Teatr Lalek 1/2022 - Opracowanie zbiorowe

10.00 zł
8.29 zł (8,50 zł najniższa cena z 30 dni)

Bookmark Settings Fullscreen

Ta legenda trwa nadal...Karol Suszczyński

Niepodobna z korzyścią i przyjemnością słuchać o Janie Wilkowskim, jeśli się nie zna choć w ogólnym zarysie jego życiorysu (...)1 - pisze Piotr Damulewicz w artykule opublikowanym na stronie białostockiej Akademii Teatralnej z okazji jubileuszu setnych urodzin jednego z najwybitniejszych, a kto wie czy nie najwybitniejszego polskiego lalkarza XX wieku. Pamięć o Janie Wilkowskim, jego osiągnięciach i zasługach, mimo przypadającego w tym roku dwudziestopięciolecia śmierci artysty, jest wciąż żywa. Podtrzymywana zarówno przez tych, którzy go doskonale znali i mieli okazję z nim pracować, jak i osoby, którym nie dane było obcować z tym wyjątkowym, wszechstronnie utalentowanym twórcą. A był przecież aktorem, reżyserem, inscenizatorem, dramatopisarzem, scenarzystą i scenografem, który spełniał się nie tylko jako artysta teatru czy sceny, ale także człowiek ekranu oraz wybitny pedagog. Nie dziwi więc, że w minionym roku tak wiele mówiliśmy o Wilkowskim, wspominaliśmy jego najważniejsze spektakle i przypominaliśmy sobie, ile współczesny teatr lalek zawdzięcza jego niezwykłym, oryginalnym pomysłom.

? Od Warszawy przez Białystok aż po Szczecin te teatry i instytucje, z którymi Jan Wilkowski współpracował albo przez lata był z nimi związany, różnymi działaniami starały się uczcić wspomniany jubileusz. 15 czerwca (w dzień setnych urodzin Wilka) Akademia Teatralna w Białymstoku zorganizowała serię działań i wydarzeń, z których najważniejsze były czytanie performatywne Spowiedzi w drewnie w reżyserii Małgorzaty Dębskiej i w wykonaniu absolwentów pierwszego rocznika Studium Aktorskiego Teatru Lalek przy Białostockim Teatrze Lalek (zamienionego w 1975, po roku działalności, w zamiejscowy Wydział Lalkarski warszawskiej PWST) oraz spotkanie, w którym uczestniczyli nie tylko wspomniani absolwenci, ale też córka artysty, Kaja Perkowska. Na stronie uczelni pojawiła się wówczas osobna zakładka (https://atb.edu.pl/jan-wilkowski), w której znalazły się przygotowane specjalnie na to wydarzenie materiały wideo (wywiady, wypowiedzi naukowców) oraz artykuły poświęcone artyście.

? Równolegle w Białostockim Teatrze Lalek odsłonięto inspirowaną twórczością mistrza instalację przestrzenną autorstwa scenografa Michała Wyszkowskiego oraz otwarto monograficzną wystawę zatytułowaną Nasz BTL. Nasz Wilkowski, gdzie znalazły się nie tylko lalki czy elementy scenografii z archiwów i magazynów teatru oraz Akademii Teatralnej, ale też współczesne zdjęcia Jana Szewczyka, ukazujące owe zbiory jako wciąż żywe, ciekawe i niezwykle dynamiczne formy teatralne. Wystawie tej towarzyszyła dwujęzyczna publikacja o takim samym tytule, której znaczną część stanowi artykuł Kamila Kopani (równocześnie kuratora wydarzenia) Artysta - kreator - mistrz przybliżający białostockie osiągnięcia Wilkowskiego.

? Wypowiedź ta koncentruje się na sukcesach zarówno teatralnych, jak i pedagogicznych artysty. Jak pisze Kopania: Wraz z rozpoczęciem w Białymstoku działalności w pełnej skali Wilkowski, dzięki stworzonym przez Raua warunkom pracy oraz atmosferze, jaka panowała na Wydziale Lalkarskim oraz w Białostockim Teatrze Lalek, odzyskał wenę twórczą, powrócił do reżyserowania, tworzenia prawdziwie nowych spektakli2. Jest więc mowa o Wielkim Iwanie Obrazcowa i Preobrażeńskiego z 1977 oraz Dekameronie 8.5 według Boccaccia z 1986 roku - czyli spektaklach, które oryginalnie powstały w BTL; jak też o Pastorałce Schillera z 1979 czy Zielonej Gęsi według miniatur Gałczyńskiego z 1984 roku - zatem realizacjach, których pierwsze wersje powstały na zajęciach ze studentami. Dla przypadkowego czytelnika tekst ten prezentuje Wilkowskiego już jako dojrzałego, stabilnego twórcę, który śmiało korzysta z różnych środków scenicznego wyrazu i dowolnie żongluje konwencjami, jakie tylko przyjdą mu do głowy. Dla osób ze środowiska wypowiedź Kopani systematyzuje pewną wiedzę - zwłaszcza dotyczącą okresu po jego odejściu, czy też wyrzuceniu go, z warszawskiej Lalki - i pozwala zagłębić się w realizacje, o których autor słusznie pisze, że wszystkie (...) zostały zauważone przez środowisko lalkarskie oraz miłośników teatru, stały się głośne, jak też odcisnęły wyraźne piętno na historii polskiego teatru lalek II połowy XX wieku3.

? W listopadzie z kolei Teatr Lalek Pleciuga zaprosił na spotkanie zatytułowane Wilk w Szczecinie i poświęcone chyba najwybitniejszej realizacji późnego okresu twórczości Jana Wilkowskiego - mowa oczywiście o dwuczęściowym spektaklu Rzecz o Jędrzeju Wowrze, którego premiera odbyła się w 1983 roku. W spotkaniu prowadzonym przez Marka Waszkiela udział wzięli aktorzy, których ówczesny dyrektor teatru Włodzimierz Dobromilski przyjął niemal całym rokiem po premierze szkolnego dyplomu Żywotów świętych z 1982. Wśród zaproszonych gości byli też asystujący wówczas reżyserowi Ewa Sokół-Malesza i Lech Chojnacki, a także Zbigniew Niecikowski, późniejszy wieloletni dyrektor Pleciugi. Ponadto tego wieczoru odbyło się czytanie performatywne sztuki Wilkowskiego My i krasnoludki w reżyserii Magdaleny Miklasz, a całej uroczystości towarzyszyła przygotowana przez studentów wydziałów architektury wnętrz i grafiki instalacja poświęcona śladom obecności Jana Wilkowskiego w szczecińskiej Pleciudze.

? Zakończeniem obchodów tego wyjątkowego dla lalkarskiego środowiska jubileuszu była zaś promocja książki pod redakcją Joanny Rogackiej Jan Wilkowski. W stulecie urodzin 1921-2021, która odbyła się w drugiej połowie grudnia w warszawskiej Lalce. Publikacja ta zachowuje strukturę wcześniejszych wydawnictw teatru (jednego poświęconego Adamowi Kilianowi, drugiego siedemdziesięcioleciu istnienia instytucji). Są więc i kalendarium życia oraz twórczości artysty, i zdjęcia z różnych jego realizacji w Lalce, jednak przede wszystkim są artykuły i wywiady - choć w tym wypadku skromniejsze niż we wcześniejszych albumach (i nie jest to zarzut.) Swoimi wspomnieniami z okresu dzieciństwa spędzonego w towarzystwie mistrza dzieli się z czytelnikiem Jarosław Kilian, o Wilkowskim jako legendzie, ale też ikonie teatru lalek pisze Henryk Izydor Rogacki, z kolei Joanna Rogacka przypomina przeprowadzony przed laty wywiad z Wilkowskim i Adamem Kilianem4. Ale najważniejszy artykuł to opowieść o warszawskich drogach artysty "zrekonstruowana" przez Tomasza Mościckiego.

? I przyznać trzeba, że wybór właśnie tego autora był niezwykle celnym pomysłem Joanny Rogackiej. Mościcki nie jest historykiem teatru lalek, zatem wiedzę o Wilkowskim musiał zdobyć niemal od podstaw, nie mając przy tym (szczęśliwie!) w pamięci gotowych poglądów czy kalek wyniesionych ze studiów albo zapoznanych przy różnych okazjach dzięki opowieściom lalkarzy. I właśnie to spowodowało, że stworzył historię wciągającą i niezwykłą w swojej koncepcji. Tomasz Mościcki w zasadzie nie pisze, a maluje przed czytelnikiem obraz Wilkowskiego na tle wpierw kwitnącej, potem zburzonej i w końcu odbudowującej się latami stolicy kraju. Wraz z bohaterem podróżujemy więc po mieście różnymi tramwajami, obserwujemy, jak zmienia się świat dookoła i dojeżdżamy do najważniejszych dla niego punktów na mapie Warszawy. Wszystko, o czym teraz piszę, to oczywiście szerszy kontekst szczegółowych wydarzeń, w których centrum jest Teatr Lalka, jego kolejne siedziby, premiery, sukcesy oraz porażki w najróżniejszy sposób odbijające się na Wilkowskim. Ale Lalka nie jest pokazana przez Mościckiego jako osobny teatralny byt, a jeden z wielu teatrów w kraju, w którym także - choć pewnie dużo ciszej - toczyła się walka o zmiany. Niech za przykład posłużą dwa spektakle: słynny Guignol w tarapatach z 1956 roku, o którym czytamy, że wyprzedził nawet przedstawienia symbole epoki "odwilży"5 (mowa o Kordianie w reżyserii Erwina Axera z Teatru Narodowego w Warszawie oraz Święcie Winkelrida w reżyserii Kazimierza Dejmka z Teatru Nowego w Łodzi) oraz Wicek Warszawiak, którego premiera planowana na 1969 rok nie odbyła się z powodu ingerencji władz i to w trakcie ostatniej próby generalnej ("Dejmek padł z szumem, a ja cicho" - podsumuje swoją porażkę po dziesięcioleciach6). To umiejscowienie teatru lalek w szerokim kontekście wydarzeń politycznych w kraju na przestrzeni kolejnych dekad jest u nas rzadkością, tym bardziej warto sięgnąć po tę publikację.

? Pośród omówionych wydarzeń minionego roku miało być jeszcze jedno - promocja wieloautorskiej monografii naukowej pod redakcją Haliny Waszkiel poświęconej właśnie Wilkowskiemu. Z ogromną determinacją przez kilka ostatnich lat Akademia Teatralna w Białymstoku starała się o pieniądze na jej wydanie - wpierw z programów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, potem Narodowego Centrum Nauki. I mimo wysokiej punktacji kolejnych wniosków wewnętrzne oceny specjalistów były zaskakująco negatywne zarówno dla projektów, jak i samego Wilkowskiego ("Niewarty badań" - że zacytuję z pamięci). Wiem, to gorzka puenta tak wspaniale uczczonego przez lalkarzy jubileuszu, ale pokazuje ona, że przez cały czas, mimo wszelkich naszych starań, nawet - wydawałoby się - osoby światłe myślą o nas w kategoriach zaściankowych. To takie przykre...

1 Akademia Teatralna im. A. Zelwerowicza w Warszawie, Filia w Białymstoku: P. Damulewicz, O Janie Wilkowskim z okazji 100. rocznicy urodzin, 27 V 2021, [online], [dostęp: 10.01.2022], dostępne na: https://atb.edu.pl/wilk-teksty/.

2 K. Kopania, Artysta - kreator - mistrz, [w:] Nasz BTL. Nasz Wilkowski, koncepcja J. Malinowski, BTL, Białystok 2021, s. 14.

3 Tamże, s. 18.

4 Pierwodruk: wydawnictwo jubileuszowe Teatr Lalka 1945-1995, red. J. Rogacka, Państwowy Teatr Lalek Lalka, Warszawa 1995.

5 T. Mościcki, Warszawskie drogi Jana Wilkowskiego, [w:] Jan Wilkowski. W stulecie urodzin 1921-2021, red. J. Rogacka, Teatr Lalka, Warszawa 2021, s. 72.

6 Tamże, s. 91.

REDAKTOR NACZELNA | EDITOR : Lucyna Kozień

KOLEGIUM REDAKCYJNE | EDITORIAL COMMITTEE : Tadeusz Kornaś, Lucyna Kozień, Agata Kucińska, Marzenna Wiśniewska, Marek Waszkiel

WSPÓŁPRACA REDAKCYJNA | EDITORIAL COOPERATION : Małgorzata Słonka, Lucyna Paluch (korekta j. angielskiego | English proofreading)

TŁUMACZENIE | TRANSLATIONS : Aleksandra Rodzińska-Chojnowska (s. | p. 13, 21, 27, 32, 49, 59),

Katarzyna Siergiej (s. | p. 4, 39, 64)

PROJEKT OKŁADKI | COVER DESIGN : Krzysztof Rumowski

PROJEKT TYPOGRAFICZNY | TYPOGRAPHIC DESIGN : Piotr eL

WYDAWCA | PUBLISHER : Polski Ośrodek Lalkarski POLUNIMA, ul. K. Kalinowskiego 1, 15-875 Białystok Instytut Książki, ul. Zygmunta Wróblewskiego 6, 31-148 Kraków Dział Wydawnictw Instytutu Książki, ul. J. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa

Nr 1 (147) 2022 "Teatru Lalek" ukazał się ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa NarodowegoIssue 1 (147) 2022 of "Teatr Lalek" was published thanks to the funds of the Ministry of Culture and National Heritage

ADRES REDAKCJI | ADDRESS : POLUNIMA, ul. K. Kalinowskiego 1, 15-875 Białystok

TEL. | PHONE: +48 85 742 50 31 w. 128 (biuro POLUNIMA), +48 504 171 795 (redakcja)

E-MAIL : lucynakozien2@gmail.com, redakcja.teatrlalek@gmail.com

http : www.polunima.pl, www.teatrlalek-pismo.pl

SPRZEDAŻ PROWADZĄ | SALES LEAD : Salony EMPiK na terenie całego kraju | EMPiK salerooms nationwide

sklep.instytutksiazki.pl, www.e-kiosk.pl, www.nexto.pl, www.egazety.pl, www.virtualo.pl

Dział Wydawnictw Instytutu Książki, ul. J. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawa

TEL./FAKS | PHONE/FAX : +48 22 697 05 34, czasopisma@instytutksiazki.pl

PRENUMERATA KRAJOWA | NATIONAL SUBSCRIPTION Instytut Książki, (40 zł rocznie | annually)

numer konta | account number: 81 1130 1150 0012 1269 2720 0001

SKŁAD | TYPESETTING : Mirosław Baca

DRUK | PRINTED BY : Petit Skład-Druk-Oprawa, Lublin

NAKŁAD | CIRCULATION : 700 egz. | copies

ISSN 0239-667X

Cena 12 zł (VAT 8%)

OKŁADKA | COVER : I Zielona Gęś | The Green Goose, Białostocki Teatr Lalek, 1984 B Jan Szewczyk

II Międzynarodowy Festiwal Szkół Lalkarskich Lalkanielalka, Białystok, 2022, projekt | design by Andrzej Dworakowski

III Pręcik | Rod, Białostocki Teatr Lalek, 2021, projekt | design by Krzysztof BielińskiIV Lalka Nova Alex Gosławska, Wzorowa | Exemplary B Justyna Żądło Aga Błaszczak, To be(ep) or not to be(ep)? - performance talk z | with robot Eugenius B Justyna Żądło

Martyna Gajak, Apel wartości | Appeal of Values B Justyna Żądło

Wydawca przyjmuje zamówienia na zamieszczanie w piśmie reklam. | The publisher accepts offers for insertion of advertisements.