Redakcja:

Jacek Kopciński

redaktor naczelny

Katarzyna Flader-Rzeszowska

zastępca red. naczelnego

Katarzyna Tokarska-Stangret

sekretarz redakcji

Jacek Cieślak, Szymon Kazimierczak,

Anna Szymonik, Agata Tomasiewicz, Grzegorz WroniewiczKinga Czaplarska

sekretariat

Stale współpracują:

Jarosław Cymerman, Artur Duda, Artur Grabowski, Mirosław Kocur, Jolanta Kowalska,

Dorota Kozińska, Edyta Kubikowska,

Wojciech Majcherek, Jadwiga Majewska, Małgorzata Piekut, Paweł Płoski,

Paweł Schreiber, Halina Waszkiel, Jarosław Zalesiński

Rada redakcyjna:

Janusz Degler, Małgorzata Dziewulska, Piotr Kłoczowski, Antoni Libera, Zbigniew Majchrowski, Tadeusz Nyczek, Barbara Osterloff, Marta Piwińska,

Dobrochna Ratajczakowa, Lech Sokół, Lech Śliwonik

projekt Layoutu:

Kamila Schinwelska/dizajnia

Opracowanie graficzne, okładka i redakcja techniczna:

Elżbieta Krassowska Modlinger

Rysunki:

Bogna Podbielska

Adres redakcji:

ul. Kozia 3/5 m. 6, 00-070 Warszawatel.: +48 22 692 88 18,

+48 22 692 88 19

e-mail: teatr@teatr-pismo.pl

Wydawca:

Instytut Książki

ul. Zygmunta Wróblewskiego 6

31-148 KrakówDział Wydawnictw

ul. Parandowskiego 19, 01-699 Warszawatel.: +22 697 05 32, +22 697 05 34

e-mail: czaspatron@instytutksiazki.pl

Czasopismo patronackie Instytutu Książki wydawane na zlecenie MinistraKultury i Dziedzictwa Narodowego. Istnieje od 1946 roku.

TEKSTÓW NIEZAMÓWIONYCH REDAKCJA NIE ZWRACA. REDAKCJA ZASTRZEGA SOBIE PRAWO DOKONYWANIA SKRÓTÓW I ZMIAN W PUBLIKOWANYCH TEKSTACH.

Blues szarej myszki

REDAKTOR NACZELNY:JACEK KOPCIŃSKI

fot. Kinga Karpati

Raz do roku śpiewający aktorzy mają swoje święto. Jest nim oczywiście Przegląd Piosenki Aktorskiej we Wrocławiu, z jego nurtem głównym i offowym, Koncertem Galowym, konkursem i wieloma nagrodami. Na PPA wręcza się Tukany. Te urocze ptaki z ogromnymi, pomarańczowymi dziobami raczej skrzeczą, niż śpiewają, ale wrocławski przegląd słynie przecież z ironii.

Galę pod sugestywnym tytułem Witamy w świątyni sztuki, słuchajcie, a będzie wam dane wyreżyserowała w tym roku Martyna Majewska. "Przedstawienie utkane jest z przeróżnej materii" - pisze Jolanta Kowalska. "Archaiczne rytuały splatają się tu z rytmami współczesności, cytaty ze sztuki wysokiej z ikonami popkultury, formy symboliczne z cyfrową dosłownością".

Na łamach "Teatru" przysłuchujemy się także głosom z offu, które okazały się równie zaskakujące. "Nurt OFF Przeglądu Piosenki Aktorskiej przypomina pudełko czekoladek ze sławnego cytatu z Forresta Gumpa albo, jak kto woli, opakowanie fasolek wszystkich smaków Bertiego Botta z Harry'ego Pottera - nigdy nie wiesz, na co trafisz" - stwierdza Henryk Mazurkiewicz, wyraźnie rozsmakowany w festiwalowych słodyczach.

A kto w tym roku zdobył Złotego Tukana? Szara myszka. Myszka długo nie chciała wyjść zza kulis, potem czaiła się w głębi sceny. Gdy wreszcie podeszła do statywu z mikrofonem, nie było pewne, czy zaśpiewa. Gitarę z podłogi uniosła jak zwłoki zmarłego. Potem ostrożnie usiadła i wbiła swoje wielkie, przestraszone oczy w publiczność.

Piosenka myszki była ogromnie zabawna, choć oczywiście przerażająco smutna. Na szczuplutkiej twarzy aktorki ani razu nie pojawił się uśmiech, nawet jego cień. Za to publiczność, która przyglądała się jej z niedowierzaniem, po występie oszalała z radości.

Piosenka dziewczyny wybitnie nieprzystosowanej do świata zabrzmiała szczerze i czysto, choć myszka troszeczkę fałszowała. Ale czy zaśpiewany poprawnie lament socjopatki kogokolwiek by poruszył? Nie jestem zresztą pewien, czy szara myszka nie zaśpiewała swojej skargi w jakimś nieznanym mi rejestrze.

Rymy w jej piosence też nie były zbyt dokładne. Powiedziałbym nawet, że wzorem Białoszewskiego (który pojawił się na tegorocznym PPA ze swoimi Donosami rzeczywistości) bluesowa ballada była raczej "od" rymu. "To nie moja wina, że taka jest moja, kondycja psychiczna" - śpiewała myszka, mocno szarpiąc struny. Jednak kulminacja pieśni, niczym w Szekspirowskich tragediach, została zrymowana bez zarzutu. A nie było to łatwe, bo polskie rymy trzeba było dobrać do litanii obcych nazwisk, głównie francuskich i niemieckich.

Nagrodzona Złotym Tukanem piosenka szarej myszki to Piosenka psychoanalityczna, a zarazem - terapeutyczna. Jej wykonanie miało uwolnić dziewczynę od tego przeklętego ciężaru winy, który dźwigamy od dzieciństwa. Szara myszka przerzuca go sprytnie na tych, którzy wymyślili tę koncepcję: "To wina Lacana, że jestem taka strasznie niewyspana / To wina Freuda, że ze mnie taka życiowa niedojda". Lista jest dłuższa, oblatani teatrolodzy łatwo zresztą ją odgadną.

Bluesa zaśpiewała i rolę szarej myszki zagrała Lena Witkowska, aktorka niebanalna. Jeśli chcecie poznać jej poczucie humoru, obejrzyjcie krótki film Euforia na YouTubie, gdzie skacze na bungee.

AUTORZY

JACEK CIEŚLAK - krytyk teatralny i dziennikarz "Rzeczpospolitej", redaktor "Teatru".

TOMASZ DOMAGAŁA - krytyk teatralny, autor bloga DOMAGAŁAsięKULTURY, selekcjoner Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Boska Komedia w Krakowie oraz kurator Festiwalu Teatru Nowego w Rzeszowie. Selekcjoner Paszportów "Polityki". Publikował m.in. w "Gazecie Wyborczej" i "Rzeczpospolitej". Redaktor PR w latach 2018-2020.

MAGDALENA DRAB - aktorka, autorka i reżyserka, obecnie w zespole Teatru Modrzejewskiej w Legnicy. Współzałożycielka Teatru Zamiast w Łodzi. Laureatka GND za dramat Słabi. Ilustrowany banał teatralny (2017).

ADAM KAROL DROZDOWSKI - publicysta kulturalny, współpracownik "Teatru", kurator wydarzeń, animator grup ludzkich, obserwator i praktyk offu.

KAROLINA FELBERG - badaczka literatury późnej nowoczesności, autorka m.in. książki Melancholia i ekstaza. Projekt totalny w twórczości Andrzeja Sosnowskiego (2009), edytorka wielotomowego wydania Dzienników i zapisków Agnieszki Osieckiej. Współtworzy "Nowy Tygodnik Kulturalny".

KATARZYNA FLADER-RZESZOWSKA - teatrolożka, profesor UKSW, zastępca redaktora naczelnego miesięcznika "Teatr". Autorka m.in. książki Teatr przeciwko śmierci. Kryptoteologia Tadeusza Kantora (2015).

DOMINIK GAC - krytyk teatralny, stale współpracuje z "Teatrem" i portalem teatralny.pl.

ANTONINA GRZEGORZEWSKA - plastyczka, dramatopisarka, autorka m.in. dramatów On, Ifigenia, Migrena, laureatka konkursu "Dramatopisanie", w ramach którego napisała dramat La Pasionaria.

DOROTA JARZĄBEK-WASYL - historyk teatru, pracuje w Katedrze Teatru i Dramatu Wydziału Polonistyki UJ; ostatnio wydała (wraz z Barbarą Maresz) Archiwum teatru XIX wieku. Ludzie, dokumenty, historie (2019).

ANNA JAZGARSKA - absolwentka UG, doktor nauk humanistycznych. Publikowała m.in. w internetowym "Dzienniku Teatralnym", na portalu teatralny.pl oraz w "Teatrze".

PAWEŁ KLUSZCZYŃSKI - autor bloga ijestemspelniony.pl, współpracuje z e-teatrem w ramach Nowej Siły Krytycznej.

MIROSŁAW KOCUR - profesor doktor habilitowany, antropolog teatru i reżyser, wykładowca UWr i PWST w Krakowie, członek European Network of Research and Documentation of Performances of Ancient Greek Drama. Autor licznych artykułów naukowych i książek, m.in. Źródeł teatru (2013). Publikuje m.in. w "Teatrze" i "Dialogu".

GRZEGORZ KONDRASIUK - teatrolog, krytyk teatralny. Redaktor i współautor książek Scena Lublin (2017) i Cyrk w świecie widowisk (2017). Pracuje na UMCS, współpracuje z Instytutem Teatralnym w Warszawie.

JACEK KOPCIŃSKI - redaktor naczelny miesięcznika "Teatr". Profesor w IBL PAN, wykładowca UKSW i UW. Autor kilku książek o dramacie współczesnym i teatrze. Ostatnio opublikował tom Wybudzanie. Dramat polski / Interpretacje (2018).

DOROTA KOZIŃSKA - latynistka, krytyk muzyczna i teatralna, tłumaczka, wykładowczyni, wieloletnia redaktorka "Ruchu Muzycznego". Autorka Dobrej pustyni (2012).

JUSTYNA LANDORF - absolwentka teatrologii UJ, tłumaczka z języka francuskiego i włoskiego, członkini komisji XXVII Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej. Współpracuje z "Didaskaliami".

JERZY MACHOWSKI - reżyser teatralny, radiowy i telewizyjny oraz dramaturg. W 2022 kurator i reżyser cyklu "Romantyzm. Od-czytywanie" w Instytucie Teatralnym im. Zbigniewa Raszewskiego.

ŁUKASZ MACIEJEWSKI - filmoznawca, krytyk, wykładowca w Szkole Filmowej w Łodzi. W 2020 roku opublikował Wpadnij, to pogadamy... - rozmowy o teatrze z Krzysztofem Orzechowskim.

BARBARA OSTERLOFF - historyk teatru, wykładowczyni w warszawskich AT i ASP, wieloletnia redaktorka "Teatru". W 2018 roku pod jej redakcją naukową ukazała się dwujęzyczna książka Ryszard Bolesławski. Jego twórczość i jego czasy. Ostatnio opublikowała Serce nas Warszawą - rozmowy z Giovannim Pampiglionem (2021).

ARTUR PAŁYGA - dramatopisarz, dramaturg w Teatrze Śląskim w Katowicach. Autor m.in. Żyda i Nieskończonej historii; uhonorowany GND za tekst W środku słońca gromadzi się popiół (2013).

FELIKS PLATOWSKI - absolwent Wiedzy o Teatrze AT i Organizacji Produkcji Filmowej łódzkiej PWSFTviT. Pracuje w Wydziale Projektów Społecznych Biura Kultury w Warszawie.

ŁUKASZ RUDZIŃSKI - krytyk teatralny, współpracuje m.in. z "Teatrem", "Dialogiem", "Ritą Baum", "Sceną", "Teatrem Lalek" i "Mademoiselle".

PIOTR SOBIERSKI - dziennikarz, publikował w "Gazecie Wyborczej". Współprowadzi audycję Ten cały musical w Programie 2 PR. Autor książki Więcej niż musical. Teatr Wojciecha Kościelniaka (2018).

NATALIA STASZCZAK-PRÜFER - teatrolożka, pracuje jako niezależna dziennikarka, menadżerka kultury angażująca się w polsko--niemieckie projekty kulturalne. Tłumaczy sztuki teatralne, prowadzi bloga o literaturze niemieckojęzycznej (@buchczyliksiazka).

ANNA SZYMONIK - krytyk teatralna, redaktorka "Teatru".

KATARZYNA WALIGÓRA - absolwentka MISH UJ, doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych UJ. Publikowała m.in. w "Didaskaliach" i "Dialogu". Współredaktorka nominowanej do nagród PTBT monografii Teatr brzydkich uczuć (2021).

FORUM

WYDARZYŁO SIĘ

15 maja odeszli Jerzy Trela i Ignacy Gogolewski

Jednego dnia zmarło dwóch wybitnych aktorów. Obaj związani byli z narodowymi scenami. Ignacy Gogolewski (ur. 1931) rozpoczynał karierę w warszawskim Teatrze Polskim, a następnie jako aktor i dyrektor pracował w kilku teatrach, by od 2000 roku aż do emerytury (znów) stać się członkiem zespołu Teatru Narodowego (skąd pamiętamy jego kreacje w Operetce Grzegorzewskiego, Błądzeniu Jarockiego czy Kordianie Jana Englerta). Jerzy Trela (ur. 1942) niemal całe życie zawodowe występował na deskach Starego Teatru w Krakowie, gdzie stworzył najwybitniejsze role i - jak napisano w pożegnaniu - stał się legendą tego teatru. W tym roku obchodził jubileusz 80 lat.

Jerzy Trela; fot. Michał Łepecki / Agencja Wyborcza.pl

Ignacy Gogolewski; fot. Michał Woźniak / East News

Kamyk Puzyny dla Teatru Brama

Przyznawana od 2015 roku Nagroda im. Konstantego Puzyny, której przyświeca dewiza patrona: "Po jaką cholerę w ogóle pisać o teatrze, jeśli nie po to, by pisać o życiu", trafiła w tym roku do (świętującego niedawno 25 lat) Teatru Brama w Goleniowie "za konsekwentną, zespołową pracę teatralną i społeczną". Działalność Bramy - czytamy w uzasadnieniu werdyktu - włącza się "w międzynarodową wspólnotę grup teatralnych wrażliwych na problemy świata, ciekawych innego człowieka, szukających własnego i jednocześnie uniwersalnego języka wypowiedzi artystycznej". Do tegorocznej nagrody nominowane były ponadto: Kolektyw Czarne Szmaty, Monika Kwaśniewska, Seb Majewski, Biennale Warszawa, Weronika Szczawińska, Teatr Kana oraz "Teatr na faktach" w Instytucie im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu.

Co się podoba widzom?

Widzowie XXVIII Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych w Łodzi za najlepszy spektakl uznali Odlot z Teatru Współczesnego w Szczecinie, a za najlepszych aktorów Dominikę Bednarczyk w roli Konrada i Jana Peszka jako Senatora w Dziadach z Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. W konkursie brały ponadto udział przedstawienia: 1.8 M (Nowy Teatr w Warszawie), Śnieg (Teatr Łaźnia Nowa w Krakowie, Międzynarodowy Festiwal Teatralny Boska Komedia, Gdański Teatr Szekspirowski, Solidarity of Arts, STUDIO teatrgaleria, Teatr Śląski w Katowicach), CiemnaWoda (Nowy Teatr im. Witkacego w Słupsku), Wujaszek Wania (Teatr Ludowy w Krakowie), Maria (Teatr Powszechny w Łodzi).

Odlot, reż. Anna Augustynowicz; fot. Piotr Nykowski / Teatr Współczesny w Szczecinie

Marionetka Amal dla ukraińskich dzieci

Kilkumetrowa marionetka Amal (z arabskiego: Nadzieja), przedstawiająca dziewięcioletnią Syryjkę, która przemierza Europę, próbując odnaleźć swoją zagubioną matkę, stała się przejmującym symbolem dzieci-uchodźców cierpiących z powodu wojen i rozstań z rodzinami. Lalka powstała na potrzeby spektaklu grupy Good Chance Theatre, która zawiązała się w jednym z obozów dla imigrantów we Francji. W 2021 roku, w ramach happeningowego projektu The Walk, współtworzonego przez znanych artystów, działaczy społecznych, organizacje humanitarne i religijne, Amal wyruszyła w drogę, żeby przypominać o potrzebach dzieci zmuszonych do opuszczenia domu. Przeszła już ponad osiem tysięcy kilometrów. Odwiedziła Turcję, Grecję, Włochy, Francję, Szwajcarię, Niemcy, Belgię, Wielką Brytanię, a w maju - Ukrainę(Lwów) i Polskę (Lublin, Przemyśl, Kraków), by spotkać się z ukraińskimi dziećmi.

Little Amal w Krakowie; fot. Daniel Niedziela / Agencja Wyborcza.pl

NOWOŚCI

WST (na) plus

Na okrągłą rocznicę (która wypadła w okresie pandemii, premierę książki przesunięto więc o dwa lata) wydany został ośmiusetstronicowy album WST x 40 +. Warszawskie Spotkania Teatralne 1965-2021 (Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy). Prócz szkicu historycznego Barbary Osterloff i tekstu Szymona Kazimierczaka o Małych WST, w publikacji znaleźć można szereg informacji statystycznych, zestawień i kalendariów pokazujących skalę festiwalu, a także wypowiedzi uznanych osobistości (takich jak Jerzy Trela), które uświadamiają z kolei, czym były WST na przestrzeni lat dla widzów, organizatorów i przyjeżdżających (zawsze był to festiwal spektakli spoza Warszawy) artystów. Rozmowa o publikacji odbyła się podczas niedawno zakończonej XLII edycji (19-29 maja). Obejrzeliśmy w jej ramach osiem spektakli na żywo (Dziady w reż. Mai Kleczewskiej, dwie inscenizacje WujaszkaWani w reż. Małgorzaty Bogajewskiej i Jędrzeja Piaskowskiego, Odlot w reż. Anny Augustynowicz, Cudzoziemkę w reż. Katarzyny Minkowskiej, Badaniaściśletajne w reż. Norberta Rakowskiego, Halkę w reż. Anny Smolar i Biblię. Próbę w reż. Jerneja Lorenciego) oraz transmisję DziewicyOrleańskiej w reż. Eweliny Marciniak z Teatru Narodowego w Mannheim. Frekwencja i reakcje widowni dowodzą, że WST nadal są teatralnym świętem dla miesz- kańców stolicy - największym i jedynym tego rodzaju w Warszawie.

W TOKU

Teatry w Ukrainie wznawiają działalność

Niektóre zamknięte z powodu wojny lub przekształcone w centra pomocy i miejsca pobytu tymczasowego teatry w Ukrainie zaczynają ponownie grać - m.in. lwowski Teatr im. Łesia Kurbasa, który 21 maja wystawił Pieśń lasu na podstawie dramatu Łesi Ukrainki.

"Pamiętnik Teatralny" - weryfikowanie dziedzictwa

Redakcja "Pamiętnika Teatralnego", który w tym roku obchodzi jubileusz 70 lat, przypomniała, że mija też równo 30 lat od śmierci dwóch wybitnych redaktorów i historyków teatru - Bohdana Korzeniewskiego i Zbigniewa Raszewskiego. Od wakacji nie tylko będzie można odświeżyć sobie zamieszczane na wortalu teksty obu autorów - w czasopiśmie pojawi się też dział, w którym podejmowane będą "twórcze kontynuacje i żywe polemiki z pracami zarówno redaktorów "Pamiętnika Teatralnego", Korzeniewskiego, Raszewskiego czy Timoszewicza (1933-2015), jak i innych autorek i autorów: Stefanii Skwarczyńskiej (1902-1988), Ireny Sławińskiej (1913-2004), Tadeusza Kowzana (1922-2010), Jerzego Gota (1923-2004), Grzegorza Sinki (1923-2000), Jana Błońskiego (1931-2009), Zbigniewa Wilskiego (1934-1995), Marty Fik (1937-1995), Zbigniewa Osińskiego (1939-2018), Sławomira Świontka (1942-2001), Jolanty Brach-Czainy (zm. 2021) i wielu innych". W przygotowywanym numerze 2/2022 - dziedzictwo Raszewskiego.

Najlepsze teksty dla młodych widzów

W Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu jury drugiego etapu XXXIII Konkursu na Sztukę Teatralną dla Dzieci i Młodzieży (Michał Buszewicz, Justyna Czarnota, Joanna Krakowska, Halina Waszkiel, Joanna Żygowska) nagrodziło: Pawła Fica za dramat O Alusi z dachu i Mariusza Gołosza za jak umierają słonie duże i ciężkie? oraz Beniamina M. Bukowskiego (NANOWO albo obrazy płaczącego dyrektora banku o znikaniu i pojawianiu się na nowo dla osób w każdym wieku po to żeby mogły wrócić), Kubę Kaprala (WEJDŹ NOWA) i Michała Kaźmierczaka ((nie)zapomniana historia). Autorzy podejmują ważne dla młodych ludzi tematy, miejmy nadzieję, że zainteresują też reżyserów.

Trend na podcasty

Wśród podcastów na Spotify nie ma osobnej kategorii "teatr", ale liczba propozycji przeznaczonych dla odbiorców zainteresowanych teatrem rośnie. Można je znaleźć m.in. na stronach instytucji i teatrów (zarówno publicznych, jak offowych), które decydują się na tę formę promocji/edukacji. Oferta jest więc zróżnicowana: stołeczny Nowy Teatr udostępnia zapisy swoich dyskusji wokół nowych książek, tradycyjne rozmowy z artystami i o spektaklach proponuje na przykład Teatr Rampa, Teatr Nowy Proxima rozszerza ofertę o webinary. Podcasty często są autorskie: Teatr Ateneum przygotowuje odcinki z Teresą Drozdą, kanał Teatru Wielkiego - Opery Narodowej prowadzi Cezary Łasiczka, a uruchomiony ostatnio podcast Teatru Syrena "Nawet lubię musicale" - dyrektor Jacek Mikołajczyk, badacz i znawca tematyki. Profil tematyczny proponuje z kolei, także niedawno zainicjowany, podcast Skierniewickiego Teatru Realistycznego "Ludzie Teatru". W trzech premierowych odcinkach rozmawiano o dostępności i włączaniu osób z niepełnosprawnością wzroku, o pracy z młodzieżą z doświadczeniem uchodźczym i o działaniach międzypokoleniowych w teatrze.

KADRY

Teatr po pandemii w statystykach

Raport Głównego Urzędu Statystycznego na temat instytucji kultury w 2021 roku, kiedy podlegały one jeszcze czasowym restrykcjom z powodu pandemii koronawirusa, pokazuje, że w porównaniu z 2020 rokiem działalność sceniczną prowadziło o 4,6% mniej teatrów i instytucji muzycznych (łącznie było ich 185). Na 366 scenach odbyło się 30 tys. przedstawień i koncertów, w których uczestniczyło 4,7 mln osób. Frekwencja w stosunku do ubiegłego roku wzrosła więc o 5,4%. Z kolei publikacja Biura Informacji Gospodarczej zwraca uwagę, że długi instytucji prowadzących działalność kulturalną rosły w czasie pandemii dwa razy szybciej niż w innych sektorach i po dwóch latach wynoszą one łącznie 37,6 mln złotych.

Dobre praktyki cd.

Coraz więcej inicjatyw, które mają wyeliminować nadużycia w szkolnictwie artystycznym i teatrach, podejmuje działania systemowe. Temu służy finansowany w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki (dotacja wynosi prawie milion złotych) projekt "Bezpieczna przestrzeń. Dobre praktyki i narzędzia do transformacji polskiego systemu teatralnego", który realizowany będzie w Akademii Teatralnej. Obezwładnić ma on dwa wielkie, nawzajem napędzające się mity dające pole do nadużyć - twórcy-geniusza, "którego nie powinny ograniczać obowiązujące w społeczeństwie zasady współżycia i poszanowania godności innych", oraz niewłaściwie rozumiany etos aktorski, "który sprzyja gotowości na przekraczanie granic osobistych i skrajnej (auto)eksploatacji". Wypracowane narzędzia posłużyć mają w przyszłości szkołom i teatrom.

Akademia Teatralna w Warszawie; fot. Marzena Hmielewicz / Agencja Wyborcza.pl

ODESZLI

IrenaChudzikówna - aktorka teatralna, karierę zawodową zaczynała w Opolu, następnie na stałe związała się z Rzeszowem.

Jerzy Zass - aktor teatralny i filmowy, grał głównie na scenach Dolnego Śląska (występował często jako Jerzy Zasuń).

Zawsze coś nowego

fot. Monika Stolarska

Działa jako scenografka i kostiumografka, zarówno w teatrze, jak i w filmie. Odkrywa rozmaite "serca ciemności", łączy różnie skonstruowane płaszczyzny przestrzenne i czasowe, igra z zakrzepłymi ikonograficznymi wyobrażeniami. Była m.in. nominowana do Nagrody Scenograficznej im. Jerzego Moskala za najlepszy dyplom scenograficzny za scenografię do spektaklu Serce zrealizowanego w TR Warszawa. Anna Oramus opowiada Agacie Tomasiewicz o inspiracjach, tropach i motywach, które wpływają na jej twórczość.

CO BYŁO...

Dlaczego teatr?

To tworzenie światów i przeżywanie więcej. Teatr był obecny w moim życiu, odkąd pamiętam, była to moja naturalna pasja, przez wiele lat chodziłam na warsztaty teatralne. Mimo to długo nie myślałam o nim w kategorii przyszłej pracy. Drugą ważną dla mnie dziedziną były zawsze sztuki plastyczne, jednak po maturze zdecydowałam się na teatrologię na Wydziale Polonistyki UJ. W trakcie studiów zdałam sobie sprawę, że połączenie tych dwóch rzeczy jest jak najbardziej możliwe. Obroniłam licencjat już pomiędzy egzaminami wstępnymi na scenografię. Gdyby życie potoczyło się inaczej, pewnie zastanawiałabym się: dlaczego nie teatr?

Punkt zwrotny w Twojej twórczości

Gdy podczas studiów na scenografii zaczęłam intensywnie pracować nad egzaminami ze studentami reżyserii krakowskiej AST. W 2019 roku egzamin Otello w reżyserii Wiktora Bagińskiego otrzymał nagrodę Debiut TR na Forum Młodej Reżyserii, co później zaowocowało realizacją Serca.

W Don Juanie z Teatru Polskiego w Poznaniu wykreowałaś peerelowskie mieszkanie, ustawiłaś śnieżące telewizory oraz regał wypełniony kasetami VHS. Jak wyglądała praca koncepcyjna nad tą przestrzenią?

Bardzo ważne w pracy koncepcyjnej były trzy filmy: Wideodrom i eXistenZ Davida Cronenberga oraz Seks, kłamstwa i kasety wideo Stevena Soderbergha. W dobie zapośredniczonego teatru (była to jesień 2020) postanowiliśmy z Wiktorem Bagińskim odwołać się do fascynacji nagrywaniem rzeczywistości i kolekcjonowaniem jej odłamków w formie kaset VHS. Na scenie miało też stanąć jak najwięcej telewizorów starego typu. W Wideo-dromie główny bohater odkrywa przerażający zbiór kaset, które są czymś w rodzaju powielonego bytu nieżyjącego już profesora. Dlatego w mieszkaniu Don Juana znalazła się kolekcja licząca kilka tysięcy egzemplarzy. Biblioteka zagadkowych historii, być może nagrań wykonanych przez niego samego. Gatunkiem, którego piętno najbardziej odcisnęło się na spektaklu, jest praktykowany przez Davida Cronenberga body horror. Często bazuje on na estetyce kampu, nie stroni od kiczu. Pokazuje deformacje i niszczenie ciała, a także napięcia i wzajemne oddziaływania na styku pojęć organiczne - technologiczne, co znalazło liczne odwołania w scenografii, kostiumach i rekwizytach.

Zarówno w warszawskim Sercu, jak i w Czarnej skórze, białych maskach z Opola punktem wyjścia był dyskurs inności oraz rozmaite przejawy rasizmu.

Zależało mi na prostym, mocnym geście. W Opolu w finale na scenie pojawia się wielka rzeźba przedstawiająca blackface. Praktyka, która w spektaklu była poddana krytyce, została w ten sposób dodatkowo ośmieszona. Spektakl otwiera historyczna sekwencja przedstawiająca potencjalne życie afrykańskiego pazia na polskim dworze, wymagająca osiemnastowiecznych kostiumów. Punktem wyjścia był tu portret Magdaleny z Czapskich z tymże paziem podającym jej kosz z kwiatami. Przedstawiona na obrazie aksamitna suknia i tradycyjny złoty strój pazia zostały zrekonstruowane na potrzeby spektaklu. Podczas pracy oglądałam wiele barokowych portretów przedstawiających arystokratów ze sprowadzonymi z Afryki służącymi, traktowanymi jak modny, egzotyczny dodatek i odziewanymi w złote liberie. Pracę nad kostiumami ze wspaniałym zespołem krawieckim opolskiego teatru wspominam bardzo dobrze; był to jednocześnie mój debiut w teatrze profesjonalnym.

W Sercu mamy za to do czynienia z wielorakim znaczeniem przestrzeni. Z jednej strony czarna dżungla to dosłowna interpretacja Conradowskiego heart of darkness. Ale ta egzotyczna formacja roślinna jest jednocześnie czymś żywym, pulsującym, jest osobnym bohaterem historii rozpełzającym się po całej scenie. Jest superorganizmem, wewnątrz i wobec którego przebiega akcja opowieści. Przestrzeń, w której znajdują się bohaterowie, to metafora niejasnego, podskórnego zagrożenia, czegoś biologicznie niepewnego, silniejszego od nich. Przedstawienia natury w czerniach ma też bogatą tradycję w sztuce współczesnej, zazwyczaj w kontekście ekologicznym.

...JEST...

Twoje obecne projekty

Od początku wiosny pracuję nad Tajemniczym ogrodem na motywach powieści Frances Hodgson Burnett w reżyserii Tomasza Fryzła, ze scenariuszem Miry Mańki. Będzie to poetycka, nostalgiczna opowieść o podróży w (wewnętrzne) dzieciństwo, potrzebie relacji i uczeniu ludzi siebie nawzajem. W projekcie stawiamy na siłę minimalizmu, analogowość obrazu i wagę światła w kreowaniu światów. Wśród wielu wizualnych tropów i inspiracji znaleźli się na przykład James Turrell, Vilhelm Hammersh?i czy Philippe Quesne. Spektakl będzie można oglądać od 10 czerwca w krakowskiej Łaźni Nowej, kierowany jest do młodzieży szkolnej i dorosłych.

Największa przeszkoda

Prawa fizyki.

Największa motywacja

Możliwość rozwoju artystycznego. Każdy nowy projekt jest dla mnie źródłem radości; nowym, ekscytującym etapem.

Trzy słowa, które opisują Twoją twórczość

Zawsze coś nowego.

W Ibsenowskich Upiorach, niedawnej premierze Teatru Wybrzeże, ustawiłaś w centrum sceny akwarium i obrotową rzeźbę przypominającą ukwiał...

Nad Upiorami miałam przyjemność pracować już na poziomie koncepcyjnym, gdy planowałyśmy ten świat w duchu realizmu magicznego razem z reżyserką i dramaturżką Olgą Grzelak. Ibsen w dramacie uczynił bardzo istotnym pierwiastek biologiczny. Dla nas idealną metaforą okazała się stułbia, z łaciny: hydra; stworzenie niepozorne, ale właściwie nieśmiertelne. Ona właśnie stała się przewodniczką i wiodącym wizualnym tropem. "Zamieszkuje" akwarium, pojawia się jako dzieło sztuki należące do Heleny Alving, a także w kilku innych miejscach. Zachęcam do odwiedzin w Teatrze Wybrzeże i wyłapaniu wszystkich jej reprezentacji w scenografii i kostiumach.

Sosnowiecka Utracona cześć Katarzyny W., do której stworzyłaś scenografię i kostiumy, to opowieść o stygmatyzacji, odbijająca się od głośnej sprawy Katarzyny Waśniewskiej. Jak wyglądała Twoja praca z bądź co bądź kontrowersyjnym tematem?

W zamyśle jest to baśń dla dorosłych. Napisana została przez Pawła Sablika zgodnie z założeniami morfologii bajki według Proppa. Ta koncepcja pomogła oderwać się od kontrowersji, a z reżyserką Karoliną Szczypek staraliśmy się wszyscy zupełnie odejść od potencjalnej sensacji i skupić na historii dwóch kobiet, Katarzyn. Cenna podczas pracy była też bardzo dobra atmosfera w zespole i w samej instytucji. Dla mnie największym wyzwaniem w pracy nad oprawą wizualną było pogodzenie przeplatających się linii czasowych. Po pierwsze stworzenie przestrzeni przedstawiającej świat w 2037 roku; motywy futurystyczne łatwo chybiają i przez to nie starzeją się najlepiej. W kostiumach pojawiają się dodatkowo elementy z lat siedemdziesiątych XX wieku, a także pierwszej dekady XXI wieku. Jeśli są państwo ciekawi, jak mogą wyglądać przystanki autobusowe w przyszłości, zapraszam do Teatru Zagłębia!

...BĘDZIE

Projekt, który chciałabyś wcielić w życie

Bardzo chciałabym pracować przy spektaklu dla młodszego widza. Mam nadzieję, że niebawem się uda.

Największe marzenie

Projekt wymagający zaprojektowania historycznych kostiumów.

Co będzie dalej?

Moje umiejętności przewidywania przyszłości kończą się na futurystycznym przystanku autobusowym w Teatrze Zagłębia.

Gdyby nie teatr, to...?

Jeśli wciąż sztuka, to rzeźba. Jeśli zupełnie inna dziedzina, to coś z nauk przyrodniczych.

NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

Imię i nazwisko

Anna Oramus

Zawód

scenografka i kostiumografka

Wykształcenie

scenografia, studia magisterskie na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie; wiedza o teatrze, studia licencjackie na Uniwersytecie Jagiellońskim

Wybrane projekty

Serce, TR Warszawa; Upiory, Teatr Wybrzeże

Nadchodzące projekty

Tajemniczy ogród w reżyserii Tomka Fryzła w Łaźni Nowej, a także wznowienie studenckiego projektu w reżyserii Wiktora Bagińskiego na festiwalu Malta w Poznaniu

Osiągnięcia

laureatka (wraz z Olgą Grzelak) konkursu SzekspirOFF za projekt performatywny Porcje na Festiwalu Szekspirowskim w Gdańsku (2021); nominacja do Nagrody Scenograficznej im. Jerzego Moskala za najlepszy dyplom scenograficzny (2021) za scenografię do spektaklu Serce; uczestniczka wystawy zorganizowanej w ramach Konkursu Najlepszych Dyplomów Scenografii w Muzeum Teatru im. Henryka Tomaszewskiego we Wrocławiu (2022); uczestniczka wystawy studenckiej Antropocen w Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie (2020-2021)