fot. Kinga Karpati

AUTOR: JACEK KOPCIŃSKI

PRZEJŚCIE, CZYLI WORONOWICZ CZYTA BIAŁOSZEWSKIEGO

Pierwszego sierpnia znowu spotkaliśmy się w Muzeum Powstania Warszawskiego. Zamaskowani, nieliczni, bo pandemia i reżim, usiedliśmy w milczeniu pod Liberatorem. Na widowni co drugie miejsce puste, na pustej scenie ledwo dwóch wykonawców: Adam Woronowicz, który spektakl zagrał i wyreżyserował, i Karim Martusewicz, utalentowany basista Voo Voo. O północy głos aktora, dźwięki instrumentów i blade zdjęcia wyświetlane na ekranie przeniosły nas do powstańczej Warszawy Mirona Białoszewskiego. Zaczęła się wędrówka.

Woronowicz wystąpił w Pamiętniku z powstania warszawskiego szesnaście lat temu w telewizyjnym przedstawieniu Marii Zmarz-Koczanowicz. W scenografii imitującej pokój poety zagrał Mirona. Młodszy, szczuplejszy, w jasnej lnianej marynarce, przypominał Białoszewskiego ze znanych fotografii Tadeusza Sobolewskiego, który zajął się adaptacją tekstu. Z okien pokoju widać było całe miasto. To współczesne, z wieżowcami wyrastającymi wokół Pałacu Kultury, i to z czasów powstania, odzyskiwane, tracone, niemiłosiernie niszczone, a przy tym pełne ludzi, walczących i ukrywających się przed nalotami. W spektaklu reżyserka wykorzystała mnóstwo fotografii i filmów, odnalezionych i zrekonstruowanych także dzięki nowo powstałemu w Warszawie muzeum. Na własne oczy ujrzeliśmy świat zapamiętany przez Mirona.

U Woronowicza zdjęcia i filmy tworzą tylko niewyraźne, blaknące tło, na plan pierwszy wybija się postać narratora. Prologiem znowu stały się pamiętne słowa z początku Pamiętnika: "A może się da, bo mówią, że się nie da, opowiedzieć". O tym, jak powstanie opowiedział Białoszewski, wiemy sporo. Że najpierw latami relacjonował je dzień po dniu odwiedzającym go przyjaciołom. Że potem swoje wspomnienia nagrał na magnetofon i z tych nagrań ułożył tom wspomnień o strukturze reportażu: szczegółowego w rekonstrukcji zdarzeń i żywego w ekspresji. Białoszewski jeszcze ją wzmacniał, gdy sam ponownie nagrywał zapisane już fragmenty. Czytał szybko, dość głośno, dynamicznie, jakby w ruchu, głosem warszawskiej przekupki pokrywając wzruszenie.

Woronowicz przed kamerami Teatru Telewizji raczej je odsłaniał. Bardziej liryczny, kruchy, frasobliwy, siedział na swoim tapczanie jak Jezus w kapliczce, choć błąkający się po jego twarzy uśmieszek zdradzał poczucie humoru i kpiarską ironię Mirona. Przede wszystkim jednak był zamyślony. Białoszewski relacjonował swoje przeżycia z nieposkromioną radością stwarzania na nowo świata, który obrócił się w nicość. Woronowicz zanurzał się w jego katastrofę z melancholią znaną z niektórych wierszy poety.

Dziś świetny aktor TR Warszawa wraca do nas starszy, dojrzalszy, pewniejszy siebie, mniej rozmodlony, nadal jednak niezwykle skupiony na słowach Pamiętnika. Tym razem sam wybrał jego fragmenty i nie ma wśród nich tego najbardziej poruszającego z "kobieciną w płaszczu", która swoim głośnym psalmem uratowała ludzi przed zasypaniem. W adaptacji zabrakło też wstrząsającej sceny, w której pan Szu siedzi samotnie w opuszczonym mieszkaniu i nieludzkim głosem zawodzi Godzinki, a Miron biega wokół niego z przerażeniem. Mimo to Woronowicz traktuje tekst Białoszewskiego w specjalny sposób. Nie tylko jak dokument zdarzeń, ale też jak partyturę duchowego wtajemniczenia. Jego symbolem stają się w spektaklu liczne "przejścia": przez ulice, podwórka, klatki schodowe, a potem piwniczne labirynty, aż do kanału, którym poeta wydostał się ze Starówki, niosąc na plecach młodego powstańca. Wędrówki Mirona są bardzo konkretne, naznaczone znojem ekstremalnie trudnej egzystencji, głodem i brudem. Zarazem jednak mają charakter inicjacji.

Czujemy to najwyraźniej w ostatniej sekwencji spektaklu, gdy Białoszewski schodzi pod ziemię. Światła i ekran przygasają, muzyka cichnie, słychać tylko pojedyncze dźwięki kapiącej wody. Woronowicz zapala zapałkę i czerwonawym płomykiem otwiera nad pulpitem z kartkami ciasną przestrzeń kanału. Po raz pierwszy z taką intensywnością docierają do mnie słowa o uldze, jaką brnącym przez cuchnący ściek przyniosła przeprawa do Śródmieścia. Nad ich głowami trwała apokalipsa, wściekle bombardowane miasto płonęło, a wraz z nim palili się i dusili miażdżeni ludzie. Tutaj, w wilgotnej ciemności, czuli się bezpieczni, a każdy krok przybliżał ich do wolności. Żeby przeżyć, trzeba było być uważnym, ostrożnym i milczącym, bo każdy odgłos mógł zaalarmować Niemców. Wszyscy więc posuwali się w ciszy, co uchwycił Białoszewski, a Woronowicz tak nam opowiedział, jakby żadnego z powstańców nie chciał narazić na śmierć. Dawno nie słyszałem tak troskliwej, a zarazem angażującej relacji. Wpół do drugiej w nocy, w maskach na twarzy, razem z powstańcami dotarliśmy do wyszeptanego celu.

Po tym powstańczym "pasażu" Białoszewski stał się innym człowiekiem, ale nigdy nie chciał o tym mówić dokładniej. Dopiero Woronowicz wydobył wewnętrzny sens jego doświadczeń. Z rozgadanego Pamiętnika uwolnił wielką ciszę, która wyraża pustkę zmiażdżonego świata i pełnię ludzkiego uporu, chęci życia, poświęcenia i nadziei. W czarnej koszuli, z plikiem kartek w ręku, doskonale panując nad swoim ściszonym głosem, nie zagrał poety - pozwolił przemówić jego duszy.

AUTORZY

KRZYSZTOF BIELIŃSKI - jeden z czołowych polskich fotografów teatralnych, współpracuje m.in. z Krystianem Lupą, Mariuszem Trelińskim i Krzysztofem Warlikowskim. Od 2008 jest stałym fotografem Teatru Wielkiego - Opery Narodowej.

JACEK CIEŚLAK - krytyk teatralny i dziennikarz "Rzeczpospolitej", redaktor "Teatru".

JUSTYNA CZARNOTA - polonistka, pedagożka teatru, menadżerka, kierowniczka Działu Pedagogiki Teatru w Instytucie Teatralnym w Warszawie.

PIOTR DOBROWOLSKI - literaturoznawca, estetyk, teatrolog; pracownik naukowy w Zakładzie Estetyki Literackiej UAM. Krytyk literacki i teatralny, tłumacz, eseista.

MAGDALENA DRAB - aktorka, autorka i reżyserka, obecnie w zespole Teatru Modrzejewskiej w Legnicy. Współzałożycielka Teatru Zamiast w Łodzi. Laureatka Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej za dramat Słabi. Ilustrowany banał teatralny (2017).

ARTUR DUDA - teatrolog, performatyk, profesor UMK, zatrudniony w Instytucie Nauk o Kulturze. Współlider zespołu badawczego Performatyka i Studia nad Przekładem Dramatu. Ostatnio opublikował Teatr w Toruniu 1904-1944 (2020).

KATARZYNA FLADER-RZESZOWSKA - teatrolożka, profesor UKSW, redaktorka "Teatru". Autorka książek Promieniowanie rapsodyzmu. W kręgu myśli i praktyki teatralnej Mieczysława Kotlarczyka (2008) i Teatr przeciwko śmierci. Kryptoteologia Tadeusza Kantora (2015).

ANETA GŁOWACKA - teatrolożka i krytyczka teatralna, adiunkta w Instytucie Nauk o Kulturze UŚ. Interesuje się współczesnym teatrem, związkami teatru z polityką oraz z kulturami mniejszymi. Współpracuje z "Teatrem" i "Didaskaliami". Redaktorka "Opcji".

SZYMON KAZIMIERCZAK - krytyk teatralny, redaktor "Teatru".

MAREK KOCHAN - pisarz, profesor Uniwersytetu SWPS. Autor powieści (m.in. Plac zabaw, 2007; Fakir z Ipi, 2013), zbioru opowiadań (Ballada o dobrym dresiarzu, 2005) oraz wielu dramatów realizowanych w Teatrze Telewizji i Teatrze Polskiego Radia (m.in. Holyfood, Rio, Reduty, Lento rubato).

GRZEGORZ KONDRASIUK - teatrolog, dramaturg, krytyk teatralny. Redaktor i współautor książek Scena Lublin (2017) i Cyrk w świecie widowisk (2017). Pracuje na UMCS, współpracuje z Instytutem Teatralnym w Warszawie.

JACEK KOPCIŃSKI - redaktor naczelny miesięcznika "Teatr". Profesor w IBL PAN, wykładowca UKSW i UW. Ostatnio opublikował tom Wybudzanie. Dramat polski / Interpretacje (2018).

JOLANTA KOWALSKA - krytyk teatralna, stała współpracowniczka "Teatru". Autorka monografii Kazimierz Junosza-Stępowski (2000) i zbioru recenzji Spacer po barykadach (2014).

MARTYNA KOWALEWSKA - teatrolożka, fotografka.

DOROTA KOZIŃSKA - latynistka, krytyk muzyczna i teatralna, tłumaczka, wykładowczyni, wieloletnia redaktorka "Ruchu Muzycznego". Autorka Dobrej pustyni (2012), refleksji o Afganistanie spisanych po kilkumiesięcznej pracy w tym kraju.

ROKSANA MAJEWSKA - absolwentka interdyscyplinarnego kierunku kultura mediów na UŚ, redaktorka internetowych źródeł (Polscy Fani Eurowizji i Destination Eurovision) związanych z Konkursem Piosenki Eurowizji oraz szeroko pojętą kulturą muzyczną.

HENRYK MAZURKIEWICZ - krytyk teatralny, absolwent Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWr, doktorant Wydziału Nauk Społecznych. Specjalizuje się w antropologii filozoficznej i kulturowej. Członek redakcji portalu teatralny.pl.

JOANNA OSTROWSKA - pracowniczka Instytutu Kulturoznawstwa UAM i Teatru Fredry w Gnieźnie. Kulturoznawczyni i (niegdyś) recenzentka teatralna. Autorka wielu publikacji z zakresu teatru i performatyki.

ARTUR PAŁYGA - dramatopisarz, dziennikarz, dramaturg w Teatrze Śląskim w Katowicach. Autor m.in. Żyda, Ojcze nasz i Nieskończonej historii; uhonorowany Gdyńską Nagrodą Dramaturgiczną za tekst W środku słońca gromadzi się popiół (2013).

KAMILA PAPROCKA-JASIŃSKA - doktorantka Instytutu Sztuki PAN, absolwentka Wiedzy o Teatrze warszawskiej AT i Stosowanych Nauk Społecznych UW. Pracuje w Instytucie Teatralnym w Warszawie. Publikowała m.in. w "Teatrze", "Scenie" i "Didaskaliach".

MAREK RADZIWON - adiunkt w Studium Europy Wschodniej UW, wykładowca Akademii Teatralnej w Warszawie. Ostatnio wydał Żyliśmy jak ludzie wolni. Rozmowa z Siergiejem Kowalowem (2017).

ŁUKASZ RUDZIŃSKI - recenzent i krytyk życia teatralnego i kulturalnego w Trójmieście, w Polsce i za granicą. Współpracuje m.in. z "Teatrem", "Dialogiem", "Ritą Baum", "Sceną", "Teatrem Lalek" i "Mademoiselle".

MONIKA SAMSEL-CHOJNACKA - skandynawistka, teatrolożka, literaturoznawczyni, wykładowczyni w Ateneum - Szkole Wyższej w Gdańsku. Zajmuje się badaniem twórczości Ingmara Bergmana oraz skandynawskiej literatury kryminalnej.

PAWEŁ STANGRET - doktor habilitowany, pracownik UKSW, zajmuje się literaturą i teatrem awangardowym. Autor książki Artysta jako tekst (2018).

AGATA TOMASIEWICZ - krytyk teatralna, redaktorka "Teatru".

WIKTOR UHLIG - absolwent kulturoznawstwa i geografii w ramach MISH na UW. Uczestniczył w zajęciach Pracowni Ekologii Teatru na Wydziale "Artes Liberales" UW. Publikował m.in. w "Kontekstach. Polskiej Sztuce Ludowej" i "Kulturze Współczesnej".

KONRAD ZIELIŃSKI - absolwent teatrologii UŁ, współpracuje z "Teatrem", mieszka w Londynie.

Instytut Książki z siedzibą w Krakowie, przy ul. Z. Wróblewskiego 6, jako Administrator danych informuje, że Państwa dane osobowe będą przetwarzane wyłączenie w celu realizacji prenumeraty Czasopism Patronackich. W związku z przetwarzaniem, Administrator może podpowierzyć dane osobowe podmiotom zewnętrznym. Przysługuje Państwu prawo dostępu do treści swoich danych, ich poprawiania, cofnięcia zgody na dalsze przetwarzanie, prawo do bycia zapomnianym oraz wniesienia skargi na zasady przetwarzania danych do organu nadzorczego tj. Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Podanie danych jest dobrowolne, lecz niezbędne w celu złożenia zamówienia na prenumeratę. W sprawach związanych z danymi osobowymi można kontaktować się z inspektorem ochrony danych - iod@instytutksiazki.pl.

FORUM

WYDARZYŁO SIĘ

Zmarła profesor Maria Janion (1926-2020)

Wielka postać polskiej humanistyki, badaczka literatury i idei, krytyczka, redaktorka serii wydawniczych, autorka Gorączki romantycznej (1975) i Niesamowitej Słowiańszczyzny (2006), łącznie ponad dwudziestu książek i setek artykułów, które trwale przekształciły myślenie o naszych mitach narodowych i o romantyzmie, ukazując go jako pewną postawę wobec świata. Od 1948 roku pracowała w Instytucie Badań Literackich PAN, była także członkinią Polskiej Akademii Umiejętności i nauczycielką akademicką (na uniwersytetach Warszawskim i Gdańskim). Uhonorowana wieloma nagrodami i odznaczeniami. Urodziła się 24 grudnia, dokładnie sto dwadzieścia osiem lat po Adamie Mickiewiczu.

Maria Janion; fot. Adam Kozak / Agencja Gazeta

Reżim Łukaszenki zwalnia dyrektora teatru narodowego w Mińsku

Manifestujący sprzeciw wobec oficjalnych wyników wyborów prezydenckich na Białorusi Paweł Łatuszka został decyzją ministerstwa kultury zwolniony ze stanowiska dyrektora Narodowego Teatru Akademickiego im. Janki Kupały w Mińsku. Represja została oprotestowana przez pracowników teatru - wywiesili oni zakazaną przez Aleksandra Łukaszenkę biało-czerwono-białą flagę, a większość z nich w geście solidarności złożyła wymówienia. Budynek pod pretekstem odkażania został przejęty przez funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa. Jak twierdzi portal internetowy Tut.by, pojawili się oni w specjalnych uniformach służb sanitarnych, otworzyli biura i garderoby i bez żadnego wyjaśnienia wypchnęli za drzwi pracowników. Będący członkiem prezydium opozycyjnej Rady Koordynacyjnej, której działania zostały uznane za próbę przejęcia władzy w kraju, Łatuszka, podobnie jak laureatka literackiej Nagrody Nobla Swietłana Aleksijewicz, został przesłuchany przez Komitet Śledczy w związku z postępowaniem karnym dotyczącym "wezwania do działań mających na celu zaszkodzenie bezpieczeństwu narodowemu".

Narodowy Teatr Akademicki w Mińsku; fot. Liashko/Bogomolov.PL/Wikimedia Commons/CC BY-SA 3.0

NAGRODY

Teatr Ochoty powołuje Nagrodę im. Haliny Machulskiej

Teatr Ochoty jubileusz pięćdziesięciolecia postanowił potraktować jako okazję do przypomnienia osób swoich założycieli oraz społecznych i artystycznych idei, jakie stały za pomysłem "zrobienia teatru na Ochocie". Pierwszą z inicjatyw temu służących ma być nadanie teatrowi imienia Haliny i Jana Machulskich. Drugą - ustanowienie Nagrody im. Haliny Machulskiej, która przyznawana będzie przez ekspertów w dziedzinie edukacji i pedagogiki teatralnej. "Chcemy nagradzać nią artystki i artystów, pedagogów i pedagożki, osoby zajmujące się edukacją teatralną i artystyczną, które swoją pracą inicjują i konsekwentnie pielęgnują działania twórczych społeczności. Zależy nam na uhonorowaniu osób, które inspirują do samodzielnej pracy i rozwoju, nie zatrzymując się wyłącznie na spektakularnych efektach scenicznych. Chcemy tą nagrodą podkreślić rolę sztuki jako narzędzia inkluzywnego, wzmacniającego więzi i uwrażliwiającego społecznie. Jednocześnie działaniem tym pragniemy wyeksponować postać założycielki Teatru i jej dorobek".

Finaliści XXIV Nagrody Literackiej Nike

W tegorocznym finale Nagrody Nike znalazły się powieści Baśń o wężowym sercu. Wtóre słowo o Jakóbie Szeli Radka Raka i Rozdeptałem czarnego kota przez przypadek Filipa Zawady, biografia Jaremianka Agnieszki Daukszy, eseje Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu Piotra M. Majewskiego i Pusty las Moniki Sznajderman oraz książki z gatunku non-fiction: Płuczki. Poszukiwacze żydowskiego złota Pawła Piotra Reszki i 27 śmierci Toby'ego Obeda Joanny Gierak-Onoszko. Laureata poznamy 4 października.

Nominacje do Nagrody Norwida

Kapituła Teatralna Nagrody im. Cypriana Kamila Norwida, przyznawanej artystom działającym na terenie województwa mazowieckiego, nominowała Grzegorza Jarzynę (za reżyserię, adaptację i scenografię spektaklu Inni ludzie wystawianego w TR Warszawa), Gabrielę Muskałę (za rolę Felicji w Jak być kochaną z Teatru Narodowego w Warszawie) oraz Krzysztofa Szczepaniaka (za tytułową rolę w spektaklu Hamlet z Teatru Dramatycznego m.st. Warszawy). Nazwisko laureata ogłoszone zostanie w rocznicę urodzin patrona - 24 września.

Jak być kochaną; fot. Magda Hueckel / Teatr Narodowy w Warszawie

W TOKU

400 milionów z Funduszu Wsparcia Kultury

Taką sumę przeznaczono na powetowanie strat finansowych poniesionych w okresie od 13 marca do 31 grudnia 2020. Z kwoty 400 mln zł - 200 mln otrzymają teatry samorządowe, 150 mln organizacje pozarządowe, fundacje i teatry prywatne, a pozostała część trafi do agencji koncertowych. Górna granica rekompensaty za utracone przychody będzie wynosić 40 i 50 procent, wprowadzone zostaną jednak progi. Pomoc z Funduszu Wsparcia Kultury ma zapewnić stabilne funkcjonowanie instytucji i utrzymanie dotychczasowego zatrudnienia.

Powołano dwie komisje w Instytucie Teatralnym oraz w Instytucie Muzyki i Tańca, które rozpatrzą wnioski. Będzie można je składać przez strony internetowe obu instytutów prawdopodobnie już od września. Ostateczną decyzję o wysokości przyznanego wsparcia podejmie minister kultury i dziedzictwa narodowego.

"Tygodnik kulturalny" zdjęty z ramówki

Wstrzymany przez pandemię koronawirusa "Tygodnik kulturalny", w którym krytycy i dziennikarze omawiali najważniejsze wydarzenia artystyczne minionego tygodnia - wystawy, premiery wydawnicze, muzyczne, filmowe oraz teatralne - nie zostanie wznowiony. Ostatni odcinek wyemitowano 13 marca, pierwszy piętnaście lat temu, tuż po uruchomieniu kanału TVP Kultura. Opiniotwórczy program miał swoich wiernych widzów, zrealizowano ponad pięćset odcinków. TVP Kultura zwolniła także Agnieszkę Szydłowską, która oprócz "Tygodnika kulturalnego" (na zmianę z Jackiem Wakarem) prowadziła m.in. popularny program "Niedziela z...".

Agnieszka Szydłowska; fot. Krzysztof Mazur / Agencja Gazeta

Teatralne rezydencje mentorskie

Po edycji "Art House", Instytut Adama Mickiewicza realizuje program "New Stage!", czteromiesięcznych rezydencji wirtualnych dla polskich twórców teatru. - Wybrany rezydent będzie miał cztery miesiące, aby współpracując online z mentorem, przekształcić swoją koncepcję w pro-fesjonalną eksplikację reżyserską lub autorską. Mamy ogromną nadzieję, że wspólna praca twórców i mentorów w toku rezydencji w niedalekiej przyszłości rozwinie się w projekt sceniczny, który wejdzie do repertuaru. Dla uczestników przewidziano honorarium w wysokości 12 000 zł brutto - mówią pomysłodawcy. "New Stage!" kierowany jest do jak najszerszej grupy artystów, dlatego bierze w nim udział sześć europejskich scen o różnych profilach artystycznych: Tmu-na Theater z Izraela (mentorem będzie Nitzan Cohen), Espoo City Theatre z Finlandii (Erik Söderblom), KVS, Flamandzki Teatr Królewski w Belgii (Michael De Cock), włoska scena offowa Teatro i (Alan Alpenfelt), Theatre O - brytyjski teatr tańca (Joseph Alford) oraz Shakespeare's Globe (Patrick Spottiswoode). Oceny wniosków dokonują jurorzy wybrani przez IAM w porozumieniu z mentorami. Wyniki naboru ogłoszone zostaną 21 września.

Teatr Polski w Bydgoszczy; fot. Roman Bosiacki / Agencja Gazeta

Dwanaścioro kandydatów na dyrektora Teatru Polskiego w Bydgoszczy

Ogłoszony po rezygnacji Łukasza Gajdzisa konkurs na stanowisko dyrektora Teatru Polskiego im. Hieronima Konieczki w Bydgoszczy wchodzi w drugą fazę. Na 28 i 29 września zaplanowano rozmowy komisji konkursowej z dwanaściorgiem kandydatów. Swoją koncepcję programowo-organizacyjną na najbliższe cztery sezony artystyczne przedstawią Dariusz Zawiślak (scenograf, scenarzysta, reżyser, producent filmowy i telewizyjny), Grzegorz Reske (kurator), Jerzy Lach (reżyser teatralny), Justyna Łagowska (scenografka, autorka kostiumów, reżyserka świateł, reżyserka teatralna), Krystian Nehrebecki (aktor), Sławomir Szczurek (krytyk teatralny), Paweł Kleszcz (aktor), Rafał Matusz (reżyser teatralny), Ryszard Adamski (aktor), Waldemar Raźniak (reżyser, aktor, pedagog, w latach 2016-2019 prorektor warszawskiej Akademii Teatralnej), Wiesław Górski (reżyser teatralny) i Wojciech Stefaniak "Faruga" (reżyser, autor koncepcji i realizator projektów teatralnych).

ODESZLI

Maria Kościałkowska-Ballenstedt - polska aktorka, wykładowczyni krakowskiej PWST (obecnie AST).

Ewa Demarczyk - wielka osobowość polskiej sceny muzycznej, w latach 1962-1972 związana z Piwnicą pod Baranami.

Ryszard Komorowski - wieloletni kierownik muzyczny i dyrygent Teatru Muzycznego w Lublinie.

Andrzej Piotr Morawski - reżyser i animator filmów rysunkowych.