Król Lir, czyli pech

AUTOR:JACEK KOPCIŃSKI

fot. Kinga Karpati

Wybrałem się do Londynu, żeby w The Globe obejrzeć Króla Lira z charyzmatyczną Kathryn Hunter, ale zamiast aktorki w spektaklu wystąpił aktor ze skryptem w ręku.

Hunter zagrała w Harrym Potterze i Zakonie Feniksa zdziwaczałą staruszkę Arabellę Figg i pasowała do tej roli jak ulał. Figg to charłaczka, czyli polska cherlaczka. W czarodziejskiej rodzinie rodzą się czasem takie niewydarzone osóbki. Gotują kiszoną kapustę i opiekują się kotami. Zresztą nie tylko. Vernon i Petunia, wujostwo Harry'ego, niekiedy oddawali pod opiekę pani Figg młodego czarodzieja. Pewnego razu okazało się to niemożliwe, ponieważ staruszka złamała nogę, potykając się o jednego z kotów. Na scenie The Globe Hunter gra Lira, podpierając się laską. Wyraźnie kuleje, oczywiście wtedy, kiedy nie choruje.

"Hunter jest drobnej postury, ma głęboki, gardłowy głos, a oczy jak czarne oliwki" - napisał o amerykańskiej aktorce w "The Telegraph" znany krytyk. Nie ma ról poza jej zasięgiem, może zagrać wszystko, od herosa po błazna, co zauważył kiedyś Peter Brook i obsadził ją w swoich Beckettowskich Fragmentach. W monodramie zrealizowanym na podstawie opowiadania Kafki Raport dla Akademii zagrała człowieka, który był małpą i na oczach oniemiałej publiczności dostępowała tej przemiany. Gdy po raz pierwszy wcieliła się w Lira w 1997 roku, porównywano ją do centaura.

Ta niemłoda już aktorka wyspecjalizowała się w rolach mężczyzn. Oprócz pysznego króla była błaznem w tej samej tragedii, Pukiem w Śnie nocy letniej, kalekim królem w Ryszardzie III, bogaczem w Tymonie Ateńczyku i... Cyranem de Bergerac z wielkim nosem. Tego ostatniego wymyślił oczywiście Dumas, a nie Szekspir. Charakterystyczne emploi nie przeszkodziło jej jednak zagrać olśniewającej Kleopatry w tragedii Szekspira. Z plakatu najnowszej produkcji The Globe patrzy pomarszczona twarz człowieka z wielkimi, pałającymi oczami, kępą siwiejących włosów i koroną z leśnych cierni, przypominającą o prawdziwym cierpieniu. Mam nadzieję, że wirus SARS-CoV-2 oszczędzi go tej niezwykłej aktorce.

Udany spektakl w The Globe wyreżyserowała Helena Kaut-Howson, polska reżyserka o żydowskich korzeniach, od lat zaprzyjaźniona z Kathryn Hunter, której rodzice byli Grekami. "Współpraca obu artystek rozpoczęła się od realizacji komedii Szekspira Wszystko dobre, co się dobrze kończy, którą Helena przygotowywała w Haymarket Theatre w Leicester w roku 1966, ale rozwinęła się dopiero w Theatr Clwyd, gdzie Kathryn Hunter zagrała w Diabłach Whitinga (1991), Makbecie (1992) i w Tatuowanej róży Tennessee Williamsa (1994)" - pisała na naszych łamach Ewa Urszula Stepan. Na 2021 zapowiadała premierę Króla Lira, ale z powodu pandemii doszło do niej dopiero w czerwcu tego roku.

Niestety na kilka tygodni przed pierwszym pokazem reżyserka złamała nogę i wycofała się z prób. Pech. Spektakl został jednak dokończony, a Mark Lawson z "Guardiana" przyznał mu cztery gwiazdki (na pięć). Oczywiście w recenzji skupił się na postaci Hunter, którą porównał do "geriatric child" - "postarzałego dziecka". Podejrzewam, że Kaut-Howson oglądała swoją ulubioną aktorkę z inwalidzkiego wózka. Teatr okazał się lustrem rzeczywistości: królewski tron, na którym siada kulawy Lir, to w spektaklu Kaut-Howson zdezelowany fotel na kółkach.

Nie widziałem dotąd przedstawienia, w którym główną rolę grałby aktor czytający z kartki. Muszę przyznać, że zrobił to profesjonalnie, choć czasami zamykałem oczy, by tylko słyszeć jego postać. Charakteryzując kiedyś teatr elżbietański, Jerzy Limon pisał o "trudnej sztuce patrzenia uszami", więc w zasadzie wszystko się zgadzało. "Gdzież w tym kurniku miejsce dla rozległych / Pól Francji?" - pytał w czasach Szekspira angielski aktor, recytując w The Globe prolog Henryka V. Ano oczywiście w naszej wyobraźni, choć bez wątpienia wszystko, co dzieje się w tym teatrze - w naszej przytomności i na naszych oczach - jest fascynujące. Wtedy zwłaszcza, gdy same postacie bawią się teatralną iluzją, jak w słynnej scenie ze ślepym Gloucesterem nad nieistniejącą przepaścią.

Scena jest tragiczna, ale pomysł Edgara, czyli głupiego Tomka, komiczny, z czego aktorzy z The Globe doskonale zdają sobie sprawę. Inscenizacje w zrekonstruowanym teatrze elżbietańskim nad Tamizą uświadamiają, że tragikomiczność wszystkich sztuk Szekspira była żywą konwencją, za którą krył się autentyczny etos Szekspirowskich postaci. Reakcja współczesnych widzów tylko go potwierdza: nawet w najbardziej tragicznym momencie jest miejsce na humor, który daje poczucie wolności. Jeśli miałbym najkrócej scharakteryzować angielską mentalność, to zrobiłbym to właśnie w ten sposób. Zaraz jednak puknąłbym się w głowę, żeby z niej wybić łatwe stereotypy. Edgara w Królu Lirze zagrał przecież aktor czarnoskóry, który nawet przez chwilę nie udawał białego angielskiego szlachcica. Utytłany błotem, przypominał zmartwychwstałą ofiarę jakiegoś belgijskiego satrapy w Kongu, a jednak doskonale zgrał się z okaleczonym hrabią w jego nieszczęściu.

"Witajcie w żywym teatrze!" - zwrócił się do publiczności obecny dyrektor The Globe i zaraz dodał, że skoro życie, to i choroba, i trzech aktorów wystąpi dziś ze skryptem w ręku. Publiczność zareagowała akceptującym współczuciem.

Redakcja:

Jacek Kopciński

redaktor naczelny

Katarzyna Flader-Rzeszowska

zastępca red. naczelnego

Katarzyna Tokarska-Stangret

sekretarz redakcji

Jacek Cieślak, Szymon Kazimierczak,

Anna Szymonik, Agata Tomasiewicz, Grzegorz Wroniewicz Kinga Czaplarska

sekretariat

Stale współpracują:

Jarosław Cymerman, Artur Duda, Artur Grabowski, Mirosław Kocur, Jolanta Kowalska,

Dorota Kozińska, Edyta Kubikowska,

Wojciech Majcherek, Jadwiga Majewska, Małgorzata Piekut, Paweł Płoski,

Paweł Schreiber, Halina Waszkiel, Jarosław Zalesiński

Rada redakcyjna:

Janusz Degler, Małgorzata Dziewulska, Piotr Kłoczowski, Antoni Libera, Zbigniew Majchrowski, Tadeusz Nyczek, Barbara Osterloff, Marta Piwińska,

Dobrochna Ratajczakowa, Lech Sokół, Lech Śliwonik

projekt Layoutu:

Kamila Schinwelska/dizajnia

Opracowanie graficzne, okładka i redakcja techniczna:

Elżbieta Krassowska Modlinger

Rysunki:

Bogna Podbielska

Adres redakcji:

ul. Kozia 3/5 m. 6, 00-070 Warszawa tel.: +48 22 692 88 18,

+48 22 692 88 19

e-mail: teatr@teatr-pismo.pl

Wydawca:

Instytut Książki

ul. Zygmunta Wróblewskiego 6

31-148 KrakówDział Wydawnictw

ul. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawatel.: +22 697 05 32, +22 697 05 34

e-mail: czaspatron@instytutksiazki.pl

Czasopismo patronackie Instytutu Książki wydawane na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Istnieje od 1946 roku.

TEKSTÓW NIEZAMÓWIONYCH REDAKCJA NIE ZWRACA. REDAKCJA ZASTRZEGA SOBIE PRAWO DOKONYWANIA SKRÓTÓW I ZMIAN W PUBLIKOWANYCH TEKSTACH.

FORUM

WYDARZYŁO SIĘ

Zmarł Peter Brook

Peter Brook; fot. Jacqueline Salmon / Bridgeman Images / East News

Jeden z największych reżyserów i reformatorów współczesnego teatru. Urodzony w Londynie w 1925 roku, karierę rozpoczął na scenach brytyjskich, m.in. West Endu i Shakespeare Memorial Theatre, przekształconego - także przy udziale Brooka - w Royal Shakespeare Company. W 1970 roku przeprowadził się na stałe do Paryża, gdzie razem z Micheline Rozan założył Międzynarodowy Ośrodek Poszukiwań Teatralnych (późniejszy Ośrodek Twórczości), którego siedzibą stał się Teatr Bouffes du Nord.

Twórca wybitnych przedstawień szekspirowskich, m.in. Tytusa Andronikusa (1955), który zainspirował Jana Kotta do napisania Szekspira współczesnego, Mahabharaty (1985) w międzynarodowej obsadzie (znaleźli się w niej Ryszard Cieślak i Andrzej Seweryn) czy kameralnej Burzy. W dorobku ma ponad osiemdziesiąt spektakli i oper (był przez dwa sezony dyrektorem Royal Opera House) wystawianych na całym świecie, tworzył scenografię i komponował muzykę, realizował filmy. Jest także autorem ważnych książek (m.in. wydane w Polsce Ruchomy punkt, Wywołując i zapominając Szekspira) i artykułów, w których sformułował idee "pustej przestrzeni", "teatru bezpośredniego", "teatru uniwersalnego" czy pojęcie "sztuki jako wehikułu", którym posługiwał się Jerzy Grotowski.

Peter Brook zmarł 2 lipca w Paryżu.

Odbył się XXI festiwal "Dwa Teatry"

Na tegoroczną edycję Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej "Dwa Teatry" w Zamościu zgłoszono 12 spektakli telewizyjnych i 19 słuchowisk. Grand Prix w obu kategoriach zdobyły produkcje o Edypie: Król Edyp w reż. Jacka Raginisa-Królikiewicza oraz radiowy Edyp w Kolonos w reż. Mariusza Malca, z ostatnią rolą zmarłego w maju Jerzego Treli.

Francuscy krytycy docenili Odyseję.

Historię dla Hollywoodu

13 czerwca w Théâtre de la Porte Saint-Martin po raz pięćdziesiąty dziewiąty wręczano nagrody Francuskiego Związku Krytyków Teatralnych, Muzycznych i Tańca. Odyseja. Historia dla Hollywoodu Krzysztofa Warlikowskiego została uznana za najlepszy spektakl zagraniczny sezonu 2021/2022.

Odyseja. Historia dla Hollywoodu, reż. Krzysztof Warlikowski; fot. Magda Hueckel

Zwycięzcy VII edycji "Klasyki Żywej"

Spośród 35 spektakli z 2021 roku biorących udział w konkursie "Klasyka Żywa" Komisja Artystyczna do finału zakwalifikowała 6, które pokazano na XLVI Opolskich Konfrontacjach Teatralnych: Balladynę w reż. Konrada Dworakowskiego, Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale w reż. Cezarego Tomaszewskiego, Dziady w reż. Mai Kleczewskiej, Kurkę Wodną albo urojenie w reż. Igora Gorzkowskiego, Lalkę w reż. Radosława Rychcika oraz Lillę Wenedę w reż. Grzegorza Wiśniewskiego. Jury drugiego etapu konkursu Nagrodę Główną im. Wojciecha Bogusławskiego (w wysokości 80 tys. zł., otrzymywaną przez teatr na przygotowanie premiery tekstu klasycznego) przyznało Opolskiemu Teatrowi Lalki i Aktora za Balladynę, która dostała też aktorską nagrodę zespołową. Podobnie uhonorowano aktorów Polskiego Teatru Tańca występujących w Kurce Wodnej... w reż. Gorzkowskiego i z choreografią Iwony Pasińskiej - oboje artyści otrzymali też nagrody indywidualne. W spektaklu Cud mniemany... dostrzeżono "aranżację muzyczną i przewrotną grę z konwencją" (nagroda dla Tomasza Leszczyńskiego) oraz adaptację i dramaturgię (Iga Gańczarczyk i Daria Kubisiak).

Laureaci XXVIII Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej

1 lipca uroczyście ogłoszono wyniki XXVIII Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej. Jury oceniając 13 ze 119 obejrzanych przez Komisję Artystyczną przedstawień, brało pod uwagę "nie tylko poszczególne składowe jakości spektakli, ale także to, czy sztuka zaprasza widzów do dialogu i jakie jest jej przesłanie". W werdykcie odzwierciedlenie znalazł również "bardzo wysoki poziom aktorski finałowej trzynastki". Grand Prix zdobył Odlot w reż. Anny Augustynowicz z Teatru Współczesnego w Szczecinie. Nagrodę za dramaturgię i reżyserię - Anna Mazurek i Olga Ciężkowska, dla której Wszyscy jesteśmy dziwni z Teatru Nowego w Łodzi był debiutem reżyserskim. Indywidualne nagrody aktorskie otrzymali Elżbieta Zajko, czyli Anina w Słabych z łódzkiego Jaracza oraz Adam Ferency i Łukasz Lewandowski za role w Sztuce intonacji z Teatru Dramatycznego m.st. Warszawy, zaś nagrodę zespołową obsada poznańskiego Alte Hajm/Starego Domu. Za rolę oraz koncepcję scenografii i lalki w spektaklu Beton z gdańskiej Miniatury nagrodzono Wojciecha Stachurę. Nagrodę im. Jana Świderskiego ufundowaną przez Zarząd Sekcji Teatrów Dramatycznych ZASP otrzymały grające w przedstawieniu Bezmatek Katarzyna Tlałka i Maja Pankiewicz. Dostrzeżono też dwie aktorki z dyplomu POMIŁOŚĆ. Przeraźliwie kiczowate i banalne historie (AST, filia we Wrocławiu) - Nikolę Czerniecką i Alicję Helfojer, a Dorotę Abbę i Piotra Dąbrowskiego wyróżniono za role i koncepcję spektaklu Tutaj, czyli gdzie? Rzecz o (nie)pamięci. Podczas finału poznaliśmy nagrody Komisji Artystycznej - nagrodę za najlepszy dramat XXVIII edycji otrzymała Magdalena Drab za sztuki Słabi i Madagaskar, a wyróżnienia Katarzyna Matwiejczuk (za teksty Biruta i tajemnica rzeki i CELLineczka) oraz Marta Stańczyk i Justyna Czarnota za "czuły namysł nad tematem różnorodności w teatrze dla dzieci i za uwzględnienie odbiorców o różnej wrażliwości sensorycznej" w Królestwach. OKnWPSW jest najstarszym konkursem ministerialnym prowadzonym przez Instytut Teatralny, jego koordynatorem merytorycznym od początku jest Jacek Sieradzki.

ODESZLI

Jan Plewa - polski aktor, absolwent Wydziału Lalkarskiego PWST (obecnie AST) w Krakowie, filia we Wrocławiu. Był przez 30 lat aktorem Teatru Lalki, Maski i Aktora Groteska.

Anna Grzeszczak-Hutek - aktorka teatralna i telewizyjna związana z teatrami w Łodzi: Teatrem Ziemi Łódzkiej (1976-1979), Teatrem Nowym (1979-1994) i Teatrem im. Stefana Jaracza (1996-2004).

W TOKU

Ustawa o artystach zawodowych

Taką nazwę - Ustawa o artystach zawodowych - otrzymał zaktualizowany (opiniowany obecnie przez Ministerstwo Cyfryzacji) projekt ustawy opublikowany pod koniec czerwca przez Rządowe Centrum Legislacji, w którym znalazło się m.in. rozszerzenie katalogu osób mogących ubiegać się o potwierdzenie uprawnień artysty zawodowego. Zdecydowano też o wyłączeniu urządzeń przemysłowych z opłaty reprograficznej oraz dostosowano do terminów rozliczeń z urzędem skarbowym terminy składania wniosków i okres, na jaki przyznawane są dopłaty do składek na ubezpieczenia społeczne dla najmniej zarabiających artystów zawodowych. Ustawa ma dawać: uprawnienia do dopłaty do składek na ubezpieczenia, zwolnienia z oskładkowana umów cywilno-prawnych (zalecenia) dla artystów samodzielnie opłacających ubezpieczenia, kartę artysty zawodowego oraz możliwość uzyskania stypendium lub zapomogi. Koszty finansowane będą z wpływów tzw. opłaty reprograficznej i opłaty od czystych nośników, czyli tzw. rekompensaty na rzecz uczciwej kultury, uiszczanej przez producentów i importerów sprzętu elektronicznego. Rozwiązanie to funkcjonuje już w kilku krajach.

Spektakle ruszają w objazd po raz czternasty

16 (plus 2 z poprzedniej edycji) ze 139 poprawnie zgłoszonych spektakli do programu Teatr Polska, realizowanego przez Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego ze środków MKiDN, objedzie Polskę, prezentując się w miejscowościach, które nie mają własnej sceny. Będzie można więc zobaczyć poza siedzibami m.in.: Bezpieczne miejsce z Teatru Łaźnia Nowa, Don Kichota z warszawskiego Soho, szczecińską Edukację seksualną, Madagaskar Fundacji Teatr Papahema, kameralne Te sprawy z niedawno odnowionego Teatru Kameralnego w Bydgoszczy, Śmierć na gruszy Teatru Chorea czy 108 kostek cukru z Wałbrzycha.

"Białoszewski nieosobny"

W setną rocznicę urodzin autora Pamiętnika z Powstania Warszawskiego decyzją radnych ustanowiony został w stolicy Rok Mirona Białoszewskiego. Jednym z najciekawszych wydarzeń związanych z jubileuszem jest otwarta 1 lipca i dostępna do 11 grudnia wystawa w Muzeum Woli "Białoszewski nieosobny", pokazująca "poetę osobnego" w sieci relacji z innymi artystami na przestrzeni lat 40.-60. Wystawa ma na celu nie tylko przybliżenie kontekstów twórczości Mirona Białoszewskiego, ale też przywrócenie pamięci o tych, z którymi współtworzył tkankę artystyczną Warszawy i okolic.

W programie towarzyszącym, przygotowanym we współpracy z Fundacją im. Mirona Białoszewskiego, jest m.in. pomnik dźwiękowy poety, nawiązujący do jego nagrań i eksperymentów fonicznych (autorem pomnika jest Wojciech Bąkowski).

KADRY

Konkurs na stanowisko dyrektora w TR Warszawa

Prezydent m.st. Warszawy Rafał Trzaskowski zapowiedział, że do końca roku zostanie ogłoszony i rozstrzygnięty konkurs na stanowisko dyrektora TR Warszawa. Decyzja ta zapadła po tym, jak 20 czerwca 2022 zespół aktorski skierował do ratusza i ogłosił publicznie list, w którym zaprotestował przeciwko działaniom dyrekcji teatru, określając je jako "szkodliwe i niekompetentne". Tym samym światło dzienne ujrzał istniejący konflikt pomiędzy Natalią Dzieduszycką, Grzegorzem Jarzyną, Romanem Pawłowskim a zespołem, z którego w ciągu ostatnich dwóch lat odeszło około trzydziestu osób. "Dział techniczny, zespół edukacji, zespół aktorski, zespół asystencko-inspicjencki, dział produkcji, dział planowania i eksploatacji, dział rozwoju publiczności, dział administracyjny, księgowość - wszyscy wspólnie przez lata tworzyliśmy wysoką jakość artystyczną tego miejsca. WSPÓLNIE" - piszą aktorzy, których poparła Komisja Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Inicjatywy Pracowniczej przy TR Warszawa. Jarzyna - jak deklaruje, dla dobra zespołu - zamierza podać się do dymisji po rozstrzygnięciu konkursu, w którym już swój udział zapowiedziała Dzieduszycka.

Powtórzony konkurs w Teatrze Komedia

Do 18 lipca można składać oferty w ogłoszonym 14 czerwca konkursie na stanowisko dyrektora Północnego Centrum Sztuki - Teatru Komedia w Warszawie. Konkurs ponowiono po tym, jak współtwórcy programu Macieja Kowalewskiego - Małgorzata Sikorska-Miszczuk i Wawrzyniec Kostrzewski - wycofując swoje poparcie dla nowego dyrektora i chęć współpracy z nim, oświadczyli, że swój wkład w program oceniają na 60-70%. Ratusz w tej sytuacji zdecydował nie podpisywać umowy z Kowalewskim.

Teatr Jaracza czeka na decyzję organizatora

Po rezygnacji Marcina Hycnara ze stanowiska dyrektora Teatru im. Stefana Jaracza, od 1 czerwca 2022 p.o. dyrektora jest Małgorzata Kowalska, dotychczasowa zastępczyni dyrektora ds. finansowo-administracyjnych, która także po odwołaniu Waldemara Zawodzińskiego kierowała łódzką sceną. Zarząd województwa łódzkiego może powołać swojego kandydata lub przeprowadzić konkurs. Może też przychylić się do postulatów pracowników teatru i zatrudnić osobę, którą mu rekomendowali.

Gdzie zmiany, gdzie bez zmian

Prawdopodobnie w grudniu 2022 ogłoszony zostanie konkurs na stanowisko dyrektora Teatru Groteska w Krakowie. Od 24 lat Groteską kieruje Adolf Weltschek. Podobny staż może osiągnąć Jan Tomaszewicz, od 2002 roku prowadzący Teatr im. Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim, któremu właśnie przedłużono kontrakt do 2027 roku. Rozstrzygnięto też drugi etap konkursu w Teatrze Pantomimy im. Henryka Tomaszewskiego - nominację otrzymała Agnieszka Charkot.

Wniosek o ukaranie dyrektorki Opery Wrocławskiej

Wniosek o ukaranie kierującej Operą Wrocławską Haliny Ołdakowskiej złożył rzecznik dyscypliny finansów publicznych po kontroli i przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w kwestii m.in. zatrudnienia i wysokich uposażeń dyrektora artystycznego Mariusza Kwietnia oraz kierownika muzycznego Bassema Akiki. "Dyrektorka działała niezgodnie z przepisami ustawy Prawo zamówień publicznych, Ustawy o finansach publicznych oraz z przepisami statutu i regulaminu organizacyjnego Opery" - uznali kontrolerzy urzędu marszałkowskiego. Jakie konsekwencje wyciągnie organizator?