Wstęp
Wyczerpanie jest oznaką statusu, ponieważ desperacko pragniemy być
dostrzegani, desperacko pragniemy należeć. Chcemy wierzyć, że jesteśmy
warci miłości.
Brené Brown
"Nie pamiętam, kiedy ostatnio nie czułam się zmęczona".
Kilka lat temu było to prawdopodobnie najczęściej wypowiadane przeze
mnie stwierdzenie. Gdy patrzę wstecz, widzę siebie w tamtym okresie -
osobę, która wciąż zmuszała się do robienia więcej i całkowicie
poświęcała się pracy, jednocześnie przekształcając projekt, który był
jej pasją, w biznes. Ciągle w biegu między towarzyskimi zobowiązaniami,
w drodze na przyjęcia wciskałam w siebie proteinowe batoniki, bo w porze
lunchu skupiałam się na pracy. Do tego tak się zafiksowałam na "byciu"
dla swojej rodziny i grona znajomych, że nie umiałam odmówić żadnej
prośbie mimo świadomości, że brak mi przestrzeni.
Patrząc z zewnątrz, wedle kryteriów społeczeństwa stanowiłam uosobienie
sukcesu: byłam mężatką, mieszkałam w Nowym Jorku, pracowałam w prężnie
rozwijającej się dziedzinie digital health (e-zdrowia), wieczorami zaś
chodziłam na przedstawienia i pokazy. Każdy uznałby, że radzę sobie
świetnie. W środku jednak wciąż odzywał się głos, który szeptał: "To nie
wystarcza. Powinnaś robić więcej. Dlaczego nie radzisz sobie tak dobrze
jak inni? Nie zasługujesz na ten odpoczynek". Ciężar tych słów
towarzyszył mi wszędzie, sprawiał, że codzienne zadania były jeszcze
trudniejsze do wykonania, a wieczorami nie pozwalał się zrelaksować.
Nie umiałam oddzielić myśli na swój temat od swoich osiągnięć. "Im
więcej zrobię, tym bardziej wartościowa się poczuję" -?ta dewiza
przekładała się na każdy aspekt mojego życia, łącznie z tym, że wpływała
na to, jak spędzałam weekendowe poranki, ile czytałam książek oraz w jakim stopniu poświęcałam się samorozwojowi. Niezależnie od tego, ile
poprowadziłam wykładów, ile napisałam artykułów, ile spotkań
zorganizowałam oraz ile pochłonęłam treści z tematyki samopomocy, nigdy
nie wystarczało. Wkrótce zdałam sobie sprawę, że moja tożsamość została
uzależniona od mojej produktywności.
Zauważyłam, że choć wciąż byłam czymś zajęta, nie czerpałam satysfakcji
z tych czynności. Prawdę mówiąc, czułam się w środku pusta. Zamiast
odczuwać dumę z wykonania jakiegoś zadania, wciąż wybiegałam myślami w przyszłość, do kolejnej rzeczy, która spełniłaby moje oczekiwania.
Ciągle czułam, że brakuje mi tego ostatniego odhaczenia na liście, tego,
które dałoby mi pewność, że zrobiłam dość, że ja byłam wystarczająca.
Jeśli cokolwiek z tego brzmi znajomo, jesteś we właściwym miejscu.
***
Przypomnij sobie ostatni raz, kiedy miałeś kilka godzin
"niezagospodarowanego" czasu w weekend albo wieczorem. Czy stresowała
cię perspektywa braku planów na to, co zrobić z wolnymi chwilami? Czy
próbowałeś znaleźć sobie zadanie lub aktywność, które idealnie
wypełniłoby lukę? Czy pamiętasz jakieś konkretne emocje, które ci wtedy
towarzyszyły? Może palące uczucie bycia "w tyle", mimo że nie miałeś
nawet listy zadań do zrobienia? Czy w twojej głowie pojawiło się
oskarżenie, że jesteś leniwy lub tracisz czas?
Może nawet teraz jesteś właśnie w takiej "wolnej chwili" i desperacko
starasz się nie stracić ani sekundy. Być może przetrząsałeś półki z lekturami o samorozwoju w księgarniach, szukając najnowszych i najlepszych sposobów na zoptymalizowanie swojego życia. Albo twoja
wyszukiwarka Google naprowadza cię na zagadnienia "jak być bardziej
produktywnym" lub "jak zażegnać wypalenie". Czy ktoś, komu na tobie
zależy, wręczył ci niniejszą książkę jako niezbyt subtelną wskazówkę?
Nie ma znaczenia, jak się tu znalazłeś. Skoro sięgnąłeś po tę książkę,
jej tytuł musiał czymś do ciebie przemówić albo chociaż cię zaciekawić.
Dlaczego wciąż chcemy być lepsi?
Obił ci się zapewne o uszy grecki mit o Syzyfie, królu, który został
skazany przez Hadesa na spędzenie wieczności na wtaczaniu pod górę
ogromnego głazu. Za każdym razem, gdy Syzyf dochodził na szczyt, głaz
turlał się z powrotem na dół, zmuszając go do rozpoczynania co rusz od
nowa. Filozofowie, poeci i artyści prześcigali się w interpretacjach
znaczenia tego mitu, mnie jednak po zapoznaniu się z nim zaświtała jedna
myśl: "Hmm, te niekończące się zmagania wydają się całkiem znajome".
Powtarzanie tej samej czynności, kontynuowanie mimo zmęczenia, kończenie
zadań tylko po to, by rozpocząć nowe, bez zdolności do dostrzeżenia czy
docenienia własnych postępów. Utożsamiałam się z Syzyfem -?od zawsze
ciągle parłam do przodu. Co więcej, mój osobisty głaz zaczynał mi coraz
bardziej ciążyć, by po tych wszystkich latach ciągnąć mnie usilnie ku
dołowi.
Jako terapeutkę nauczono mnie, by przyjrzeć się "dlaczego" stojącemu za
"co". Z uwagi na to, że ilość mojej pracy zdawała się nie mieć wpływu na
jakość mojego samopoczucia, postanowiłam spojrzeć na swój problem przez
pryzmat psychologii behawioralnej. Zagłębiłam się w badania nad zmianą
nawyków, motywacją, zarządzaniem czasem, czyli wszystkimi tymi
czynnikami, które wpływają na naszą produktywność. Przetestowałam na
sobie różne techniki i teorie: habit stacking (łączenie nawyków),
macierz Eisenhowera, a także Pomodoro. Choć strategie te pomogły mi w lepszej organizacji i kontrolowaniu czasu, nie zmieniły mojego
postrzegania siebie na tle innych, sposobu, w jaki oceniałam własne
osiągnięcia czy siebie jako człowieka. Za każdym razem, gdy zdarzało mi
się mieć wolny wieczór albo gdy zasnęłam w łóżku z wciąż otwartym
laptopem na kolanach, ten krytyczny głosik wewnątrz mnie powtarzał, że
to, co robię, nie wystarcza.
W końcu do mnie dotarło, że to nie jedynie przelotne myśli czy też
zwykły stres lub pragnienia. To mój emocjonalny fundament dochodził do
głosu. Fundament emocjonalny to podstawowa struktura definiująca nasze
postrzeganie świata zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego.
Ukształtowana naszymi wczesnymi doświadczeniami, temperamentem i osobowością, przekonaniami i systemem wartości, a także emocjonalną
dynamiką, kieruje ona naszymi myślami, decyzjami i nawykami.
Ponieważ emocjonalny fundament służy nam jako baza do poruszania się po
świecie, zwykliśmy akceptować go jako niezaprzeczalną prawdę -?po
prostu taki jestem. Faktem jednak jest, że skoro fundamenty emocjonalne
budują się z wyuczonych elementów, można się ich także oduczyć. Gdy
zdałam sobie sprawę, że podstawą mojej tożsamości jest produktywność,
wiedziałam, że ten wewnętrzny krytyczny głosik nie zniknie, dopóki nie
zgłębię tej kwestii.
Nasze emocjonalne fundamenty rozwijamy w toku wczesnych życiowych
doświadczeń. W okresie dzieciństwa dorośli, których mamy wokół siebie,
zachęcają nas do eksplorowania naszego potencjału w każdej rzeczy, którą
moglibyśmy osiągnąć. Na studiach ambicje rosną i ochoczo pragniemy
zmaksymalizować nasz wkład w rozwój świata, by zmienić go na lepsze. Dla
niektórych z nas po osiągnięciu dorosłości te wzniosłe cele sprowadzają
się jednak do jednej, uporczywej myśli: by stanowić wartość, musimy tej
wartości więcej wytworzyć. Nawet tego nie zauważamy, gdy nasze poczucie
własnej wartości zaczyna przesuwać się na skali od wewnętrznego
potencjału w kierunku tego, co z tego potencjału może wyniknąć:
wykształcenia, pensji, dóbr materialnych, relacji i reputacji. Nie
mierzymy własnej wartości tym, co już osiągnęliśmy, ale tym, jak
dzisiejsze osiągnięcia pomogą nam w dążeniu do celu kolejnego dnia. A w naszym konkurencyjnym, zorientowanym na osiągnięcia świecie, gdzie stale
słyszymy slogany w rodzaju "wstawaj i działaj" czy "przekraczaj
granice", nie jest zaskoczeniem, że trudno nam kiedykolwiek poczuć się w pełni spełnionymi.
To wszystko prowadzi do nieustannego dążenia do produktywności, momentu,
w którym przedkładamy ją nad nasze zdrowie fizyczne, emocjonalne i psychiczne -?innymi słowy, ponad nasze podstawowe ludzkie potrzeby. Tego
typu działanie buduje nawyki takie jak perfekcjonizm, branie na siebie
nadmiaru zobowiązań, niepewność, zaniedbywanie siebie oraz izolowanie
się. Nawet te osiągnięcia, z których jesteśmy najbardziej dumni, tracą
dla nas wartość i stają się jedynie kolejnymi znaczkami na nieskończonej
liście, etapami w drodze do celu, który zawsze pozostaje poza naszym
zasięgiem.
To właśnie nazywam toksyczną produktywnością.
Co jest złego w ciągłym dążeniu do poprawy?
Pewnego dnia podczas brunchu rozmawiałam z przyjacielem o zaletach i wadach słuchania podcastów.
-?Czasem próbuję słuchać ich podczas gotowania, jednak zbytnio mnie
rozpraszają -?powiedziałam.
-?Ja z kolei nie mogę słuchać ich na siłowni -?odparł. -?W moim
przypadku nie ma to sensu, nie mogę się skupić.
-?Tak, a potem jestem w tyle z tyloma świetnymi odcinkami.
Oboje ponuro przeżuwaliśmy frytki, rozmyślając nad naszym problemem.
Nagle on doznał olśnienia.
-?Israa, ale dlaczego my w zasadzie mamy słuchać tych podcastów, skoro
tak nas to stresuje?
Nieco zaskoczona, spojrzałam na niego, jakby jego pytanie było
nierozsądne.
-?Cóż, teraz jest tyle dobrych podcastów. Będę miała poczucie, że
marnuję czas, jeśli nie wykorzystam tego do własnego rozwoju! Co w tym
złego?
Przyjaciel zamilkł, zamyśliwszy się nad tym samym.
Takie podejście to, mówiąc krótko, podejście cechujące toksyczną
produktywność. Wierzymy, że bez względu na koszty produktywność nigdy
nie jest złą rzeczą, a wręcz jest zawsze dobra i pożądana.
Zanim jednak się w to zagłębimy, chcę zaznaczyć, że nie zamierzam
zachęcać cię do całkowitego porzucenia idei produktywności. Alternatywą
dla toksycznej produktywności nie jest jej zupełny brak. Zamiast tego
apeluję, byśmy radykalnie zmienili znaczenie tego pojęcia. Bycie
produktywnym oznacza używanie swoich celów i nawyków do rozwoju
emocjonalnego i osobistego, a nie do tworzenia list zadań biorących się
z porównywania się z innymi, wstydu czy perfekcjonizmu.
Zdrowa produktywność to umiejętność dostrzegania różnicy pomiędzy
rzeczami pilnymi a ważnymi; zdolność do powiedzenia "nie" albo chociaż
"to za wiele" lub "nie tym razem". Zachowanie równowagi i elastyczności
zamiast nadmiernego skupiania się na konkretnym wyniku. Zdrową
produktywność widzę raczej jako tę zrównoważoną, mającą granice, które
pomagają utrzymać swoje wartości i cele przez długi czas bez poświęcania
swojego zdrowia i dobrostanu.
Być może pomyślisz sobie: "Ale dlaczego miałbym coś zmieniać? Jestem
przecież zupełnie zadowolony z faktu, że pomimo stresu potrafię zrobić
co należy i iść naprzód". To rozsądne pytanie. Wielu moich pacjentów
również przejawiało sceptycyzm względem pomysłu, że mniejsza
produktywność sprawi, że poczują się szczęśliwsi, a ich samoocena się
poprawi.
Taka koncepcja wydaje się nierealna, bo większość z nas uczy się patrzyć
na świat zero-jedynkowo. Znacznie łatwiej jest rozumieć czy utożsamić
się z pewnymi poglądami, gdy są one jak A lub B, czarne lub białe. Od
obecnych stronnictw politycznych po używanie Maca lub PC, wciąż musimy
wybierać. Dlatego też w kwestii produktywności może nam się zdawać, że
istnieją tylko dwie opcje: albo jesteśmy produktywni, albo leniwi,
pozbawieni ambicji i zadowalamy się marnymi rezultatami. Jeśli tak
wygląda nasze podejście, to w momencie, gdy nie robimy niczego
wartościowego, automatycznie stawiamy się w niekorzystnym świetle, jako
"ci gorsi".
Bycie produktywnym nie jest złe samo w sobie. Tak naprawdę produktywność
jest siłą napędzającą do osiągania celów i do każdego w zasadzie
działania. Dlatego tak istotne jest, by zmienić swoje nastawienie: z toksycznej produktywności na tę zdrową. Dzięki informacjom,
przemyśleniom i ćwiczeniom zawartym w tej książce nauczysz się
identyfikować zależność pomiędzy produktywnością a poczuciem własnej
wartości, dowiesz się, jak delikatnie wprowadzić zmiany w swoim życiu, i na nowo wykreujesz swoją relację z własną produktywnością.
Jak wykorzystać tę książkę?
Książka ta jest wynikiem nie tylko moich dociekań jako terapeutki i jako
człowieka, ale również efektem moich wysiłków, by odseparować to, co
robię, od tego, kim jestem. Mam nadzieję, że i tobie pomoże w tym
zadaniu. Zgłębimy tu czynniki leżące u podstaw toksycznej produktywności
w twoim życiu i zaproponuję proste strategie, które będziesz stosować w życiu codziennym, aby ją przezwyciężyć. Każdy rozdział zawiera
ćwiczenia, które pomogą ci zidentyfikować czerwone flagi, rozpoznać
ukryte bodźce emocjonalne i przepracować triggery wyzwalające niechciane
zachowanie. W książce znajdą się również pytania i podpowiedzi
skłaniające do refleksji, które pozwolą ci zastanowić się nad tym, jak
spędzasz czas, co sądzisz o sobie i swoich osiągnięciach, a także jakie
myśli i emocje ci towarzyszą, gdy nie jesteś niczym zajęty. Jeśli jakaś
kwestia się do ciebie nie odnosi i nie możesz się z nią utożsamić,
oznacza to po prostu, że nie pasuje do twojej konkretnej sytuacji lub
potrzeb. Możesz śmiało modyfikować każdą ze strategii czy refleksji, by
lepiej sprawdziły się w twoim przypadku. Zachęcam cię również do pisania
po tej książce lub prowadzenia zwykłego albo cyfrowego dziennika, abyś
podczas robienia ćwiczeń (które mają na celu zmusić cię do refleksji)
zapisywał swoje odpowiedzi oraz wszelkie spostrzeżenia i odczucia, które
ci się nasuną.
Ostatnią sugestią, którą ci przekażę, a która pomogła mi, gdy próbowałam
wdrożyć do mojej rutyny nowe nawyki, jest przyjęcie reguły 80/20.
Oznacza to tyle, że wprowadzając kolejne nawyki, zachowuję elastyczność
w samoocenie i dążę do 80% sukcesu lub wykonania zadania. Jeśli nie
dajesz rady robić czegoś codziennie, postaw sobie za cel robienie tego
przez trzy dni w tygodniu. Jeśli nie udaje ci się przez 30 minut
dziennie trenować nawyku lub poświęcić czasu na przemyślenia, rób to
przez 15 minut. Zaczynanie od mniejszych zobowiązań i wolniejszego tempa
pomaga przekształcić nawyk w wyćwiczoną umiejętność. A w razie gdybyś
potrzebował to usłyszeć -?nie ma żadnej presji na to, byś ukończył czytać
tę książkę na jednym posiedzeniu, czy też nawet w tym miesiącu. Niektóre
z refleksji mogą wywołać intensywne emocje czy zahaczać o tematy, o których nie chcesz myśleć. I to jest okej. Bądź dla siebie wyrozumiały.
Okaż sobie troskliwość i znajdź przestrzeń, aby spotkać siebie w tym
punkcie, w którym się znajdujesz -?by zmiany zachodziły powoli i intencjonalnie i abyś zbudował życie, które pokochasz.
Ponieważ lepsze zrozumienie siebie jest pierwszym krokiem do
wypracowania zdrowych, długoterminowych nawyków, celem mojej książki
jest ugruntowanie twojej samoświadomości, która wzmocni twoją relację ze
sobą, pozwalając ci zrozumieć, zarządzać i ostatecznie zmienić
intensywne emocje towarzyszące osiągnięciom i poczuciu własnej wartości.
Mam nadzieję, że po przeczytaniu tej książki poczujesz się pewniej,
budując nową, zdrowszą relację ze swoją produktywnością, i pozwoli ci to
osiągnąć więcej radości w życiu.
Ćwiczenie
Ustalanie intencji
Zanim przejdziemy do wspólnej pracy, chciałabym zachęcić cię do
ustalenia intencji. Ustalenie intencji przed rozpoczęciem nowego
działania pomaga nie zboczyć z kursu, gdy sprawy stają się trudne lub
plany nie idą po naszej myśli (jak to często bywa!). Pomyśl o swojej
intencji jako o adresie docelowym, który wpisujesz do swojego GPS-u, a o swoich celach jako o wskazówkach, które doprowadzą cię na miejsce. W tym
ćwiczeniu zastanów się, dlaczego zdecydowałeś się przeczytać tę książkę.
Rozważ, jakie myśli i uczucia skłoniły cię do sięgnięcia po publikację o toksycznej produktywności. Czy są jakieś obszary twojego życia, które
chcesz zmienić, albo nowe nawyki, które chciałbyś wdrożyć, czytając tę
książkę?
Ćwiczenie
Utrzymaj, Przestań, Zacznij
Odpowiadając na poniższe pytania, zastanów się nad swoimi obecnymi
nawykami dotyczącymi produktywności. Jak ma wyglądać twoje kolejne 30
dni?
Utrzymaj. Co chciałbyś kontynuować w ciągu kolejnych 30 dni?
Zacznij. Co chciałbyś zacząć robić w ciągu kolejnych 30 dni, czego
nie robisz teraz?
Przestań. Co chciałbyś przestać robić w ciągu kolejnych 30 dni?
Rozdział 1. Czym jest toksyczna produktywność?
Rozdział 1
Czym jest toksyczna produktywność?
Mierz swoją wartość miarą oddania dla własnej ścieżki, a nie sukcesami i porażkami.
Elizabeth Gilbert, Wielka magia
Kilka lat temu wraz z moją przyjaciółką przetrząsałyśmy półki w nowojorskiej księgarni, kiedy ona zatrzymała się przy regale z beletrystyką. Gdy próbowałam przemknąć obok niej do działu z rozwojem
osobistym, bez zastanowienia wypaliłam:
-?Dawno nie czytałam nic lekkiego.
Złapała mnie za ramię i popchnęła z powrotem w stronę fikcji.
-?Skoro tak, to czemu nie kupisz tej nowej Sally Rooney? Wszyscy o niej
mówią.
Zawahałam się, a w mojej głowie pojawiła się myśl o najnowszej książce o produktywności, o której ostatnio słyszałam, Cztery tysiące tygodni
Olivera Burkemana. Zanim zdążyłam otworzyć usta, ona już wcisnęła mi do
rąk Sally Rooney w twardej oprawie.
-?Nie mogę po prostu przez cztery godziny siedzieć i czytać jakiejś
pierwszej lepszej powieści -?zaprotestowałam. -?Zwyczajnie brakuje mi
czasu, a wciąż mam tyle do zrobienia. Poza tym właśnie przeczytałam
recenzję Four Thousand Weeks i wiem, że przydałoby mi się z nią
zapoznać. Sally Rooney nigdzie nie ucieknie. Mam poczucie, że lepiej
wykorzystam mój czas, jeśli będę czytać coś, co pomoże mi w rozwoju.
To podejście jest kwintesencją toksycznej produktywności. Odzwierciedla
mentalność skupioną na "hiperoptymalizacji", czyli maksymalnym
zagospodarowaniu każdej chwili w imię wyników, sukcesu i produktywności.
Moja przyjaciółka spojrzała na mnie z niedowierzaniem.
-?Czy ty siebie słyszysz? Wszystkie artykuły, które mi wysyłasz, i książki na twojej półce są na temat rozwoju osobistego. -?Zatrzymała się
na chwilę, by wziąć głęboki oddech. -?Wiesz, nie musisz się ciągle
edukować.
Później tego wieczoru nie mogłam przestać myśleć o tym, co powiedziała.
Kiedyś czytanie, również beletrystyki, sprawiało mi przyjemność. Teraz
nie mogłam sobie przypomnieć, kiedy ostatnio czytałam coś dla
przyjemności. Gdzieś na mojej drodze, niemal niezauważalnie, czytanie
zaczęło służyć mi jedynie do rozwoju osobistego -?do poznawania siebie,
samodoskonalenia i upewniania się, że jestem na bieżąco z nowinkami na
ten temat.
Zaczęłam się zastanawiać, co jeszcze w moim życiu ograniczyło się
wyłącznie do samorozwoju. Wyjęłam swój dziennik i wypisałam wszystkie
sytuacje zawodowe i nawyki, które w poprzednim roku wybrałam, żeby się
rozwijać. Zastanowiłam się, czy naprawdę tego chciałam, czy też raczej
uważałam, że powinnam to robić.
Oto co odkryłam:
Nie czytałam już dla przyjemności, a jedynie by się uczyć.
Kiedy siadałam, żeby obejrzeć film, musiał on być "głęboki" i nieść ze
sobą jakąś lekcję dla mnie.
W swojej pasji do pisania skoncentrowałam się jedynie na comiesięcznym
newsletterze, którego tworzenie nie dawało mi już radości.
Zmuszałam się do wstawania bardzo wcześnie rano, by zadbać o "self-care" przed rozpoczęciem pracy (zjeść śniadanie, poćwiczyć,
popisać dziennik, pomedytować), jednak te zadania nie sprawiały mi
przyjemności. W praktyce pisanie dziennika i medytacja szły mi
mozolnie i marzyłam tylko o tym, by móc je odhaczyć na swojej liście.
Te refleksje zapoczątkowały moją podróż w głąb siebie, która
doprowadziła do zidentyfikowania i oduczenia się toksycznych komunikatów
na temat produktywności, które wypracowałam w ciągu swojego życia.
Czym jest toksyczna produktywność?
Termin "toksyczność" może być używany do opisania nawyków lub zachowań,
które przekroczyły próg intensywności lub częstotliwości świadczący o niezdrowym charakterze działania. Innymi słowy, jest to doprowadzanie
zachowań, ogólnie uważanych za pomocne, do punktu krytycznego, w którym
powodują one więcej szkody niż pożytku. Przykładowo robienie przysług
ukochanej osobie albo posiadanie pozytywnego nastawienia do życia może
być zdrowym, dobrym nawykiem. Jednak gdy przysługi te zmienią się w chroniczne zadowalanie innych albo uśmiechanie się zmienia się w maskowanie prawdziwych uczuć, takie zachowania zyskują znamiona
toksyczności. W przypadku toksycznej produktywności niezdrowe nawyki
zaczynają się ujawniać, gdy konsekwentnie stawiamy pracę, rozwój
osobisty lub osiągnięcia ponad nasze osobiste potrzeby. Oto kilka
przykładów toksycznych nawyków:
Odmawianie udziału w wydarzeniach towarzyskich, by czas ten poświęcić
na pracę lub samodoskonalenie.
Zapominanie o posiłkach (lub celowe niejedzenie) w ciągu dnia.
Poczucie winy, że nie zrobiło się wystarczająco dużo.
Regularna praca po godzinach.
Utrzymujące się tygodniami (lub miesiącami) poczucie przytłoczenia
podczas różnych aktywności czy wydarzeń.
Pamiętaj jednak, że jesteśmy przyzwyczajeni do przyjmowania
zero-jedynkowego punktu widzenia. Jest więc prawdopodobne, że
postrzegamy pewne działania jako (A) zdrowe lub (B) toksyczne. Jednak
taka dychotomia, podobnie jak wiele innych zero-jedynkowych podziałów,
jest założeniem błędnym. W tej kwestii nie ma czegoś takiego jak A albo
B, czarne lub białe, zdrowe czy toksyczne. Produktywność należy
postrzegać jako spektrum. Możesz być produktywny i jednocześnie
wychodzić ze znajomymi po pracy (zamiast uważać to za stratę czasu).
Możesz robić swoje i nie podążać za narzuconymi przez kulturę celami (a nie być nieambitnym). W rzeczywistości owo wspaniałe "gdzieś pomiędzy"
to miejsce, w którym przejawiamy największą elastyczność pozwalającą nam
się rozwijać, odnajdujemy swój złoty środek i uczymy się wrażliwości na
siebie i innych.
Gdy zbliżamy się do toksycznego krańca tego spektrum, odczuwalne
zaczynają być negatywne skutki dla naszego samopoczucia. Mogą one być
dwojakie. Toksyczne nawyki w zakresie produktywności niekorzystnie
wpływają na nasze zdrowie fizyczne, ponieważ pragnienie bycia
produktywnym przeważa nad takimi priorytetowymi potrzebami jak sen,
zdrowa dieta czy poświęcanie czasu na relacje społeczne. Funkcjonowanie
w takiej skrajności może na nas również oddziaływać na poziomie
emocjonalnym, powodując, że wątpimy w siebie, zachęcając do porównywania
się z innymi, wzmacniając wstyd i poczucie winy. Takie nawyki
zmniejszają poczucie własnej wartości i zwiększają poczucie braku
przynależności. W ekstremalnym przypadku możemy doświadczyć wypalenia -
uczucia głębokiego wyczerpania emocjonalnego, fizycznego i psychicznego,
następującego w wyniku nadmiernego i długotrwałego stresu1.
Niestety w ciągłym pościgu za celami i osiągnięciami łatwo przeoczyć te
uczucia. Im bardziej ignorujemy ten niepokój, tym częściej objawia się
on w naszych relacjach jako drażliwość i porywczość, w naszych ciałach
jako niezidentyfikowane bóle i zmęczenie, a w naszych umysłach jako
cynizm i pesymizm. Możliwe jest nawet "utknięcie" w pułapce toksycznej
produktywności, gdzie nasze własne myśli i zachowania podsycają kolejne
negatywne myśli i zachowania, popychając nas jeszcze dalej, ku
toksycznemu krańcowi spektrum.
Skąd mamy wiedzieć, że utknęliśmy w pułapce toksycznej produktywności?
W przemówieniu inauguracyjnym w Kenyon College w 2005 roku, później
opublikowanym jako esej zatytułowany This Is Water (To jest woda),
David Foster Wallace przytoczył pewną opowieść. Jej bohaterkami były
dwie młode ryby pływające beztrosko w jeziorze2. Starsza ryba,
podpłynąwszy do nich, spytała: "Jak woda, chłopaki?". Po tym, jak się
oddaliła, dwie młodsze popatrzyły na siebie i wspólnie zadały pytanie:
"Co to, do diabła, jest woda?".
Historia przytoczona przez Fostera Wallace'a pokazuje, że gdy coś nas
otacza, staje się trudne do zidentyfikowania. Żyjemy w świecie sloganów,
takich jak kultura pośpiechu czy boss energy, w których toksyczna
produktywność jest gloryfikowana. Komunikaty te utrudniają nie tylko
zauważenie, ale również rozróżnienie, które elementy ich przekazu są dla
ciebie dobre, a które ci nie służą.
Nauczenie się patrzenia na siebie z obiektywnego punktu widzenia jest
jednym z najważniejszych sposobów, w jakie możesz przyjąć do wiadomości
swoje toksyczne myśli i zachowania, przerwać cykl toksycznej
produktywności i zacząć proces samouzdrawiania. W rzeczywistości
samoświadomość jest kluczowym pierwszym krokiem do zmiany jakiegokolwiek
zachowania. Zadaj sobie pytanie, w którym punkcie na spektrum
produktywności obecnie się znajdujesz: sprawdź, czy twoje myśli i zachowania można zaklasyfikować jako normalne, produktywne działania,
czy też stają się one toksyczne, powodując więcej szkody niż pożytku.
Poniższy wykaz zawiera niektóre z najczęstszych myśli lub stwierdzeń,
którymi dzielili się ze mną klienci, a które odzwierciedlają ich
toksyczne nastawienie do produktywności. Przyjrzyj się i zastanów, czy
kiedykolwiek przyłapałeś się na mówieniu lub myśleniu czegoś podobnego:
"Tak, ten projekt też wezmę. Naprawdę, to żaden problem".
"Ty idź, ja zjem lunch później".
"Jutro wyjeżdżam na wakacje, ale nadal będę mieć dostęp do mojego
służbowego e-maila, więc nie wahaj się odezwać, jeśli będzie taka
potrzeba".
"Będę lepiej spał, jeśli dokończę".
"Gdyby naprawdę byli moimi przyjaciółmi, zrozumieliby, dlaczego nie
mogę spotykać się w tygodniu".
"Nie mogę oddelegować tego zadania. Nikt nie zrobi tego tak dobrze jak
ja".
Gdy staniesz się bardziej świadomy swoich toksycznych myśli i nawyków
dotyczących produktywności, będziesz mógł się zastanowić, jakie
"dlaczego" stoi za "co" -?a zrobisz to, analizując swoje poglądy na
temat produktywności jako takiej oraz wpływ tych poglądów na twoje myśli
i zachowania. Będziesz mógł wykorzystać te informacje, by w końcu
zobaczyć tę całą "wodę", która cię otacza.
Toksyczne podejście do produktywności
Czy kiedykolwiek zdarzyło ci się poświęcić więcej czasu na zamartwianie
się listą zadań do zrobienia niż na faktycznym ich wykonywaniu? Dzieje
się tak nie dlatego, że nie wiesz, jak je wykonać, ale z powodu
paraliżującego niezdecydowania co do tego, jak się do nich zabrać. Być
może zaczynasz dane zadanie, ale natrętne myśli o reszcie punktów z listy utrudniają ci skupienie, sprawiając, że na wykonanie tego jednego
poświęcasz więcej czasu niż zwykle. Aby uniknąć tego problemu, możesz
próbować zaplanować, jak podejść do zadań, organizując foldery czy
notatki albo układając listę w kolejności, która ma dla ciebie sens.
Pojawia się jednak niemal identyczny problem: więcej czasu spędzasz na
myśleniu o swojej pracy niż jej wykonywaniu. Przez cały ten czas umysł
przypomina ci o rzeczach, które mógłbyś czy powinieneś robić. W efekcie
ta wewnętrzna walka osłabia twoją motywację. Wyczerpany i przytłoczony,
po prostu się poddajesz, odkładając listę na jutro, mimo że kolejnego
dnia zadań przybędzie, a cały cykl się powtórzy. Brzmi znajomo?
Ten problem, powszechnie znany jako "paraliż analityczny", pojawia się,
gdy pragnienie bycia produktywnym jest tak silne, że staje na drodze
faktycznej produktywności. Ten impas wyzwala niepokój i zwątpienie we
własne możliwości, podsycając poczucie bycia "w tyle". Co z kolei wydaje
się jedynym lekarstwem na to uczucie? Zgadłeś: bycie bardziej
produktywnym. W ten sposób zostajemy wkręceni w niekończącą się,
autodestrukcyjną pętlę stresu i przytłoczenia, czyli toksycznego
podejścia do produktywności.
Łatwo utknąć w tym toksycznym podejściu do produktywności, a zużycie
energii mentalnej i emocjonalnej, której ono wymaga, daje fałszywe
poczucie wykonania jakiegoś działania. I rzeczywiście, wykonałeś jakieś
działanie: spędziłeś czas, myśląc o zadaniach na swojej liście,
przygotowując się do ich wykonania i radząc sobie ze stresem związanym z samymi zadaniami. Problem polega jednak na tym, że wykonana przez ciebie
praca odbiega od tej, którą wyznaczyłeś sobie jako cel. Owszem, byłeś
zajęty, ale twoja lista pozostała nietknięta.
Ponadto toksyczne nastawienie tworzy w twoim umyśle idealne warunki do
oceniania się, przez co skupiasz się na tym, czego nie zrobiłeś, zamiast
doceniać to, co wykonałeś. To uczucie porażki może sprawić, że twój
niepokój i stres będą się nasilać, co jeszcze bardziej zwiększy
prawdopodobieństwo, że nie dotrzymasz terminów, będziesz się nadmiernie
angażować i poświęcać na zadania znacznie więcej czasu, niż wymagają.
Oczywiście to tylko wstęp do kolejnych porażek. W efekcie pozostajesz
uwięziony w pętli toksycznej produktywności: czujesz, że jesteś w tyle,
stresujesz się, aby nadrobić zaległości i pójść do przodu, czujesz się
przytłoczony, w końcu paraliżuje cię to i znów zostajesz (lub czujesz,
jakby tak było) w tyle. Toksyczne? Zdecydowanie. Celowe? Nie do końca.
Wielu z nas nie ma świadomości tego, jak bardzo toksyczna produktywność
jest ugruntowana w naszym życiu. Praca nad uzdrowieniem tej relacji
zaczyna się od budowania świadomości na temat wzorców zachowań. Omówimy
te wzorce i sposoby ich rozpoznawania w rozdziale 2.
Co napędza toksyczną produktywność?
Oznaczmy ten nieuchwytny, ostatni punkt na liście rzeczy do zrobienia
jako swój ostateczny cel. Wiesz, że aby do niego dotrzeć, musisz zrobić
więcej. Jednak kroki, które podejmujesz w kierunku wypełnienia zadania,
nie przybliżają cię do niego i zaczynają wpływać na twoje zdrowie i stan
emocjonalny. Mimo to walczysz dalej. Jeśli jednak masz nadal rozciągać
swój harmonogram i wciąż działać, mimo braku satysfakcji -?jeśli to te
działania sprawiają, że jesteś w tyle -?to przynajmniej ta praca musi
mieć jakiś głębszy sens. Aby dowiedzieć się, dlaczego wciąż kultywujesz
niezdrowe zachowania, musisz zadać sobie pytanie: co toksyczna
produktywność daje mi w zamian?
Aby odkryć, jaką "obietnicę" kryją te toksyczne zachowania, istotne jest
zapoznanie się z emocjonalną dynamiką za nimi. Trzy główne, podświadome
motywatory toksycznej produktywności to:
Wstyd za bycie niewystarczająco dobrym, niewystarczająco mądrym,
niewystarczająco szybkim czy po prostu niewystarczającym: twoje
nawyki są próbą nadrobienia tego, czego twoim zdaniem ci brakuje.
Bycie perfekcjonistą w spełnianiu oczekiwań innych osób, a także
swoich własnych wobec siebie: twoje nawyki to starania o utrzymanie
sztywnej wizji idealnego siebie, osoby, którą "powinieneś" być.
Porównywanie siebie do innych lub do wyidealizowanej wersji siebie:
twoje nawyki są sposobem, by zyskać aprobatę innych lub osiągnąć
sukces, który imponuje ci u kogoś innego.
Mimo że produktywność może stanowić źródło szczęścia w sytuacji, gdy
nasza praca sprawia nam przyjemność lub wierzymy w swój pozytywny wpływ
na coś, problem pojawia się, gdy używamy produktywności do osiągnięcia
szczęścia na bardziej podstawowym poziomie -?jako karty przetargowej do
akceptacji, szacunku, poczucia celu, przynależności lub poczucia własnej
wartości. To w mojej ocenie sedno naszego ciągłego dążenia do bycia
produktywnymi. Stąd też samo zarządzanie czasem czy sztuczki
polepszające organizację nie rozwiążą naszych problemów z produktywnością. Aby wyrwać się z toksycznych wzorców myślowych, musimy
uzdrowić schematy emocjonalne, które je wspierają, zaczynając od mocnych
przekazów, które wdrożono nam na temat produktywności, przynależności i poczucia własnej wartości we wczesnym dzieciństwie.
Skąd biorą się nasze przekonania?
Zawsze lubiłam słuchać historii. Jako małe dziecko spędzałam wiele
godzin na czytaniu opowieści lub tworzeniu własnych. To uczyniło moją
pracę terapeutki nie tylko łatwiejszą, ale i niesamowicie
satysfakcjonującą, ponieważ każdy pacjent powierza mi swoją historię.
Każdy pacjent, który przychodzi do mojego gabinetu, przekazuje wyjątkową
narrację, spójną z jego perspektywą wydarzeń i doświadczeń w życiu, jego
emocjonalnym dziedzictwem (wzorcami, nawykami i umiejętnościami radzenia
sobie z przeciwnościami, przekazanymi mu przez osoby, które go
wychowały) oraz wnioskami, które wyciągnął na temat swojej tożsamości i wartości. Opowiadanie historii to sposób, w jaki nadajemy sens
otaczającemu nas światu i naszemu miejscu w nim. Moją pracą jest
pomaganie pacjentom w odkrywaniu i badaniu historii o sobie, w które oni
wierzą, i w razie potrzeby, zmienianie ich biegu. Ta faza pisania
narracji od nowa to moment, w którym zbieramy się na odwagę, aby dokonać
zmian, których pragniemy.
Nasze historie zaczynają się zazwyczaj od komunikatów, których
nauczyliśmy się w dzieciństwie. Niezależnie od tego, czy były to lekcje
odebrane od opiekuna (zwykle rodziców, ale również dalszej rodziny,
nauczycieli, rodzeństwa czy rówieśników, etc.), część kultury czy
religii, w której się wychowaliśmy, czy też istotne doświadczenia
życiowe, które pozostawiły nam zaskakujące wnioski, te historie kodują
nasze postrzeganie świata i siebie. Innymi słowy, stają się naszymi
przekonaniami.
Pytaniem, które często słyszę, jest: "Czy teraz zamierzasz mi
opowiedzieć o wszystkich sposobach, na jakie moi rodzice mnie
skrzywdzili?". Niemal zawsze jest ono zadawane półżartem, w zadziorny
sposób. Tkwi w tym jednak ziarno prawdy; doświadczenia z wczesnego
dzieciństwa mają na nas zasadniczy wpływ. Oczywiście celem terapii nie
jest oczernianie rodziców i zwalnianie cię z wszelkiej
odpowiedzialności. Nie, intencją zagłębienia się we wczesne lata życia
jest stanie się bardziej świadomym procesów rozgrywających się w twoim
wnętrzu, fundamentów twoich interakcji ze światem i wpływu na twoje
życie. Gdy zyskasz tę świadomość, łatwiej będzie ci identyfikować
szkodliwe lub nieprzydatne lekcje wyniesione z dziecięcych doświadczeń i pracować nad oduczeniem się tych schematów, tworząc przestrzeń do nowych
sposobów zarządzania swoimi emocjami, relacjami i życiem. Krótko mówiąc,
jest to sposób na napisanie swojej historii od nowa i rozwój.
Jak więc twoi wcześni opiekunowie wpływają na twoje podejście do
produktywności? Wyjaśnię to na przykładzie historii mojej klientki
Margaret.
Margaret, kobieta po trzydziestce, zaczęła się ze mną spotykać, by
przezwyciężyć uczucie, jak to sama określiła, że nie jest "wystarczająco
dobra". Po latach pracowania ponad swoje siły, aby pokazać
zaangażowanie, wnet zaczęła mieć problemy z odnalezieniem swojego
miejsca w firmie i poczuciem przynależności do niej. Ten nagły spadek
motywacji sprawił, że poczuła się apatyczna i ospała. Zaczęły ją
nawiedzać niepokojące myśli, że takie podejście doprowadzi w końcu do
punktu krytycznego, który zagrozi całej jej egzystencji. Zastanawiałam
się też, czy ten stan odbija się na jej osobistych relacjach.
-?Chodzi mi o to, że zdaję sobie sprawę, że ludzie w moim życiu, mój mąż
Brian, przyjaciele, współpracownicy, troszczą się o mnie -?powiedziała
Margaret. -?Czuję się jednak tak samo wyizolowana od nich, jak od mojej
pracy. -?Sięgając po chusteczkę, nagle zapytała: -?Czy można czuć się
samotną w dobrym związku?
-?Oczywiście, samotność a bycie samemu to dwie różne rzeczy -
powiedziałam, potwierdzając adekwatność jej trudnych uczuć. -?W zeszłym
tygodniu rozmawiałyśmy o twoich odczuciach dotyczących sposobu, w jaki
spędzasz czas z Brianem. Wspominałaś, że wahasz się, czy powiedzieć mu,
że chciałabyś częściej wychodzić, zamiast oglądać razem telewizję. Co
pojawia się w twojej głowie, gdy wizualizujesz sobie, jak mu to mówisz?
-?Że uzna, że jestem trudna lub wybredna... -?westchnęła. -?Ja wiem, że on
taki nie jest. Ale nie chciałabym narzucać mu swojego towarzystwa albo
sposobu na spędzenie wieczorów po pracy. -?Zamilkła na chwilę. -?Wiem,
że nie skupiam się na sobie; koncentruję się na nim i jego potrzebach.
Po prostu... chciałabym, żeby, przebywając ze mną, czuł się szczęśliwy -
dopowiedziała szybko.
-?Co twoim zdaniem sprawia, że czujesz się samotna? -?zapytałam,
starając się pokazać jej połączenie między tymi dwiema kwestiami.
-?Chyba czuję, że Brian mnie nie rozumie, i przez to czuję się
wyobcowana. Nie rozumiem, dlaczego... -?Urwała, kręcąc się na krześle.
-?Mów dalej, wszystko w porządku. To przestrzeń dla ciebie -?zachęciłam
ją.
Na to wybuchła płaczem.
-?Właśnie w tym tkwi problem. Nie rozumiem, dlaczego ja nie chcę nigdzie
zajmować tej przestrzeni! Ciągle coś mnie powstrzymuje. Wiem, że mam
dużo do zaoferowania i powiedzenia, ale... po prostu tego nie robię.
Dałam jej kilka minut na wypłakanie się (każdy z nas tego czasem
potrzebuje!) i zapytałam:
-?Czy w twojej głowie istnieje jakieś wytłumaczenie lub przekonanie na
temat tego, dlaczego ludzie poświęcają ci miejsce w swoim życiu?
Podczas tej i kolejnych sesji, w ramach badania jej wczesnych
doświadczeń z dzieciństwa i relacji z rodzicami i rodzeństwem, Margaret
odkrywała głęboko ukryte przekonania na temat siebie i swojej wartości w związkach, zarówno osobistych, jak i zawodowych. Margaret dorastała z biernym ojcem, który w ograniczony sposób uczył ją, jak wygląda zdrowe
podejście do osiągnięć, oraz z bardzo wymagającą, ale odpychającą ją od
siebie matką, która oferowała niewiele poza krytyką i dystansem
emocjonalnym. Margaret wcześnie uzmysłowiła sobie, że "bycie grzeczną"
było jedynym sposobem na nawiązanie kontaktu z rodzicami. Dokładniej,
przyswoiła sobie, że konkretny typ powierzchowności, wysoki poziom
wyników w nauce, uprzejmość i przede wszystkim niewyrażanie własnych
opinii były sposobami na zdobycie uwagi, akceptacji i potwierdzenia
swojej wartości.
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki