" płk. Zdzisławem Bilskim w dniach 3-6 listopada 1981 r.184 Do tej pory nie wyszczególniono pełnej liczby materiałów zniszczonych do 1989 r.185

Zainteresowanie badaczy budziło także niszczenie określonych rodzajów akt, jak to miało miejsce w przypadku akt wywiadu cywilnego PRL. Zagadnienie przedstawiono wstępnie na wspomnianej konferencji ""Dokumenty zniszczyć!". Proces niszczenia dokumentacji Służby Bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990", ale referat nie doczekał się publikacji186. Późniejsze badania wykazały, że niszczenie czynnych i archiwalnych spraw operacyjnych Departamentu I MSW w okresie transformacji ustrojowej zainicjowano we wrześniu 1989 r., a trwało ono do drugiej połowy stycznia 1990 r. Nawet po utworzeniu Zarządu Wywiadu UOP niszczenie nadal się odbywało - najprawdopodobniej co najmniej do pierwszej połowy 1991 r. Odnaleziono przypadki sfałszowania niektórych protokołów brakowania spraw w Departamencie I MSW. Odkryto też przesłanki wskazujące na przywłaszczenie sobie materiałów archiwalnych przez byłych funkcjonariuszy tej służby187. Wiadomo, że najważniejsze sprawy i dokumenty dotyczące działań wywiadu wobec Watykanu i Kościoła katolickiego zniszczono w pierwszych dniach stycznia 1990 r.188 Interesującym zabiegiem stanowiącym rezultat badań było odtworzenie prowadzonych w Wydziale XI i jego następcy - Wydziale IX Departamentu I spraw operacyjnych na podstawie 293 postanowień o zniszczeniu spraw czynnych i archiwalnych189. Ale to tylko niektóre ujawnione fakty z lat 1989-1990190.

Prowadzono również badania nad niszczeniem materiałów pochodzących z perlustracji korespondencji, ale miały one charakter wstępny. W Biurze "C" MSW zachowało się niewiele protokołów brakowania z lat 1972-1989. Mała liczba protokołów uniemożliwiła opisanie zarówno charakterystycznych cech tego procesu, jak również skali brakowania i niszczenia materiałów. Ustalono, że były to duże ilości. Na uwagę zasługuje fakt gwałtownego niszczenia materiałów "W" jesienią 1980 r. oraz w latach 1986-1989, chociaż nie wiadomo, czy z tego okresu zachowały się wszystkie protokoły. Nie podjęto badań nad procesem niszczenia materiałów "W" w wojewódzkich urzędach SW191.

Brakowanie i niszczenie materiałów w Biurze Ewidencji Operacyjnej/Biurze "C" MSW

Zagadnienie brakowania i niszczenia materiałów złożonych w Biurze Ewidencji Operacyjnej/Biurze "C" MSW w Warszawie zostało tylko wstępnie opracowane i ogranicza się do Wydziału II, gromadzącego akta operacyjne. Zagadnienie opisano w wielu aspektach na tle normatywów, zarządzeń i wytycznych, struktury, organizacji pracy i postawionych zadań. Na uwagę zasługuje stosunek resortu do przechowywanych akt operacyjnych, wyrażony stanowiskiem naczelnika Wydziału II płk. Zdzisława Bilskiego. Na naradzie, zwołanej 15 lutego 1983 r., sugerował, że 95 proc. akt zdeponowanych do 1970 r. powinno ulec zniszczeniu, a pozostać powinno nie więcej niż 500 teczek. Rok później, 1 lutego 1984 r., stwierdził, że pełnowartościowych TW (których materiały pozostawiono) nie powinno być jednak więcej niż 2 tys., gdyż taką mniej więcej liczbę można będzie w każdej chwili zniszczyć, a 10 stycznia 1985 r. uzupełnił, że na wypadek zagrożenia trzeba mieć jak najmniej akt w wersji papierowej, a więcej w mikrofilmach. Cel takiej formy gromadzenia archiwaliów był oczywisty: w chwili zagrożenia "papierowy" zasób akt był fizycznie zbyt duży do przeprowadzenia sprawnej likwidacji - mikrofilmy można było łatwiej ewakuować lub szybko zniszczyć. Wypowiedzi te wskazują, że już na początku lat osiemdziesiątych w archiwum funkcjonowało przekonanie, że ta część zasobu, jaką są akta operacyjne, powinna być znacznie ograniczona lub należy ją ograniczyć do minimum192.

Kwerenda przeprowadzona w materiałach Wydziału II Biura EO/Biura "C" MSW przyniosła przede wszystkim efekt w postaci pełnego opisu procesu brakowania i niszczenia spraw operacyjnych. W latach 1957-1988 zniszczono w nim ponad 150 tys. spraw operacyjnych. W 1980 r. w Biurze "C" rozpoczęto masowe niszczenie akt. W ciągu sześciu lat zredukowano zasób o prawie 70 proc. i była to świadoma likwidacja źródeł. Nie ustalono liczby zniszczonych akt w latach 1989-1990193.

Zasadniczymi powodami brakowania spraw operacyjnych w Wydziale II były względy praktyczne, operacyjne i polityczne. Akta brakowano ze względów praktycznych, aby usprawnić pracę archiwum i uzyskać większą ilość miejsca dla nowo napływających materiałów. Czynniki operacyjne decydowały o eliminacji materiałów, które nie przedstawiały wartości operacyjnej, historycznej i naukowej oraz o wydzieleniu najcenniejszych akt do dalszego przechowywania. Względy polityczne zmierzały do zniszczenia materiałów niewygodnych. Towarzyszył im równocześnie proces zabezpieczania (wynoszenia i ukrywania) materiałów najcenniejszych194.

Dla uzupełnienia obrazu zniszczeń dokonanych w Biurze EO/Biurze "C" MSW należy wspomnieć w tym miejscu o badaniach przeprowadzonych w kwestii niszczenia kartotek w Wydziale III. Badania, o których wspomniano już wyżej, dotyczyły głównie lat 1989-1990. Autorzy stwierdzili, że proceder ten stosowany był z jednej strony za zgodą kierownictwa MSW, z drugiej - w wielu przypadkach - bez jego wiedzy i aprobaty. Decyzje o niszczeniu dokumentów determinowane były wydarzeniami rozgrywającymi się na scenie politycznej oraz reorganizacją struktur SB195. Niewątpliwie należy podjąć badania nad procesem niszczenia kart w latach wcześniejszych. Do tej pory nie podjęto także badań, które by wyjaśniły, jak przebiegały brakowania i niszczenia akt w innych wydziałach, głównie w Wydziale I (ewidencja operacyjna i osobowa), Wydziale IV (akta administracyjne MSW i KG MO), Wydziale V (od 1977 r. działalność przeciw państwom wspólnoty socjalistycznej), Wydziale VI (poszukiwani przestępcy, kancelaria jawna i tajna) i Wydziale VII (informacje dotyczące obywateli, kartoteka kryminalna).

Brakowanie i niszczenie akt w wojewódzkich Wydziałach EO/Wydziałach "C" KWMO/WUSW

Przedmiotem badań archiwalnych była także kwestia brakowania i niszczenia materiałów archiwalnych w latach 1944-1990 złożonych w wojewódzkich archiwach resortu bezpieczeństwa, a następnie spraw wewnętrznych.

Szczegółowo na podstawie zachowanych źródeł udokumentowano niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim w latach 1987-1990. W opracowaniu sięgnięto do informacji z lat wcześniejszych, omawiając zagadnienie brakowania od lat sześćdziesiątych. Przedstawiono dane o niszczeniu akt na początku lat osiemdziesiątych, ale zaznaczono, że problematyka ta wymaga dalszych badań. Opisano procedury komisyjnego brakowania akt, omówiono praktykę filmowania dokumentów, ukazano przykładowe protokoły brakowania. Zwrócono uwagę na stosowanie przez archiwistów w resorcie terminologii nie zawsze zgodnej z obowiązującą w archiwach, jak np. podawanie w jednostkach archiwalnych liczby spraw. Wyszczególniono rodzaje zniszczonej dokumentacji, podano przykłady najczęściej popełnianych błędów i działań niezgodnych z zarządzeniami archiwalnymi. Zdarzały się przypadki, kiedy niektóre akta, mimo iż ?gurowały w zatwierdzonym protokole brakowania, z jakiegoś powodu nie zostały zniszczone i uwzględniano je w protokołach sporządzonych później. Większość opracowania poświęcono ostatniemu okresowi niszczenia akt w latach 1989-1990, w którym proceder ten przybrał masowy charakter. Uwzględniono rodzaje akt, a dokładne wyliczenia podano w tabelach i na wykresach196.

Ogólnie zarysowano niszczenie akt SB w Wydziale EO/Wydziale "C" KWMO w Łodzi, odwołując się do przykładowych zniszczeń, które miały miejsce w latach 1954-1958, na podstawie decyzji KdsBP oraz zarządzenia nr 0018/58 (wytypowano wtedy ponad 45 tys. teczek do zniszczenia). W tym okresie wiele akt zniszczono w jednostkach operacyjnych. Następnych zniszczeń dokonano w latach sześćdziesiątych (wytyczne dyr. Biura "C" nr AZ-04033/64 z 9 czerwca 1964 r.) i w latach osiemdziesiątych (decyzja kierownika Sztabu MSW nr 07/82 z 19 grudnia 1982 r.). Nie zachowały się z tego okresu żadne protokoły brakowania materiałów197.

Dokładnie zbadano i przedstawiono funkcjonowanie Wydziału EO/Wydzia­łu "C" KWMO/WUSW w Kaliszu. Archiwum resortowe w Kaliszu, utworzone w 1975 r. równocześnie z nowym województwem kaliskim, nie posiadało wielkiego zasobu. Liczba akt w 1988 r. wynosiła 4083 j.a., a w latach 1975-1988 wybrakowano w nim i zniszczono 1158 j.a. akt SB. Brak informacji o zniszczeniach akt w latach 1989-1990, co wymaga niewątpliwie uzupełnienia198.

Opisu funkcjonowania archiwum i niszczenia akt doczekały się warszawskie organy bezpieczeństwa. Brakowanie akt operacyjnych w stołecznym Wydziale EO/Wydziale "C" zostało przedstawione w dwóch charakterystycznych okresach: 1956-1974 i 1975-1988, czyli przed i po reformie administracyjnej. Od 1957 do 1966 r. brakowano akta corocznie i zniszczono łącznie 34 382 sprawy operacyjne. W latach 1967-1974 brakowanie przeprowadzono tylko raz, w 1972 r., kiedy zniszczono 139 spraw operacyjnych. W latach 1976-1988 brakowano corocznie i zniszczono 88 080 spraw operacyjnych (oprócz tego zniszczono 3920 j.a. akt administracyjnych). Zatem łączna liczba zniszczonych akt operacyjnych w latach 1957-1988 wyniosła 122 601 spraw. Stwierdzono, że znamienną cechą lat 1976-1988 było systematyczne brakowanie i niszczenie materiałów operacyjnych, zmierzające w konsekwencji do znacznego uszczuplenia zasobu. Do lawinowej likwidacji różnego rodzaju akt SB (nie tylko operacyjnych) w Wydziałach "C" doszło po 1989 r. W Wydziale "C" SUSW zniszczono wtedy od 20 do 30 tys. akt operacyjnych199.

W latach 1956-1988 odnotowano dwie podstawowe przyczyny brakowania i niszczenia akt operacyjnych stołecznych organów bezpieczeństwa: pierwsza to stopień przydatności operacyjnej akt, druga - zacieranie śladów działalności operacyjnej funkcjonariuszy SB200.

Dla uzyskania pełnego obrazu tych procesów oraz dla celów porównawczych należy zbadać, jak brakowano i niszczono akta operacyjne w Wydziałach EO/Wydziałach "C" pozostałych wojewódzkich urzędów SW (w latach 1956-1975 Wydziały EO/Wydziały "C" znajdowały się w 17 miastach wojewódzkich, a w latach 1975-1989 w 49 miastach wojewódzkich). Osobnym zagadnieniem pozostaje zbadanie zawartości protokołów brakowania. Zapisywano w nich podstawowe informacje dotyczące powstania dokumentu, jego treści i czasu zniszczenia. Nie ma wątpliwości, że zapis w protokole brakowania jest dla wielu dokumentów jedynym i ostatnim śladem ich istnienia. Stworzenie elektronicznej bazy dokumentów wybrakowanych mogłoby stanowić cenne źródło dla uzupełnienia wiedzy o tym, jak pracowały organy bezpieczeństwa.

Brakowanie i niszczenie akt UB i SB w latach 1944-1990 - dane statystyczne201

W badaniach nad brakowaniem i niszczeniem akt cywilnych organów bezpieczeństwa podjęto także wysiłki oszacowania liczby wybrakowanych i zniszczonych spraw operacyjnych SB. Pierwsze szacunkowe obliczenia wskazywały na zniszczenie około 2 mln spraw operacyjnych202. Badania szczegółowe potwierdziły i sprecyzowały te informacje.

Wyniki badań zostały włączone do książki Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa państwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia, przygotowanej wspólnie przez Archiwum IPN i Archiwum MSW Gruzji, ale jak na razie nie doczekały się one publikacji. Zostały także zaprezentowane w referacie Stanisława Kollera pt. "Brakowanie i niszczenie akt Służby Bezpieczeństwa PRL w Biurze Ewidencji Operacyjnej/Biurze "C" MSW i w Wydziałach Ewidencji Operacyjnej KWMO/Wydziałach "C" KWMO/WUSW w latach 1957-1988 w sprawozdaniach rocznych Wydziału II Biura Ewidencji Operacyjnej/Biura "C" MSW", na międzynarodowej konferencji "Archiwa aparatu bezpieczeństwa PRL - struktury, organizacja, działalność", zorganizowanej w Warszawie 11 czerwca 2024 r. Wszystkie dane dotyczące stanu akt oraz liczby akt zniszczonych zaprezentowane dalej, jak również wartości użyte do wykresów pochodzą z tych źródeł.

Wstępna kwerenda wykazała brak dokumentacji potwierdzającej, że w "okresie stalinowskim" (1944-1956) przeprowadzano brakowanie i niszczenie akt operacyjnych. Wiadomo, że takie wypadki się zdarzały, ale były zakamuflowane - rejestrowano je najczęściej jako zaginięcie akt.

W "okresie funkcjonowania pierwszego zarządzenia archiwalnego" (1957-1967), które przypadło na czas rządów ekipy Władysława Gomułki, doszło do największego zniszczenia materiałów operacyjnych w liczbie około 1,382 mln akt. Był to głównie skutek masowych akcji, które przeprowadzono po wydaniu zarządzenia nr 0018/58 dyrektora Biura EO MSW płk. Jana Zabawskiego z dnia 7 lutego 1958 r. i wytycznych nr AZ-04033/64 dyrektora Biura "C" MSW płk. Jana Zabawskiego z 9 czerwca 1964 r. Oczyszczono wtedy archiwa głównie z zakończonych spraw operacyjnych zakładanych w latach 1944-1956, czyli w "okresie stalinowskim", w którym fizycznie mordowano opozycję niepodległościową. Stan akt SB przechowywanych w archiwach zmniejszył się z ponad 2 mln akt w 1957 r. do około 1,146 mln akt w 1967 r.

W "okresie intensywnej nowelizacji wykazu akt" (1968-1979), który rozpoczął się u schyłku rządów Władysława Gomułki, ale przebiegał głównie w okresie rządów ekipy Edwarda Gierka, zarejestrowano zniszczenie ponad 258 tys. akt SB203. Szczególny wpływ na brakowanie i niszczenie akt w tym czasie miało zarządzenie nr 08/71 z 15 grudnia 1971 r. dyrektora Biura "C" MSW płk. Jana Zabawskiego, które obniżało znacznie okresy przechowywania akt oraz wytyczne dyrektora Biura "C" MSW płk. Jana Zabawskiego z 30 czerwca 1972 r. Mimo tych działań stan akt SB w archiwach utrzymywał się w tym okresie na poziomie ponad 1,1 mln akt.

W "okresie solidarnościowym" (1980-1990), który należy wiązać głównie z rządami ekipy Wojciecha Jaruzelskiego, do końca 1988 r. zarejestrowano zniszczenie ponad 540 tys. akt SB. Dokonano tego na podstawie specjalnych wytycznych, decyzji i rozkazów kierownictwa organów bezpieczeństwa. W latach 1980-1983 zaobserwowano zmianę w podejściu kierownictwa resortu do akt SB, wyrażającą się w znacznym obniżeniu okresów ich przechowywania oraz gotowości do jednorazowego zniszczenia większości zasobu. Mimo przeprowadzonych w całym okresie dużych zniszczeń stan zasobów archiwalnych wynosił w 1988 r. ponad 860 tys. akt.

Brakowanie i niszczenie akt204 SB w latach 1957-1988 prezentuje w sposób zbiorczy wykres 1.

Wykres 1. Brakowanie i niszczenie akt Służby Bezpieczeństwa ogółem (w Wydziale II Biura EO/Biura "C" MSW w Warszawie oraz w wojewódzkich Wydziałach EO/Wydziałach "C" KWMO/WUSW) w latach 1957-1988

Źródło: M. Basiladze, S. Koller, Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia.

Wartości zaznaczone na osi pionowej to liczba akt SB - jedna podziałka to 25 tys. akt. Na osi poziomej zaznaczono kolejne lata, od 1957 do 1988 r.

Na wykresie wyraźnie odznaczają się trzy charakterystyczne okresy brakowania i niszczenia akt Służby Bezpieczeństwa:

1957-1967 - masowe czyszczenie archiwów po "okresie stalinowskim". Udokumentowano wtedy zniszczenie 1 382 832 akt SB (spraw operacyjnych - 1 366 484 a.s. i akt administracyjnych - 16 348 j.a.); 1968-1979 - masowe czyszczenie zasobu archiwalnego po 20 latach pracy aparatu bezpieczeństwa. Udokumentowano wtedy zniszczenie 258 827 akt SB (spraw operacyjnych - 200 783 a.s. i akt administracyjnych - 58 044 j.a.); 1980-1988 - proces starannego i przemyślanego niszczenia akt. Zniszczono wtedy 543 929 akt SB (akt operacyjnych - 502 794 a.s. oraz akt administracyjnych 41 135 j.a.).

W latach 1968-1979 proces niszczenia akt był systematyczny i rozłożył się w czasie, dlatego jego ślad graficzny na wykresie "rozdrobnił" się w dużej skali wykresu.

Brakowanie i niszczenie akt wpływało na ich stan w archiwach. Wykres 2 prezentuje, jak kształtował się zasób archiwalny akt SB w latach 1957-1988.

Wykres 2. Stan zasobu archiwalnego Służby Bezpieczeństwa ogółem (w Wydziale II Biura EO/Biura "C" MSW oraz w wojewódzkich Wydziałach EO/Wydziałach "C" KWMO/WUSW) w latach 1957-1988

Źródło: M. Basiladze, S. Koller, Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia.

Wartości zaznaczone na osi pionowej to liczba akt SB - jedna podziałka to 200 tys. akt. Na osi poziomej zaznaczono kolejne lata, od 1957 do 1988 r. Wykres ukazuje krzywą liczby akt oraz linię trendu.

Ogółem, najwięcej akt SB w archiwach resortowych znajdowało się w 1957 r. - 2 082 001 akt, a najmniej w 1988 r. - 862 874 akta. To spadek o 58,6 proc.

Nie posiadamy informacji o stanie zasobu archiwalnego z lat 1989-1990, chociaż teoretycznie powinien on ulec zwiększeniu na skutek przekazywania akt spraw z jednostek do archiwów po ograniczeniu działań operacyjnych.

Co istotne, wykres ukazuje dwa wyraźne okresy gwałtownego spadku liczby akt SB:

1957-1960 - rezultat "czyszczenia" archiwów po "okresie stalinowskim"; 1964-1967 - proces starannego i przemyślanego "czyszczenia" zasobu archiwalnego po 20 latach pracy aparatu bezpieczeństwa.

W latach 1980-1988 nastąpił spadek liczby akt SB na skutek planowego i regularnego procesu ich niszczenia205.

Wykres stanu akt w zasobie spraw operacyjnych, którego krzywa nieustannie opada w dół, potwierdza, że kierownictwo resortu dążyło do ich znaczącej likwidacji. Gdyby się to udało, władze komunistyczne mogłyby wiarygodnie obwieścić, że SB żadnych lub prawie żadnych działań przeciwko społeczeństwu nie prowadziła.

Apogeum niszczenia akt SB miało miejsce w latach 1989-1990. Proceder ten posiadał ewidentnie charakter przestępczy. Akta niszczono wbrew obowiązującym przepisom archiwalnym. Racjonalne przesłanki pozwoliły sformułować hipotezę, że w ciągu dwóch lat mogło zostać zniszczonych około 60 proc. z ponad 860 tys. akt SB znajdujących się na stanie archiwów na dzień 31 grudnia 1988 r./1 stycznia 1989 r. (zob. wykres 2), to jest około pół miliona (bez niezarchiwizowanych akt niszczonych w jednostkach, których liczby nie znamy).

Na podstawie materiałów źródłowych znajdujących się w IPN ustalono, że w latach 1956-1988, w Wydziale II BEO/Biura "C" MSW i wojewódzkich Wydziałach EO/Wydziałach "C" KWMO/WUSW, zarejestrowano ogółem (sic!) zniszczenie 2 185 588 akt SB. Faktycznie liczba ta była wyższa i sięgała około 2,3 mln akt.

Do pełnej oceny liczby wybrakowanych i zniszczonych akt brakuje nam bardzo wielu informacji. Nie posiadamy danych o zniszczeniach mających miejsce w latach 1944-1956. Brakuje dokładnych informacji z lat 1968-1979. Nie wiadomo, ile akt zniszczono w jednostkach operacyjnych SB po nowelizacji zasad przechowywania akt. Od 1974 r. jednostki mogły niszczyć we własnym zakresie akta o okresie przechowywania poniżej 5 lat, z wyjątkiem materiałów rejestrowanych w Wydziale I Biura "C". Oprócz tego nie podliczono do tej pory liczby akt, które zostały zniszczone w archiwach wojskowych organów represji do 1985 r.206 Nie ustalono dokładnej liczby akt zniszczonych w latach 1989-1990, a było to ponad 60 proc. zasobu z 1988 r. Nie podjęto szczegółowych badań nad niszczeniem dokumentacji pozostałych organów bezpieczeństwa wymienionych w ustawie o IPN. Konieczne są badania uzupełniające.

Zakończenie

W latach 1944-1990 organy bezpieczeństwa PRL wytworzyły dziesiątki kilometrów różnego rodzaju akt, które dokumentowały działalność aparatu represji. Posiadały one zazwyczaj status ściśle tajnych i były przechowywane w zamkniętych archiwach resortowych. Proces ich archiwizacji, brakowania i niszczenia określały zarządzenia i instrukcje archiwalne.

Do najważniejszych zarządzeń archiwalnych, obowiązujących w archiwach resortu bezpieczeństwa PRL, nowelizujących także całościowo wykazy akt, należały: zarządzenie nr 00123/57 z 1 lipca 1957 r.; zarządzenie nr 0107/68 z 24 października 1968 r.; zarządzenie nr 034/74 z 10 maja 1974 r.; zarządzenie nr 030/79 z 2 lipca 1979 r.; zarządzenie nr 049/85 z 8 lipca 1985 r. Zarządzenia zawierały m.in. definicję brakowania akt i określały szczegółowo sposób jego przeprowadzania. Szczególnym przypadkiem było zarządzenie nr 08/71 dyrektora Biura "C" MSW z 15 grudnia 1971 r., które w całości nowelizowało wykaz akt.

W przypadku archiwów wojskowych WSW aktami prawnymi dotyczącymi postępowania z dokumentacją archiwalną były: rozkaz szefa WSW nr 0119 z 11 czerwca 1959 r.; zarządzenie szefa WSW nr 09 z 18 maja 1966 r.; zarządzenie szefa WSW nr 011 z 4 października 1985 r. i zarządzenie szefa WSW nr 016 z 28 czerwca 1988 r.

W latach 1956-1988 kierownictwo archiwum wydało dodatkowo co najmniej 14 specjalnych wytycznych, wskazując grupy akt przeznaczone do wybrakowania i zniszczenia. Należały do nich: zarządzenie nr 0018/58 z 7 lutego 1958 r. dyr. Biura EO płk. Jana Zabawskiego; wytyczne nr AZ-04033/64 z 9 czerwca 1964 r. dyr. Biura "C" płk. Jana Zabawskiego; wytyczne z 16 marca 1966 r. dyr. Biura "C" płk. Jana Zabawskiego; wytyczne z 30 czerwca 1972 r. dyr. Biura "C" płk. Jana Zabawskiego; wytyczne z 5 grudnia 1980 r. dyr. Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego; wytyczne z krajowej narady naczelników Wydziałów "C" z 19 listopada 1981 r.; wytyczne z 20 czerwca 1982 r. dyr. Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego; wytyczne z 10 lutego 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne z 23 marca 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne z 31 marca 1983 r. dyr. Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego; wytyczne z 29 kwietnia 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne z 18 lipca 1983 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego; wytyczne dyrektora Biura "C" płk. Kazimierza Piotrowskiego z 1983 r.; wytyczne z 1 lutego 1984 r. nacz. Wydz. II Biura "C" płk. Zdzisława Bilskiego.

W rezultacie przeprowadzonych badań archiwalnych ustalono cztery podstawowe przyczyny nowelizacji okresu przechowywania akt:

potrzeby operacyjne jednostek; dostosowanie do nowelizacji zachodzących w instrukcjach o pracy operacyjnej; ocena przydatności akt przez kierownictwo resortu; polityczne priorytety SB.

Zmiany zachodzące w nowelizacji wykazu akt odzwierciedlały stosunek kierownictwa resortu do poszczególnych rodzajów akt. W procesie nowelizacji okresu przechowywania akt operacyjnych SB w kolejnych wykazach akt wystąpiły trzy tendencje:

dążenie do zmniejszenia liczby akt operacyjnych posiadających kategorię wieczystego przechowywania; stałe kwalifikowanie około jednej trzeciej akt operacyjnych jako akt o długim okresie przechowywania; zwiększenie liczby akt operacyjnych kwalifikowanych do krótkiego okresu przechowywania.

Biorąc pod uwagę zarówno wydarzenia polityczne, jakie miały miejsce w PRL w latach 1944-1990, jak i wydane archiwalne zarządzenia resortowe, można wyróżnić cztery charakterystyczne okresy brakowania i niszczenia akt SB:

1944-1956 - "okres stalinowski"; 1957-1967 - "okres funkcjonowania pierwszego zarządzenia archiwalnego"; 1968-1979 - "okres intensywnej nowelizacji wykazu akt"; 1980-1990 - "okres solidarnościowy".

W latach 1944-1989 na podstawie zarządzeń, wytycznych, instrukcji oraz indywidualnej inicjatywy funkcjonariuszy zniszczono około 2,3 mln akt spraw i j.a. UB/SB207, głównie spraw operacyjnych.

Stan badań nad polityką kancelaryjno-archiwalną komunistycznych służb bezpieczeństwa w Polsce do 1990 r., jak również nad brakowaniem i niszczeniem akt jest mocno zaawansowany, co nie znaczy, że wyczerpujący możliwości badawcze. Do zbadania pozostaje kwestia brakowania i niszczenia akt nie tylko w Wydziale II, ale i w pozostałych komórkach BEO/Biura "C" MSW. Należy podjąć skoordynowane badania w zasobie archiwalnym IPN, aby opisać proces niszczenia dokumentacji w każdej z tych instytucji PRL, którą ustawa o IPN i ustawy lustracyjne zaliczyły do organów bezpieczeństwa i represji. Ogromnym obszarem badań pozostają dawne wojewódzkie Wydziały EO/Wydziały "C" oraz powiatowe Sekcje EO/Sekcje "C". W ramach badań nad ich funkcjonowaniem należy wyjaśnić, w jaki sposób przebiegało w nich brakowanie i co było przedmiotem zniszczenia. Następnym krokiem pozostaje oszacowanie i ustalenie ostatecznej liczby akt zniszczonych zarówno w okresie PRL, jak również w latach 1989-1990. Do tej pory nie podjęto także badań nad zagadnieniem brakowania i ewentualnego niszczenia akt SB, kiedy znajdowały się one w latach 1990-2000 w UOP208.

Pochodną badań nad niszczeniem akt jest analiza zachowanych protokołów brakowania. Zawarte w nich adnotacje nie tylko rejestrują proces zniszczenia, ale mogą naprowadzić na takie działania resortu, które potwierdzą, uzupełnią, a może nawet ujawnią nieznane do tej pory postępowania prowadzone w ramach pracy operacyjnej. Osobną kwestią jest ustalenie przez archiwa państwowe skali zniszczeń przekazywanych do nich materiałów po PZPR. Należy podjąć badania nad niszczeniem dokumentacji pozostałych organów bezpieczeństwa wymienionych w ustawie o IPN.

W latach 1989-1990, w procesie zacierania śladów przestępczej działalności, najwyższe kierownictwo MSW, WSW i WSI wydało wiele rozkazów zniszczenia różnego rodzaju materiałów archiwalnych, doprowadzając do likwidacji znaczącej części zasobu. Niszczone były także akta PZPR i dokumenty innych organów aparatu represji. Proceder ten posiadał ewidentnie charakter przestępczy, ponieważ akta niszczono wbrew obowiązującym przepisom archiwalnym. Próby powstrzymania niszczenia akt w tym okresie okazały się daremne. Racjonalne przesłanki pozwoliły sformułować hipotezę, że w ciągu dwóch lat zostało zniszczonych co najmniej 60 proc. zasobu archiwalnego pozostałego po MSW, czyli ponad pół miliona akt spraw (bez strat powstałych w pozostałych organach bezpieczeństwa).

Niszczenie przez funkcjonariuszy akt resortu bezpieczeństwa było decyzją merytorycznie zrozumiałą, ponieważ informacje pozostające w aktach operacyjnych i kartotekach dekonspirowały powiązania zbudowanych przez Sowietów i komunistów struktur aparatu bezpieczeństwa ze światem polityki, dyplomacji, wojskowości, bankowości, gospodarki, mediów, kultury, oświaty, związków wyznaniowych itd. Ich ujawnienie byłoby absolutną katastrofą polityczną dla ludzi resortu starających się po 1989 r. utrzymać władzę209.

Niszczenie akt organów bezpieczeństwa PRL było także świadomą zbrodnią przeciwko prawdzie i historii. Dokonano jej, aby uniknąć odpowiedzialności za popełnione przestępstwa, utrwalić zakłamany obraz PRL, utrzymać władzę komunistycznych środowisk w nowej rzeczywistości. Przez 45 lat okupacji Sowieci starali się doprowadzić do wystarczającej dla wewnętrznego zniewolenia aksjologicznej i antropologicznej degradacji społeczeństwa: niszczyli pamięć historyczną, odcinali Polaków od korzeni, dokonywali ideologicznej deformacji świadomości społecznej, zaszczepiali ogromny relatywizm etyczny. Skutki tego stanu rzeczy okazały się brzemienne. Część skomunizowanego w swojej mentalności społeczeństwa nieustannie paraliżowała proces odbudowy suwerennego państwa polskiego, a próby odkłamywania przez historyków prawdy o tamtych czasach były kontestowane przez środowiska lewicowe, usprawiedliwiające komunizm. Niszczenie dowodów działalności resortu bezpieczeństwa zmierzało do ostatecznego zatarcia przeszłości - pamięci o katach, bohaterach i zdrajcach. Bez tych dokumentów nigdy nie będzie możliwa precyzyjna ocena liczby poniesionych strat. Nigdy nie poznany w pełni ani społecznego oporu stawianego władzy komunistycznej, ani stopnia kolaboracji społeczeństwa z organami bezpieczeństwa, ani wszystkich działań katów i oprawców210.

Bibliografia

Akty prawne i normatywne

Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 maja 1992 r. (M.P. z 1992 r. Nr 16, poz. 116).

Ustawa z dnia 11 kwietnia 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz.U. z 1997 r. Nr 70, poz. 443).

Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz.U. z 1983 r. Nr 38, poz. 173).

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154).

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 1989 r. Nr 29, poz. 155).

Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 1998 r. Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2006 r. Nr 218, poz. 1592).

Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz.U. z 1990 r. Nr 30, poz. 180).

Ustawa z dnia 29 kwietnia 2016 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r., poz. 749).

Archiwalia

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

1585/11633; 2525, t. 1-11; 2878/240; 0326/526; 0550/1, t. 1; 0653/6; 0832/4; 01125/1; 01279/1; 01988/3.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie

421/1, t. 1-3; 542/1.

Źródła publikowane

Decyzja nr 1/90 Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 31 stycznia 1990 roku w sprawie zakazu niszczenia dokumentów w resorcie spraw wewnętrznych [w:] Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017.

Notatka z dnia 25 I 1990 r. dotycząca likwidacji teczek ewidencji operacyjnej księdza [w:] Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

Pocięty życiorys, reż. J. Wołoszyńska, A. Pavlovič (film zrealizowany dla programu TVP 2, 2012).

Uchwała nr 5/93 Krajowej Sekcji Pracowników Archiwów Państwowych NSZZ "Solidarność", "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1993, nr 162.

Uchwała nr 12/90 Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 1990 r. [w:] A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot-Warszawa 2001.

Wykaz spraw operacyjnych Wydziału XI/IX Departamentu I MSW opracowany na podstawie postanowień o zniszczeniu spraw czynnych i archiwalnych wywiadu sporządzonych w okresie: czerwiec 1989 - styczeń 1990 (aneks nr 2) [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci, Warszawa 2015.

Załącznik nr 2 do wstępu Antoniego Macierewicza [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci, Warszawa 2015.

Opracowania i artykuły

Aparat bezpieczeństwa w latach 1950-1952. Taktyka, strategia, metody, oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000.

Aparat bezpieczeństwa w latach 1953-1954. Taktyka, strategia, metody, oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2004.

Aparat bezpieczeństwa w latach 1954-1956: taktyka, strategia, metody, oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2011.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 1: 1944-1956, red. K. Szwagrzyk, Warszawa 2005.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 2: 1956-1975, red. P. Piotrowski, Warszawa 2006.

Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975-1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008.

B.W., Graffiti polskie, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 1.

Badura A., Wieczorek K., Międzynarodowa Konferencja "Uratowana historia. Wykorzystanie technologii informatycznej w procesie rekonstrukcji zniszczonych materiałów archiwalnych". Katowice, 19 lutego 2014 r., "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2015, t. 8.

Bagieński W., Cenckiewicz S., Woyciechowski P., Konfidenci, Warszawa 2015.

Bagieński W., Departament I MSW. Organizacja i praktyka działania wywiadu cywilnego PRL w latach 1956-1990 (artykuł w druku).

Bagieński W., Dokumentacja dotycząca represji UB i SB wobec Kościoła katolickiego znajdująca się w Archiwum IPN [w:] Archiwa przełomu 1989-1991. Wspólny projekt Kancelarii i Prezydenta RP i Kancelarii Senatu. Kościół katolicki i społeczeństwo w okresie przełomu. Od Jana Pawła II do Niepodległości, Warszawa 2020.

Bagieński W., Niszczenie oraz mikrofilmowanie spraw i dokumentacji operacyjnej (artykuł w druku).

Bagieński W., Śledztwo Urzędu Ochrony Państwa w sprawie niszczenia dokumentacji operacyjnej Departamentu I MSW w latach 1989-1990 (artykuł w druku).

Bagieński W., Wydział XI Departamentu I MSW i kierunki działania wywiadu w walce z opozycją w latach osiemdziesiątych [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci, Warszawa 2015.

Bagieński W., Wywiad PRL w Rzymie, "Biuletyn IPN" 2017, nr 1-2.

Balbus T., Stróżyna K., "Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie...". Komunistyczna bezpieka wobec kardynała Henryka Gulbinowicza w latach 1970-1990, Wrocław 2008.

Basiladze M., Koller S., Niszczenie archiwaliów komunistycznych organów bezpieczeństwa państwa na przykładzie GSRS i PRL. Różne doświadczenia, Tbilisi-Warszawa (w przygotowaniu).

Bečka A., Molesta J., Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot-Warszawa 2001.

Bednarek J., Problemy sensytywności zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Archiwa bez granic. Pamiętnik VII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich. Kielce, wrzesień 2017 r., red. W. Chorążyczewski, K. Stryjkowski, Warszawa 2018.

Bereś W., Skoczylas J., Generał Kiszczak mówi... prawie wszystko, Warszawa 1991.

Białek S., Brakowanie i niszczenie dokumentacji SB w województwie opolskim w latach 1987-1990. Ustalenia wstępne, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2009, t. 2.

Bilińska-Gut A., Struktura i organizacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1944-1954, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2001, nr 15.

Błażejowska J., Lustracja i koszmarny śmiech Wałęsy. Fragmenty wspomnień Jana Olszewskiego, "Biuletyn IPN" 2017, nr 6.

Bochwic T., Nadludzie?, "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 41.

Borysiuk P., Co jest w tych archiwach... Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989-1992. Rozpoznanie zagadnienia (część 1), "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2020, nr 18.

Borysiuk P., Co jest w tych piwnicach... Podział zasobu archiwalnego i ewidencyjnego komunistycznego resortu spraw wewnętrznych w okresie 1989-1992. Rozpoznanie zagadnienia (część 2), "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2021, nr 19.

Borysiuk P., Specyfika funkcjonowania archiwów wyodrębnionych w Polsce - aspekty prawno-historyczne i strukturalne. Zarys problematyki [w:] Archiwa wyodrębnione w polskiej sieci archiwalnej. Materiały z XIV Ogólnopolskiego Seminarium Archiwalnego Sekcji Archiwa Zakładowe Stowarzyszenia Archiwistów Polskich, Oddziału w Płocku Stowarzyszenia Archiwistów Polskich i Archiwum Państwowego w Płocku. Płock 28-29 maja 2019 r., red. A. Jabłoński, Szczecin 2020.

Busse K., Praktyka postępowania z dokumentacją funduszu operacyjnego na przykładzie zachowanego zasobu archiwalnego po KW MO/WUSW w Radomiu (1975-1990), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2018, t. 11.

Cenckiewicz S., Gontarczyk P., SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk-Warszawa-Kraków 2008.

Chałupka W., Środowisko naukowe Poznania (1970-1989) w aktach miejscowych organów bezpieczeństwa - próba rekonstrukcji podstawy źródłowej [w:] Z Archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu. Studia nad zasobem, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Warszawa-Poznań 2008.

Chlasta G., Czterech, Warszawa 2014.

Długajczyk E., Sprawa karna o niszczenie akt w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Katowicach w latach 1989-1990 [w:] Archiwa i archiwalia górnośląskie, t. 1, red. E. Długajczyk, W. Gojniczek, B. Kalinowska-Wójcik, Katowice 2008.

Dominiczak H., Organy Bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997.

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989-2015, Kraków 2016.

Dudek A., Instytut. Osobista historia, Warszawa 2011.

Dudek A., Najważniejsza jest pamięć [w:] Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J.M. Rokita, posłowie A. Dudek, Kraków 2005.

Dudek A., Pierwsze lata III Rzeczypospolitej 1989-2001, Kraków 2004.

Dudek A., Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988-1990, Kraków 2004.

Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990. Zbiór normatywów, red. i oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017.

Frazik W., Kopka B., Majchrzak G., Dzieje aparatu represji w PRL (1944-1989). Stan badań, Warszawa-Kraków 2004.

Grocki M. (wł. Tywonek T.), Konfidenci są wśród nas..., Warszawa 1992.

Grocki M. (wł. Tywonek T.), Konfidenci są wśród nas [w:] W. Bagieński, S. Cenckiewicz, P. Woyciechowski, Konfidenci, Warszawa 2015.

Grzelak P., Wojna o lustrację, Warszawa 2005.

Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.

Informacja o poglądach czł[onka] Biura Politycznego KC PZPR i posła na Sejm ­Zbigniewa Sobotki na temat bieżącej sytuacji w PRL [w:] Drogi do niepodległości 1944-1956/1980-1989. Nieznane źródła do dziejów najnowszych Polski, oprac. T. Balbus et al., Wrocław 2001.

Informacja o zwolnieniu z pracy w Archiwum Państwowym w Kielcach archiwisty Jerzego Jabłońskiego, "Biuletyn Solidarność Świętokrzyska" 1990, nr 54.

Jachowicz J., Z archiwum Jerzego Jachowicza, Kraków 2008.

Jeziorski M., Płaska K., Zbiór zastrzeżony - odtajnianie na raty, "Biuletyn IPN" 2017, nr 1-2 (134-135).

Jurczenko I., Kto niszczył akta SB, "Prawo i Życie" 1991, nr 10.

Jurczenko I., Tajemnice na przemiał, "Prawo i Życie" 1990, nr 6.

Kania D., Targalski J., Marosz M., Resortowe dzieci służby, Warszawa 2015.

Kapuściak B., Celowe niszczenie czy przepisowe brakowanie? Glosa w sprawie nieistniejących materiałów po Głównym Zarządzie Informacji i Wojskowej Służbie Wewnętrznej, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2018, t. 11.

Karbowiak G., Dzienniki korespondencyjne, rejestracyjne, archiwalne i koordynacyjne jako źródła historyczne [w:] Osobowe środki pracy operacyjnej - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013.

Karbowiak G., Formy dokumentowania oraz archiwizacji "zabezpieczeń operacyjnych" ("osób zabezpieczonych") Służby Bezpieczeństwa - zarys problemu [w:] Osobowe środki pracy operacyjnej - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013.

Karnowski M., Zaremba P., Alfabet Rokity, Kraków 2004.

Kaszyński K., Podgórski J., Teczki Pandory [w:] Teczki, czyli Widma bezpieki. "Czarny scenariusz" czerwcowego przewrotu, red. J. Snopkiewicz, A. Jakubowska, D. Wilczak, Warszawa 1992.

Koczwańska-Kalita D., (Nie)chciane dziecko III RP. Geneza, funkcjonowanie, kontekst społeczny i polityczny, Kraków 2015.

Koller S., Bezpieczeństwo interesów totalitarnego państwa i jego funkcjonariuszy motywem brakowania i niszczenia dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa MSW (1956-1989), "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2014, nr 40.

Koller S., Brakowanie i niszczenie akt pionu SB do walki z Kościołem - zarys problematyki, "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2013, nr 38.

Koller S., Brakowanie i niszczenie dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956-1990), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4.

Koller S., Brakowanie i niszczenie materiałów operacyjnych warszawskiej Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989. Zarys problematyki [w:] Archiwa - Historia - Pamięć. Bilans 15 lat działalności archiwalnej Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, R. Leśkiewicz, P. Perzyna, Łódź-Warszawa 2018.

Koller S., Normatywne zasady brakowania i niszczenia materiałów Służby Bezpieczeństwa w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1956-1990), "Pamięć i Sprawiedliwość" 2012, nr 2 (20).

Koller S., Otnoszenije Służby biezopasnosti Polskoj Narodnoj Riespubliki k sliedstwiennym diełam i diełam opieratiwnogo uczota na osnowie analiza nomienkłatury dieł 1956-1990 гг. [w:] International Conference: Archival and source studies - trends and challenges 25-27 October 2017, Tbilisi 2018.

Koller S., Procedura brakowania materiałów Biura "W" w latach 1972-1989, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2011, nr 1 (8-9).

Koller S., Rozwiązania organizacyjne w zakresie działalności naukowej Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Warszawa 2024 ("Symposia Archivistica" t. 8).

Koller S., Służba archiwalna Wydziału II Biura Ewidencji Operacyjnej/Biura "C" Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (1956-1990) w sprawozdaniach. Funkcjonariusze - archiwiści - członkowie partii [w:] Archiwa polskie i sowieckie w realiach systemu komunistycznego, red. J. Łosowski, M. Szumiło, Warszawa 2021.

Koller S., Służba Bezpieczeństwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w świetle brakowania i niszczenia akt operacyjnych w latach 1956-1989 [w:] Educare necesse est - ale jak i dlaczego? Przykłady dobrych praktyk edukacyjnych, red. V. Urbaniak, Warszawa 2017.

Koller S., Stan i ruch akt archiwalnych Służby Bezpieczeństwa Wydziału "C" KWMO/WUSW w Kaliszu w latach 1975-1988, na podstawie materiałów zachowanych w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie [w:] Calisiana rozproszone w archiwach polskich (1945-1989), red. G. Schlender, Kalisz 2015.

Koller S., The Culling and Destruction of Security Service Documentation in the Ministry of Internal Affairs (1956-1990) [w:] The Archival Review of the Institute of National Remembrance: An Anthology of Selected Texts from 2008-2017, red. P. Tomasik, M. Żuławnik, Warszawa 2023.

Koller S., Wykaz akt oraz zarządzenia, wytyczne i decyzje kierownictwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w procesie brakowania i niszczenia akt operacyjnych Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989. Analiza porównawcza [w:] Archiwa Polski i Europy: wspólne dziedzictwo - różne doświadczenia, red. A. Kulecka, Warszawa 2017.

Koller S., Zarządzenia i instrukcje archiwalne MSW (1957-1990), "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2019, t. 12.

Koller S., Znaczenie wykazu akt w procesie brakowania i niszczenia dokumentacji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w latach 1956-1989. Zarys problematyki, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2015, t. 8.

Komaniecka M., Dzienniki korespondencyjne, rejestracyjne, archiwalne i koordynacyjne aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej jako źródło historyczne, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2006, nr 2.

Komaniecka M., Organizacja i funkcjonowanie kartotek ogólnoinformacyjnej i zagadnieniowej aparatu bezpieczeństwa [w:] Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015 (oryg. "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2005, nr 23).

Kościański R., Leśkiewicz R., Brakowanie i niszczenie dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu w latach 1989-1990. Wybrane zagadnienia, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4.

Kowal R., Przestępczy był system, "Polska Zbrojna" 1990, nr 47.

Kozłowski T., Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990, Warszawa 2019.

Krasnowolski A., Rozmowy niekontrolowane, "Spotkania" 1990, nr 18.

Krotoszyński M., Lustracja w Polsce w świetle modeli sprawiedliwości okresu tranzycji, Warszawa 2014.

Kruk M., Niszczenie materiałów archiwalnych w Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych w Gdańsku w latach 1989-1990, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4.

Krupa W., Łabowicz J., Informacja o dokumentacji pochodzącej z tzw. worków ewakuacyjnych przekazanych przez Urząd Ochrony Państwa do zasobu archiwalnego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3.

Krupska Z., Zarządzanie dokumentacją aktową w naczelnych organach bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego w latach 1944-1990 [w:] W kręgu "teczek". Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź-Toruń 2006.

Krzaczkowska A., Likwidacja "zetki", "Biuletyn IPN" 2017, nr 1-2 (134-135).

Kuchcińska A., Ministerstwo Strachu, "Prawo i Życie" 1998, nr 2.

Leśkiewicz R., Badanie procesów archiwotwórczych na przykładzie zasobu archiwalnego poznańskiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej - zarys problematyki [w:] Z archiwum Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Poznaniu. Studia nad zasobem, red. R. Kościański, R. Leśkiewicz, Warszawa-Poznań 2008.

Leśkiewicz R., Peterman R., Wojskowe organy bezpieczeństwa państwa [w:] Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów, red. A. Jusupović, R. Leśkiewicz, Warszawa 2013.

Leśkiewicz R., Zarządzanie archiwami komunistycznych służb specjalnych [w:] Z uczniami, kolegami i przyjaciółmi w świecie nauki. Prace dedykowane Profesorowi Bohdanowi Ryszewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin, Olsztyn 2014.

List otwarty do Premiera Rzeczypospolitej Polskiej Pana Tadeusza Mazowieckiego, Senatorów Rzeczypospolitej Polskiej, Posłów Rzeczypospolitej Polskiej Fundacji T. i Z. Knobel, 52 Carolbreen Sq. Agincourt, Ontario, Canada, 23 stycznia 1990 r., "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 9.

List z prokuratury, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 7.

List z prokuratury, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 12.

Ludzie bezpieki w walce z narodem i Kościołem: Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978 - Centrala, oprac. M. Piotrowski, Lublin 2000 (przedruk informatora Biura "C" MSW z 1978 r.).

Łosowski J., Sprawozdanie z międzynarodowej konferencji naukowej "Archiwa w państwach totalitarnych w Europie Środkowej i Wschodniej" w Lublinie i Sandomierzu, 5-7 września 2018 r., "Archeion" 2018, t. 119.

Mazur P., Skorut P., Społeczeństwo przeciw państwu, państwo przeciw społeczeństwu. Bezpieczeństwo ustroju Polski Ludowej na wybranych przykładach z ziemi tarnowskiej, Kraków 2017.

Milczanowski P., Specyfika struktury organizacyjnej Archiwum MSW [w:] Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015 (oryg. "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2004, nr 22).

Musiał F., Departament IV MSW w latach 1962-1989. Przyczynek do monografii [w:] Instrukcje, wytyczne, pisma Departamentu IV Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z lat 1962-1989. Wybór dokumentów, red. i oprac. A. Dziurok, F. Musiał, Kraków-Katowice 2017.

Musiał F., Zamiast wprowadzenia: archiwalia komunistycznego aparatu represji [w:] Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015 (oryg. "Zeszyty Historyczne WiN-u" 2004, nr 22).

Normatywy Wojskowej Służby Wewnętrznej (1957-1990), wybór, wstęp, oprac. B. Kapuściak, Katowice-Kraków 2019.

Nyzio A., Rakowiecka w remoncie. Transformacja polityki bezpieczeństwa wewnętrznego Polski w latach 1989-1993, Kraków 2020.

Osobowe środki pracy operacyjnej - zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013.

Ostrowska K., Żuławnik M., Niszczenie kartotek Biura "C" MSW w latach 1989-1990, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2011, t. 4.

Oświadczenie KZ NSZZ "Solidarność" Archiwum Państwowego w Lublinie w sprawie zniszczenia akt, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 38.

Paczkowski A., Aparat bezpieczeństwa w latach 1944-1956: taktyka, strategia, metody, cz. 1: Lata 1945-1947, Warszawa 1994 ("Dokumenty do Dziejów PRL", z. 5).

Paczkowski A., Aparat bezpieczeństwa w latach 1944-1956: taktyka, strategia, metody, cz. 2: Lata 1948-1949, Warszawa 1996 ("Dokumenty do Dziejów PRL", z. 9).

Paczkowski A., Archiwa aparatu bezpieczeństwa PRL jako źródło: co już zrobiono, co można zbadać, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 1.

Perzyna P., Polańska-Bergman M., Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - aspekty prawne funkcjonowania i udostępniania materiałów archiwalnych w latach 2000-2007, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2008, t. 1.

Perzyna P., Problematyka rozpoznania struktury zasobu i zespołowości akt cywilnych organów bezpieczeństwa oraz ich informatycznego opisu, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2009, t. 2.

Perzyna P., Zanim powstało Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Refleksje o rozliczaniu przeszłości i traktowaniu akt w Polsce, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2020, t. 13.

Peterman R., Niszczenie akt GZI i WSW [w:] Niepodległość ma jeden kształt, red. S. Cenckiewicz et al., Łomianki 2018.

Peterman R., Proces brakowania i niszczenia akt organów bezpieczeństwa państwa w latach 1954-1990 na przykładzie województwa łódzkiego [w:] Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015.

Peterman R., Rozkaz - zniszczyć!, "Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2006, nr 1-2.

Pilarski S., Niszczenie materiałów Służby Bezpieczeństwa w latach 1989-1990 (ze szczególnym uwzględnieniem dokumentacji dotyczącej NSZZ "Solidarność") w województwie piotrkowskim. Egzemplifikacja przebiegu procederu i próby wyciągnięcia konsekwencji prawnych wobec jego organizatorów oraz wykonawców na szczeblu wojewódzkim i ministerialnym, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2018, nr 1 (16).

Pilarski S., Służba Bezpieczeństwa wobec przemian politycznych w latach 1988-1990. Region łódzki, Warszawa-Łódź 2009 ("Dokumenty", t. 40).

Piłat J., Zarys struktury ewidencji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w zasobie Oddziału IPN w Lublinie, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2013, t. 6.

Piłat J., Zasady prowadzenia, funkcjonowanie oraz rola ewidencji operacyjnej SB z uwzględnieniem przydatności zachowanych materiałów ewidencyjnych w bieżącej pracy Instytutu Pamięci Narodowej [w:] W kręgu "teczek". Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź-Toruń 2006.

Piotrowski P., Przemiany MSW w latach 1989-1990, "Biuletyn IPN" 2004, nr 4.

Piotrowski P., Struktury Służby Bezpieczeństwa MSW 1975-1990, "Pamięć i Sprawiedliwość" 2003, nr 1 (3).

Piotrowski P., Uwagi o funkcjonowaniu i metodologii pracy operacyjnej Zarządu II Sztabu Generalnego WP oraz Wojskowej Służby Wewnętrznej Jednostek Wojskowych MSW [w:] Osobowe źródła informacji - zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2008.

Polak W., Galij-Skarbińska S., Jak oceniać okrągły stół?, "Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie" 2017, nr 7.

Protest, "Gazeta Obywatelska Regionu Środkowo-Wschodniego "Solidarność"" 1990, nr 2.

Reczek R., Konferencja "Dokumenty zniszczyć...! Proces niszczenia dokumentacji Służby Bezpieczeństwa PRL w latach 1989-1990". Wrocław, 1 XII 2008 r., "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2009, t. 2.

Rodziewicz T., Archiwa Rzeczypospolitej - stabilizacja stagnacji, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1991, nr 64.

Rodziewicz T., Niszczenie akt Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w latach 1989-1990 i jego następstwa w świetle prasy centralnej i lokalnej [w:] Archiwa polskie i sowieckie w realiach systemu komunistycznego, red. J. Łosowski, M. Szumiło, Warszawa 2021.

Rokita J.M., O dwoistości, czyli jak pracowała Komisja Nadzwyczajna do zbadania zabójstw z okresu dyktatury Jaruzelskiego [w:] Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, wstęp J.M. Rokita, posłowie A. Dudek, Kraków 2005.

Ruzikowski T., Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), Warszawa 2004 ("Materiały pomocnicze IPN", t. 1).

Ruzikowski T., Zarys historii Zintegrowanego (Zautomatyzowanego) Systemu Kartotek Operacyjnych resortu spraw wewnętrznych, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3.

Semka P., Zdaniem optymisty, "Tygodnik Solidarność" 1991, nr 22 (141).

Semków P., Informacja Marynarki Wojennej w latach 1945-1957, Warszawa 2006.

Skutnik T., Płoną archiwa, "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 9.

Sprawozdanie z prac Komisji Rządowej do spraw ustalenia stanu prawnego majątku partii politycznych i organizacji młodzieżowych oraz odzyskania mienia państwowego (załącznik nr 4) [w:] A. Bečka, J. Molesta, Sprawozdanie z likwidacji majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Sopot-Warszawa 2001.

Środa R., Dzienniki archiwalne UB i SB tzw. starego typu w zasobie archiwalnym Oddziału IPN w Krakowie, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2013, t. 6.

Terlecki R., Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce, 1944-1990, Kraków 2007.

Tkaczew W., Powstanie i działalność organów Informacji Wojska Polskiego w latach 1943-1948. Kontrwywiad wojskowy, Warszawa 1994.

Tylski K., Zasady funkcjonowania ewidencji operacyjnej Służby Bezpieczeństwa, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2013, t. 6.

Uniszewski Z., Recydywa, "Tygodnik Solidarność" 1990, nr 9.

Wiadomości, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 37.

Wiadomości, "Biuletyn Informacyjny NSZZ "Solidarność" Regionu Środkowo-Wschodniego" 1990, nr 38.

Wielińska E., Kara za prywatne archiwum, "Prawo i Życie" 1992, nr 2.

W kręgu "teczek". Z badań nad zasobem i funkcjami archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, red. J. Bednarek, P. Perzyna, Łódź-Toruń 2006.

"Wojna o akta". Studia i materiały, red. S. Flis, Gdańsk 2011.

Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015.

Wszołek G., Służba Bezpieczeństwa w Krakowie na tle przemian w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych 1989-1990, Warszawa 2019.

Wydanie specjalne, "Serwis Gdańskiej Agencji Informacyjnej "Solidarności"", 31 I 1990.

Wygoda J., Peterman R., Zapomniane organy bezpieczeństwa państwa - Wojskowa Służba Wewnętrzna KBW i WOP, Wojskowa Służba Wewnętrzna Jednostek Wojskowych MSW, "Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2012, nr 1.

W Związku, "Tygodnik Gdański" 1990, nr 19.

Zając E., Ślad pozostaje w aktach. Wybrane zagadnienia dotyczące funkcjonowania ewidencji operacyjnej w latach 1962-1989 [w:] Wokół teczek bezpieki, zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, wyd. 2, Kraków 2015.

Zając E., Wstęp do badań nad archiwami SB [w:] H. Głębocki, Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL, Kraków 2005.

Zieliński A., Grzegorz Jakubowski (1954-2001). Dyrektor Centralnego Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, pierwszy dyrektor Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej. Sylwetka praktyka [w:] Wkład archiwistów warszawskich w rozwój archiwistyki polskiej. Zbiór studiów poświęconych warszawskiemu środowisku archiwalnemu, red. A. Kulecka, Warszawa 2012.

Zieliński A., Przykłady dokumentacji wytworzonej przez pion ewidencji operacyjnej SB w latach 1972-1990 i jej wykorzystanie do badań naukowych, "Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, t. 3.

Ziobro W., Historia w szafie. Sąd musi rozstrzygnąć, czy sekretarz partii miał prawo spalić dokumenty, "Przegląd Tygodniowy" 1991, nr 12.

Z Tomaszem Morawskim przewodniczącym Krajowej Komisji Koordynacyjnej Pracowników Archiwów Państwowych NSZZ "Solidarność" i Jarosławem Zawadzkim członkiem KZ "S" w Archiwum Głównym Akt Dawnych ­rozmawia Halina Retkowska, "Reporter" 1990, nr 6.

Prasa

Archiwa byłej PZPR. Przejmowanie pustych teczek - bywa i tak. Jadwiga Zdrenka rozmawiała z dr. Jarosławem Porazińskim, dyrektorem Archiwum Państwowego w Toruniu, "Ilustrowany Kurier Polski", 23 IV 1990.

Archiwalia pod ochroną, "Gazeta Wyborcza", 6 II 1990.

Archiwum byłego KC PZPR oplombowane. Prokuratura wszczęła śledztwo. Ostatni remanent?, "Kurier Lubelski", 7 II 1990.

Archiwum Państwowe chce przechowywać akta partyjne, "Gazeta Krakowska", 27-28 I 1990.

Archiwum Państwowe informuje. Działano prawidłowo, "Głos Pomorza", 10-11 II 1990.

A dokumenty są palone..., "Głos Wybrzeża", 4 V 1990.

A.K., Senat UW o archiwach PZPR, "Rzeczpospolita", 9 III 1990.

Akta już nie płoną, "Dziennik Bałtycki", 5-6 V 1990.

Almert K., Z kroniki sądowej, "Głos Ziemi Kraśnickiej" 1991, nr 9.

an, W Krakowie płoną akta PZPR, "Express Wieczorny", 29 I 1990.

Bez śladu dla potomnych? Wrocławskie archiwum KW PZPR w Odrze, "Dziennik Polski", 3-4 II 1990.

Białek B., SB się pali..., "Gazeta Wyborcza", 30 I 1990.

Bogomilska K., Cześć ubolku, "Gazeta Polska" 1994, nr 28 (52).

Branach Z., Rozkaz zniszczyć, "Dziennik Polski", 10 I 1997.

ceg, Nie są zdekompletowane. Akta b. KŁ przejęte przez archiwistów, "Express Ilustro­wany", 19 IV 1990.

Cenckiewicz S., Zapomniana rocznica, "Rzeczpospolita", 6 II 2010.

Co z archiwami PZPR?, "Rzeczpospolita", 12 III 1990.

Dankowski, Szczygieł, Majchrowski i Karpacz kazali niszczyć akta MSW, "Życie Warszawy", 16-17 VI 1990.

Daszczyński R., Oficer SB nie odpowie, "Gazeta Wyborcza", 15 II 2000.

Domagalski M., W pośpiechu, niezgodnie z przepisami. Niszczenie akt WSW, "Rzeczpospolita", 7 VII 1996.

Dworniczak K., Dokumenty pod specjalnym nadzorem, "Dziennik Lubelski", 27 VIII 1991.

Dworniczak K., Lustracja w archiwach SB i PZPR? Akta pod specjalnym nadzorem, "Dziennik Lubelski", 3 VIII 1992.

fed, Akta pełne historii, "Gazeta Wyborcza", 20 VI 1990.

Fedor D., Archiwum pierwszych sekretarzy, "Gazeta Wyborcza", 24 IV 1990.

Formela M., Fakty i wątpliwości. Jakie tajemnice kryje partyjne archiwum?, "Głos Wybrzeża", 8 II 1990.

Frey D., Co z archiwami PZPR? Archiwum zamiast gilotyny, "Rzeczpospolita", 5 III 1990.

Frey D., Losy archiwum b. KC PZPR. Czy powstanie fundacja, "Rzeczpospolita", 24-25 III 1990.

Gargas A., Jak Wałęsa robił zamach, "Gazeta Polska" 1995, nr 26 (102).

Gen. Jaruzelski o zniszczeniu teczek. Wyraziłem zgodę, ale biorę odpowiedzialność - rozmawiał Jarosław Kurski, "Gazeta Wyborcza", 30 IV - 1 V 1992.

Gerczuk P., Z przesłuchań trzech generałów, "Czas", 2 I 1991.

G.G., (krótka informacja [bez tytułu]), "Gazeta Wyborcza", 10 VIII 1990.

Głębokie zmiany, "Rzeczpospolita", 26 X 1989.

Głuchowski P., Prekursorzy lustracji, "Gazeta Wyborcza", 16 VII 1992.

Głuchowski P., Wyrok za teczki, "Gazeta Wyborcza", 1 X 1992.

Golenia T., Wstydliwe dokumenty, "Tygodnik Solidarność" 1991, nr 26.

Golenia T., Wstydliwe dokumenty, "Tygodnik Solidarność" 1991, nr 28.

Hadamik C., Jabłoński J., Wywabianie czerwieni, "24 Godziny Gazeta Kielecka", 4 VI 1990.

hap, Poszło z dymem, "Gazeta w Lublinie", 15 IX 1991.

hm, Czerwona makulatura, "Gazeta Wyborcza", 9 II 1990.

hsp, Wyrok za palenie akt, "Gazeta Wyborcza", 11 IX 1992.

Informacja o zwolnieniu z pracy w Archiwum Państwowym w Kielcach archiwisty Jerzego Jabłońskiego, "Biuletyn Solidarność Świętokrzyska" 1990, nr 54.

Jach, Co jest w tych piwnicach, "Gazeta Wyborcza", 3 IV 1990.

Jach, Dokumenty zmieciono, jak leci, "Gazeta Wyborcza, 7 II 1996.

Jach, Niszczenie akt MSW. Ponad prawem?, "Gazeta Wyborcza", 24 VII 1990.

Jach, Niszczono zamiast archiwizować, "Gazeta Wyborcza", 4 VI 1996.

Jach, Totalne niszczenie, "Gazeta Wyborcza", 8 II 1996.

Jachowicz J., Co jest w tych piwnicach, "Gazeta Wyborcza", 3 IV 1990.

Jachowicz J., Fedor D., Zbrożek K., Odkopane tajemnice SB, "Gazeta Wyborcza", 2 X 1992.

Jachowicz J., Wielowieyska D., Jacek Taylor: 30 godzin niszczenia akt, "Gazeta Wyborcza", 8 VI 1992.

Jachowicz J., Jaruzelski i Kiszczak przed Trybunałem Stanu?, "Gazeta Wyborcza", 30 IV - 1 V 1992.

Jachowicz J., Krótka historia partyjnych teczek, "Gazeta Wyborcza", 30 IV - 1 V 1992.

Jachowicz J., MSW - nie tak!, "Gazeta Wyborcza", 9 II 1990.

Jachowicz J., Niszczenie akt wymaga reakcji, "Gazeta Wyborcza", 27 VII 1990.

Jachowicz J., Palenie w majestacie prawa, "Gazeta Wyborcza", 31 I 1990.

Jachowicz J., Palenie wzbronione, "Gazeta Wyborcza", 1 II 1990.

Jachowicz J., Sprawa generałów. Co zrobi Trybunał?, "Gazeta Wyborcza", 7 V 1992.

Jachowicz J., WSW przed sądem?, "Gazeta Wyborcza", 22 XI 1990.

Jachowicz J., WSW zaciera ślady. Zniszczono 40 000 teczek, "Gazeta Wyborcza", 27 VII 1990.

Jachowicz J., Zeszli do piwnic MSW, "Gazeta Wyborcza", 13-16 IV 1990.

Jachowicz J., Złodzieje dowodów zbrodni, "Gazeta Wyborcza", 16 III 1990.

Jakucki P., Wyróżnienie za palenie, "Gazeta Polska" 1995, nr 27 (103).

J.O., Zniszczenie akt KC. Decyzja Trybunału w środę, "Rzeczpospolita", 2-3 V 1992.

Jot, Skazany za spalenie akt, "Gazeta Wyborcza", 5 V 1991.

jt, Akta KW PZPR, cdn, "Gazeta w Lublinie", 23 I 1991.

Kaźmierczak K., Funkcjonariusze SB, "Głos Wielkopolski", 10-11 III 2007.

KCZ, Czy z byłej siedziby KW PZPR wywożono i palono dokumenty? Przedstawiciele Solidarności HPC sprawdzają rzecz na miejscu, "Express Poznański", 22 II 1990.

Kozłowski T., Brudna gra teczkami, rozm. A. Kublik, "Gazeta Wyborcza", 21 XII 2004.

Krzem, em, pac, To było podpalenie, "Gazeta Wyborcza", 24 IV 1990.

Kto niszczył akta partyjne i SB? Były I sekretarz KW PZPR w Tarnowie przed sądem, "Dziennik Polski", 14 II 1991.

Larecki P., Co zawierały zniszczone akta?, "Głos Poranny", 20 IV 1994.

List otwarty do Premiera, Posłów i Senatorów, "Gazeta Wyborcza", 16 I 1990.

Łęski J., Dokumenty zniszczyły się same, "Gazeta w Lublinie", 17 I 1991.

Łęski J., Palenie znikomo niebezpieczne, "Gazeta w Lublinie", 9 V 1991.

Łosińska E., Nieprzydatne dokumenty, "Czas Krakowski", 12 IX 1990.

Łosińska E., Wiem, ale nie powiem, czyli gra o teczki, "Czas Krakowski", 31 X - 3 XI 1991.

Łosińska E., WSW zaciera ślady, "Czas Krakowski", 18 IX 1990.

m, Zamknięcie archiwum b. KW PZPR w Lublinie, "Dziennik Lubelski", 6 II 1990.

map, Śledztwo w sprawie śmierci Marii Jachowicz, "Gazeta Wyborcza", 15 V 1990.

Machnowski Z., Partia broni swoich tajemnic, "Gazeta Wyborcza", 24-25 III 1990.

Majewski M., Wronowska K., Kiszczak: agentów SB do dziś oglądam w TV, "Dziennik Gazeta Prawna", 20-22 XI 2009.

Matuszak P., Były pracownik KM palił ",makulaturę"! Co zawierały archiwa PZPR?, "Dzień Gazeta Lubelska", 29 III 1990.

Miziak M., Jachowicz J., Spalone, zmielone, zniszczone, "Gazeta Wyborcza", 22 VII 1993.

Młodzież ochroni państwo, "Gazeta Wyborcza", 19 V 1990.

Mrozińska M., Co spalono? Co przemielono w archiwach KW PZPR w Gdańsku?, "Gazeta Gdańska", 22 II 1990.

Musiał F., Bezpieka w III RP, "Rzeczpospolita", 11 III 2008.

Naimski P., Ludzie SB mają się dobrze, rozm. T. Żabicki, "Nowy Świat", 29 VI 1992.

Nam palić nakazano, "Gazeta Wyborcza", 16-17 VI 1990.

Nie niszczyć akt, "Gazeta Wyborcza", 20 I 1990.

Niszczono dowody zbrodni, z Ryszardem Brzuzy rozm. Paweł Sztomberek "Gazeta Polska" 1995, nr 44 (120).

Nowakowski M., Z wysokości Davos, "Gazeta Wyborcza", 13 II 1990.

Odyseja generalska 1995, "Dziennik Łódzki", 27-28 V 1995.

Okupacja budynku KW w Gdańsku, "Głos Wybrzeża", 29 I 1990.

Ordyński J., Amnestia dla generałów, "Rzeczpospolita", 30 XII 1995.

Ordyński J., Bezprawne zniszczenie akt WSW, "Rzeczpospolita", 27 VI 1996.

Ordyński J., Na polecenie wysokich dygnitarzy resortu SB spaliła archiwa, "Rzeczpospolita", 16-17 VI 1990.

Ordyński J., Odpowiedzą za spalenie akt SB, "Rzeczpospolita", 22 II 1995.

Oświadczenie Tadeusza Mazowieckiego, "Gazeta Wyborcza", 20 XII 2004.

Pamięć wpisana w dokumenty, "Gazeta Poznańska", 19 VI 1990.

PAP, Generałowie amnestionowani, "Gazeta Wyborcza", 30 XII 1995.

PAP, Historia. IPN odnalazł cenne akta, "Rzeczpospolita", 28 V 2010.

PAP, Kto zniszczył dokumenty KK PZPR?, "Dziennik Polski", 29 I 1990.

PAP, Państwo przejmie archiwa b. PZPR, "Życie Warszawy", 19 III 1990.

PAP, Za zniszczenie akt, "Gazeta Wyborcza", 20 II 1991.

Pasek W., SB zaciera ślady, "Gazeta Wyborcza", 26 I 1990.

Pastuszewski S., Ochrona dokumentów PZPR, "Ilustrowany Kurier Polski", 9 II 1990.

Pawluczuk A.W., Partia zaciera ślady, "Rzeczpospolita", 1 II 1990.

Pawluczuk A.W., Wykonywałem tylko rozkazy, "Gazeta w Lublinie", 16 I 1992.

Piotrowski K., Dybicz P., Co kryją milicyjne archiwalia?, "Sztandar Młodych", 20 X 1989.

Pleszczyński J., Sądowy epilog palenia partyjnych archiwów, "Gazeta w Lublinie", 18 X 1990.

Proces o niszczenie dokumentów WSW: Wywiad z Januszem Okrzesikiem przeprowadzony przez Piotra Skwiecińskiego, "Życie Warszawy", 4 II 1991.

Przeciwko paleniu akt partyjnych, "Dziennik Polski", 27-28 I 1990.

Pustułka W., Gdzie wylądują dokumenty byłej partii? Bezpańskie archiwa, "Trybuna Śląska", 13 III 1991.

PZ, Niszczenie na przedawnienie, "Gazeta Wyborcza", 27 V 2000.

raw, Wątpliwość prokuratora wojewódzkiego. Spalenie dokumentów partyjnych - znikomym stopniem niebezpieczeństwa?, "Dziennik Lubelski", 23 IV 1991.

Relacja Jerzego Jachowicza, "Gazeta Wyborcza", 24 IV 1990.

Rokita J.M., Fakty mówią same za siebie..., "Gazeta Wyborcza", 27 XII 2004.

Romanowski C., Powtórka z umorzenia, "Życie", 15 II 2000.

Rosolak E., Centralne Archiwum b. PZPR. Argumenty i pieniądze, "Trybuna", 4 III 1990.

Rosolak E., "Tajne archiwum" już bez tajemnic, "Trybuna", 1 III 1990.

row, Palono dokumenty KW PZPR w Pile, "Ilustrowany Kurier Polski", 6 II 1990.

Rozszyfrowywanie taśmy magnetofonowej, "Rzeczpospolita", 30 III 1995.

Rzekanowski J., Prawica ma teczki?, "Trybuna", 13 III 1999.

s.z., Bezwstydni czerwoni i czerwoni ze wstydu, "Gazeta Wyborcza", 14 III 1990.

Siemiątkowski Z., W rękach byłych funkcjonariuszy SB i UOP są dokumenty, które mogą komuś zaszkodzić, rozm. A. Marszałek, "Rzeczpospolita", 24 I 1997.

Skorut P., Szelest papieru, "Dziennik Polski", 27 IV 2011.

Skorut P., Szum niszczarek, "Dziennik Polski", 4 II 2011.

ST, Archiwalne zaparcie, "Gazeta Wyborcza", 16 III 1990.

Świeżym okiem na archiwa MSW, "Gazeta Wyborcza", 21 III 1990.

t.w., Historia nie spłonęła. 3 pytania do Zenajdy Stockiej, kierownika archiwum byłego KW PZPR w Białymstoku, "Kurier Podlaski", 5 II 1990.

tab, 350 metrów historii byłej PZPR, "Gazeta Poznańska", 30 III 1990.

Telefoniczna opinia publiczna, "Gazeta Wyborcza", 12 III 1990.

Tragiczna śmierć Marii Jachowicz, "Gazeta Wyborcza", 23 IV 1990.

Turnau S., Kilkanaście kilometrów skradzionej historii, "Gazeta Wyborcza", 28 II 1990.

Turula A., Ze śmietnika SB. Legalizacja materiałów operacyjnych, "Rzeczpospolita", 17-18 III 1990.

Ustalenia w sprawie akt b. KW PZPR w Gdańsku "Wieczór Wybrzeża", 4 II 1990.

uś, W Gdańsku okupacja, "Gazeta Wyborcza", 29 I 1990.

Wandtke B., Proces o niszczenie akt PZPR. Szczuciński i podpalacze, "Gazeta Wyborcza", 15 III 1995.

W Gdyni i Krakowie spalono akta partyjne, "Dziennik Bałtycki", 27-28 I 1990.

W.B., (krótka informacja [bez tytułu]), "Gazeta Wyborcza", 5 II 1990.

W.B., Proces o niszczenie dokumentów PZPR. Duchowo bliscy, "Gazeta Wyborcza", 1 III 1995.

Wieczorek H., Plotka to czy prawda? Co naprawdę wywożono z budynku b. KW PZPR?, "Wieczór Wrocławia", 1 II 1990.

Wikariak S., Nie zdążył się rozpocząć, "Rzeczpospolita", 10 II 2000.

WIS, A to numer! Akta płoną w sekrecie, "Dziennik Bałtycki", 4 V 1990.

Wł.S., Pytanie dnia: prof. Marian Wojciechowski, "Życie Warszawy", 2 II 1990.

Wodecka-Lasota D., Frelich L., Esbek wyciąga teczki, "Gazeta Wyborcza", 2 III 2005.

Z posiedzenia Rady Naczelnej, Archiwa PZPR, "Trybuna", 12 II 1990.

Zabezpieczyć dokumenty przed zniszczeniem, "Kurier Szczeciński", 29 I 1990.

zm, Nie palić dowodów, "Gazeta Wyborcza", 3-4 III 1990.

zm, Pędem do akt, "Gazeta Wyborcza", 22 II 1990.

Netografia

Bączek P., Jak niszczono akta SB, https://naszdziennik.pl/mysl/58817,jak-niszczono-akta-sb.html, dostęp 24 I 2024 r.

Bezprawne zniszczenie akt WSW, https://archiwum.rp.pl/artykul/96826-Bezprawne-zniszczenie-akt-WSW.html, dostęp 4 I 2024 r.

Borysiuk P., Podział zasobu archiwalnego komunistycznego resortu spraw wewnętrz­nych pomiędzy demokratyczne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Urząd Ochrony Państwa i Policję w okresie 1990-1992. Komunikat z badań, https://sap.waw.pl/wp-content/uploads/2022/08/20-Borysiuk-Piotr-Podzial-zasobu-MSW-1990.pdf, dostęp 29 I 2024 r.

Cienie PRL-u. Niszczenie archiwów SB, https://www.cda.pl/video/107289046, dostęp 4 I 2024 r.

Interpelacja nr 13695, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=0B5AA03A, dostęp 23 I 2024 r.

Koller S., Archival Instructions from the Ministry of Security Archives of the Polish People's Republic (1956-1990): Overview of the Issues. Archiwnyje instrukcii archiwa Ministierstwa biezopasnosti Polskoj Narodnoj Riespubliki (1956-1990): obzor problemy, "Жаңа Архив. Ғылыми-әдістемелік журнал" 2023, t. 2, nr 1, s. 48-63; https://archive.president.kz/ru/publications/journal-zhana-arkhiv/, dostęp 26 III 2025 r.

Koller S., Archive of Civil Security Organs of the Polish People's Republic (Operational Records/ Bureau "C" Archive of the Ministry of Internal Affairs) in the Years 1944-1990: Structure and Functionality [w:] Collection of the International Conference, 2018, https://archive.gov.ge/en/konferentsiis-masalebi-1/erovnuli-arkivis-saertashoriso-konferentsiis-krebuli-2018-2, s. 382-399, dostęp 25 III 2025 r.

Koller S., Role of the IPN Archive in the process of verification of "totalitarian memory". Results - threats - mission / Rol' archiwa (IPN) w processie wierifikacii "totalitarnoj pamiati". Riezultaty, opasnosti, missija [w:] 2nd International Conference - Openness of State Archives and Memory Studies/Wtoraja mieżdunarodnaja konfiernecija - Otkrytost' gosudarstwiennych archiwów i issledowanija pamiati, Tbilisi 2020, s. 41, 119, https://www.sitesofconscience.org/wp-content/uploads/2020/04/Openness-of-State-Archives-and-Memory-Studies-2019-Conference-Theses.pdf, dostęp 27 III 2025 r.

Koller S., The Role of the IPN Archive in the Process of the Verification of "Totalitarian Memory", "Жаңа Архив. Ғылыми-әдістемелік журнал" 2024, t. 3, nr 4, s. 32, 40, https://archive.president.kz/ru/publications/journal-zhana-arkhiv/, dostęp 27 III 2025 r.

"Komuniści, nie palcie akt dowodów waszych zbrodni" (zdjęcie z demonstracji), uid_9d4202548b8462c74dec81465b521bf21565778737413_width_1920_play_0_pos_0_gs_0_height_926, dostęp 22 I 2024 r.

Kozłowski T., Historyk: niszczenie dokumentów MSW i SB było zbrodnią, https://polskieradio24.pl/130/5561/artykul/2345112,historyk-niszczenie-dokumentow-msw-i-sb-bylo-zbrodnia, dostęp 4 I 2024 r.

Kozłowski T., Ostatni rozkaz: zniszczyć dokumenty SB, https://histmag.org/Ostatni-rozkaz-zniszczyc-dokumenty-SB-18976, dostęp 4 I 2024 r.

Kozubal M., Archiwum w kotłowni, "Życie Warszawy", 27 V 2010, https://www.zw.com.pl/artykul/479992.html?print=tak, dostęp 19 I 2024 r.

Kozubal: W Konstancinie mielono teczki SB, https://www.rp.pl/historia/art1474941-kozubal-w-konstancinie-mielono-teczki-sb, dostęp 22 I 2024 r.

Krzykowska K., WBH: były przypadki niszczenia akt w archiwach wojskowych w latach 1990-2009, https://dzieje.pl/aktualnosci/wbh-byly-przypadki-niszczenia-akt-w-archiwach-wojskowych-w-latach-1990-2009, dostęp 14 II 2024 r.

MJ/Onet.pl, Odkryto dokumenty ZMP, ZMW i ZSMP, https://www.fronda.pl/a/odkryto-dokumenty-zmp-zmw-i-zsmp,6687.html, dostęp 19 I 2024 r.

Nocna zmiana, reż. J. Kurski., M. Balcerzak, 1994 r., https://www.cda.pl/video/17300699, dostęp 18 I 2024 r.

Nowotnik N., WBH: Bezprawne niszczenie akt w archiwach wojskowych odbywało się także w 2013 r., https://dzieje.pl/aktualnosci/wbh-bezprawne-niszczenie-akt-w-archiwach-wojskowych-odbywalo-sie-takze-w-2013-r, dostęp 24 I 2024 r.

Odpowiedź J. Sellina, https://www.sejm.gov.pl/sejm8.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=2BCEC1C3, dostęp 23 I 2024 r.

Opis zasobów archiwalnych MSW (fragment), http://gazetawyborcza.republika.pl/komisjamichnika.htm, dostęp 22 I 2024 r.

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 czerwca 1992 r., sygn. akt U 6/92, w sprawie dopuszczalności badania konstytucyjności uchwał Sejmu RP (OTK z 1992 r., poz. 130), https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/view/sprawa.xhtml?sprawa=2955&dokument=5339, dostęp 25 I 2024 r.

Peterman R., Rozkaz - zniszczyć!, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/62172,Rozkaz-zniszczyc.html, dostęp 4 I 2024 r.

Pierończyk J., Służba Bezpieczeństwa nie znała się na żartach. IPN odsłania tajemnice, https://plus.poranny.pl/sluzba-bezpieczenstwa-nie-znala-sie-na-zartach-ipn-odslania-tajemnice/ar/9018051, dostęp 1 II 2024 r.

Po PRLu. Niszczenie akt SB, https://vod.tvp.pl/programy,88/po-prlu-odcinki,286836/odcinek-68,S01E68,300252, dostęp 4 I 2024 r.

Potargana historia, reż. J. Lipski, P. Mielech (2007), https://www.youtube.com/watch?v=OIZ0Fg0obFw, dostęp 1 II 2024 r.

Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt 1 - 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. "Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego" oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, http://www.rodaknet.com/raport_wsi.pdf, dostęp 4 I 2024 r.

Sprawozdanie stenograficzne z 56 posiedzenia Sejmu X kadencji, s. 179, 181, https://orka2.sejm.gov.pl/StenogramyX.nsf/0/892B6BDD875557E0C1257D20002CC72F/$file/056_000007431.pdf, dostęp 23 I 2020 r.

Stenogram 17 posiedzenia Sejmu RP I kadencji w dniu 4 VI 1992 r., http://orka2.sejm.gov.pl/Debata1.nsf, dostęp 23 I 2020 r.

Stopczyk, co wy tam palicie? Czyli ostatni rozkaz Kiszczaka (z dr. T. Kozłowskim rozmawia I. Rakowski-Kłos), 13 VII 2020 r., https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,26113040,stopczyk-co-wy-tam-palicie-czyli-ostatni-rozkaz-kiszczaka.html, dostęp 4 I 2024 r.

Szukała M., Archiwa bezpieki. Proces niszczenia i prywatyzacji dokumentów po 1989 r., https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C735522%2Carchiwa-bezpieki-proces-niszczenia-i-prywatyzacji-dokumentow-po-1989-r.html, dostęp 4 I 2024 r.

Zbiór zastrzeżony IPN - nadzieje, oczekiwania i szanse (cykl "Tajemnice wywiadu"). Rozmawiają S. Cenckiewicz, W. Bagieński, W. Gadowski, https://www.youtube.com/watch?v=Acv78slCOd0, dostęp 22 I 2024 r.

Żuławnik M., Palenie (nie)zgodne z prawem, http://www.pamiec.us/archiwumipn/palenie.html, dostęp 4 I 2024 r.

Streszczenie

Artykuł jest próbą dokonania bilansu stanu badań nad zagadnieniem brakowania i niszczenia materiałów komunistycznych organów bezpieczeństwa. W swoich rozważaniach autor skupił się na dwóch kwestiach pozwalających na opis podjętej problematyki i wskazał przy okazji nowe obszary badań archiwalnych. Po pierwsze, omówił charakterystyczne cechy procesu ujawniania przez media masowego procesu niszczenia materiałów z archiwów i registratur Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, wojskowych organów bezpieczeństwa i PZPR w latach 1989-1990, ich wpływ na debatę publiczną w sprawie lustracji. Przywołanie danych liczbowych w odniesieniu do akt SB pozwoliło m.in. na sformułowanie hipotezy o zniszczeniu we wspomnianym okresie ponad 60 proc. zasobu archiwalnego resortu spraw wewnętrznych. Po drugie, dokonał przeglądu stanu badań zmierzających do poznania archiwalnych zasad oraz rezultatów brakowania i niszczenia dokumentacji organów bezpieczeństwa państwa.

Słowa kluczowe: brakowanie dokumentów, niszczenie dokumentów, organy bezpieczeństwa państwa, rozliczenie systemu komunistycznego

Stanisław Koller - doktor, historyk i archiwista, pracownik Wydziału Badań Archiwalnych i Edukacji Archiwalnej Archiwum IPN w Warszawie, współredaktor serii "Polska i Ukraina w latach trzydziestych-czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych" oraz "Polacy w Gruzji - Gruzini w Polsce". Koncentruje się na badaniu procesów brakowania i niszczenia akt operacyjnych SB, prześladowań obywateli polskich w ZSRS oraz przemian zachodzących w społeczeństwach - polskim i rosyjskim w czasach najnowszych.

Dalsza część w wersji pełnej

Wstęp

Proces przemian, jakie nastąpiły na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku w Europie Środkowej i Wschodniej, jest definiowany w różnorodny sposób, w zależności od tego, czy interesują się nim humaniści, czy też specjaliści z kręgu nauk społecznych. W obiegu naukowym, obejmującym już ogromną liczbę publikacji poświęconych tej problematyce, spotkać można takie określenia, jak: transformacja, tranzycja, demokratyzacja, urynkowienie, modernizacja, czy też europeizacja1. Te trudności definicyjne, charakterystyczne zresztą nie tylko dla polskich doświadczeń, można wiązać z faktem, iż byłe kraje bloku wschodniego nie podlegały jednemu modelowi transformacji, a zachodzące w nich przemiany wynikały zarówno z sytuacji wewnętrznej danego państwa - jego historii, stanu rozwoju gospodarczego, jak i uwarunkowań zewnętrznych, m.in. politycznej i gospodarczej zależności od Związku Sowieckiego2.

Bez względu na różnorodność obowiązujących określeń i definicji upadek komunistycznych reżimów w Europie Środkowej i Wschodniej zapoczątkował budowę demokratycznych, upodmiotowionych społeczeństw oraz gospodarek wolnorynkowych3. Warto przypomnieć, że wspomnianym przemianom towarzyszyła fala optymizmu i przekonanie o globalnym trendzie do objęcia całego świata demokratycznym systemem politycznym. Te idealistyczne założenia szybko zweryfikowały wojny w południowej części Europy (Bałkany i Nad­dniestrze), na Kaukazie Północnym i Południowym (Czeczenia, Osetia, Abchazja, Gruzja, Górski Karabach) oraz na Ukrainie. Według raportu Freedom in the World o stanie demokracji i wolności za 2024 r. spośród 28 krajów Europy Środkowo-Wschodniej powstałych po rozpadzie ZSRS, wchodzących wcześniej w skład dawnego bloku wschodniego, dziesięć państw, w tym Polska, zostało uznanych za wolne, dziesięć za częściowo wolne, a w ośmiu wprowadzono rządy dyktatorskie4.

Jednym z istotnych elementów przemian transformacyjnych okazała się sprawiedliwość okresu przejściowego bądź sprawiedliwość tranzycyjna (ang. transitional justice), stanowiąca w przypadku krajów Europy Środkowo-Wschodniej pewien model rozliczeń prawnych, moralnych i historycznych z komunistyczną przeszłością i jej dziedzictwem, także tym archiwalnym5. Ważny kierunek wytyczyły w tym względzie doświadczenia niemieckie, związane z powołaniem najpierw Specjalnego Pełnomocnika Rządu Federalnego ds. Dokumentów Osobowych byłej Służby Bezpieczeństwa Państwowego (Der Sonderbeaufragte der Bundesregierung für die personenbezogenen Unterlagen des ehemaligen Staatssicherheitsdienstes), a po uchwaleniu ustawy o aktach Stasi (Stasi Unterlagen Gesetz - StUG) - urzędu Pełnomocnika Federalnego ds. Dokumentów Służby Bezpieczeństwa Państwowego byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (Der Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik - BStU)6. Warto jednak pamiętać, że specyfika niemieckich rozwiązań opierała się nie tylko na pionierskiej instytucjonalizacji pamięci zbiorowej, ale również na zasługach enerdowskich opozycjonistów dla uratowania, a w efekcie końcowym upublicznienia akt Stasi. To oni właśnie, rozczarowani rozliczeniem się Niemiec z bezprawiem systemu komunistycznego, wskazali po latach na pewnego rodzaju rozdźwięk pomiędzy prawem a pamięcią. Trafnie podsumowała go jedna z opozycyjnych działaczek Bärbel Bohley: "Chcieliśmy sprawiedliwości, a otrzymaliśmy państwo prawa"7. Problem ten był efektem wprowadzenia do systemów prawnych państw postkomunistycznych zasady państwa prawa, która - zabezpieczając obywatela przed samowolą władzy - ograniczyła jednocześnie prawodawcę w swobodzie wyboru form rozrachunku z przeszłością8.

Za przykładem Niemiec podobne autonomiczne instytucje, których podstawowym zadaniem, obok edukacji o reżimach totalitarnych, było zabezpieczenie i ujawnienie zasobów archiwalnych pozostałych po komunistycznych organach bezpieczeństwa państwa, zaczęto tworzyć w kolejnych krajach dawnego bloku wschodniego. W Polsce ustawę o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN - KŚZpNP) parlament uchwalił w grudniu 1998 r.9, a nowa instytucja formalnie rozpoczęła swoją działalność po wybraniu jej pierwszego prezesa w połowie 2000 r. Od tamtego czasu IPN pozostaje najważniejszą instytucją państwa polskiego, która służy praktycznej realizacji (rozpoczętej w Polsce ze znacznym opóźnieniem) sprawiedliwości okresu przejściowego, a także - co stanowi jego specyfikę na tle europejskim - zajmuje się rozliczeniem zbrodni popełnionych na obywatelach Rzeczypospolitej w latach II wojny światowej przez okupanta niemieckiego i sowieckiego10.

Na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza, równolegle z zachodzącymi w Polsce przeobrażeniami o charakterze politycznym i społecznym, zmieniał się także IPN. Postępowała ewolucja zakresu jego ustawowych zadań. Instytut początkowo zajmował się gromadzeniem, zarządzaniem i udostępnianiem materiałów organów bezpieczeństwa państwa, sporządzonych od 22 lipca 1944 do 31 lipca 1990 r., prowadzeniem badań naukowych i działalności w zakresie edukacji publicznej, a także śledztw w sprawie zbrodni nazistowskich i komunistycznych, w tym zbrodni popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości. Z czasem w ustawowych kompetencjach Instytutu znalazły się kwestie lustracji osób pełniących funkcje publiczne, określone w Ustawie z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów11. Instytucji powierzono również zadania związane z poszukiwaniem miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie państwa polskiego, poległych w walce z systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych i czystek etnicznych, a ponadto prowadzenie działalności związanej z upamiętnianiem wydarzeń historycznych, miejsc i postaci w dziejach walk i męczeństwa narodu polskiego w kraju i za granicą oraz miejsc walki i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okresie od 8 listopada 1917 do 31 lipca 1990 r.12

O każdym z wymienionych rodzajów działalności IPN, określonych w ustawie i wpisujących się w próbę kompleksowego obrachunku z komunizmem, można przygotować odrębne rozprawy. Nie ulega jednak wątpliwości, że co najmniej przez kilkanaście lat od rozpoczęcia transformacji ustrojowej w Polsce to właśnie zagadnienie zabezpieczenia archiwów organów bezpieczeństwa państwa i umożliwienie społeczeństwu coraz szerszego dostępu do nich ogniskowały publiczne dyskusje o lustracji, weryfikacji i rożnych formach odpowiedzialności za represje komunistycznego reżimu13.

Dotychczasową działalność archiwalną Instytutu można podzielić na dwa specyficzne okresy. Pierwszy - do 2010 r. - charakteryzowały szczególne preferencje w dostępie do zasobów archiwalnych IPN, przyznane dla ofiar komunistycznego bezprawia i ich rodzin. Był to ważny element zadośćuczynienia za doznane w przeszłości krzywdy, zapowiedziany zresztą wyraźnie w preambule do ustawy o IPN. Ta przewaga została zdobyta kosztem środowisk naukowych postrzegających różne formalne ograniczenia w zakresie udostępniania akt przez Instytut oraz brak profesjonalnych pomocy archiwalnych do znacznej części zgromadzonych archiwaliów jako istotną przeszkodę w prowadzeniu wolnych badań naukowych. Równocześnie trudno nie dostrzec pozytywnej roli, jaką coraz lepiej odgrywał pion archiwalny Instytutu w wypromowaniu idei archiwum otwartego, aktywnego naukowo, cierpliwie tłumaczącego znaczenie i specyfikę swoich zasobów14.

Istotne zmiany w kluczowych dla działalności archiwalnej IPN procedurach udostępniania zasobu zapoczątkowała likwidacja statusu pokrzywdzonego w 2007 r.15 Od tego momentu wgląd do akt uzyskały, oczywiście w zróżnicowanym zakresie, wszystkie osoby mające kontakt z komunistycznym aparatem represji niezależnie od charakteru tych relacji. Jednak ostatecznego przełomu dokonała nowelizacja ustawy o Instytucie z 2010 r., która nałożyła na IPN obowiązek upublicznienia inwentarza archiwalnego zawierającego informacje o przechowywanych materiałach archiwalnych16. Wola ustawodawcy, aby Instytut opublikował informacje o całym zgromadzonym przez siebie zasobie archiwalnym, zmusiła Archiwum IPN do radykalnego przyspieszenia prac nad budową oryginalnego archiwalnego systemu informatycznego ("Cyfrowe Archiwum IPN") oraz inwentaryzacją zgromadzonych archiwaliów17.

Przyglądając się dotychczasowym osiągnięciom i wykonanej na przestrzeni ostatniego ćwierćwiecza przez Archiwum IPN pracy, nie można tracić z pola widzenia znaczenia tej instytucji dla mechanizmów sprawiedliwości okresu przejściowego. Takie ujęcie może poszerzyć o nowe pola badawcze dyskusję z zakresu teorii i metodyki archiwalnej. Dobrze wpisuje się też w głębszy problem oceny, jak po ponad trzydziestu latach od rozpoczęcia transformacji państwo polskie poradziło sobie z rozliczeniem swojej niedemokratycznej przeszłości18.

W niniejszej publikacji zamieszczono teksty, skoncentrowane głównie na działalności archiwalnej Instytutu, które poruszają następujące kwestie: problem stanu zachowania materiałów po tajnych komunistycznych służbach; różne koncepcje polityczne ich ujawnienia; formalno-prawną organizację działalności archiwalnej IPN; zasady gromadzenia, opracowania i udostępniania zasobu Instytutu; znaczenie zasobu dla badań naukowych, spraw lustracyjnych i aktywności międzynarodowej w sferze nauki i edukacji o totalitaryzmach.

Publikację otwiera praca Stanisława Kollera, będąca próbą dokonania bilansu stanu badań nad zagadnieniem brakowania i niszczenia materiałów komunistycznych organów bezpieczeństwa. W swoich rozważaniach autor skupił się na dwóch kwestiach pozwalających na opis podjętej problematyki i wskazał nowe obszary badań archiwalnych. Omówił charakterystyczne cechy procesu ujawniania przez media masowego procesu niszczenia materiałów z archiwów i registratur Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, służb wojskowych i PZPR w latach 1989-1990. Pozwoliło to m.in. na sformułowanie hipotezy o zniszczeniu we wspomnianym okresie ponad 60 proc. zasobu archiwalnego resortu spraw wewnętrznych. Ponadto przedstawił stan badań zmierzających do poznania archiwalnych zasad oraz rezultatów brakowania i niszczenia dokumentacji organów bezpieczeństwa państwa.

Paweł Perzyna odniósł się z kolei do kwestii znaczenia ujawnienia materiałów zachowanych po działalności cywilnego i wojskowego aparatu bezpieczeństwa z lat 1944-1990 dla procesu rozliczenia systemu komunistycznego. W przypadku polskich doświadczeń kwestie te ogniskowały się na lustracji jako głównym narzędziu sprawiedliwości tranzycyjnej. Autor przedstawił koncepcję wykorzystania archiwaliów organów bezpieczeństwa w procesie weryfikacji osób publicznych z uwzględnieniem czeskich i niemieckich doświadczeń w tym zakresie. Zaprezentował również efekty debaty na temat powołania i prawnego usytuowania w ramach IPN nowego archiwum historycznego, które miało być odpowiedzialne za zgromadzenie akt byłego aparatu represji oraz ustalenia katalogu przyszłych użytkowników takiego zasobu.

Podstawy organizacji i funkcjonowania Archiwum IPN, według obowiązującego aktualnie stanu prawnego, zanalizował natomiast Marek Konstankiewicz. Odnosząc się nie tylko do ustawy o IPN, ale i innych aktów regulujących w pewnych zakresach działalność Archiwum IPN, opisał jego ustrój oraz podstawowe normy dotyczące gromadzenia, zabezpieczenia i opracowania zasobu Instytutu. Podkreślił wyjątkowość regulacji prawnych dotyczących choćby ustawowych unormowań zasad tworzenia i publikowania inwentarza archiwalnego IPN, czy też pojawienie się po raz pierwszy - właśnie w ustawie o Instytucie - regulacji o dołączaniu do zasobu archiwalnego dokumentów pochodzących od osób, których materiały zostały w nim zidentyfikowane. Dużo miejsca poświęcił także problemowi zmieniających się na przestrzeni lat i wyjątkowo skomplikowanych procedur udostępniania dokumentów przez Archiwum IPN.

W innym kontekście, uwzględniającym także zagadnienia metodyczne, poszczególne etapy procesu gromadzenia zasobu przez archiwa Instytutu zgłębił Robert Degen. Autor podkreślił wyjątkowość Archiwum IPN zwłaszcza jeśli chodzi o kształt przedpola archiwalnego, na którym znalazły się zarówno działające od lat archiwa państwowe, jak i wiele archiwów bieżących. Oryginalnie, jego zdaniem, zdefiniowano także przedmiot gromadzenia akt przez IPN, rezygnując z wykorzystania terminu "materiały archiwalne", który w polskiej archiwistyce jest zarezerwowany dla akt przechowywanych w sposób trwały (wieczysty). Posługując się podstawowymi dla polskiej archiwistyki kryteriami selekcji, jak zauważył, można stwierdzić, iż materiały zgromadzone przez Instytut mają szczególną wartość informacyjną, są unikatowe i bez względu na wcześniejszą kategorię archiwalną z pewnością zasługują obecnie na trwałe przechowywanie.

Waldemar Chorążyczewski przyjrzał się Archiwum Instytutu przez pryzmat czynników kształtujących formalną i faktyczną strukturę jego zasobu archiwalnego, wielokrotnie odnosząc się w tej kwestii do praktycznego i teoretycznego dorobku polskiej archiwistyki. Zgromadzony przez Instytut zasób - jak zauważył - cechuje homogeniczność, zwłaszcza gdy porównamy go do zróżnicowanego (niejednorodnego) zasobu archiwów państwowych podległych Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. Nie oznacza to jednak braku metodycznych komplikacji, głównie jeśli chodzi o podstawowe dla podjętej problematyki zagadnienie zespołowości akt zgromadzonych przez Instytut. Istotny w tym wypadku jest choćby problem archiwów historycznych i grup zespołów archiwalnych, charakterystyczne dla zasobu archiwalnego IPN występowanie w nim fragmentów zespołów archiwalnych (co dotyczy przede wszystkim archiwaliów pozostałych po byłych cywilnych organach bezpieczeństwa państwa) oraz problemy struktury wewnętrznej zgromadzonych zespołów archiwalnych, materiałów proweniencji prywatnej, czy też zebranego w Instytucie zasobu nieaktowego.

W kolejnym studium Wiesława Kwiatkowska omówiła na przykładzie Archiwum IPN zmiany w metodyce sporządzania opisu archiwalnego związane z przechodzeniem w XXI w. od inwentaryzacji zasobu w tradycyjnych pomocach archiwalnych do zestandaryzowanego opisu w systemach informatycznych. Autorka szczegółowo i krytycznie odniosła się do standardu opisu archiwalnego opracowanego na potrzeby systemu informatycznego "Cyfrowe Archiwum", wdrożonego w Instytucie w 2012 r. Dostrzegła w nim koncentrację na opisie zasobu od szczegółu do ogółu, czyli dokładnej charakterystyce jednostek archiwalnych kosztem wyższych poziomów opisu, takich jak: podzespół, seria i podseria, oraz przypomniała, że prace nad tworzonym w IPN publicznym inwentarzem archiwalnym powinny poprzedzać studia wstępne oraz poprawne wyodrębnienie zespołów i innych elementów struktury zasobu.

Interesujące spostrzeżenia na temat inwentarza archiwalnego IPN, poczynione z punktu widzenia jego użytkownika, zaprezentował Janusz Łosowski. Zwrócił uwagę na nie zawsze zadowalającą jakość opisów informacyjnych, wynikającą z powielenia w nim ogólnikowych tytułów jednostek archiwalnych, sporządzonych w archiwach aparatu bezpieczeństwa do celów operacyjnych, a nie naukowych. Jego zdaniem niezbędne jest uzupełnienie tych opisów o charakterystykę wyszukiwawczą, odzwierciedlającą zawartość jednostek archiwalnych, a w konsekwencji podjęcie przez kierownictwo pionu archiwalnego IPN decyzji w kwestii rozpoczęcia prac nad stworzeniem inwentarza analitycznego. Kolejnym postulatem autora tekstu jest stopniowa rezygnacja z zespołów złożonych wojewódzkich urzędów spraw wewnętrznych i tworzenie w ich miejsce zespołów prostych: urzędów bezpieczeństwa, komend MO i urzędów spraw wewnętrznych różnych szczebli.

Włodzimierz Suleja przygotował natomiast przegląd podstawowych kierunków badawczych dotyczących powojennej historii Polski, które mogły się rozwinąć dzięki archiwaliom zgromadzonym przez IPN. Podkreślił, że bez znajomości dokumentów z zasobu Instytutu nie byłoby możliwe odkłamanie fałszowanego przez dziesięciolecia obrazu minionych czasów. W tym kontekście, odnosząc się do najnowszego dorobku polskiej historiografii, omówił aktualny stan badań nad kwestią różnorodnych form społecznego oporu przeciwko narzuconej siłą władzy (zwłaszcza w latach 1945-1956), skali i mechanizmów działań represyjnych wobec polskiego społeczeństwa oraz skomplikowane zagadnienie budowy i funkcjonowania struktur aparatu represji.

Szymon Nowacki dokonał analizy znaczenia zasobu archiwalnego zgromadzonego w Instytucie Pamięci Narodowej dla działalności Biura Lustracyjnego i jego terenowych odpowiedników. Rozpatrując to zagadnienie na tle burzliwych dziejów lustracji w Polsce, dowodzi, że bez zachowanych dokumentów komunistycznego aparatu represji realizacja ustawowych zadań wspomnianego pionu IPN byłaby praktycznie niemożliwa. Dotyczy to zarówno prowadzenia postępowań lustracyjnych wobec osób pełniących lub ubiegających się o funkcje publiczne, jak również uzupełniania wykazu osób zajmujących najważniejsze stanowiska w administracji publicznej RP oraz katalogów tematycznych dotyczących funkcjonariuszy i pracowników organów bezpieczeństwa państwa, osób rozpracowywanych, a w części również osób piastujących kierownicze stanowiska partyjne i państwowe w PRL.

Publikację zamyka tekst Jerzego Bednarka o Europejskiej Sieci Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb - jej genezie, założeniach programowych i podstawowych formach aktywności. Utworzyło ją w końcu 2008 r. siedem instytucji pamięci z Europy Środkowo-Wschodniej, które wspólnie doszły do wniosku, iż należy zintensyfikować prace nad rozliczeniem - zarówno prawnym, jak i moralnym - dziedzictwa komunistycznych systemów totalitarnych. Założycielami Sieci były: niemiecki urząd Pełnomocnika Federalnego ds. Dokumentów Służby Bezpieczeństwa Państwowego byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (BStU), węgierskie Biuro Historyczne (ABTL); polski Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (IPN - KŚZpNP), rumuńska Krajowa Rada ds. Badania Archiwów Securitate (CNSAS), słowacki Instytut Pamięci Narodu (UPN), bułgarska Komisja ds. Ujawnienia Dokumentów i Oświadczenia o Przynależności Obywateli Bułgarii do Służb Bezpieczeństwa Państwa i Wywiadu Bułgarskiej Armii Ludowej (COMDOS), oraz czeski Instytut Badania Reżimów Totalitarnych (USTR).

Na zakończenie warto raz jeszcze podkreślić, że do tej pory w ocenach i analizach działalności archiwalnej IPN dominowały zagadnienia z zakresu archiwistyki, źródłoznawstwa, czy też kwestii prawnych, zwłaszcza w odniesieniu do ważnej funkcji administracyjnej archiwum. Na uboczu pozostawała natomiast równie ciekawa problematyka wpływu i roli pionu archiwalnego Instytutu w procesie rozliczania komunistycznej przeszłości, a nawet szerzej - wpływu na zachodzące w Polsce z różnym natężeniem procesy społecznej i politycznej transformacji. Aby je lepiej zrozumieć, należy również dostrzec, jak w ostatnim ćwierćwieczu zmieniało się Archiwum IPN, w jaki sposób postępowała modernizacja jego działalności - swoista transformacja wewnętrzna związana nie tylko z dynamicznym rozwojem technologii cyfrowych, ale i demokratyzacją dostępu do dokumentów oraz ich opisu. Można mieć nadzieję, że oddawana w ręce czytelników publikacja pozwoli spojrzeć na Archiwum IPN także i z tej, mniej znanej perspektywy.

Jerzy BednarekPaweł Perzyna