[1] Według Izydora z Sewilli Grecja posiada siedem prowincji, gdzie Dalmacja jest wymieniana jako pierwsza z nich.
[2] Tomasz przedstawia tutaj współczesna sobie sytuację, gdzie Dalmacja została włączona w granice państwa chorwackiego, podczas gdy jeszcze we wczesnym średniowieczu była zbiorem kilku słabo powiązanych ze sobą miast wybrzeża i wysp.
[3] Delmis było zwykle utożsamiane ze starożytnym Delminium (średniowiecznym Duvnem - dzisiaj Tomislavgrad - w Bośni i Hercegowinie). Jednak Ludwig Steindorff zasugerował iż za tekstem Izydora może tutaj chodzić o równinę Dalmy, czyli tereny w pobliżu starożytnej Dioklei i dzisiejszej Podgoricy w Czarnogórze. Ludwig Steindorff, Tumačenje riječi Dalmatia u srednjovjekovnoj historiografiji. Istovremeno o saboru na planach Dalmae, [w:] Neven Budak, Etnogeneza Hrvata, Zagrzeb 1995, s. 148-158.
[4] Wł. Durazzo; łac. Dyrrachium, gr. Epidamnos; stolica rzymskiej i bizantyjskiej prowincji Epiru.
[5] Nie jest znana dokładna lokalizacja miasta.
[6] Liburni byli zachodnimi sąsiadami Dalmatów, stąd też zaczerpnięto nazwę liburny dla szybkiego, lekkiego żaglowca. Autorzy często piszą o zaciekłości tych ludzi i ich pirackiej reputacji.
[7] Łaciński termin dux posiada kilka znaczeń, z których najlepszym jest książę. Redakcja chorwacka używa określenia vojvoda czyli wojewoda, które było używane najczęściej w odniesieniu do urzędnika przewodzącego znacznym formacjom wojskowym.
[8] Redakcja chorwacka kroniki konsekwentnie przedstawia imię dowódcy Vibiusa jako Juliusza.
[9] Ten fragment zdaje się łączyć trzy różne historie znane z przekazów Florusa Epitome bellorum omnium annorum, czyli historię wyprawy Augusta do Panonii w 35-33 r. p.n.e., ekspedycję Marcusa Viniciusa do Illiricum w 13 r. p.n.e., oraz powstanie Batona z 6-9 roku n.e. Ponadto produkcja złota nigdy nie odgrywała w rzymskiej Dalmacji większego znaczenia.
[10] Historia podróży Cadmusa do Ilirii została opisana przez Apoloniusza z Rodos oraz Owidiusza, z którego to najpewniej czerpał Tomasz.
[11] Obecnie Epidauros to Cavtat, a Raguza to Dubrovnik.
[12] Jest to bezpośredni cytat z Horacego: Cur in amicorum vitiis tam cernis acutum / Quam aut aquila aut serpens Epidaurius.
[13] Historia o tym jak Hilarion zabija smoka w Epidauros w Dalmacji została przedstawiona przez świętego Hieronima (Vita S. Hilarionis, cap. 39), z którego pracy najpewniej Tomasz korzystał. Kult świętego Hilariona był powszechny w diecezji dubrownickiej.
[14] Tomasz użył popularnej w tamtym czasie etymologii i tłumaczy ją za pomocą znanej mu literatury. Historię Dalmacji najprawdopodobniej zaczerpnął z Owidiusza.
[15] Adriusz to legendarny król Sycylijczyków. Informacje o nim są zawarte w życiorysie św. Jana z Trogiru.
[16] Pont. II.2.76: Adde triumphatos modo Paeonas, adde quietis subdita montanae brachia Dalmatiae.
[17] Salona pełniła rolę stolicy prowincji dalmatyńskiej do reform cesarza Dioklecjana z 297 roku.
[18] Salo lub salum oznacza to co jest przy otwartym morzu. To kolejny przykład uproszczonej etymologii wykorzystywanej przez Tomasza.
[19] Archidiakon ma na myśli wojny pomiędzy Cezarem i Pompejuszem z 49 roku p.n.e. opisane przez Cezara w De bello civili III, rozdział 7. Jednak w tekście Cezara nie ma wzmianki o zajęciu Salony przez partyzantów Pompejusza.
[20] Lukan mówi o mieszkańcach wyspy Curicta, czyli o przodkach mieszkańców dzisiejszej wyspy Krk, mimo to Tomasz błędnie używa nazwy ludu Curetes, oznaczającej starożytnych Kreteńczyków, a nie przodków Chorwatów.
[21] Gajusz Azyniusz Pollio (75 p.n.e. - 6 n.e.), rzymski żołnierz i autor; ufundował pierwszą publiczną bibliotekę w Rzymie. Za sukces w czasie kampanii iliryjskiej z 39 r. p.n.e. został uhonorowany odbyciem triumfu.
[22] Tomasz stosuje ciekawy zabieg dla zaznaczenia starożytnego, apostolskiego pochodzenia kościoła w Salonie. Historię biskupstwa łączy z męczeństwem chrześcijańskiego Domina, a następnie użycza jego imienia prawdziwemu dalmatyńskiemu świętemu Domnionowi z Salony, którego będzie dalej konsekwentnie nazywał Dominem. Natomiast źródła współczesne Tomaszowi określają świętego imieniem Duimus (Dujam).
[23] 2 Tm. 4:10.
[24] Święty Tytus jest wymieniany jako uczeń apostoła Pawła w kilku apokryfach. Zgodnie z nimi miał spędzić jakiś czas w Dalmacji nawracając głosząc słowo Boże. Patrz: Acta Sanctorum Ianuarii (1643), s. 163-1644.
[25] Użyty przez Tomasza łaciński termin pontifices odnosi się tutaj zarówno do pogańskich kapłanów jak i chrześcijańskich biskupów i arcybiskupów.
[26] Określenie flamen dotyczyło w państwie rzymskim kapłana jednego boga, a ich hierarchia wynikała ze znaczenia danego bóstwa. Rozróżnienie dokonane przez autora może dotyczyć flamen maiores, których określił archiflamenami czyli kapłanami większych bogów jak Jowisz lub Mars, oraz minores flamines przedstawionymi jako protoflameni czyli kapłanami bogów mniejszych. Patrz też: August Friedrich von Pauly-Georg Wissowa (eds.), Real-Encyclopaedie der classischen Altertumswissenschaft (Stuttgart: J. B. Metzler, 1894-1980) 6 (1909), pp. 2484-91.
[27] Apolinary był pierwszym biskupem Rawenny, męczennikiem i zgodnie z tradycją, uczniem świętego Piotra. W średniowieczu Rawenna podkreślała swoje apostolskie korzenie i związaną z tym wyższość nad okolicznymi biskupstwami.
[28] Zgodnie z tradycją biskupstwo w Akwilei zostało utworzone przez świętego Marka Ewangelistę. Według legendy, kiedy głosił ewangelię na wybrzeżu Adriatyku, został porwany przez falę i wyrzucony na jedną z setki maleńkich wysepek. Wtedy miał mu się ukazać anioł, który zapowiedział, że w lagunie, na którą został wyrzucony wyrośnie miasto ku jego czci, co miało być początkiem Wenecji. Marek zginął śmiercią męczeńską w Aleksandrii, gdzie założył kościół, a jego ciało po kilkuset latach zostało przeniesione do Wenecji, której został patronem.
[29] Święty Domin był w rzeczywistości męczennikiem, który poniósł śmierć z rozkazu Dioklecjana w 304 roku. Pochodził z Syrii i był biskupem Salony od 284 roku. Jednak sam autor w pierwszej części swojej historii często myli go z pierwszym biskupem Salony Domnionem. Patrz: Hippolyte Delahaye, Saints d'Istrie et de la Dalmatie, [w:] Analecta Bollandiana 18 (1899), s. 394.
[30] Święty Domnion był męczennikiem czczonym w Borgo San Donnio koło Parmy (dzisiejsza Fidenza). Jego wspomnienie przypada na 9 października.
[31] Święty Anastazjusz pochodził z Akwilei i żył w Salonie podczas prześladowań Dioklecjana. Był więziony w mieście i stracony przez uwiązanie kamienia młyńskiego do szyi i zrzucenie w morze. Został pochowany w mauzoleum na cmentarzu w Salonie.
[32] Tomasz tu właściwie nie odnosi się do współwładcy Dioklecjana (augustus) z Maximianusem Herculiusem (w całości: Marcus Aurelius Valerius Maximianus, 286-305), ale do zięcia Dioklecjana i cezara Galeriusza (Gaius Galerius Valerius Maximianus). Źródłem Tomasza dla czasów Dioklecjana i jego prześladowań na chrześcijanach był najwyraźniej Lactantius, który nazwał Galeriusza drugim Maksymianusem. Słowo adopcja zostało wstawione przez jednego z późniejszych redaktorów i dotąd było pomijane we wcześniejszych wydaniach.
[33] Edicta pestifera to cztery edykty opublikowane w 303 i 304. Na ich podstawie były przeprowadził najbardziej energiczne prześladowania chrześcijan (od 303 do 311).
[34] Tomasz jest tu anachroniczny, zarówno w odniesieniu do obszaru późniejszych ziem rosyjskich, jak i przylegania do nich Panonii.
[35] Zobacz: Passio sanctorum quattuor coronatorum wyd. Wilhelm Wattenbach w Sitzungsberichte der Phil.-Hist. Cl. Akademia Kaiserlichen d. Wiss. 10 (1853), str. 118
[36] Getowie w tym czasie osiedlili się na obu brzegach dolnego Dunaju. Kontekst sugeruje jednak, że Getarum jest błędną pisownią dla Gothorum, identyfikacja tych dwóch prawdopodobnie pochodzi od Jordanesa (Getica, rozdział 9).
[37] Dioklea to starożytne miasto Doclea, którego pozostałości leżą w pobliżu dzisiejszej Podgoricy w Czarnogórze, niedaleko jeziora Szkoderskiego (serb. Skadarsko jezero, Alb. Liqen i Shkodrës). Nie została założona ani nazwana na cześć Dioklecjana, ale stała się stolicą prowincji Praevalitana za jego panowania.
[38] Dioklecjan rozpoczął budowę swojego pałacu w Splicie w 293 r., przygotowując się do wycofania z polityki w 305 r. Pałac, którego rozległe ruiny przetrwały w obrębie współczesnego miasta, znajdował się cztery mile od Salony. Przekształcenie pałacu w miasto rozpoczęło się w VII wieku, kiedy to mieszkańcy Salony schronili się w nim podczas najazdu Awarów i Słowian. Trzy wspomniane tu świątynie są zidentyfikowane archeologicznie po zachodniej stronie pałacu. W przypadku jednej z nich ustalono, że była ona poświęcona Jowiszowi, podczas gdy dwie inne były prawdopodobnie poświęcone Wenus i Kybele.
[39] Autorskie wyjaśnienie nazwy Spalatum wydaje się mieszać dwie etymologie. Z jednej strony łączy go z Pallantheum, nazwą wspólną dla różnych starożytnych miast; jednocześnie proponuje etymologię (typową dla starożytnych gramatyków) opartą na połączeniu dźwięków dwóch skądinąd niepowiązanych słów, w tym przypadku spaciosum i palatium. Współczesna opinia głosi, że nazwa wywodzi się raczej od aspalata, rodzaju aromatycznego krzewu, od którego wzięła swoją nazwę sąsiednia zatoka.
[40] Papież Gajusz (283-96) mógł pochodzić z Salony i być krewnym cesarza Dioklecjana.
[41] Prefekt Chromacjusz oraz bracia bliźniacy - męczennicy, święci Marcelian i Marek są częścią legendy św. Sebastiana.
[42] Leon I był cesarzem wschodnim (457-474). Ten nieco zniekształcony opis wydarzeń z ostatnich dwóch lat jego panowania jest prawie dosłownie zaczerpnięty z Jordanesa.
[43] Nazwa jest ewidentnie błędem pisarza dla zachodniego cesarza Ant(h)emiusa (467-472), co wynika ze wspomnianego powyżej Jordanesa.
[44] Młodszy Leon to Leon II (474-475), syn cesarza Zenona (474-491) i wnuk Leona I. Jednak Leon I wydał swoją krewną (prawdopodobnie raczej siostrzenicę niż wnuczkę) nie za własnego wnuka Leona II, ale za syna Juliusza Neposa, magister militum na zachodzie około 458-461.
[45] Gliceriusz był cesarzem wschodnim (473-474). Leon I wysłał Neposa przeciwko Gliceriuszowi w 474 roku. Gliceriusz został obalony po ośmiu miesiącach rządów i mianowany biskupem Salony.
[46] Papież Pelagiusz II (580/1-590).
[47] Papież Grzegorz I Wielki (540-604).
[48] Natalis był dwudziestym biskupem Salony (od 582 roku). Zmarł między październikiem 592 a marcem 593 roku.
[49] Archidiakon był pierwszym dostojnikiem kapituły w Dalmacji i Chorwacji, któremu powierzono troskę o sprawy dyscyplinarne i kościelną własność. Ta funkcja odpowiadała funkcji prepozyta w strukturach kościoła na Węgrzech i w Slawonii.
[50] Korespondencja papieża Pelagiusza II nie zachowała się. Jednak o tych wydarzeniach wspomina papież Grzegorz I, z którego prac Tomasz korzystał.
[51] W rzeczywistości nazywał się Antoninus, był subdiakonem i administratorem majątków papieskich w Dalmacji.
[52] Apokryzarjuszem określano papieskiego dyplomatę w schyłkowym okresie antyku i wczesnym średniowieczu.
[53] W rzeczywistości w tym czasie jedynym cesarzem w Konstantynopolu był Maurycy (582-602). Jednak z korespondencji papieża Grzegorza I wynika, że cesarzowa Konstantyna, córka poprzedniego cesarza Tyberiusza II (578-82) i żona Maurycego interesowała się sprawą sukcesji salonitańskiego episkopatu.
[54] W sierpniu 599 roku papież Grzegorz oficjalnie ogłosił Maksimusa biskupem Salony.
[55] Ten rozdział stanowi przykładowy opis upadku Salony, wzorowany na zniszczeniu miast znanych z biblii (Sodomy, Gomory, Babilonu)
[56] W rzeczywistości Totila był królem Ostrogotów (541-52). Źródłem Tomasza była najwyraźniej kronika z XII wieku znana jako Latopis Popa Duklanina, który wspomina o Totili i jego bracie Osrtoili jako przywódcach Gotów. Poza tym kronika wyraźnie utożsamia Gotów ze Słowianami (Gothi, qui et Sclavi; rozdz. 5); patrz też: Ljetopis popa Dukljanina, red. Vladimir Mošin, Zagrzeb 1950, s 41-43, 46 [w polskojęzycznym wydaniu Leśnego, wzmianka ta znajduje się na stronie 49]. Odniesienie do Polski w VI wieku jest jedynie nakreśleniem kierunku, z którego mieli przyjść Goci, a nie rzeczywistym stwierdzeniem iż z jej terenów właśnie przybyli.
[57] Tomasz najprawdopodobniej korzystał z prac Adama z Bremy i Helmolda, którzy to wspominali o słowiańskich Lingonach żyjących na wschód od Łaby.
[58] Sklawonia to termin używany przez średniowiecznych pisarzy dla określenia ogółu ziem zamieszkiwanych przez Słowian lub (rzadziej) w odniesieniu do jednego z nich. Natomiast podobnie brzmiąca Slawonia, o której Tomasz rzadko wspomina to kraina geograficzna położona między Sawą i Drawą, wchodząca w skład Chorwacji.
[59] Papież Jan IV (640-642). Opis ten jest niemal dosłownym cytatem z Liber Pontificalis (t.1, s. 262). Jest to również pierwszy zapis w początkowych rozdziałach pracy Tomasza, który można z całą pewnością poprawnie wydatować. Sam papież Jan IV, co jest ważne dla pracy Tomasza, pochodził z Dalmacji.
[60] Autor opisuje nie teatr a amfiteatr znajdujący się w zachodniej części miasta. Jego pozostałości zarówno w średniowieczu jak i dzisiaj są nadal widoczne. Teatr z kolei był mniejszym obiektem w centrum miasta, a jego ślady odnaleziono dopiero po śmierci Tomasza.
[61] Lucanus, IV, 404-405.
[62] Archidiakon z całą pewnością pisze o rekonstrukcji/powstaniu Zadaru. Nazwę miasta natomiast stara się wywieść z tekstu Lukana, który według Tomasza opisywał rzekę przepływająca przez Salonę, której to nazwę osadnicy mieli przenieść na nowe miasto. Tej teorii broni M. Suić w swojej pracy.
[63] Sewer Wielki był szanowanym Salończykiem. Wspominają o nim zarówno zapiski kościoła w Splicie jak i inskrypcje z czasu rządów cesarza Teodozjusza III, gdzie jest wymieniany jako dziadek jednego z komesów. Pozwala nam to twierdzić, że Sewer żył w połowie VII wieku.
[64] Nie wiadomo skąd Tomasz zaczerpnął tą historię, a co za tym idzie kim byli przytoczeni cesarze. Matijević-Sokol wskazuje na rozbieżne ustalenia, które podają zarówno cesarza Herakliusza (638-641) jak i cesarza Bazylego (867-886).
[65] Tytuł ten sam w sobie jest kolejnym anachronizmem w twórczości Tomasza. Split uzyskał arcybiskupstwo dopiero około 920 roku, zatem dużo później niż mają miejsce opisywane wydarzenia.
[66] Historia Jana z Rawenny jest wyjątkowo ciekawym tematem, nad którym pochylili się chorwaccy historycy. Nie tylko przedstawiony u Tomasza opis stał się jednym z argumentów w sporze o starszeństwo chorwackich diecezji, ale również zaczął budzić wątpliwości wobec istnienia wspomnianego duchownego. Nie tylko nie wspominają o nim inne źródła, ale nawet Tomasz nie podał ani czasu przybycia Jana, ani nawet imienia papieża, który miał go wysłać, co sprawiło, że część badaczy zaczęła się dopatrywać w tym rozdziale przeniesienia historii z początku X wieku.
[67] Kwestię nawrócenia Chorwacji dokładnie opisał Franjo Šanjek, The Church and Christianity, [w:] Ivan Supičić, Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey, London-Zagreb 1999, s. 219-236.
[68] Jest to kolejny zabieg literacki, mający pokazać zwycięstwo wiary chrześcijańskiej nad pogaństwem. Dioklecjan był utożsamiany z Jowiszem, stąd takie przedstawienie zmiany pogańskiej świątyni w chrześcijańską. W rzeczywistości świątynia Jowisza jest niewielką budowlą, którą z racji rozmiaru przekształcono w baptysterium. Na potrzeby katedry zaadoptowano z kolei mauzoleum cesarza.
[69] Podobnie jak przy wspomnianej w poprzednim rozdziale niejasnej sytuacji związanej z Janem z Rawenny, tak i w tym rozdziale mamy do czynienia z zapisem argumentującym starszeństwo diecezji splickiej. Tomasz po raz drugi przywołuje tutaj historię przeniesienia szczątków świętych przypisując to Janowi z Rawenny. Matijević-Sokol zaznacza iż może to być symboliczne nawiązanie do ciągłości diecezji salońsko-splickiej. Z kolei Katičić twierdzi, że podwójne przeniesienie szczątków jest jak najbardziej możliwe, argumentując to tym, że za pierwszym razem przeniesiono jedynie relikwie, a za drugim całość szczątków.
[70] Święci Domnion i Anastajusz nie zostali pochowani w bazylice w Salonie, ale na cmentarzach nazywanych Manastirne i Marusinac. Niemniej, część badaczy twierdzi, że mogło dojść do przeniesienia biskupich szczątków do bazyliki już we wczesnych latach chorwackiego chrześcijaństwa.
[71] Szczątki świętych biskupów nadal spoczywają w splickiej katedrze.
[72] Tomasz nawiązuje tutaj do licznych przywilejów, którymi chorwaccy książęta obdarzali kościół w Splicie.
[73] Dalmacją Górną określano tereny na południe od Dubrownika do rzeki Bojany, natomiast Dalmacją Dolną tereny na północ aż ku Istrii.
[74] Tutaj z kolei Tomasz powołuje się na dokumenty synodów splickich z 925 i 928 roku, kiedy uznano starszeństwo splickiej metropolii i uznano ją za spadkobierczynię biskupstwa salońskiego.
[75] Goci byli arianami. Tomasz w swojej pracy często za arian uznaje również towarzyszących im Chorwatów.
[76] Archidiakon konsekwentnie będzie teraz używał określenia Sklawonii dla ogółu terenów zamieszkałych przez Chorwatów.
[77] Dzisiejszy Sisak był pierwotnie siedzibą sufragana metropolii Sirmium, jednak po jej upadku w VI wieku został podporządkowany metropolii w Salonie. Dowodem tego są zapisy synodów kościelnych z Salonik z 530 i 533 roku.
[78] Kwiryn był biskupem Sisaku na przełomie III i IV wieku. Zginął śmiercią męczeńską między 304 a 306 rokiem w miejscowości Sabaria, czyli dzisiejszym Szombathely na Węgrzech.
[79] W 840 roku od Narodzenia Chrystusa.
[80] Arcybiskupa Marina wymienia w liście do papieża Stefana VI jego następca, biskup Teodozjusz. List jest datowany na lata 886-887.
[81] Autor ma na myśli Karola III Otyłego.
[82] Branimir z dynastii Domagojewiczów panował między 879 a 892 rokiem. Był też pierwszym chorwackim księciem, którego uznała Stolica Apostolska, o czym świadczy zapis Dux Chroatorum z listu papieża Jana VIII. Por.: Nowok Ł., Tomisław I Trpimirović - w dziejach i narodowej legendzie Chorwatów, Kraków 2019, s 47-48
[83] Jan był pierwszym splickim arcybiskupem metropolitą, o czym świadczą listy papieży Jana X i Leona VI wysłane na synody splickie w latach 925 i 928.
[84] Tomisław Trpimirović panował najprawdopodobniej od 914 roku, gdzie wspomina o nim Tomasz tytułując księciem. Do osiągnięć tego władcy należy uniezależnienie Chorwacji od sąsiadów i scalenie jej w jeden organizm państwowy. Listy papieskie wysłane na synody splickie określają go już jako króla, co dla późniejszej historiografii stało się przyczynkiem do uznania go za pierwszego Króla Chorwatów. Temat koronacji i panowania Tomsiława I został dokładnie opracowany w: Nowok Ł., Tomisław I Trpimirović - w dziejach i narodowej legendzie Chorwatów, Kraków 2019
[85] Arcybiskup Marcin faktycznie piastował swoją funkcję w czasach Stefana Držislava, ale cesarzem bizantyjskim nie był wtedy Teodozjusz, a Jan I Tzimikles.
[86] Stefan otrzymał tytuł eparchy za wsparcie Bizancjum w walce z bułgarskim carem Samuelem. Wiązało się to również z honorowym tytułem patrycjusza. Temat rozwija Lujo Margetić w pracy XXXXX z 1994 roku.
[87] Tym karkołomnym zapisem Tomasz próbuje potwierdzić prawa dynastii Trpimiroviców do tronu. Władcy chorwaccy używali tytułu królewskiego od czasu Tomisława. Od panowania Stefana tytuł był uznawany przez Bizancjum, natomiast na pierwszą koronację według pełnego ceremoniału znanego nam z Europy Zachodniej Chorwaci muszą czekać aż do panowania Dymitra Zvonimira.
[88] Herman był biskupem Kapui w pierwszej połowie VI wieku. Latopis popa Duklanina wspomina o nim jako legacie papieskim wysłanym do Konstantynopola w 519 roku w celu wspólnego wypracowania stanowiska wobec herezji ariańskiej.
[89] Maronię interpretuje się jako wyspiarską część diecezji splickiej, później określaną jako diecezję hvarską lub wyspiarską. Por: S. Gunjača, XXXX 1975, 102-105
[90] Hum to księstwo nad Neretwą. Dzisiejszy obszar zachodniej i środkowej Hercegowiny.
[91] O Masagetach wspomina Izydor, ale nie identyfikuje ich z Madziarami. Z kolei Prokopiusz określa tak Scytów.
[92] Termin rzymskie pastwisko po raz pierwszy pojawia się w Gesta Hungarorum i najprawdopodobniej stąd zaczerpnął go Tomasz.
[93] Utożsamianie Węgrów z Hunami było częstym błędem średniowiecznych kronikarzy.
[94] Tomasz przywołuje tutaj prawdziwego przywódcę Hunów, Attylę, nazywanego biczem bożym, który w V wieku wyruszył z Panonii ku polom Katalaunijskim gdzie poniósł klęskę.
[95] Trpimir i Muncimir występują w dokumentach z tytułem książęcym (dux). Tomasz tytułuje ich królami na podstawie sfałszowanych statutów Zvonimira, w których potwierdzono nadania wyżej wspomnianych dla kościoła splickiego.
[96] Bazyli II Bułgarobójca i Konstantyn VIII byli współwładcami. Od 1025 roku Konstantyn rządził samodzielnie.
[97] Krešimir III, rządził w Chorwacji w latach 1000-1035
[98] Prestancjusz jest wymieniony w dwóch dokumentach z kartularza benedyktynów w klasztorze świętego Stefana. W pierwszym z 1020 roku jest określony jako administrator miasta, natomiast w drugim zostaje określony jako primarius czy też według innego zapisu jako primus.
[99] Kroniki węgierskie wspominają o przyjmowaniu chrześcijaństwa od 990 roku, natomiast o samym chrzcie władcy w 996 roku.
[100] Datowanie działań Dabralisa na 1030 rok, oznacza, że pokrywało się to tylko z panowaniem chorwackiego władcy. W Cesarstwie rządzili w tym czasie cesarz Roman III i cesarzowa Zoe. O Dabralisie nie wspomina żadne źródło poza Tomaszem.
[101] Tomasz nie podaje daty tego zgromadzenia, jednak najprawdopodobniej chodzi o synod roku 1020 poruszający kwestię organizacji biskupstwa w Dubrowniku.
[102] Biskupstwa Kotor, Bar i Ulcinj są wymienione w bulli papieża Benedykta VIII, a dokumenty synodów splickich 925-908 o nich wspominają. Biskupstwo Svač pojawia się jedynie w bulli antypapieża Klemensa III, gdy wspomina on o konflikcie metropolii barskiej i dubrownickiej dotyczącym podziału sufraganii.
[103] Zwolnienie z zależności od metropolii musiało nastąpić zgodnie z prawem kanonicznym, czyli przez podporządkowanie nowej. W tym wypadku było związane z utworzeniem bizantyjskiej metropolii w Dubrowniku.
[104] Tomasz mniej lub bardziej świadomie wprowadza w tym miejscu czytelnika w błąd. W czasie o którym pisze, utworzono metropolię w Dubrowniku. Bar został podniesiony do rangi arcybiskupstwa dopiero w 1089 roku, co doprowadziło do konfliktu o sufraganie.
[105] Wszystkie trzy diecezje pojawiają we wnioskach synodów splickich. Ponadto diecezja na wyspie Rab pojawia się w dokumentach synodów salonitańskich z 530 i 533 roku, gdzie jako jej zwierzchnika wymienia się biskupa Tycjana. Dodatkowo diecezja rabska wraz z salońską i kotorską są wymieniane podczas soboru ekumenicznego w Nicei z 787 roku.
[106] Użyty w oryginalnym tekście termin parochia nie jest tożsamy z dzisiejszym znaczeniem parafii. Były to okręgi na które dzielono diecezje (coś bardziej przypominającego dzisiejsze dekanaty), na czele których w Dalmacji i Chorwacji stał urzędnik określany jako archiprezbiter, natomiast w Slawonii i na Węgrzech był nazywany archidiakonem. Obaj ci urzędnicy zwykle pełnili też rolę kanoników.
[107] Biskupstwo w Senju powstało około 1160 roku, a jego biskupa Mireja wspomina po raz pierwszy papież Aleksander III, nakazując mu podporządkowanie się metropolii w Splicie.
[108] Nie wiadomo kiedy powstało biskupstwo w Zadarze. Po raz pierwszy jest wymienione w dokumentach synodów z 530 i 533 roku, gdzie jako biskup wymieniany jest Andrzej.
[109] Biskupstwo w Ninie utworzono jakie pierwsze biskupstwo chorwackie (tzw. słowiańskie) w IX wieku. Zostało zniesione w 928 roku podczas synodu splickiego.
[110] Šibenik starał się o własne biskupstwo. W 1298 roku, udało się te starania zakończyć sukcesem. Tomasz, jako archidiakon Splitu był osobiście zaangażowany w te działania.
[111] Określenie apud Mucarum znaczy dokładnie niedaleko Makarskiej. Jednak istniejąca w tym czasie miejscowość Mulcer, to dzisiejszy Makar nad Makarską, w którym biskupstwo założono dopiero w 1320 roku. Zatem albo Tomasz popełnił błąd w identyfikacji tej prowincji kościelnej, albo opisuje miejsce, które do tej pory nie zostało poprawnie zidentyfikowane przez badaczy.
[112] Krajina to obszar pomiędzy dolnym biegiem Cetiny a Neretwą
[113] Biskupstwo w Stonie jest po raz pierwszy wymienione w dokumentach synodów splickich z 928 roku, wraz z biskupstwami w Kotorze i Dubrowniku.
[114] Diecezję krbawska ustanowiono dopiero w 1185 roku.
[115] Żelaznymi Alpami określano góry Gvozd, dzisiejsze pasmo Kapeli.
[116] Legatem był najpewniej kardynał Jan Conti z Porto, ogłoszony kardynałem przez papieża Leona IX w 1049 roku.
[117] Wszystko wskazuje, że nie był to synod w pełnym tego słowa znaczeniu, a zgromadzenie, podobne do zwołanego w Pawii w 1022 roku. Wtedy rozwiązywano kwestię małżeństw kapłańskich.
[118] Była to jak wspomina Tomasz bezcelowa wymówka, gdyż prawosławni biskupi, od początku są obowiązani do życia w celibacie. Żonaci duchowni, nie mogą dostąpić awansu w hierarchii.
[119] Koronacji dokonał papież Sylwester II. Wspomniany Stefan zmarł w 1038 roku, a już w 1083 roku został ogłoszony świętym.
[120] W miejscu wspomnianego kościoła, znajduje się dzisiaj klasztor franciszkanów.
[121] Synod miał miejsce na przełomie 1059-1060 roku, a przewodniczył mu legat Maynard.
[122] Znakomita większość tych dokumentów, wystawionych przez króla Zvonimira, jest obecnie wystawiona w Muzeum Archidiecezjalnym w Splicie.
[123] O Adamie z Paryża i jego pracy dla biskupstwa splickiego nie wspominają żadne materiały poza tekstem Tomasza.
[124] Jan jest pierwszym wymienionym z imienia biskupem Trogiru. Został konsekrowany przez Wawrzyńca w 1064 roku, by w przyszłości odegrać znaczącą rolę w umacnianiu rządów Kolomana nad miastami Dalmacji. Po śmierci natychmiast zaczęto czcić go w Trogirze jako świętego.
[125] Synod miał miejsce na przełomie 1061 i 1062 roku.
[126] Maynard pochodził z Kampanii. Zanim został kardynałem był benedyktynem w Monte Cassino, a następnie opatem opactwa Pomposa nad rzeką Pad w pobliżu Ferrary. Został wyniesiony do godności kardynalskiej przez papieża Leona IX w 1049 roku.
[127] Tomasz nazywa głagolicę alfabetem gotyckim zrównując go z herezją ariańską.
[128] Nada Klaić zwróciła uwagę, że może chodzić o antypapieża Honoriusza II, którego w 1064 wydalono z Rzymu, a który miał wielu zwolenników wzdłuż chorwackiego wybrzeża, zwłaszcza na wyspie Krk.
[129] Tomasz konsekwentnie określa duchowieństwo słowiańskie (używające języka słowiańskiego w liturgii) jako Gotów, co ma nastawić czytelnika do nich negatywnie, jako do kontynuatorów herezji ariańskiej.
[130] Wezwanie parafii tytularnej kardynała-biskupa Maynarda.
[131] Jan Minutus (lub Minuzzo), był wyniesiony do godności kardynalskiej przez Mikołaja II w 1061 roku.
[132] Synod pod przewodnictwem legata Jana odbył się w 1063 roku. Towarzyszył mu Jan Ursini, przyszły biskup Trogiru.
[133] Nie wiadomo jak umarł Ariusz. Legenda przekazana przez Sokratesa Scholastyka mówi o wylaniu wnętrzności. Znajomość tego tekstu przez Tomasza jest wątpliwa, ponieważ powstał w języku greckim.
[134] Aleksander II zmarł 21 kwietnia 1073 roku
[135] Grzegorz VII został wybrany na papieża 22 kwietnia, a papieską tiarę przyjął 29 czerwca 1073 roku. Zmarł 25 maja 1081 r.
[136] Nieistniejące już miasto, położone trzy kilometry na południe od dnia dzisiejszej Manfredonii.
[137] Gerald od 1066 był biskupem Sipontu, tytuł arcybiskupa przyjął w 1074 roku. Zmarł w 1087.
[138] Synod odbył się w Splicie w 1075 roku. Podjęto na nim decyzję o odbudowie diecezji nińskiej. Rok później odbył się synod w pobliżu Splitu w kościele świętych Piotra i Mojżesza, związany z koronacją Dymitra Zvonimira. Tomasz w swojej opowieści połączył oba synody, podczas gdy pierwszemu przewodniczył Gerald, a drugiemu Gebizon.
[139] Tomasz nawiązuje tutaj do konfliktu między biskupem Grzegorzem z Ninu arcybiskupem Janem ze Splitu, co miało być głównym tematem synodów 925-928.
[140] Cesarz Michał, którego wspomina Tomasz, to Michał VII Dukas. Panował w latach 1071-1078.
[141] Król Stefan, pomimo że wymieniony przed Krešimirem i Zvonimirem, był ich następcą, a nie jak pisze Tomasz poprzednikiem.
[142] To jedyna informacja o synodzie w Ninie. Patrząc na poruszane na nim kwestie, czyli zwrot mienia kościelnego, można go datować na 1079 rok. Byłby wtedy lokalny potwierdzeniem postanowień Soboru Laterańskiego z 1078 roku
[143] Wymienione kościoły miały się znajdować na wyspie Solin. Prowadzone przez Bulicia badania archeologiczne udowodniły istnienie kompleksu z mauzoleum. Pozostaje jeszcze pytanie, czy chodzi o jeden czy dwa kościoły.
[144] Królowa Helena to małżonka Michała Krešimira II (949-969) i matka Stefana Držislava, o czym świadczy jej epitafium z mauzoleum w Solinie. Zmarła w 976 roku.
[145] Zvonimir zmarł w 1089 roku. Po nim jeszcze na tron wstąpił Stefan Svačić.
[146] Mowa o królu węgierskim Władysławie I Świętym (1077-1095)
[147] W 1091 na Węgry najechali Kumanowie.
[148] Tomasz pisze tutaj o przywilejach, które Koloman miał rzekomo nadać Splitowi. Wiadomo, że Koloman nadał przywileje wielu miastom dalmatyńskim po rozszerzeniu swojego panowania, jednak Split nie znalazł się wśród tych miast.
[149] Crescentius zmarł w 1112 roku i został pochowany w splickiej katedrze w sarkofagu z epitafium.
[150] Wzgórzem Kyrie Eleison nazywaną pobliską górę Marjan.
[151] Wspominają o nim dokumenty z 1129 i 1133 roku.
[152] Następcą Michała miał być biskup Piotr.
[153] Grzegorz miał zarządzać diecezją w 1135 roku
[154] Kaplica wchodziła w skład pałacu arcybiskupiego położonego na południowy wschód od pałacu Dioklecjana.
[155] Kościół świętej Anastazji znajdował się za południową bramą pałacu Dioklecjana.
[156] Gaudija piastował urząd od 1138 roku. Tomasz twierdzi, że administrował diecezją przez 40 lat, co jest niezgodne z prawdą, ponieważ piastowałby urząd do 1176/1177 roku, podczas gdy dokumenty z 1170 roku już wspominają o nim jako o zmarłym.
[157] Prawdopodobnie chodzi o papieża Eugeniusza III.
[158] Posługa Absalona jest datowana na 1160 rok.
[159] Narnia jest miastem w Umbrii.
[160] Alba, czy później Alba Regalis, to dla Chorwatów Stolni Biograd, miasto nad brzegiem Balatonu. Dzisiaj to Szekesfehervar.
[161] Metropolia znajdująca się na terenie Republiki Weneckiej.
[162] Anastazjusz IV nie był papieżem w 1145 roku, jak twierdzi Tomasz. Archidiakon łączy tutaj kilka etapów podnoszenia diecezji zadarskiej do rangi archidiecezji. Również zależność od metropolity Grado datuje się na czas panowania papieża Hadriana IV.
[163] Nie wspomina o nim żadne inne źródło.
[164] Całą historię o odrzuceniu przez legata Alberta - późniejszego Grzegorza VIII - relacjonuje w liście z 1167 papież Aleksander III.
[165] Ten epizod nie jest do końca jasny i nie ma potwierdzenia w dokumentach. Historycy starają się to wyjaśnić w kontekście ówczesnej sytuacji politycznej. Relja miałby reprezentować dowódcę armii węgierskiej podczas wojny z Bizancjum w 1166 roku.
[166] Pistura to plac w Splicie, znajdujący się za murami miasta.
[167] Imię tego splickiego arcybiskupa brzmi po łacinie Rainerus, co po chorwacku powinno brzmieć Rajnerije. Jednak chorwacka wersja tekstu trzyma się splickiej wersji imienia Arnir, co też zostanie zastosowane w tym tłumaczeniu.
[168] Gerald umarł w 1175 roku.
[169] To co Tomasz określa schizmą, to konflikt pomiędzy Cesarstwem a papiestwem.
[170] Chodzi o cesarza Emanuela Komnena panującego w latach 1165-1167. Wykorzystał śmierć węgierskiego Gejzy II i wcielił Chorwację i Dalmację w granice Cesarstwa Bizantyjskiego.
[171] Emanuel Komnen zmarł 24 września 1180 roku.
[172] Piotr Ugrin został arcybiskupem Splitu w 1185 roku. W tym samym roku obradował synod w Splicie,
[173] Kościół świętego Andrzeja był częścią kompleksu arcybiskupiego. Sam pałac i kościół zostały zburzone w XV wieku.
[174] Michał został biskupem Hvaru w 1198 roku.
[175] Bela III, syn Gejzy II
[176] Innocenty III
[177] Władysław I umarł w 1095 roku, został kanonizowany w 1192 przez Celestyna III.
[178] Grzegorz de Crescentio, albo Grzegorz Krescentjusz. Kardynał wymieniany jako legat papieski w dokumentach z 1192 roku.
[179] Emeryk był najstarszym synem Beli III. Urodził się w 1174 roku.
[180] Jest to pewne nadużycie ze strony Tomasza, ponieważ o odkryciu heretyków w Splicie i Trogirze traktuje tylko jeden list z 1200 roku wysłany do papieża Innocentego III.
[181] Andrzej był młodszym synem Beli III.
[182] Mowa oczywiście o nadmorskich terenach Dalmacji.
[183] Wydarzenie to miało miejsce w 1203 roku. Król Emeryk uwięził swojego brata w mieście Kneginec niedaleko Varaždina.
[184] Emeryk zmarł w połowie września 1204 roku, natomiast jego syn Wladysław III zmarł 7 maja 1205 roku.
[185] Innocenty III w 1198 i 1199 wzywał europejskich władców do udziału w IV krucjacie. 29 stycznia 1198 wystosował list do węgierskiego Andrzeja, gdzie przypomniał mu o wypełnieniu ślubów Beli odnośnie obrony Ziemi Świętej.
[186] Wenecja zawarła porozumienie z krzyżowcami w sprawie zajęcia Zadaru, dla swoich własnych interesów. Pisze o tym uczestnik wydarzeń Geoffroy de Villehardouin.
[187] Krzyżowcy wyruszyli z Wenecji w październiku 1202 a nie 1203 roku. Pod Zadar przybyli 10 listopada 1202, a następnego dnia rozpoczęli oblężenie miasta.
[188] Jego wspomnienie przypada na 24 listopada. W wielu kronikach dzień ten jest wpisany jako dzień podboju Zadaru przez krzyżowców. Co ciekawe święty Krševan był uważany za patrona-obrońcę Zadaru. Krševan był rzymskim żołnierzem, który za wyznawanie Chrystusa został skazany na męczeńską śmierć przez Dioklecjana Ścięto go w Akwilei, a jego ciało wrzucono do morza. Kiedy nie chciało zatonąć, zostało wyłowione przez współwyznawców i przewiezione do Zadaru.
[189] Mowa o twierdzy świętego Michała na wyspie Ugljan.
[190] Gaeta była miastem położonym na północ od Neapolu.
[191] Vrana była klasztorem benedyktynów pod wezwaniem świętego Grzegorza, nad jeziorem Vransko. Król Zvonimir przekazał go papieżowi Grzegorzowi VII, by później stać się własnością templariuszy.
[192] Zadar zawarł pokój z Wenecjanami na początku 1205 roku. Warunki były upokarzające dla Zadaru. Mieszkańcy zobowiązali się do obsadzenia stanowisk administratora miasta i arcybiskupa wenecjanami. Ponadto Zadar podjął również znaczące zobowiązania finansowe.
[193] Księga dotycząca herezji nie zachowała się, natomiast zbiór kazań Bernarda znajdują się w skarbcu katedry w Splicie.
[194] Jan jako biskup Ninu pojawia się w dokumentach dopiero w 1217 roku.
[195] Biskup Bartłomiej jest po raz pierwszy wymieniony w dokumentach w 1207 roku.
[196] Bernarda suspendowano w 1201 roku.
[197] Obaj są po raz pierwszy wymienieni przy pełnionych funkcjach w dokumentach w 1206 roku.
[198] IV Sobór Laterański
[199] Mowa o V krucjacie (1217-1221)
[200] Mowa o Poncjuszu de Cruce, przełożonym węgierskich templariuszy. Jemu to Andrzej powierzył opiekę nad twierdzą Klis, a także mianował regentem, który sprawował rządy w królestwie pod nieobecność monarchy.
[201] Chodzi o Stefana Pierwszego Koronowanego z dynastii Nemaniczów.
[202] Węgierski epizod V krucjaty odbywał się w latach 1217-1218.
[203] Król Andrzej podupadł na zdrowiu w wyniku podania trucizny, podczas pobytu w Trypolisie w 1218 roku.
[204] Tomasz ma na myśli cara Bułgarów Jana Asena II, któremu Andrzej oddał za żonę córkę Marię.
[205] Domald jest wymieniany jako administrator Splitu w latach 1207 - 1221.
[206] Bulla Honoriusza III z 13 kwietnia 1221 roku zawiera informacje o wysłaniu Akoncjusza do zatrzymania działań omiskich piratów.
[207] Wyprawę do Bośni potwierdza pismo papieża Honoriusza III z 1221 roku.
[208] Trzęsienie ziemi wystąpiło 25 grudnia 1222 roku.
[209] 15 sierpnia
[210] Mowa oczywiście o Franciszku z Asyżu.
[211] Guncelin otrzymał paliusz dopiero 27 lipca 1223 roku i to dopiero na prośbę kanonika Vukaša.
[212] Luka to chorwacka żupania w pobliżu Zadaru.
[213] Višen jako administrator Splitu pojawia się w dokumentach z 1221, 1222 i 1223 roku.
[214] Książę Grzegorz był najpotężniejszym z rodziny Bribirów w pierwszej połowie XIII wieku. Konflikt pomiędzy nimi sięga 1223 roku.
[215] Zvonigradem określano miasteczko leżące u podnóża twierdzy Knin.
[216] Bitwa o Ostrog odbyła się w 1226 roku.
[217] Mowa o prawie, według którego sady świeckie nie mogły sądzić duchownych.
[218] Sędzią w sprawie był kardynał Otto de Monteferrato, który w latach 1227-1244 posługiwał się tytułem kardynała świętego Mikołaja w Carcere. Diakonat ten utworzono w VIII wieku dla posługi osadzonym w więzieniu miejskim. Dosłownie wezwanie diakonatu brzmi święty Mikołaj w Karcerze lub też w łańcuchach. Drugą część wezwania Tulliano dodano dla upamiętnienia założonego pod ziemia z rozkazu Serwiusza Tulliusza więzienia znajdującego się u stóp Kapitolu. Stąd przejęta przez tradycję nazwa diakonatu święty Mikołaj w Carcere Tulliano.
[219] Bosiljina to dzisiejszy Drid. Przystań, o którą wielokrotnie Split i Trogir toczyły spory.
[220] Benedyktyński klasztor pod Splitem.
[221] Chodzi o włoskich przedstawicieli.
[222] 6 stycznia 1239 roku.
[223] 27 marca 1239 roku.
[224] Był to 3 czerwca 1239 roku. Trzydziesty księżyc to dość niezwykłe określenie. W rzeczywistości był to pierwszy dzień nowego miesiąca księżycowego, podczas gdy poprzedni miał 29 dni.
[225] Hyperpyronami określano bizantyjskie złote monety.
[226] Mowa o wąwozie Kamen znajdującym się na wschód od Splitu.
[227] Drugi rok panowania zaczął się w 1240 roku. Jest to określenie dość nieprecyzyjne, gdyż Tomasz opisuje wydarzenia, które miały miejsce nieco wcześniej, a zakończyły się w czasie drugiego roku panowania Gargano.
[228] Mowa o święcie apostołów Filipa i Jakuba obchodzonym 1 maja.
[229] Fryderyk II (1220-1250)
[230] Jerzy II Wsiewołodowicz
[231] W kwietniu 1240 roku mistrzem krajowym na Węgry i Slawonię był Jakub de Monte i to on brał udział w opisywanej bitwie.
[232] Dionizjusz Turje był banem Slavonii
[233] Mateusz Csak pełnił funkcję podskarbiego
[234] Roland Ratot był w rzeczywistości zarządcą, a nie jak przekazuje Tomasz "panem koni".
[235] Demetriusz Csak był królewskim sędzią.
[236] Maurycy pełnił w tym czasie funkcję lokaja, później miał zostać podskarbim.
[237] Sirbium, Sirbij lub Sirbidż, to rzeka utożsamiana z Uną.
[238] Guncelin zmarł na początku września 1242 roku. Dokładna data nie jest znana.
[239] O Mikołaju jako biskupie Skradina wspominają dokumenty z lat 1226-1229.
[240] Bartłomiej pojawia się w dokumentach z tytułem biskupim jeszcze przed Mikołajem, pod rokiem 1207 i 1221, jako konsekrowany przez Bernarda. Natomiast jako biskup Skradina jest wymieniany dopiero po Mikołaju.
[241] Mikołaj z Hvaru został wyświęcony w 1230 roku najprawdopodobniej przez weneckiego biskupa Farlatiego, a wspomina o nim przywilej Beli IV z 1242 roku.
[242] O Borysławie jako biskupie Senja wspominają dokumenty z 1233 i 1234 roku.
[243] O istnieniu biskupa Jana nie wspomina żadne inne źródło poza zapiskami samego Tomasza Archidiakona.
[244] Samson jako biskup Ninu występuje w dokumentach od 1242 do 1269 roku.
[245] Istnienia Saraceny jako sufragana Krbavy dowodzą dokumenty z 1251, 1271 i 1274 roku.
[246] Stefan przebywał w Splicie w towarzystwie króla Beli IV. Funkcję biskupa Zagrzebia pełnił w latach 1225-1247.
[247] Jan jako zarządca Splitu jest wymieniany między lipcem 1242 a kwietniem 1243.
[248] Bernard był zarządcą od maja 1243 roku
[249] Tomasz odnosi się do traktatu z 1205 roku, kiedy mieszańcy Zadaru uznali wenecjan za swoich zwierzchników.
[250] W czasie buntu przeciwko Wenecji, mieszkańcy Zadaru wysłali posłów do Beli IV, który w 1242 roku przebywał w twierdzy Klis, z prośbą o potwierdzenie dawnych przywilejów nadanych przez władców węgierskich, co ten zrobił.
[251] Miało to miejsce w 1243 roku. Według Dandola Zadar został zajęty 5 czerwca, chociaż z tekstu Tomasza wynika, że był to 5 lipca. Bela IV zawarł ugodę z wenecjanami 29 czerwca 1244 roku, a kilka tygodni później uczynili to mieszkańcy Zadaru.
[252] Gerard z Modeny, wraz z innymi franciszkanami - Pawłem i Andrzejem - załagodził spór między Splitem i Trogirem o administrowanie Oštrogiem. Autor kroniki był świadkiem tych wydarzeń.
[253] Innocenty IV został wybrany 25 czerwca 1243 roku.
[254] Primiceriusz to duchowny odpowiedzialny za nadzór nad posługą kościelną.
[255] Precentorem określano przewodniczącego chóru, który intonował pieśni.
[256] Bośniacki ban Matej Ninosław został splickim księciem w 1244 roku.
[257] 12 lipca 1244
[258] Wielkanoc 1245 roku przypadała 16 kwietnia.
[259] O Filipie jako biskupie Senja wspominają dokumenty z lat 1248-1257. Są to też najstarsze zapiski dotyczące biskupstwa w Senju.
[260] Do połowy 1247 roku Hugrin posługiwał się tytułem archielectus, natomiast po 20 września już tytułował się arcybiskupem.
[261] Hugrin od wiosny 1245 do śmierci w 1248 nosił tytuł comes Spalatensis.
[262] Tomasz odnosi się w tym miejscu do części dziesięciny, która za zgodą arcybiskupa Bernarda i po potwierdzeniu przez papieża Innocentego III w 1206 roku podlegała rozdzieleniu na potrzeby lokalnego kościoła. Podobnie sformułowanie "czwarta część dziesięciny" jest niepoprawne, gdyż chodzi o ćwierć dziesięciny. Jest to jeden z błędów które pojawiają się w chorwackiej edycji tekstu.
[263] Innocenty IV przebywał w Lyonie od 1244 do 1251 roku.
[264] Kanonik Desa Korvov jest wymieniany w dokumentach z 1237, 1248 i 1249 roku.
[265] Wszystko wskazuje na to, że Drago Sabacijev swoją publiczną działalność rozpoczął od tego zadania. W latach 1266 i 1267 dokumenty określają go jako splickiego sędziego.
[266] Na soborze w Lyonie 17 lipca 1245 roku papież Innocenty IV ekskomunikował cesarza Fryderyka.
[267] Turris Cepia jest dziś miastem Torre Maggiore w Apulii
[268] Tą wiadomość Tomasz otrzymał w liście wysłanym przez Innocentego IV do kapituły splickiej 30 kwietnia 1249 roku.
[269] Roger jest również autorem traktującego o Tatarach pisma Carmen miserabile super destructione regni Hungarie temporibus Bele IV regis per Tartaros facta.
[270] Roger przybył do Splitu 20 litego 1250 roku, a pierwszy dokument tytułujący go arcybiskupem został wystawiony 23 września 1250.
[271] Konrad IV objął tron po śmierci cesarza Fryderyka II, 13 grudnia 1250 roku. Od tego dnia był królem Niemiec i Sycylii, oraz cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Panował do 21 maja 1254 roku.
[272] Król Konrad IV w 1251 utwierdził swoje panowanie w państwach niemieckich i udał się na Sycylię, zatrzymując się po drodze w miastach na wybrzeżu Adriatyku. W Splicie zatrzymał się najprawdopodobniej na początku 1252 roku.
[273] Roger jako pochodzący z Apulii powinien złożyć hołd Konradowi, ale dochowując wierności papieżowi powołał się na decyzje z Lyonu, gdzie ekskomunikowano zarówno Fryderyka II i jego potomstwo.
[274] Maria była córką cesarza nicejskiego Teodora I Laskarisa.
[275] Wspomniany Bela był drugim synem króla Beli IV i królowej Marii.
[276] Stefan w 1261 roku otrzymał tytuł rex junior i wspierał w rządach Belę IV. Samodzielnie panował od 1270 do 1272 roku.
[277] Desa Mihajlović był zasłużonym obywatelem Splitu. W dokumentach z lat 1242-1257 pojawia się jako sędzia i świadek.
[278] Mikołaj Desin pojawia się jako sędzia w dokumentach z lat 1256 i 1260.
[279] Michał Leonardi był sędzią w 1260 roku, oraz splickim posłem do Dubrownika w 1265 roku.
[280] Piotr Čemehin był sędzią w latach 1254-1269.
[281] Tomasz Archidiakon stawił się przed królem w 1261 roku.
[282] Marin Bonažunta figuruje w dokumentach sądowych do 1251 do 1258 roku jako prokurator.
[283] Prawdopodobnie mowa o przywilejach rzekomo nadanych miastu w 1142 roku przez króla Gejzę, który to potwierdzał prawa nadane przez Kolomana. Innym przywilejem, na który miałby się powoływać duchowny był przywilej króla Andrzeja z 1217 roku. Wszystkie wspomniane dokumenty zawierały klauzulę gwarantująca Splitowi, że żadne monarcha nie weźmie mieszkańców Splitu jako zakładników.
[284] Obecność pary królewskiej w Bihaću potwierdza dokument wydany 7 marca 1262 roku.
[285] 9 kwietnia 1262 roku.
[286] Roland był zarządcą Splitu w latach 1262-1268.
[287] Biskup Jan ze Skradina, to duchowny, którego miał wyświęcić arcybiskup Hugrin, w czym przeszkodziła śmierć metropolity. Zatem Jan został wybrany przez kapitułę na biskupa Splitu, na co nie zgodził się papież. Dopiero arcybiskup Roger wyniósł Jana na stanowisko, przewidziane dla niego przez poprzedniego metropolitę.
[288] Kolumban był następcą trogirskiego Treguana, a święcenia przyjął z rąk papieża Aleksandra IV.
[289] Arcybiskup Roger zmarł 14 kwietnia 1266 roku.
