fot. Kinga Karpati

REDAKTOR NACZELNY: JACEK KOPCIŃSKI

NASI LAUREACI

Rozpoczął się nowy sezon teatralny. W maseczkach, na dystans i w uszczuplonym składzie, ale znowu siadamy na widowniach, wpatrujemy się w czarne pudełka sceny, obserwujemy, słuchamy i oklaskujemy aktorów. Jest tak jak dawniej, tylko znacznie intensywniej.

Obawialiśmy się, że publiczność odzwyczai się od teatru, tymczasem zdobycie biletu na spektakle graniczy dziś z cudem. Jasne, że przyczyniła się do tego o połowę zmniejszona liczba miejsc, jednak wyraźnie widać, że po sześciu miesiącach zamknięcia na nowo odkrywamy siłę teatru. Wyczuwają to artyści, którzy w pośpiechu zrzucają niepotrzebne kilogramy, oraz krytycy, którzy przestali komentować cudze rozmowy czy artykuły i z zapałem zabrali się za recenzowanie spektakli. Dział Po premierze w naszym miesięczniku niebezpiecznie się rozrasta i obawiam się, że w grudniu cały numer poświęcimy nowym przedstawieniom. Oby powstało ich jak najwięcej przed ponownym atakiem wirusa!

Uważnie obserwujemy początek nowego sezonu, jednocześnie podsumowując ten stary, z konieczności skrócony. W wakacje opublikowaliśmy naszą doroczną ankietę, a w październiku ogłaszamy nazwiska laureatów naszych nagród.

I tak za najlepszą reżyserię Nagrodę im. Konrada Swinarskiego otrzymał Mariusz Treliński, który w Roku Moniuszkowskim zainscenizował Halkę z Piotrem Beczałą w roli Jontka. Akcję narodowej opery Treliński sprytnie przeniósł w lata siedemdziesiąte XX wieku do hotelu Kasprowy, w którym bawiła ówczesna elita finansowa. W istocie jednak przypomniał, że w dzisiejszym świecie bogaci znowu pobierają się tylko z bogatymi, a ochrona rodzinnych fortun stanowi podstawę polityki małżeńskiej ludzi najlepiej sytuowanych.

Nagrodę im. Aleksandra Zelwerowicza za najlepszą rolę kobiecą odbierze natomiast Eliza Borowska, która zagrała w spektaklu Wszystko płynie wyreżyserowanym przez Janusza Opryńskiego. Jest to kolejny odcinek jego rosyjskiego cyklu, opartego na tekstach wybitnych prozaików, którzy pytają o granice zła, nieszczęścia i ludzkiej biedy. Wasilij Grossman jako pierwszy opisał Wielki Głód na Ukrainie, a zadaniem Borowskiej stało się wypowiedzenie niewypowiadalnego. Aktorka stosuje różne techniki scenicznego dystansu, by na koniec zaświadczyć o ludzkim bólu w sposób najintymniejszy z możliwych, nie wstydząc się łez.

Z kolei Jacek Braciak w świetnej komedii społecznej Wstyd Marka Modzelewskiego przykuwa uwagę rzadką dziś rolą mężczyzny inteligentnego, taktownego i wyrozumiałego dla innych. Wraz z żoną i rodzicami jego niedoszłej synowej znalazł się w sytuacji naprawdę żenującej, ale tylko on wstydzi się za słowa i czyny, które przestały już kompromitować dzisiejszych Polaków.

Nagrodę Specjalną nasza redakcja przyznała w tym roku profesor Annie Kuligowskiej-Korzeniewskiej za przywracanie pamięci o teatralnej kulturze polskich Żydów. Kto choć raz zetknął się z Panią Profesor, w każdym zdaniu jej znakomitej książki Polska "Szulamis" słyszy głos badaczki: wnikliwej, pracowitej, mądrej, wyważonej, całkowicie pochłoniętej przeszłością teatru, a przecież obecnej na każdej ważnej premierze i towarzyszącej swoim komentarzem współczesnym artystom. Fenomen rzadki, warty podkreślenia.

AUTORZY

DOMINIKA BREMER - absolwentka teatrologii na UJ, członkini Fundacji Kontra/Banda oraz Latającego Kolektywu Wioski Teatralnej Teatru Węgajty. Publikowała w "Didaskaliach", "Teatrze" i na portalu e-teatr. Instruktorka i wychowawczyni podczas różnych projektów z dziećmi i młodzieżą.

JACEK CIEŚLAK - krytyk teatralny i dziennikarz "Rzeczpospolitej", redaktor "Teatru".

JAROSŁAW CYMERMAN - teatrolog, krytyk, pracuje w Katedrze Współczesnej Literatury i Kultury Polskiej UMCS, zastępca dyrektora ds. programowych Instytutu Teatralnego w Warszawie.

PIOTR DOBROWOLSKI - literaturoznawca, estetyk, teatrolog; pracownik naukowy w Zakładzie Estetyki Literackiej UAM. Krytyk literacki i teatralny, tłumacz, eseista.

MAGDALENA DRAB - aktorka, autorka i reżyserka, obecnie w zespole Teatru Modrzejewskiej w Legnicy. Współzałożycielka Teatru Zamiast w Łodzi. Laureatka Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej za dramat Słabi. Ilustrowany banał teatralny (2017).

ARTUR DUDA - teatrolog, performatyk, profesor UMK, zatrudniony w Instytucie Nauk o Kulturze. Współlider zespołu badawczego Performatyka i Studia nad Przekładem Dramatu. Ostatnio wydał książkę Teatr w Toruniu 1904-1944. Opowieść performatyczna (2020).

TERESA FAZAN - studiowała filozofię i historię sztuki na UW i Freie Universität Berlin. Pracuje niezależnie jako krytyk i przy produkcji wydarzeń artystycznych. Mieszka i studiuje w Wiedniu.

KATARZYNA FLADER-RZESZOWSKA - teatrolożka, profesor UKSW, redaktorka "Teatru". Autorka książek Promieniowanie rapsodyzmu. W kręgu myśli i praktyki teatralnej Mieczysława Kotlarczyka (2008) i Teatr przeciwko śmierci. Kryptoteologia Tadeusza Kantora (2015).

JAN KAROW - krytyk teatralny, kulturoznawca. Pracuje w Akademii Teatralnej w Warszawie.

SZYMON KAZIMIERCZAK - krytyk teatralny, redaktor "Teatru".

MAREK KOCHAN - pisarz, profesor Uniwersytetu SWPS. Autor powieści (m.in. Plac zabaw, 2007; Fakir z Ipi, 2013), zbioru opowiadań (Ballada o dobrym dresiarzu, 2005) oraz wielu dramatów realizowanych w Teatrze Telewizji i Teatrze Polskiego Radia (m.in. Holyfood, Rio, Reduty, Lento rubato).

JACEK KOPCIŃSKI - redaktor naczelny miesięcznika "Teatr". Profesor w IBL PAN, wykładowca UKSW i UW. Ostatnio opublikował tom Wybudzanie. Dramat polski / Interpretacje (2018).

DOROTA KOZIŃSKA - latynistka, krytyk muzyczna i teatralna, tłumaczka, wykładowczyni, wieloletnia redaktorka "Ruchu Muzycznego". Autorka Dobrej pustyni (2012), refleksji o Afganistanie spisanych po kilkumiesięcznej pracy w tym kraju.

ANNA KULIGOWSKA-KORZENIEWSKA - profesor doktor habilitowany, historyczka teatru, wykładowczyni w warszawskiej Akademii Teatralnej, do niedawna związana także z UŁ. Autorka m.in. książki Scena obiecana. Teatr polski w Łodzi 1844-1918 (1995), licznych artykułów naukowych oraz prac z dziejów teatru i dramatu żydowskiego.

JACEK MARCZYŃSKI - krytyk i publicysta muzyczny, stały recenzent "Rzeczpospolitej", publikuje też w "Ruchu Muzycznym" i "Teatrze". Autor Przewodnika operowego (2011), Dziesięciu tańczących kobiet (2016), Twarzy Wotana (2019).

KATARZYNA NIEDURNY - doktorantka na Wydziale Polonistyki UJ, współpracuje z "Didaskaliami" i portalem dwutygodnik.com.

ARTUR PAŁYGA - dramatopisarz, dziennikarz, dramaturg w Teatrze Śląskim w Katowicach. Autor m.in. Żyda, Ojcze nasz i Nieskończonej historii; uhonorowany Gdyńską Nagrodą Dramaturgiczną za tekst W środku słońca gromadzi się popiół (2013).

KAMILA PAPROCKA-JASIŃSKA - doktorantka Instytutu Sztuki PAN, absolwentka Wiedzy o Teatrze warszawskiej Akademii Teatralnej i Stosowanych Nauk Społecznych UW. Pracuje w Instytucie Teatralnym w Warszawie. Publikowała m.in. w "Teatrze", "Scenie" i "Didaskaliach".

KRZYSZTOF PLEŚNIAROWICZ - profesor doktor habilitowany, wykładowca UJ, zajmuje się teorią i historią teatru oraz performatyką. Ostatnio wydał książkę Kantor (2018).

ŁUKASZ RUDZIŃSKI - recenzent i krytyk życia teatralnego i kulturalnego w Trójmieście, w Polsce i za granicą. Współpracuje m.in. z "Teatrem", "Dialogiem", "Ritą Baum", "Sceną", "Teatrem Lalek" i "Mademoiselle".

MACIEJ STROIŃSKI - krytyk teatralny "Przekroju", tłumacz.

KATARZYNA TOKARSKA-STANGRET - redaktorka "Teatru", autorka słownika Kantorowskiego Pokój Wyobraźni (2015).

AGATA TOMASIEWICZ - krytyk teatralna, redaktorka "Teatru".

WIKTOR UHLIG - absolwent kulturoznawstwa i geografii w ramach MISH na UW. Uczestniczył w zajęciach Pracowni Ekologii Teatru na Wydziale "Artes Liberales" UW. Publikował m.in. w "Kontekstach. Polskiej Sztuce Ludowej", "Kulturze Współczesnej" i "Przeglądzie Humanistycznym".

JAROSŁAW ZALESIŃSKI - dyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gdańsku, krytyk, poeta, autor siedmiu książek poetyckich, laureat m.in. Nagrody im. Księdza Janusza Pasierba. (2016).

Instytut Książki z siedzibą w Krakowie, przy ul. Z. Wróblewskiego 6, jako Administrator danych informuje, że Państwa dane osobowe będą przetwarzane wyłączenie w celu realizacji prenumeraty Czasopism Patronackich. W związku z przetwarzaniem, Administrator może podpowierzyć dane osobowe podmiotom zewnętrznym. Przysługuje Państwu prawo dostępu do treści swoich danych, ich poprawiania, cofnięcia zgody na dalsze przetwarzanie, prawo do bycia zapomnianym oraz wniesienia skargi na zasady przetwarzania danych do organu nadzorczego tj. Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Podanie danych jest dobrowolne, lecz niezbędne w celu złożenia zamówienia na prenumeratę. W sprawach związanych z danymi osobowymi można kontaktować się z inspektorem ochrony danych - iod@instytutksiazki.pl.

FORUM

WYDARZYŁO SIĘ

Powołanie dyrektora Starego Teatru

Minister kultury powołał na stanowisko dyrektora Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie reżysera i aktora Waldemara Raźniaka, który zacznie pełnić swoje obowiązki od 7 października. 23 września 2020 - rok przed wygaśnięciem kontraktu - został odwołany Marek Mikos. Powodem miały być wykazane przez audyt "liczne nieprawidłowości organizacyjne oraz pogłębiający się konflikt pomiędzy dyrektorem a zespołem teatru". Piotr Gliński, który wystąpił o zaopiniowanie swojego kandydata, nie zgodził się na Agnieszkę Glińską i Pawła Miśkiewicza, proponowanych przez pracowników krakowskiej sceny. Ostatecznie jednak w wyniku rozmów uzyskał, jak podaje strona gov.pl, pozytywną opinię związków zawodowych, Rady Programowej i zespołu.

Waldemar Raźniak; fot. Mieczysław Włodarski / REPORTER

Malina Prześluga z Gdyńską Nagrodą Dramaturgiczną

Autorka, mająca w swoim dorobku przede wszystkim świetne dramaty i książki dla dzieci, Gdyńską Nagrodę Dramaturgiczną otrzymała za kierowaną do dorosłego odbiorcy sztukę Debil, w której podejmuje temat wykluczenia spowodowanego niepełnosprawnością intelektualną i która, jak czytamy w werdykcie, "z prostej historii o człowieku wykluczonym zmienia się w niepokojącą przypowieść o narodzinach zła". Kapituła Gdyńskiej Nagrody Dramaturgicznej obradowała w składzie: Piotr Dobrowolski, Justyna Jaworska, Jacek Kopciński (przewodniczący), Grzegorz Niziołek, uwzględniając nadesłaną opinię nieobecnego z powodu choroby Jerzego Stuhra.

Malina Prześluga; fot. Roman Jocher

Aktorzy Wybrzeża liderami LX Kaliskich Spotkań Teatralnych

Grand Prix najważniejszego festiwalu sztuki aktorskiej, który we wrześniu odbył się po raz sześćdziesiąty, otrzymało dwoje aktorów Teatru Wybrzeże w Gdańsku - Katarzyna Figura za rolę tytułową w Fedrze w reż. Grzegorza Wiśniewskiego oraz Mirosław Baka za rolę Willy'ego w Śmierci komiwojażera w reż. Radka Stępnia. Ponadto aktorzy Wybrzeża zdobyli pierwszą (Katarzyna Dałek za rolę Arycji w Fedrze), drugą (Anna Kociarz za rolę Lindy w Śmierci komiwojażera) i trzecią (Piotr Biedroń za rolę Biffa w Śmierci komiwojażera) nagrodę aktorską. Figura zwyciężyła też w plebiscycie publiczności, otrzymując tytuł NajBogusławskiego Aktora. W konkursie brało udział jedenaście spektakli.

Fedra; fot. Dominik Werner / Teatr Wybrzeże w Gdańsku

Lech Śliwonik zasłużony dla kultury ludowej

Wśród laureatów tegorocznej, czterdziestej piątej edycji Nagrody im. Oskara Kolberga "Za zasługi dla kultury ludowej" znalazł się profesor Lech Śliwonik - teatrolog, wykładowca warszawskiej Akademii Teatralnej, badacz polskiego teatru amatorskiego i ludowego, inicjator i dokumentalista Sejmików Teatrów Wiejskich.

KADRY

Wojciech Majcherek w Teatrze Dramatycznym

Stanowisko kierownika literackiego w Teatrze Dramatycznym m.st. Warszawy objął Wojciech Majcherek, wieloletni redaktor i sekretarz redakcji naszego pisma (w "Teatrze" pracował od 1990 do 2005 roku), w latach 2005-2020 redaktor TVP Kultura, gdzie przygotował około pięćdziesięciu rejestracji i transmisji teatralnych, recenzent, kurator m.in. Warszawskich Spotkań Teatralnych, autor bloga "Nie tylko o teatrze".

P.o. dyrektora Teatru Osterwy w Lublinie

W efekcie nierozstrzygniętego konkursu na dyrektora lubelskiego Teatru im. Juliusza Osterwy, do końca sierpnia 2021 roku p.o. dyrektora naczelnego i artystycznego został Redbad Klynstra-Komarnicki. Aktor wybrany został przez urząd marszałkowski spoza listy starających się o to stanowisko kandydatów.

Konkurs na dyrektora w Legnicy

Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego zapowiedział ogłoszenie w lutym 2021 konkursu na stanowisko dyrektora Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy, którym od dwudziestu sześciu lat kieruje Jacek Głomb. Obecny dyrektor w maju br. złożył prośbę o przedłużenie umowy na kolejne pięć sezonów, która została odrzucona.

Konkurs w olsztyńskich lalkach

W przyszłym roku Urząd Miasta Olsztyna zamierza ogłosić konkurs na dyrektora Olsztyńskiego Teatru Lalek. Do 31 sierpnia 2021 pozostaje na stanowisku Andrzej Bartnikowski - obecny dyrektor będzie mógł ponownie kandydować.

ODESZLI

Henryk Łapiński - aktor teatralny i filmowy. Od ukończenia w 1956 roku PWSTiF w Łodzi związany z Teatrem Ateneum w Warszawie.

Andrzej Gawroński - aktor warszawskich teatrów Ateneum i Syrena oraz Teatru Polskiego Radia, artysta dubbingowy.

W TOKU

#freeSZFE - rektorzy ws. autonomii uniwersyteckiej

"Podstawą idei uniwersyteckiej jest autonomia, samorządność oraz apolityczność. Wierzymy, że są one gwarantem wolności twórczej, intelektualnej i badawczej. Ingerencja w suwerenność uniwersytecką stoi w całkowitej sprzeczności z tymi wartościami. Tym samym wyrażamy solidarność ze społecznością Uniwersytetu Teatralnego i Sztuk Filmowych w Budapeszcie w jej staraniach o zachowanie dotychczasowego statusu tego miejsca" - czytamy we wspólnym liście podpisanym przez rektora PWSFTviT Milenię Fiedler, dziekana Szkoły Filmowej im. Krzysztofa Kieślowskiego UŚ Krystynę Doktorowicz, rektora Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie Dorotę Segdę oraz rektora Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wojciecha Malajkata w imieniu wspólnoty polskich szkół filmowych oraz akademii teatralnych. W lipcu 2020 roku węgierski parlament przegłosował projekt ustawy, który zmienia strukturę i model pracy Uniwersytetu Teatralnego i Sztuk Filmowych (SZFE), odbiera decyzyjność demokratycznie wybranemu Senatowi w zakresie budżetu, planu rozwoju, wyboru rektora, dziekanów, a nawet opiekunów roku. Funkcje te przejęła powołana przez rząd fundacja, której członkowie zostali wyznaczeni przez państwowych decydentów - w jej składzie nie znalazł się nikt z wykładowców ani studentów uczelni. 31 sierpnia 2020 roku na znak protestu Senat podał się do dymisji, a wykładowcy złożyli rezygnacje, 1 września studenci ogłosili strajk i zabarykadowali się w budynku, aby nie dopuścić do niego przedstawicieli nowych władz.

Protest studentów SZFE, 1.09.2020; fot. Attila Kisbenedek / AFP / East News

Koenig o Rosjanach

"Wśród przyjaciół i studentów przez wiele lat mówiło się o jego mitycznej książce o Meyerholdzie. Nic z tych planów i rozmów nie wyszło. Zamiast tamtej książki jest teraz zbiór tekstów rozproszonych dotychczas po książkach i czasopismach. Koenig napisał jednak dość, by zbudować barwną i spójną opowieści o wczoraj i przedwczoraj teatru rosyjskiego [...]. To bardzo ważna książka. Może nie tylko jako rzecz o historii teatru radzieckiego/rosyjskiego, ale też jako przyczynek do dziejów polskiej inteligencji i jej spojrzenia na Wschód" - pisze Piotr Mitzner o wydanych w serii "Wiedza o teatrze" Rosjanach Jerzego Koeniga.

Okładka i tej drugiej książki z wyborem tekstów Koeniga, pod redakcją Pawła Płoskiego, przedstawia autora zaciągającego się papierosem. To wyraźne nawiązanie stanowi dobry pretekst, by przypomnieć, że pierwsza - Kto ma mieć pomysły? - zainaugurowała w 2014 roku serię naszego miesięcznika "Teatr. Krytycy", w której ukazały się dotychczas tomy recenzji Jolanty Kowalskiej (Spacer po barykadach), Janusza Majcherka (Niedoskładanka) i Jacka Kopcińskiego (Powrót "Dziadów").

Sezon bez Metropolitan Opera

Jedna z głównych scen operowych, nowojorska Metropolitan Opera, jest też jedną z największych - mieści 3 800 widzów i rokrocznie gości setki wykonawców z całego świata. Zdecydowano więc, że ze względów bezpieczeństwa opera wznowi działalność dopiero wtedy, gdy w powszechnym użyciu będzie szczepionka przeciwko koronawirusowi SARS-CoV-2 oraz przestaną obowiązywać restrykcje sanitarne. Met zapowiada swoje otwarcie 27 września 2021, do tego czasu warto śledzić cyfrowe inicjatywy, w tym kontynuację prezentowanego w kinach cyklu "Metropolitan Opera: Live in HD".

Metropolitan Opera; fot. Ajay Suresh / Wikimedia Commons / CC BY 2.0

Premiery Teatru Telewizji

Dyrektor Agencji Kreacji Teatru Kalina Zalewska przybliżyła plany Teatru Telewizji. W ramówce miesięcznej mają pojawiać się dwie premiery oraz dwie powtórki, a program ma dążyć do różnorodności i równowagi między widowiskami historycznym i komediowymi. Spektaklami archiwalnymi przypomniani zostaną zmarli w tym roku Andrzej Strzelecki (Warszawa) i Jerzy Pilch (Narty Ojca Świętego), zaakcentowany zostanie też Rok Tyrmanda (Siedem dalekich rejsów). Jeśli chodzi o premiery, sezon rozpoczął Trójkąt bermudzki Marka Kochana (21 września), w kolejnych tygodniach tego roku wyemitowane zostaną: Halo, halo, tu mówi Warszawa Iwony Rusek, o roli pracowników Polskiego Radia we wrześniu 1939 (5 października); Cud biednych ludzi Mariana Hemara (19 października); Ni z tego, ni z owego, autorski spektakl Macieja Wojtyszki (9 listopada); Badyle na podstawie prozy Różewicza i Marka Gajdzińskiego, o losie starych kobiet-matek (23 listopada); Cena władzy Roberta Miękusa i Sławomira Kopra (14 grudnia).

Sto lat (dla) Teatru Horzycy

Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu świętuje swój sezon stulecia - w 1920 roku w obecności premiera Wincentego Witosa Zemsta Fredry zainaugurowała działalność Państwowego Teatru Dramatycznego. Gmach powstał jednak w 1904 roku i przez szereg lat mieścił scenę niemiecką. O "teatrach polskich i niemieckich, które działały w tym samym budynku zaprojektowanym przez wiedeńską pracownię Helmera i Fellnera, a stojącym dziś przy placu Teatralnym i noszącym imię Wilama Horzycy", opowiada Artur Duda w wydanym niedawno Teatrze w Toruniu 1904-1944. Opowieści performatycznej. Na listopad zapowiedziano zaś jubileuszową książkę Zorganizowany obłęd, której jedna część dotyczyć będzie historii, a druga współczesności Teatru Horzycy.