REDAKCJA:

Jacek Kopciński

redaktor naczelny

Kalina Zalewska

zastępca red. naczelnego

Katarzyna Tokarska-Stangret

sekretarz redakcji

Jacek Cieślak, Katarzyna Flader-Rzeszowska, Szymon Kazimierczak, Anna Szymonik, Agata Tomasiewicz, Grzegorz Wroniewicz

Kinga Czaplarska

sekretariat

STALE WSPÓŁPRACUJĄ:

Jarosław Cymerman, Artur Duda, Artur Grabowski, Mirosław Kocur, Jolanta Kowalska, Dorota Kozińska, Edyta Kubikowska, Wojciech Majcherek, Jadwiga Majewska, Małgorzata Piekut, Paweł Płoski, Paweł Schreiber, Iwona Uberman, Halina Waszkiel, Jarosław Zalesiński

RADA REDAKCYJNA:

Janusz Degler, Małgorzata Dziewulska, Piotr Kłoczowski, Antoni Libera, Jerzy Limon, Zbigniew Majchrowski, Tadeusz Nyczek, Barbara Osterloff, Marta Piwińska, Dobrochna Ratajczakowa, Lech Sokół, Lech Śliwonik

PROJEKT LAYOUTU:

Kamila Schinwelska/dizajnia

OPRACOWANIE GRAFICZNE, OKŁADKA I REDAKCJA TECHNICZNA:

Elżbieta Krassowska Modlinger

RYSUNKI:

Bogna Podbielska

ADRES REDAKCJI:

ul. Kozia 3/5 m. 6, 00-070 Warszawatel.: +48 22 692 88 18, +48 22 692 88 19

e-mail: teatr@teatr-pismo.pl

WYDAWCA:

Instytut Książki

ul. Zygmunta Wróblewskiego 6

31-148 KrakówDział Wydawnictw

ul. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawatel.: +22 697 05 32, +22 697 05 34

e-mail: czaspatron@instytutksiazki.pl

Czasopismo patronackie Instytutu Książki wydawane na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Istnieje od 1946 roku.

TEKSTÓW NIEZAMÓWIONYCH REDAKCJA NIE ZWRACA. REDAKCJA ZASTRZEGA SOBIE PRAWO DOKONYWANIA SKRÓTÓW I ZMIAN W PUBLIKOWANYCH TEKSTACH.

fot. Kinga Karpati

AUTOR: JACEK KOPCIŃSKI

SKANDAL NA LITERĘ "W"

W tym roku ankietę "Teatru" publikujemy wyjątkowo w numerze lipcowym, a nie wrześniowym. Uznaliśmy, że skoro sezon teatralny w Polsce skończył się w marcu, nie warto jego podsumowania odkładać do jesieni.

Nie była to jednak łatwa decyzja. Czy sezon przerwany nagle ogólnopolskim lockdownem w ogóle powinien podlegać ocenie? Przecież wiele teatrów planowało swoje najważniejsze premiery dopiero na wiosnę, wielu reżyserów, scenografów, choreografów i kompozytorów musiało przerwać pracę nad nowymi spektaklami, wielu aktorów musiało odłożyć role. Czy warto wskazywać najlepszych, skoro nie wszyscy mieli szansę stanąć do zawodów? Na dodatek pod koniec czerwca, kiedy krytycy przysłali już nam swoje odpowiedzi, niektóre teatry zdołały zagrać kilka premierowych przedstawień, a inne planują je na lipiec czy sierpień. Ważąc wszystkie "za" i "przeciw", uznaliśmy jednak, że sezon, nawet tak "kaleki", jak trafnie napisał jeden z krytyków, podsumować należy, natomiast spektakle powstałe po częściowym "odmrożeniu" teatrów trzeba ocenić w sezonie nadchodzącym. Mam nadzieję, że dla wszystkich okaże się on łaskawszy.

Wiem, że nie muszę zachęcać do lektury naszej ankiety - jej wyniki od lat elektryzują środowisko teatralne. Żeby się o tym przekonać, wystarczy zajrzeć na strony internetowe wyróżnionych czy choćby zauważonych teatrów dzień po publikacji zebranych przez nas opinii. Przypominam, że formułują je krytycy bardzo różni, obdarzeni indywidualnym gustem, hołdujący odmiennym estetykom i praktykom teatralnym, piszący w konkurujących ze sobą tytułach. Jestem jednym z nich, mój redaktorski komentarz ograniczę więc tylko do kilku kategorii.

W sprawie "najlepszego przedstawienia" sezonu zaproszeni przez nas krytycy podzielili się w tym roku na tych, których zachwyciło Capri, i tych, którzy tego zachwytu nie podzielają (w tym piszący te słowa). Najczęściej konkurencją dla ostatniego spektaklu Krystiana Lupy była Matka Joanna od Aniołów Jana Klaty (wskazana także przeze mnie), trzeba jednak przyznać, że Capri zdominowało ankietę. Niektórzy jego wielbiciele rozszerzali listę najbardziej udanych przedstawień do trzech, a nawet czterech tytułów. Znalazł się jednak i taki krytyk, który dla podkreślenia wartości dzieła Lupy wyliczył niemal wszystkich jego twórców. Choć długi, monotonny, w sam raz do teatralnej drzemki, musiał go ten spektakl naprawdę zachwycić. Inny recenzent wyznał natomiast, że z powodu nagłego ataku wirusa wielu przedstawień w tym krótkim sezonie nie obejrzał, ale nie sądzi, by którekolwiek mogło przebić Capri.

Zapytani o "najlepszy teatr", krytycy najczęściej uchylali się od odpowiedzi (ja także), uznając, że w sezonie przerwanym nagle wybuchem pandemii trudno wskazać lidera. Górę wzięły indywidualne preferencje obserwatorów życia teatralnego - i tak dowiedzieliśmy się na przykład, że najlepsze są krakowska Proxima (jedno wskazanie) i warszawska Komuna (dwa). Troje krytyków wymieniło wrocławski Capitol, i czuję, że gdyby nie wirus, to właśnie ten teatr zdobyłby najwięcej głosów uznania. Lockdown sprawił, że w naszej ankiecie wśród wyróżniających się teatrów pojawił się także Zoom...

Wskazania w kategorii "najlepsza nowa polska sztuka" (opublikowana lub wystawiona) świadczą o tym, że nasza dramaturgia to przede wszystkim (i nadal) twórczość autorów pracujących dla wybranych reżyserów lub scen. Żeby poznać ich teksty, trzeba się udać w określonym terminie do konkretnego teatru, bo w innym na pewno nigdy nie zostaną one wystawione. Ponadto, bardziej progresywni krytycy najbardziej cenią te utwory, które są owocem pracy zbiorowej - przy jednym z nich znalazły się nazwiska aż dziewięciu autorek! W tej sytuacji inni, nieco bardziej konserwatywni recenzenci do nowych sztuk polskich gotowi byli zaliczyć dzieło Marii Kuncewiczowej...

Ze wskazaniem "najlepszej nowej sztuki obcojęzycznej" krytycy mieli pewną trudność. Niektórzy z nich w ogóle w tej sprawie nie zabrali głosu, inni za najlepszy tekst obcy uznali a to dramaty Czechowa czy Bernharda (w nowych przekładach Agnieszki Lubomiry Piotrowskiej i Moniki Muskały), a to sztukę Mateusza Pakuły ("brzmi jak tłumaczone"). "Postawię na nieznaną klasykę" - napisał jeden z krytyków. Wyliczone w ankiecie nowości też są, niestety, prawie teatrowi nieznane, choć na pewno zasługują na wielokrotne wystawienie. W kolejnych trzynastu kategoriach odpowiedzi bywają równie interesujące, a warto dodać, że tak jak w zeszłym roku nasza ankieta została wyposażona w ważny suplement na temat teatrów dla dzieci i młodzieży, lalkowych, muzycznych, tańca i offowych.

Na koniec rzut oka na "skandal sezonu". Po raz pierwszy w historii naszej ankiety największym wrogiem polskiego teatru nie okazała się władza - choć niektórzy krytycy słusznie upomnieli się o zwolnionych dyrektorów i redaktorów (Waldemara Zawodzińskiego z łódzkiego Jaracza i Wojciecha Majcherka z TVP Kultura) - ale wirus, który skazał na bezczynność i bezrobocie tysiące polskich artystów i pracowników teatrów. "Zaraza", "Lockdown", "COVID-19" - oto przyczyna największego skandalu w sezonie 2019/2020. Miejmy nadzieję, że w przyszłym roku oburzy nas coś bardziej swojskiego.

FORUM

WYDARZYŁO SIĘ

Nie żyje Andrzej Strzelecki

Aktor, reżyser (w 1974 ukończył wydział aktorski, w 1978 reżyserię), wykładowca Akademii Teatralnej w Warszawie, w latach 2008-2016 rektor tej uczelni. Do 1981 roku związany był z Teatrem Rozmaitości, później z Teatrem Rampa, którym przez 10 lat kierował jako dyrektor naczelny i artystyczny. Szerokiej publiczności znany z teatru telewizji, filmów, seriali, prowadzonych gal i programów w TVP. Chorował na nieoperacyjny nowotwór.

Andrzej Strzelecki; fot. Piotr Zagiell / East News

Odszedł Ennio Morricone

Wybitny włoski kompozytor muzyki filmowej i teatralnej, dyrygent. Skomponował muzykę do ponad pięciuset filmów i spektakli teatralnych, a ponad czterdzieści ścieżek dźwiękowych jego autorstwa otrzymało najważniejsze wyróżnienia związane z muzyką filmową - Złoty Glob, nagrody BAFTA i David di Donatello, wreszcie Oscara za muzykę do filmu Nienawistna ósemka (2016). Artysta współpracował z największymi reżyserami, jak Sergio Leone, Quentin Tarantino, Roman Polański czy Brian De Palma, jego kompozycje weszły do kanonu kultury masowej.

Teatry wznowiły działalność

6 czerwca, po ponad trzech miesiącach zamknięcia, teatry wznowiły działalność artystyczną, by - jak zwykle - z końcem miesiąca (w większości przypadków) zamknąć przerwany przez pandemię sezon. Spektakle z udziałem publiczności odbywały się w ustawowo regulowanym reżimie sanitarnym. Zalecenia dla widzów dotyczyły m.in. zachowania dystansu społecznego i oglądania spektaklu w maseczce lub przyłbicy zakrywającej nos i usta. Zgodnie z zaleceniami, dostępne było co drugie miejsce, przed wejściem na salę każdy dostawał do uzupełnienia formularz z danymi osobowymi i deklarację o stanie zdrowia. Zawieszono popremierowe bankiety oraz spotkania z aktorami. Dlatego teatry działały w ograniczonym zakresie, uruchamiając na przykład tylko niektóre sceny i małoobsadowe przedstawienia. W tym krótkim czasie odbyło się jednak kilka premier, również online. Niektóre teatry działają w wakacje, nadal odbywają się transmisje internetowe spektakli i pokazy przedstawień archiwalnych. Zapowiedziano też wcześniejsze rozpoczęcie sezonu i prób.

fot. Jakub Porzycki / Agencja Gazeta

KADRY

Nowi dyrektorzy teatrów

Rozstrzygnięto konkurs na dyrektora krakowskiego Teatru Bagatela im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Od 1999 roku kierował nim Henryk Jacek Schoen, wobec którego prokuratura przygotowuje akt oskarżenia o molestowanie seksualne i łamanie praw pracowniczych. Teatrem pokieruje Andrzej Wyrobiec, stanowisko dyrektora artystycznego objął Krzysztof Materna. Dotychczasowy dyrektor Teatru Lalki i Aktora "Kubuś" w Kielcach, Robert Drobniuch, zostanie nowym dyrektorem warszawskiego Teatru Lalek Guliwer. Od 1 września zastąpi go (wybrany w drugim etapie spośród czterech zakwalifikowanych kandydatów) reżyser i teatrolog Piotr Bogusław Jędrzejczak. Marcina Hycnara na stanowisku dyrektora artystycznego Teatru im. Ludwika Solskiego zastąpi Matylda Baczyńska, dobrze znana zarówno zespołowi, jak i publiczności, od 2011 roku jest bowiem w zespole aktorskim tarnowskiego teatru. Zmiany nastąpią także w Teatrze Polskim w Bydgoszczy, gdzie po rezygnacji Łukasza Gajdzisa prezydent miasta ogłosił konkurs na stanowisko dyrektora. Oferta obejmuje cztery sezony teatralne, dokumenty należy składać do 27 lipca, a wynik konkursu poznamy do 1 października.

Wybrano rektora łódzkiej Filmówki

Rektorem Szkoły Filmowej w Łodzi, którym przez dwie ostatnie kadencje (od 2012) był Mariusz Grzegorzek, została Milenia Fiedler - wykładowczyni w Katedrze Montażu na Wydziale Reżyserii Filmowej i Telewizyjnej, członkini Polskiej Akademii Filmowej i Europejskiej Akademii Filmowej (EFA).

Nierozstrzygnięte konkursy

Nie został rozstrzygnięty konkurs na stanowisko dyrektora Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie. Jak uzasadniono, żaden z kandydatów nie uzyskał bezwzględnej większości głosów. Decyzję podważają działające przy teatrze koła ZASP i KZ ZZAP w piśmie do marszałka województwa lubelskiego Jarosława Stawiarskiego. Proszą, by marszałek skorzystał z ustawowych uprawnień, ogłaszając nowy konkurs, lub wystąpił do ministra kultury i dziedzictwa narodowego o zgodę na powołanie dyrektora bez konkursu, rekomendując dotychczasową dyrektorkę Dorotę Ignatjew, która pełniła tę funkcję przez ostatnie trzy lata. Z kolei w związku z uchyleniem zarządzenia w sprawie ogłoszenia konkursu na dyrektora Białostockiego Teatru Lalek z 6 maja 2020, prezydent Białegostoku Tadeusz Truskolaski ogłosił nowy konkurs 19 czerwca.

Kalina Zalewska p.o. dyrektor Teatru Telewizji

1 czerwca pełniącą obowiązki dyrektor Agencji Kreacji Teatru Telewizji została Kalina Zalewska, nasza redakcyjna koleżanka. Od 2009 roku była ona zastępczynią redaktora naczelnego "Teatru", członkinią kapituły dorocznych Nagród "Teatru" oraz redaktorką działu Po premierze, do którego z uwagą wybierała recenzowane spektakle. Doskonale znając życie teatralne w całej Polsce, także w mniejszych i oddalonych od centrum ośrodkach, zwracała uwagę na młodych reżyserów, talenty aktorskie oraz autorów, inspirując szkice i rozmowy, które pojawiały się na naszych łamach.

Kalina Zalewska; fot. Zuzanna Waś

FESTIWALE

Jesienny objazd Teatr Polska

Komitet Organizacyjny XII edycji programu Teatr Polska (w składzie: Dorota Głowacka, Iwona Kotwica, Iwona Pastwa-Zarychta, Maria Stępkowska, Ewa Anna Zbroja) ogłosił wysokość dofinansowań dla dziewiętnastu spektakli na łączną kwotę 1,7 mln zł. "W związku z wyrównanym wysokim poziomem merytorycznym wniosków, a jednocześnie koniecznością zapewnienia każdemu z teatrów możliwości realizacji objazdów, Komitet Organizacyjny podjął decyzję o proporcjonalnym pomniejszaniu wnioskowanych kwot w oparciu o cenę jednostkową spektaklu i symulację dla max. 8 pokazów w trasie. Zabieg ten pozwolił na przyznanie dofinansowania wszystkim wnioskującym podmiotom. Pokazy odbędą się jesienią, od września do końca listopada, w nowym reżimie sanitarnym, co również braliśmy pod uwagę, przyznając dofinansowania". Z listą spektakli, które w tym roku wyruszą w Polskę, można zapoznać się na stronie www.teatrpolska.pl.

materiały promocyjne Malta Festival Poznań

Edycje wirtualne, mobilne, przeniesione

W związku z pandemią organizatorzy festiwali teatralnych zdecydowali się na różne warianty. We wrześniu odbędzie się na przykład Festiwal Łódź Czterech Kultur, ale potrwa krócej, tylko cztery dni (3-6 września), z kolei jubileuszowa XXX edycja Malta Festival Poznań rozciągnięta została aż do jesieni. W systemie "kroków" ogłaszanych w dwutygodniowych odstępach wydarzenia dostosowywane są do aktualnych warunków, by "spełniały zasady bezpieczeństwa związane z pandemią". Na mobilnej scenie Malty planowane są plenerowe pokazy spektakli, jesienią zaś jubileuszowy koncert oraz prezentacja multimedialnego archiwum festiwalu. Także z nadzieją na spotkanie na żywo jesienią, od 6 czerwca ruszyła wirtualna e-scena festiwalu Ciało/Umysł: "Będziemy streamingować spotkania z artystami przygotowującymi premiery na C/U, relacjonować próby, uczestniczyć w nietypowych lekcjach tańca i pokazywać prace w procesie". W przygotowaniu są cztery polskie premiery, a punktem kulminacyjnym będzie polska premiera spektaklu Jérôme'a Bela, w którym pojawiają się oryginalne choreografie Isadory Duncan. W dniach 21-30 sierpnia odbędzie się w Łodzi Międzynarodowy Festiwal Teatralny Retroperspektywy pod hasłem "Ciało/Pamięć/Historia". Spektakle znajdujące się w programie przybrały różnorodną formę, w tym: projekcji wideo (Czy mnie kochałeś, tato? z Kijowa), premiery wideospektaklu (All I can manage, more than I could brytyjsko-francuskiej grupy Earthfall), premierowego pokazu instalacji performatywnej (Schulz: Skrawki w reżyserii Konrada Dworakowskiego, w wykonaniu aktorów Teatru Chorea), premiery spektaklu, "który angażuje widza do kreatywnego uczestnictwa w wirtualnej-realnej rzeczywistości scenicznej, stworzonej na motywach najważniejszych dramatów Eurypidesa" (Dionizos 360 w reżyserii Pawła Passiniego). Inaczej postanowili choćby organizatorzy Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Lalkarskiej w Bielsku-Białej, przesuniętego początkowo na przełom września i października: "Zastanawialiśmy się, czy festiwal może przyjąć inną formę, wykorzystującą najnowsze technologie, ale doszliśmy do wniosku, że ucierpiałaby na tym zarówno istota, jak i jakość Międzynarodowego Festiwalu Sztuki Lalkarskiej. Dlatego też - z ciężkim sercem - zadecydowaliśmy, że 29. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Lalkarskiej odbędzie się w maju 2022 roku".

W TOKU

Tokarczuk/Marciniak w Thalia Theater

W planach repertuarowych Teatru Thalia z Hamburga na sezon 2020/2021 znalazły się Księgi Jakubowe w reżyserii Eweliny Marciniak. Spektakl ma mieć premierę w marcu 2021.

Nowe miejsca

Budynek warszawskiego kina Relax po czternastu latach od zamknięcia rusza w sierpniu jako Scena Relax, przeznaczona na spektakle, koncerty czy występy kabaretów. W pierwszym kwartale 2021 w podziemiach dawnego kina reaktywowany ma zostać natomiast legendarny Teatr Mały. Z kolei w miejscu dawnego kinoteatru Wrzos na krakowskim Podgórzu wznoszona jest siedziba Teatru KTO. "Powstanie wielofunkcyjna sala teatralna z rozsuwanym dachem, ruchomą sceną i widownią liczącą 180 miejsc, które będzie można ustawić na kilka sposobów [...]. Pojawią się także przestrzenie wystawiennicze i biurowe z tarasem na piętrze, kawiarnia i przeszklone foyer", mówi Jerzy Zoń o projekcie i zapowiada, prócz repertuarowych, także gościnne (polskie oraz zagraniczne) spektakle z pogranicza performatyki i tańca, pantomimy i teatru ruchu. W związku z planowanym na dwa lata remontem zabytkowego Teatru im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, od września spektakle będą się odbywać na scenie utworzonej w Wojewódzkim Domu Kultury, gdzie trwają prace służące dostosowaniu pomieszczeń. Gruntowny remont ma przejść też Teatr Wielki w Poznaniu. Przez trzy lata działać będzie wyłącznie mała scena im. Drabowicza. Z powodu złego stanu technicznego budynku przy Lubelskiej 30/32, w którym działały Komuna Warszawa, Stowarzyszenie Pedagogów Teatru oraz Stowarzyszenie Sztuka Nowa, od 19 czerwca tymczasową siedzibą teatrów jest modernistyczny gmach dawnej szkoły przy Emilii Plater 31. Po wypowiedzeniu Tomaszowi Karolakowi umowy najmu budynku przy ul. Konopnickiej 6 (przedwojennej siedziby organizacji YMCA), także w innym miejscu obejrzymy spektakle inicjatywy znanej jako Imka Light, która zmienia nazwę na Spektaklove i będzie grać na scenie Mała Warszawa mieszczącej się na terenie dawnej Fabryki Trzciny.

Kongres SIBMAS w Warszawie

Organizowany przez Instytut Teatralny przy współpracy z Instytutem Kultury Polskiej UW, XXXIII Kongres SIBMAS "Performing the future. Institutions and politics of memory" został przeniesiony na maj 2021. SIBMAS to międzynarodowa organizacja zrzeszająca instytucje w sposób praktyczny związane z gromadzeniem i ochroną teatraliów, jest więc okazja, by zapoznać się z najnowszą refleksją na ten temat.

ODESZLI

Emil Karewicz - aktor teatralny i filmowy, rozpoznawalny zwłaszcza dzięki roli Hermanna Brunnera w Stawce większej niż życie. Zagrał w wielu spektaklach, m.in. w Teatrze Wybrzeże, na scenach łódzkich i warszawskich oraz w Teatrze Telewizji.

Teresa Kurpias-Grabowska - dyrektorka dziecięco-młodzieżowego Teatru Muzycznego TINTILO działającego przy Teatrze Rampa w Warszawie.

Marta Stebnicka - aktorka i reżyserka, pedagog krakowskiej szkoły teatralnej.

Robert Rogalski - aktor teatralny i filmowy.

Marek Wortman - reżyser filmowy i teatralny, autor kilkudziesięciu filmów dokumentalnych.