CHAPTER I

 

Mr Verloc, going out in the morning, left his shop nominally in charge of his brother-in-law. It could be done, because there was very little business at any time, and practically none at all before the evening. Mr Verloc cared but little about his ostensible business. And, moreover, his wife was in charge of his brother-in-law.

The shop was small, and so was the house. It was one of those grimy brick houses which existed in large quantities before the era of reconstruction dawned upon London. The shop was a square box of a place, with the front glazed in small panes. In the daytime the door remained closed; in the evening it stood discreetly but suspiciously ajar.

The window contained photographs of more or less undressed dancing girls; nondescript packages in wrappers like patent medicines; closed yellow paper envelopes, very flimsy, and marked two-and-six in heavy black figures; a few numbers of ancient French comic publications hung across a string as if to dry; a dingy blue china bowl, a casket of black wood, bottles of marking ink, and rubber stamps; a few books, with titles hinting at impropriety; a few apparently old copies of obscure newspapers, badly printed, with titles like The Torch, The Gong-rousing titles. And the two gas jets inside the panes were always turned low, either for economy's sake or for the sake of the customers.

These customers were either very young men, who hung about the window for a time before slipping in suddenly; or men of a more mature age, but looking generally as if they were not in funds. Some of that last kind had the collars of their overcoats turned right up to their moustaches, and traces of mud on the bottom of their nether garments, which had the appearance of being much worn and not very valuable. And the legs inside them did not, as a general rule, seem of much account either. With their hands plunged deep in the side pockets of their coats, they dodged in sideways, one shoulder first, as if afraid to start the bell going.

The bell, hung on the door by means of a curved ribbon of steel, was difficult to circumvent. It was hopelessly cracked; but of an evening, at the slightest provocation, it clattered behind the customer with impudent virulence.

It clattered; and at that signal, through the dusty glass door behind the painted deal counter, Mr Verloc would issue hastily from the parlour at the back. His eyes were naturally heavy; he had an air of having wallowed, fully dressed, all day on an unmade bed. Another man would have felt such an appearance a distinct disadvantage. In a commercial transaction of the retail order much depends on the seller's engaging and amiable aspect. But Mr Verloc knew his business, and remained undisturbed by any sort of ?sthetic doubt about his appearance. With a firm, steady-eyed impudence, which seemed to hold back the threat of some abominable menace, he would proceed to sell over the counter some object looking obviously and scandalously not worth the money which passed in the transaction: a small cardboard box with apparently nothing inside, for instance, or one of those carefully closed yellow flimsy envelopes, or a soiled volume in paper covers with a promising title. Now and then it happened that one of the faded, yellow dancing girls would get sold to an amateur, as though she had been alive and young.

Sometimes it was Mrs Verloc who would appear at the call of the cracked bell. Winnie Verloc was a young woman with a full bust, in a tight bodice, and with broad hips. Her hair was very tidy. Steady-eyed like her husband, she preserved an air of unfathomable indifference behind the rampart of the counter. Then the customer of comparatively tender years would get suddenly disconcerted at having to deal with a woman, and with rage in his heart would proffer a request for a bottle of marking ink, retail value sixpence (price in Verloc's shop one-and-sixpence), which, once outside, he would drop stealthily into the gutter.

The evening visitors-the men with collars turned up and soft hats rammed down-nodded familiarly to Mrs Verloc, and with a muttered greeting, lifted up the flap at the end of the counter in order to pass into the back parlour, which gave access to a passage and to a steep flight of stairs. The door of the shop was the only means of entrance to the house in which Mr Verloc carried on his business of a seller of shady wares, exercised his vocation of a protector of society, and cultivated his domestic virtues. These last were pronounced. He was thoroughly domesticated. Neither his spiritual, nor his mental, nor his physical needs were of the kind to take him much abroad. He found at home the ease of his body and the peace of his conscience, together with Mrs Verloc's wifely attentions and Mrs Verloc's mother's deferential regard.

Winnie's mother was a stout, wheezy woman, with a large brown face. She wore a black wig under a white cap. Her swollen legs rendered her inactive. She considered herself to be of French descent, which might have been true; and after a good many years of married life with a licensed victualler of the more common sort, she provided for the years of widowhood by letting furnished apartments for gentlemen near Vauxhall Bridge Road in a square once of some splendour and still included in the district of Belgravia. This topographical fact was of some advantage in advertising her rooms; but the patrons of the worthy widow were not exactly of the fashionable kind. Such as they were, her daughter Winnie helped to look after them. Traces of the French descent which the widow boasted of were apparent in Winnie too. They were apparent in the extremely neat and artistic arrangement of her glossy dark hair. Winnie had also other charms: her youth; her full, rounded form; her clear complexion; the provocation of her unfathomable reserve, which never went so far as to prevent conversation, carried on on the lodgers' part with animation, and on hers with an equable amiability. It must be that Mr Verloc was susceptible to these fascinations. Mr Verloc was an intermittent patron. He came and went without any very apparent reason. He generally arrived in London (like the influenza) from the Continent, only he arrived unheralded by the Press; and his visitations set in with great severity. He breakfasted in bed, and remained wallowing there with an air of quiet enjoyment till noon every day-and sometimes even to a later hour. But when he went out he seemed to experience a great difficulty in finding his way back to his temporary home in the Belgravian square. He left it late, and returned to it early-as early as three or four in the morning; and on waking up at ten addressed Winnie, bringing in the breakfast tray, with jocular, exhausted civility, in the hoarse, failing tones of a man who had been talking vehemently for many hours together. His prominent, heavy-lidded eyes rolled sideways amorously and languidly, the bedclothes were pulled up to his chin, and his dark smooth moustache covered his thick lips capable of much honeyed banter.

In Winnie's mother's opinion Mr Verloc was a very nice gentleman. From her life's experience gathered in various "business houses" the good woman had taken into her retirement an ideal of gentlemanliness as exhibited by the patrons of private-saloon bars. Mr Verloc approached that ideal; he attained it, in fact.

"Of course, we'll take over your furniture, mother," Winnie had remarked.

The lodging-house was to be given up. It seems it would not answer to carry it on. It would have been too much trouble for Mr Verloc. It would not have been convenient for his other business. What his business was he did not say; but after his engagement to Winnie he took the trouble to get up before noon, and descending the basement stairs, make himself pleasant to Winnie's mother in the breakfast-room downstairs where she had her motionless being. He stroked the cat, poked the fire, had his lunch served to him there. He left its slightly stuffy cosiness with evident reluctance, but, all the same, remained out till the night was far advanced. He never offered to take Winnie to theatres, as such a nice gentleman ought to have done. His evenings were occupied. His work was in a way political, he told Winnie once. She would have, he warned her, to be very nice to his political friends.

And with her straight, unfathomable glance she answered that she would be so, of course.

How much more he told her as to his occupation it was impossible for Winnie's mother to discover. The married couple took her over with the furniture. The mean aspect of the shop surprised her. The change from the Belgravian square to the narrow street in Soho affected her legs adversely. They became of an enormous size. On the other hand, she experienced a complete relief from material cares. Her son-in-law's heavy good nature inspired her with a sense of absolute safety. Her daughter's future was obviously assured, and even as to her son Stevie she need have no anxiety. She had not been able to conceal from herself that he was a terrible encumbrance, that poor Stevie. But in view of Winnie's fondness for her delicate brother, and of Mr Verloc's kind and generous disposition, she felt that the poor boy was pretty safe in this rough world. And in her heart of hearts she was not perhaps displeased that the Verlocs had no children. As that circumstance seemed perfectly indifferent to Mr Verloc, and as Winnie found an object of quasi-maternal affection in her brother, perhaps this was just as well for poor Stevie.

For he was difficult to dispose of, that boy. He was delicate and, in a frail way, good-looking too, except for the vacant droop of his lower lip. Under our excellent system of compulsory education he had learned to read and write, notwithstanding the unfavourable aspect of the lower lip. But as errand-boy he did not turn out a great success. He forgot his messages; he was easily diverted from the straight path of duty by the attractions of stray cats and dogs, which he followed down narrow alleys into unsavoury courts; by the comedies of the streets, which he contemplated open-mouthed, to the detriment of his employer's interests; or by the dramas of fallen horses, whose pathos and violence induced him sometimes to shriek pierceingly in a crowd, which disliked to be disturbed by sounds of distress in its quiet enjoyment of the national spectacle. When led away by a grave and protecting policeman, it would often become apparent that poor Stevie had forgotten his address-at least for a time. A brusque question caused him to stutter to the point of suffocation. When startled by anything perplexing he used to squint horribly. However, he never had any fits (which was encouraging); and before the natural outbursts of impatience on the part of his father he could always, in his childhood's days, run for protection behind the short skirts of his sister Winnie. On the other hand, he might have been suspected of hiding a fund of reckless naughtiness. When he had reached the age of fourteen a friend of his late father, an agent for a foreign preserved milk firm, having given him an opening as office-boy, he was discovered one foggy afternoon, in his chief's absence, busy letting off fireworks on the staircase. He touched off in quick succession a set of fierce rockets, angry catherine wheels, loudly exploding squibs-and the matter might have turned out very serious. An awful panic spread through the whole building. Wild-eyed, choking clerks stampeded through the passages full of smoke, silk hats and elderly business men could be seen rolling independently down the stairs. Stevie did not seem to derive any personal gratification from what he had done. His motives for this stroke of originality were difficult to discover. It was only later on that Winnie obtained from him a misty and confused confession. It seems that two other office-boys in the building had worked upon his feelings by tales of injustice and oppression till they had wrought his compassion to the pitch of that frenzy. But his father's friend, of course, dismissed him summarily as likely to ruin his business. After that altruistic exploit Stevie was put to help wash the dishes in the basement kitchen, and to black the boots of the gentlemen patronising the Belgravian mansion. There was obviously no future in such work. The gentlemen tipped him a shilling now and then. Mr Verloc showed himself the most generous of lodgers. But altogether all that did not amount to much either in the way of gain or prospects; so that when Winnie announced her engagement to Mr Verloc her mother could not help wondering, with a sigh and a glance towards the scullery, what would become of poor Stephen now.

It appeared that Mr Verloc was ready to take him over together with his wife's mother and with the furniture, which was the whole visible fortune of the family. Mr Verloc gathered everything as it came to his broad, good-natured breast. The furniture was disposed to the best advantage all over the house, but Mrs Verloc's mother was confined to two back rooms on the first floor. The luckless Stevie slept in one of them. By this time a growth of thin fluffy hair had come to blur, like a golden mist, the sharp line of his small lower jaw. He helped his sister with blind love and docility in her household duties. Mr Verloc thought that some occupation would be good for him. His spare time he occupied by drawing circles with compass and pencil on a piece of paper. He applied himself to that pastime with great industry, with his elbows spread out and bowed low over the kitchen table. Through the open door of the parlour at the back of the shop Winnie, his sister, glanced at him from time to time with maternal vigilance.

 

I

 

Pan Verloc, wychodząc rano na miasto, zostawił sklep niby to pod opieką szwagra. Mógł sobie na to pozwolić, bo przez cały dzień ruch był niewielki, pod wieczór zaś ustawał prawie zupełnie. A przy tym żona Verloca opiekowała się jego szwagrem. Zresztą pan Verloc niewiele dbał o handel, z którego pozornie się utrzymywał.

Sklep był mały, dom także. Zaliczał się do tych brudnych ceglanych budynków, których istniało mnóstwo, nim era przebudowy zaświtała nad Londynem. Przypominał kwadratowe pudło o froncie oszklonym małymi szybkami. Za dnia drzwi sklepu były zamknięte; wieczorem uchylano ich w sposób dyskretny lecz podejrzany.

Wystawa zawierała fotografie tancerek w strojach mniej lub więcej skąpych, jakieś nieokreślone paczki podobne do leczniczych specyfików, żółte zalepione koperty z cienkiego papieru, oznaczone ceną dwóch i pół szylinga wypisaną wielkimi czarnymi cyframi; w poprzek okna wisiały na sznurku stare francuskie pisma humorystyczne, jakby się suszyły; były tam jeszcze różne inne przedmioty - ciemnoniebieska miska porcelanowa, szkatułka z czarnego drzewa, butelki wiecznego atramentu, stemple gumowe; dalej kilka książek z nagłówkami zatrącającymi pornografią i parę egzemplarzy najwidoczniej starych gazet o lichym druku i nieznanych tytułach, jak Pochodnia, Gong - tytułach-pobudkach. Dwa płomyki gazu na wystawie były zawsze przykręcone, może przez oszczędność a może ze względu na klientów.

Owymi klientami byli albo młodzi chłopcy, którzy ociągali się czas jakiś przed wystawą, nim wśliznęli się nagle do sklepu, albo ludzie w wieku bardziej dojrzałym, nie wyglądający zwykle na zamożnych. Niektórzy mieli kołnierze palt podniesione, tak że sięgały wąsów; spodnie, zbryzgane u dołu błotem, były znoszone i liche. A i nogi tkwiące w tych spodniach przedstawiały się na ogół nieszczególnie. Z rękami wetkniętymi głęboko w kieszenie palt wsuwali się bokiem do sklepu, jakby w obawie aby dzwonek się nie odezwał.

A dzwonek, wiszący u drzwi na wygiętej taśmie stalowej, nie łatwo dawał się podejść. Był pęknięty na amen, ale wieczorem przy najlżejszym poduszczeniu grzechotał za plecami klienta czelnie i jadowicie.

Grzechotał - a na to hasło w brudnych szklanych drzwiach za pomalowaną ladą z drzewa sosnowego stawał pan Verloc, wyłaniając się szybko z pokoju za sklepem. Powieki z natury miał ciężkie; wyglądał jakby się cały dzień tarzał w ubraniu po niezasłanym łóżku. Kto inny na jego miejscu byłby rozumiał że taki wygląd wyraźnie mu szkodzi. W transakcjach detalicznego handlu wiele zależy od ujmującej, miłej powierzchowności kupca. Ale pan Verloc znał swój fach i nie przejmował się brakiem estetyki we własnym wyglądzie. Spoglądał na gościa twardym wzrokiem ze spokojną bezczelnością, niby odpierając z góry możliwość jakiejś ohydnej groźby i zabierał się do sprzedawania poprzez ladę przedmiotów, które najoczywiściej nie były warte żądanej ceny, skandalicznie wysokiej; mogło to być na przykład pudełeczko z tektury wyglądające jakby nic nie zawierało, albo jedna z owych lichych, zalepionych starannie żółtych kopert, albo nieoprawna, wybrudzona książka o tytule obiecującym. Zdarzało się, że któraś z wypłowiałych żółtych tancerek znajdowała nabywcę, jakby była żywa i młoda.

Czasem na wezwanie pękniętego dzwonka ukazywała się pani Verloc. Winnie Verloc była młodą kobietą o szerokich biodrach i wydatnym biuście opiętym w ciasny stanik. Uczesana była bardzo starannie. Oczy miała spokojne podobnie jak mąż i stając za osłoną lady, zachowywała nieprzeniknioną obojętność. Niejeden klient w wieku stosunkowo młodym mieszał się nagle, widząc że ma do czynienia z kobietą; ze wściekłością w sercu prosił o butelkę wiecznego atramentu wartości sześciu pensów (w sklepie Verloca kosztowała półtora szylinga) i znalazłszy się na ulicy, rzucał ją ukradkiem do rynsztoka.

Goście, którzy przychodzili wieczorem - ci w nastawionych kołnierzach i miękkich kapeluszach opuszczonych na oczy - witali panią Verloc poufałym skinieniem głowy; mruknąwszy coś na powitanie, podnosili klapę u końca lady aby przejść do saloniku, skąd korytarz prowadził dalej na strome schody. Drzwi od sklepu były jedynym wejściem do domku, gdzie pan Verloc prowadził swój handel polegający na sprzedaży podejrzanych towarów. Tam też spełniał swe powołanie obrońcy społeczeństwa i uprawiał cnoty domowe. Te ostatnie były wybitne. Pan Verloc lubił bardzo siedzieć w domu. Żadne jego potrzeby - ani duchowe, ani umysłowe, ani fizyczne - nie zmuszały go do przebywania długo na mieście. Miał w domu wygody dla ciała, spokój sumienia, tudzież małżeńską troskliwość żony i pełne szacunku względy teściowej.

Matka Winnie, była to tęga kobieta o wielkiej brunatnej twarzy i sapliwym głosie. Nosiła czarną perukę pod białym czepkiem. Wskutek opuchniętych nóg nie mogła się niczym zajmować. Twierdziła że rodzina jej pochodzi z Francji, co mogło być i prawdą; gdy po wielu latach pożycia umarł jej mąż, właściciel sklepu kolonialnego niższej kategorii, zarabiała na życie odnajmując umeblowane pokoje niedaleko Vauxhall Bridge Road, przy skwerze, który cieszył się dawniej niejakim splendorem i należał jeszcze wciąż do dzielnicy Belgravia. Chociaż ten fakt topograficzny miał znaczenie dodatnie, gdy się ogłaszało o pokojach do wynajęcia, lokatorzy zacnej wdowy nie należeli do ludzi szykownych. Niemniej córka jej, Winnie, pomagała ich obsługiwać. Ślady francuskiego pochodzenia, którymi chełpiła się wdowa, były widoczne i w powierzchowności jej córki; przejawiały się w niezmiernie schludnym i estetycznym upięciu lśniących, czarnych włosów. Winnie miała jeszcze inne uroki - młodość, okrągłe kształty, świeżą cerę i niezmierną, aż wyzywającą powściągliwość, która jednak nigdy nie powstrzymywała jej od rozmowy z lokatorami, prowadzonej przez nich z ożywieniem a przez nią z zawsze równą uprzejmością.

Pan Verloc uległ snać tym ponętom. Nie był lokatorem stałym. Przyjeżdżał i wyjeżdżał bez żadnej wyraźnej przyczyny. Przybywał zwykle (jak influenca) z kontynentu, z tą różnicą że nie był zapowiadany przez prasę. Jego wizytom towarzyszył nastrój wielkiej powagi. Śniadanie jadał w łóżku, gdzie z miną spokojną i zadowoloną wylegiwał się do południa - czasem nawet i dłużej. Ale gdy już raz wyszedł na miasto, zdawało się że ma wielkie trudności w odnalezieniu drogi powrotnej do swego chwilowego mieszkania przy Belgravian Square. Opuszczał je późno i wracał wcześnie - o jakiej trzeciej albo czwartej nad ranem; budził się o dziesiątej, a gdy Winnie przynosiła mu śniadanie, odzywał się do niej z żartobliwą uprzejmością głosem ochrypłym i wyczerpanym, jak człowiek, który mówił z zapałem wiele godzin z rzędu. Zawracał tęsknie i zalotnie wypukłymi oczami o ciężkich powiekach, podciągając kołdrę aż pod brodę; ciemne, gładkie wąsy zakrywały grube jego wargi skłonne do wypowiadania przymilnych żartów.

Matka Winnie była zdania, że pan Verloc jest człowiekiem bardzo przyzwoitym i sympatycznym. Z doświadczenia nabytego w różnych "interesach handlowych", poczciwa kobiecina stworzyła sobie pojęcie o ideale gentlemana na wzór mężczyzn stołujących się w barach. Pan Verloc zbliżał się do tego ideału, a nawet go dosięgał.

- Twoje meble, mamo, zabierzemy naturalnie z sobą - oświadczyła Winnie.

Trzeba było skończyć z wynajmowaniem umeblowanych pokojów. Okazało się że dalsze prowadzenie tego interesu byłoby nie na miejscu. Sprawiłoby panu Verlocowi zbyt wiele kłopotu. Przeszkadzałoby mu w jego drugim zajęciu. Pan Verloc nie wyjawił, na czym polegało to zajęcie, ale po zaręczynach z Winnie zdobywał się na wstawanie z łóżka przed południem i zszedłszy na dół po schodach, zabawiał rozmową matkę Winnie w jadalnym pokoju znajdującym się w suterenie, gdzie wiodła życie pozbawione ruchu. Głaskał kota, poprawiał ogień na kominku, wreszcie jadł drugie śniadanie. Opuszczał z widoczną niechęcią ten przytulny, nieco duszny pokój, ale mimo to wracał dopiero późną nocą. Nigdy nie zapraszał Winnie do teatru, co powinien był uczynić człowiek tak dobrze wychowany. Wieczory miał zawsze zajęte. Raz powiedział, że jego praca jest w pewien sposób związana z polityką. Uprzedził Winnie, iż będzie musiała zachowywać się bardzo uprzejmie względem jego politycznych kolegów. Spojrzała na niego uczciwie niezgłębionymi oczami i odrzekła, że to się samo przez się rozumie.

Co jej mówił ponadto o swym zajęciu, tego matka Winnie przeniknąć nie mogła. Małżonkowie zabrali ją na nowe mieszkanie razem z meblami. Nędzny wygląd sklepu ją zdumiał. Zamiana skweru Belgravii na wąską uliczkę w dzielnicy Soho wpłynęła źle na jej nogi. Spuchły do niemożliwych rozmiarów. Natomiast pozbyła się zupełnie trosk materialnych. Posępna dobroduszność zięcia natchnęła ją poczuciem zupełnego bezpieczeństwa. Przyszłość córki była oczywiście zapewniona, a nawet i o syna, Steviego, staruszka nie potrzebowała się już niepokoić. Musiała przyznać w duchu, że ten biedny Stevie był źródłem strasznych kłopotów. Lecz wziąwszy pod uwagę przywiązanie Winnie do jej słabowitego brata oraz dobrotliwe i hojne usposobienie pana Verloca, matka czuła teraz że jej biedny chłopiec jest wcale bezpieczny na tym burzliwym padole. W gruncie rzeczy może się i nie martwiła iż Verlocowie dzieci nie mają. Zdawało się, że pan Verloc wcale się tym nie trapi, a ponieważ Winnie znalazła w swym bracie przedmiot prawie matczynego przywiązania, więc chyba wszystko to wyjdzie nieborakowi na dobre.

Trudno było wynaleźć chłopcu jakieś zajęcie. Wyglądał na delikatnego i był ładny mimo opuszczonej bezmyślnie dolnej wargi. Dzięki naszemu świetnemu systemowi przymusowego nauczania umiał czytać i pisać, w czym nieszczególny wygląd dolnej wargi mu nie przeszkodził. Lecz pracując jako goniec nie osiągnął powodzenia. Zapominał w jakim celu został wysłany, a z prostej drogi obowiązku sprowadzały go łacno przynęty w postaci zbłąkanych kotów i psów, za którymi snuł się po wąskich uliczkach prowadzących na cuchnące podwórza. Wpatrywał się z otwartymi ustami w sceny uliczne, narażając na szwank interesy swego chlebodawcy; pochłaniały go także dramaty przewróconych koni. Groza i gwałtowność tych scen wyrywały mu niekiedy przenikliwe krzyki, gdy stał wśród tłumu, a tłum nie lubi aby odgłosy bólu przeszkadzały mu w spokojnym rozkoszowaniu się narodowym widowiskiem. Kiedy poważny, opiekuńczy policjant odprowadzał Steviego, okazywało się często że nieborak zapomniał - przynajmniej na pewien czas - gdzie mieszka. Zapytany nagle, zaczynał się jąkać aż do utraty tchu. Kiedy go coś zaskoczyło i zakłopotało, zezował w okropny sposób, ale nie miewał żadnych ataków (co było pocieszające). W dzieciństwie mógł zawsze się schronić za krótką spódniczkę siostry Winnie, uciekając przed naturalnymi wybuchami niecierpliwości ze strony ojca.

Skądinąd można było Steviego podejrzewać, że tai w sobie całe mnóstwo bezczelnych psot. Gdy skończył lat czternaście, przyjaciel jego zmarłego ojca, agent zagranicznej firmy wyrabiającej skondensowane mleko, nastręczył chłopcu sposobność do rozpoczęcia kariery, dając mu w biurze miejsce gońca. Tymczasem w pewne mgliste popołudnie okazało się, że Stevie podczas nieobecności szefa zaczął puszczać fajerwerki na klatce schodowej. Wypuścił jedną po drugiej całą serię wściekłych rakiet, gniewnie wirujących słońc, głośno wybuchających szmermeli - i sprawa mogła wziąć obrót bardzo poważny. Okropny popłoch wybuchł w całym budynku. Krztuszący się urzędnicy o błędnych oczach pędzili korytarzami pełnymi dymu; po schodach toczyły się cylindry, osobno zaś toczyli się interesanci w podeszłym wieku.

Zdawało się, że postępek Steviego nie sprawił mu żadnej przyjemności. Trudno było zrozumieć, co go pobudziło do tego oryginalnego czynu. Dopiero w jakiś czas później Winnie wydobyła z niego mętne i bezładne wyznanie. Okazało się że dwaj gońcy z tego samego domu, drażniąc chłopca opowiadaniem różnych historyj o niesprawiedliwości i wyzysku, doprowadzili w końcu jego współczucie do stanu wrzenia. Oczywiście przyjaciel ojca z miejsca odprawił Steviego, bojąc się aby tego rodzaju wybryki nie zrujnowały przedsiębiorstwa. Po tym altruistycznym czynie używano chłopca do zmywania naczyń w kuchni i do czyszczenia butów panom zajmującym umeblowane pokoje. Taka praca nie miała oczywiście przyszłości. Od czasu do czasu Stevie dostawał od lokatorów po szylingu. Pan Verloc okazał się najhojniejszy. Ale wszystko razem nie wynosiło wiele i nie otwierało pomyślnych perspektyw, więc też gdy Winnie oznajmiła, że pan Verloc jest z nią zaręczony, matka jej spojrzała z westchnieniem w stronę kuchni, zadając sobie pytanie co teraz będzie z biednym Stefanem.

Okazało się, że pan Verloc gotów jest go zabrać razem z teściową i umeblowaniem, które stanowiło cały majątek rodziny. Pan Verloc przygarnął do szerokiej, dobrodusznej piersi wszystko co mu się nasunęło. Meble zostały rozmieszczone możliwie najkorzystniej po całym domu, ale teściowej przydzielono tylko dwa parterowe pokoje od podwórza. W jednym z nich spał biedny Stevie. Rzadki, puszysty zarost przesłaniał już wówczas złotą mgiełką ostre kontury jego cofniętej dolnej szczęki. Pomagał siostrze w gospodarstwie ze ślepą miłością i posłuszeństwem. Pan Verloc uważał, że trochę zajęcia wyjdzie mu na pożytek. Cały swój wolny czas poświęcał Stevie rysowaniu cyrklem i ołówkiem kół na kawałku papieru. Pochylony nisko nad kuchennym stołem, rozstawiał szeroko łokcie, przykładając się z wielką pilnością do tej rozrywki. Przez otwarte drzwi saloniku sąsiadującego ze sklepem Winnie spoglądała nań od czasu do czasu z macierzyńską czujnością.

PRZEDMOWA AUTORA

 

Poczęcie Tajnego agenta: wybór tematu, sposób ujęcia go, cel artystyczny i wszelkie inne pobudki, które mogą skłonić pisarza do wzięcia za pióro - wszystko to, jak mi się zdaje, związane jest z okresem przełomowym mego umysłu i ducha.

Jest faktem niezaprzeczonym, że zacząłem tę książkę wiedziony nagłym porywem i pisałem ją bez przerwy. Kiedy w odpowiednim czasie pojawiła się w druku, krytycy zganili mię za to, że w ogóle ją napisałem. Jedni sądzili mię surowo, inni nade mną ubolewali. Nie mam przed oczami tych recenzyj, ale pamiętam doskonale powtarzający się w nich zarzut - bardzo prosty; pamiętam także swoje zdumienie nad rodzajem tego zarzutu. Wszystko to wydaje mi się teraz zamierzchłą przeszłością! Nie są to jednak czasy bardzo odległe. Muszę stwierdzić, że w roku 1907 miałem jeszcze wiele z pierwotnej swej naiwności. Sądzę teraz, iż nawet ktoś naiwny mógł przewidzieć co nastąpi, a mianowicie to że niektórzy z krytyków wezmą za punkt wyjścia plugawe tło książki i jej moralny brud.

Ten zarzut jest oczywiście poważny. Nie wszyscy go jednak wysunęli. W gruncie rzeczy wygląda to niezbyt ładnie, że pamiętam tak nieliczne zarzuty wśród tylu ocen inteligentnych i życzliwych; mam jednak nadzieję, iż czytelnicy niniejszej przedmowy nie przypiszą tego zranionej miłości własnej lub wrodzonemu popędowi do niewdzięczności. Pozwolę sobie nadmienić, że człek wyrozumiały mógłby przypisać tę wrażliwość na krytyki ujemne wrodzonemu mi skromnemu usposobieniu. A jednak niekoniecznie skromność każe mi wybrać owe zarzuty dla wyjaśnienia mej sprawy. Nie, właściwie nie jest to skromność i nie twierdzę wcale abym się odznaczał skromnością; lecz ci, którzy śledzili moją twórczość, dadzą mi wiarę iż pewne poczucie przyzwoitości, takt, "savoir faire" - czy ja wiem co zresztą - powstrzymałyby mię od wysnucia z ludzkich słów pochwalnego hymnu na własny rachunek. Tak! Wspominam owe krytyki ujemne z zupełnie innej przyczyny. Miałem zawsze skłonność do usprawiedliwiania swych czynów. Nie do ich obrony: do usprawiedliwiania. Nie upieram się że mam słuszność, tylko po prostu tłumaczę, iż na dnie moich porywów nie było ani złośliwych intencyj, ani ukrytej pogardy dla wrodzonej ludziom wrażliwości.

Słabość tego rodzaju można by nazwać niewinną, bo jest niebezpieczna z jednego tylko względu: grozi tym że człowiek może się stać nudziarzem. Świat bowiem nie interesuje się na ogół przyczyną jakiegoś jawnego czynu tylko jego skutkami. Wbrew mylnym pozorom ludzie nie wnikają w cudze pobudki. Lubią to co oczywiste. Wzdragają się przed wyjaśnieniami. A jednak wyjaśnień nie zaprzestanę, jasne jest że mogłem nie napisać tej książki. Nic mnie nie zmuszało do podjęcia takiego właśnie tematu; używam tu słowa temat nie tylko w zastosowaniu do wątku samej opowieści ale i w szerszym pojęciu, obejmującym pewien szczególny przejaw w życiu ludzkości. Przyznaję że mogłem tej książki nie pisać. Lecz myśl stworzenia samej brzydoty jedynie w tym celu aby zgorszyć lub zaskoczyć czytelników zmianą stanowiska - taka myśl nigdy nie postała mi w głowie. Stwierdzam to, spodziewając się że czytelnicy dadzą mi wiarę nie tylko ze względu na zasadnicze rysy mego charakteru, ale również i z tej przyczyny, która dla każdego jest oczywista, że sam sposób ujęcia tematu, że przenikające powieść oburzenie zaprawione litością i wzgardą dowodzi mego oderwania od brudu i plugastwa, tkwiących po prostu w zewnętrznych okolicznościach tła.

Zacząłem Tajnego agenta bezpośrednio po dwuletnim okresie, w czasie którego byłem pochłonięty bez reszty pracą nad Nostromem - powieścią o obcym temacie, o atmosferze obcej, latyńsko-amerykańskiej - tudzież pracą nad ściśle osobistym Zwierciadłem morza. Pierwsza z tych książek jest zapamiętałym wysiłkiem dążącym do stworzenia powieści, która pozostanie chyba na zawsze mym dziełem o największej rozpiętości; druga zaś usiłuje szczerze wydobyć na jaw głęboką moją zażyłość z morzem i wpływy, które urabiały mię niemal przez połowę życia. W tym okresie wspomagała mnie w zgłębianiu prawdy bardzo wielka pobudliwość wyobraźni i uczuć; owa pobudliwość, choć na wskroś szczera i wierna faktom, przyprawiła mię (już po ukończeniu pracy) o wrażenie, że straciwszy cel z oczu, zagubiłem się wśród zetlałych uczuć w świecie innych, niższych wartości.

Nie umiem powiedzieć, czy istotnie pragnąłem wówczas zmiany - zmiany wyobraźni, wizyj i postawy duchowej. Myślę raczej że, choć tego nie czułem, zasadnicza zmiana nastroju już się była we mnie dokonała. Nie pamiętam aby w owym czasie zaszedł jakiś fakt określony. Ukończyłem Zwierciadło morza z pełną świadomością tego, że w każdym wierszu tej książki jestem uczciwy zarówno względem siebie jak względem czytelnika i na jakiś czas oddałem się dość przyjemnemu wypoczynkowi. I wówczas to, kiedy tkwiłem jeszcze w miejscu, że się tak wyrażę i kiedy ani mi się śniło zbaczać z drogi aby szukać czegoś "brzydkiego", nastręczył mi się temat do Tajnego agenta (mam na myśli powieść, nie dramat) w postaci kilku słów wypowiedzianych przez znajomego podczas jakiejś rozmowy o anarchistach, a raczej o działalności anarchistycznej; skąd ta rozmowa wynikła, już sobie dziś nie przypominam.

Pamiętam jednak że mówiłem o zbrodniczej jałowości anarchizmu, o jałowości jego doktryny i wprowadzania jej w czyn, o jałowej umysłowości jego wyznawców; o tym jak nędzną wydaje mi się ta na wpół obłędna poza, podobna do bezczelnego oszustwa żerującego na dotkliwym nieszczęściu i namiętnej łatwowierności rodzaju ludzkiego, który z taką tragiczną skwapliwością dąży zawsze do własnej zguby. Dla tej właśnie przyczyny nie mogłem wybaczyć anarchizmowi jego filozoficznych uroszczeń. Rozmowa zeszła na przykłady z życia i wspomnieliśmy dawną już sprawę zamachu, mającego na celu wysadzenie w powietrze obserwatorium w Greenwich - ów absurd krwawy i tak niepoczytalny, że nie podobna było zgłębić jego przyczyn, czy to rozumując logicznie, czy wszelką logikę odrzucając. Gdyż w obłędnym absurdzie tkwi również specyficzna logika. Lecz nie dało się w żaden sposób pochwycić sensu tego zamachu; pozostał tylko fakt - człowiek rozszarpany na strzępy, przy czym nic nie wskazywało aby wchodziła tu w grę jakaś idea, czy to anarchistyczna czy jakakolwiek inna. Co się zaś tyczy murów obserwatorium, nie ukazało się na nich najlżejsze nawet pęknięcie.

Przypomniałem to wszystko memu znajomemu; milczał przez chwilę a potem rzekł z właściwą sobie obojętnością człowieka, który wie wszystko:

- Ależ ten człowiek był na wpół idiotą. Jego siostra odebrała sobie potem życie.

Były to jedyne słowa jakie zamieniliśmy; oniemiałem na chwilę, zdumiony nieoczekiwaną wiadomością, a mój znajomy zaczął natychmiast mówić o czymś innym. Nie przyszło mi wcale do głowy zapytać później, skąd ma tę informację. Wiem, że wszystkie jego związki ze światem podziemnym polegały co najwyżej na tym, iż może raz w życiu widział z daleka jakiego anarchistę. Ale lubił rozmawiać z najróżniejszymi ludźmi i mógł dowiedzieć się owych rewelacyjnych szczegółów z drugich lub trzecich ust, od zamiatacza ulic, od dymisjonowanego urzędnika policji, od pierwszego lepszego członka klubu, może nawet od ministra spotkanego na publicznym lub prywatnym przyjęciu.

Że owe szczegóły były rewelacyjne, nie miałem co do tego wątpliwości. Czułem się jak człowiek, który wyszedł z lasu na równinę - niewiele tam było widać, ale światła miało się pod dostatkiem. Tak, niewiele było tam widać i mówiąc szczerze, przez długi czas nie usiłowałem nawet nic dostrzec. Pozostało mi tylko wrażenie rozwiązanej zagadki - wrażenie miłe lecz pozbawione twórczych podniet.

Jakoś w tydzień później natknąłem się na książkę, która, o ile wiem, nie zdobyła nigdy rozgłosu; były to dość powierzchowne wspomnienia nadinspektora policji, człowieka widać zdolnego, o nastawieniu wybitnie religijnym. Został urzędnikiem w czasie londyńskich zamachów dynamitowych na początku lat osiemdziesiątych. Książka była wcale interesująca i oczywiście bardzo dyskretna; zapomniałem już teraz co zawierała. Nie przynosiła żadnych rewelacyj; autor prześlizgiwał się w miły sposób po powierzchni zdarzeń i to było wszystko. Nie będę nawet usiłował wyjaśnić, dlaczego mię uderzył niewielki ustęp - około siedmiu wierszy - ustęp, w którym autor (nazywał się chyba Anderson) przytaczał swoją krótką rozmowę w hallu izby gmin z podsekretarzem stanu ministerstwa spraw wewnętrznych, sir Williamem Harcourtem, o ile pamiętam. Podsekretarz stanu był bardzo zirytowany a urzędnik tłumaczył się gęsto. Z trzech zdań, które wymienili, najbardziej mię uderzyło gniewne powiedzenie sir W. Harcourta:

- Wszystko to bardzo pięknie. Ale widać tam u was tajemnica służbowa polega na tym, żeby podsekretarza stanu o niczym nie zawiadamiać.

Słowa te były dość charakterystyczne dla usposobienia Sir Williama Harcourta, lecz same przez się szczególnej wagi nie miały. Jednak musiała być w tym dialogu pewnego rodzaju atmosfera, bo nagle uczułem jakąś podnietę. A potem nastąpiło we mnie coś, co student chemii najlepiej by zrozumiał, gdyby to określić przez analogię jako proces krystalizacji, wywołany przez dodanie drobnej kropli odpowiedniego płynu do probówki zawierającej jakiś bezbarwny roztwór.

Z początku odczułem jakby zmianę duchowego klimatu, zmianę która zmąciła ukojoną mą wyobraźnię; zaczęły przede mną się zjawiać dziwne postacie o konturach zarysowanych wyraźnie lecz trudno uchwytnych; przykuwały moją uwagę - jak kryształy - dziwacznością niespodziewanych kształtów. Zastanowił mię ten objaw, którego już doznawałem w stosunku do Południowej Ameryki - kontynentu o surowym blasku słońca i brutalnych rewolucjach - a także i w stosunku do morza, rozległej przestrzeni słonych wód, zwierciadła uśmiechów i gniewu nieba, reflektora słonecznych blasków. Potem wizja olbrzymiego miasta zjawiła się przede mną, miasta-kolosu o ludności liczniejszej niż ludność niektórych kontynentów; miasta co w swej potędze, stworzonej przez człowieka, nie dba o uśmiechy nieba lub jego gniew i jest okrutnym pożeraczem słonecznego blasku. W tym mieście dość jest miejsca dla każdej opowieści, dość głębi dla każdego uczucia, dość rozmaitości dla wyposażenia każdego tła, dość mroku dla wchłonięcia pięciu milionów ludzi.

Nieodpartą koleją rzeczy stało się owo miasto tłem dla następnego okresu mych dociekliwych rozmyślań. Nieskończone perspektywy odsłoniły się przede mną w różnych kierunkach. Upłyną lata nim znajdę właściwą drogę! Zdawało mi się, że trzeba na to lat!... Zaczęło się we mnie rodzić przekonanie o namiętnej miłości matczynej pani Verloc i rozpaliło się zwolna płomieniem między mną a tłem miasta; zabarwiło je swym ukrytym żarem i nasiąkło w zamian mrocznym kolorytem Londynu. Wreszcie historia Winnie Verloc wystąpiła przede mną w całości od dzieciństwa Winnie aż do końca; nie chwytałem jeszcze właściwych proporcyj, wszystko było jakby na pierwszym planie, ale cały materiał miałem już w ręku. Trwało to około trzech dni.

Niniejsza książka jest właśnie ową historią sprowadzoną do właściwych rozmiarów, a punktem centralnym, dokoła którego oplata się cały wątek, jest okrutny absurd wybuchu w Greenwich Park. Miałem tu zadanie nie powiem ciężkie lecz trudne i pochłaniające. Ale doprowadzić je do końca musiałem. To była konieczność. Wynikiem tej właśnie konieczności są otaczające panią Verloc postacie, związane bezpośrednio lub też pośrednio z tragicznym jej przekonaniem, że "życie nie znosi aby je zanadto zgłębiać". Osobiście wcale o tym nie wątpiłem, iż historia pani Verloc jest prawdziwa, ale musiałem ją wydobyć na jaw z olbrzymiego miasta i uczynić prawdopodobną, przy czym mozoliłem się mniej nad wiarogodnością samej Winnie niż nad wiarogodnością jej otoczenia, mniej nad jej psychologią niż nad jej ludzką treścią. Materiału do odtworzenia tła miałem pod dostatkiem. Musiałem walczyć zawzięcie aby utrzymać w przyzwoitej odległości wspomnienia dawnych swych samotnych przechadzek nocą po Londynie, bo inaczej byłyby się wdarły i przytłoczyły każdą stronę powieści, w miarę jak te strony wyłaniały się jedna za drugą wśród głębokiej powagi mych uczuć i myśli, gdyż nigdy nie byłem bardziej przejęty swoim tematem. W związku z tym pragnę zaznaczyć, że Tajny agent jest książką bardzo szczerą. Nawet cel czysto artystyczny - ujęcie pod kątem ironii tego rodzaju tematu - został powzięty z całą rozwagą, w głębokim przekonaniu że tylko ironiczne podejście do rzeczy umożliwi mi wypowiedzenie wszystkiego co wypowiedzieć pragnąłem ze wzgardą czy też ze współczuciem. Zaliczam to do przyjemności mego literackiego życia, że powziąwszy raz owo postanowienie, zdołałem, jak sądzę, przeprowadzić je aż do końca. Co się zaś tyczy osób, które bezwzględna konieczność sprawy - sprawy pani Verloc - wprowadza na tło Londynu, dały mi one również te drobne przyjemności, co naprawdę są tak wielką pomocą w walce z przygnębiającym zwątpieniem, które prześladuje uporczywie każdy twórczy wysiłek. Na przykład o samym panu Władimirze (nadawał się doskonale do karykatury) wysłuchałem z zadowoleniem opinii pewnego doświadczonego światowca, który, jak mi powtórzono, odezwał się w te słowa:

- Conrad musiał być w kontakcie z tą sferą, a może ma tak niezawodną intuicję, bo pan Władimir jest nie tylko prawdopodobny w szczegółach, lecz zgodny z prawdą w rysach zasadniczych.

Poza tym pewien mój gość z Ameryki opowiadał, jakoby różnego rodzaju emigranci rewolucyjni w New Yorku twierdzili, że Tajny agent jest napisany przez kogoś kto dużo wie o nich. Uznałem to za bardzo wielki komplement, zważywszy że Bogiem a prawdą miałem z nimi styczność jeszcze luźniejszą niż ów wszechwiedzący przyjaciel, który dał mi pierwszy pomysł do Tajnego agenta. Mimo to twierdzę, iż w czasie pisania tej powieści czułem się chwilami skrajnym rewolucjonistą - niekoniecznie bardziej zaciekłym od owych emigrantów z New Yorku, lecz bez wątpienia dążącym do celu z zawziętością, na którą żaden z nich nigdy się nie zdobył. Nie są to z mej strony przechwałki. Po prostu spełniałem to co do mnie należało. W stosunku do swych książek spełniałem zawsze to co do mnie należało - z najgłębszym przejęciem. To oświadczenie również nie jest przechwałką. Nie mógłbym postępować inaczej. Udawanie zanadto by mię nużyło.

Pomysły do niektórych osób z powieści, zarówno tych co są w zgodzie z prawem jak i występnych, pochodzą z różnych źródeł, które czytelnik może tu i ówdzie rozpoznał. Nie są ukryte głęboko. Ale zamiar usprawiedliwienia którejkolwiek z tych postaci jest ode mnie daleki; nawet jeśli chodzi o stosunek moralny przestępców do policji i odwrotnie, pozwolę sobie tylko nadmienić, że mój zasadniczy pogląd na tę sprawę jest łatwy do uzasadnienia.

Dwanaście lat, które upłynęły od wydania książki, nie zmieniły w niczym mych zapatrywań. Nie żałuję żem ją napisał. W ostatnich czasach okoliczności - nie mające nic wspólnego z zasadniczą treścią niniejszej przedmowy - zmusiły mię do odarcia powieści z jej literackich szat pogardy i oburzenia, szat w które przed laty ubrałem ją gwoli przyzwoitości z tak wielkim trudem. Byłem zmuszony - że tak powiem - spojrzeć na jej nagi szkielet; wyznam iż jest przerażający. Mimo to jednak twierdzę, że opowiadając dzieje Winnie Verloc aż do anarchistycznego ich kresu, opisując zupełne jej osamotnienie, obłęd i rozpacz tak jak to uczyniłem, nie miałem zamiaru znęcać się bez powodu nad uczuciami ludzkości.

1920

J. C.

 

CHAPTER II

 

Such was the house, the household, and the business Mr Verloc left behind him on his way westward at the hour of half-past ten in the morning. It was unusually early for him; his whole person exhaled the charm of almost dewy freshness; he wore his blue cloth overcoat unbuttoned; his boots were shiny; his cheeks, freshly shaven, had a sort of gloss; and even his heavy-lidded eyes, refreshed by a night of peaceful slumber, sent out glances of comparative alertness. Through the park railings these glances beheld men and women riding in the Row, couples cantering past harmoniously, others advancing sedately at a walk, loitering groups of three or four, solitary horsemen looking unsociable, and solitary women followed at a long distance by a groom with a cockade to his hat and a leather belt over his tight-fitting coat. Carriages went bowling by, mostly two-horse broughams, with here and there a victoria with the skin of some wild beast inside and a woman's face and hat emerging above the folded hood. And a peculiarly London sun-against which nothing could be said except that it looked bloodshot-glorified all this by its stare. It hung at a moderate elevation above Hyde Park Corner with an air of punctual and benign vigilance. The very pavement under Mr Verloc's feet had an old-gold tinge in that diffused light, in which neither wall, nor tree, nor beast, nor man cast a shadow. Mr Verloc was going westward through a town without shadows in an atmosphere of powdered old gold. There were red, coppery gleams on the roofs of houses, on the corners of walls, on the panels of carriages, on the very coats of the horses, and on the broad back of Mr Verloc's overcoat, where they produced a dull effect of rustiness. But Mr Verloc was not in the least conscious of having got rusty. He surveyed through the park railings the evidences of the town's opulence and luxury with an approving eye. All these people had to be protected. Protection is the first necessity of opulence and luxury. They had to be protected; and their horses, carriages, houses, servants had to be protected; and the source of their wealth had to be protected in the heart of the city and the heart of the country; the whole social order favourable to their hygienic idleness had to be protected against the shallow enviousness of unhygienic labour. It had to-and Mr Verloc would have rubbed his hands with satisfaction had he not been constitutionally averse from every superfluous exertion. His idleness was not hygienic, but it suited him very well. He was in a manner devoted to it with a sort of inert fanaticism, or perhaps rather with a fanatical inertness. Born of industrious parents for a life of toil, he had embraced indolence from an impulse as profound as inexplicable and as imperious as the impulse which directs a man's preference for one particular woman in a given thousand. He was too lazy even for a mere demagogue, for a workman orator, for a leader of labour. It was too much trouble. He required a more perfect form of ease; or it might have been that he was the victim of a philosophical unbelief in the effectiveness of every human effort. Such a form of indolence requires, implies, a certain amount of intelligence. Mr Verloc was not devoid of intelligence-and at the notion of a menaced social order he would perhaps have winked to himself if there had not been an effort to make in that sign of scepticism. His big, prominent eyes were not well adapted to winking. They were rather of the sort that closes solemnly in slumber with majestic effect.

Undemonstrative and burly in a fat-pig style, Mr Verloc, without either rubbing his hands with satisfaction or winking sceptically at his thoughts, proceeded on his way. He trod the pavement heavily with his shiny boots, and his general get-up was that of a well-to-do mechanic in business for himself. He might have been anything from a picture-frame maker to a lock-smith; an employer of labour in a small way. But there was also about him an indescribable air which no mechanic could have acquired in the practice of his handicraft however dishonestly exercised: the air common to men who live on the vices, the follies, or the baser fears of mankind; the air of moral nihilism common to keepers of gambling hells and disorderly houses; to private detectives and inquiry agents; to drink sellers and, I should say, to the sellers of invigorating electric belts and to the inventors of patent medicines. But of that last I am not sure, not having carried my investigations so far into the depths. For all I know, the expression of these last may be perfectly diabolic. I shouldn't be surprised. What I want to affirm is that Mr Verloc's expression was by no means diabolic.

Before reaching Knightsbridge, Mr Verloc took a turn to the left out of the busy main thoroughfare, uproarious with the traffic of swaying omnibuses and trotting vans, in the almost silent, swift flow of hansoms. Under his hat, worn with a slight backward tilt, his hair had been carefully brushed into respectful sleekness; for his business was with an Embassy. And Mr Verloc, steady like a rock-a soft kind of rock-marched now along a street which could with every propriety be described as private. In its breadth, emptiness, and extent it had the majesty of inorganic nature, of matter that never dies. The only reminder of mortality was a doctor's brougham arrested in august solitude close to the curbstone. The polished knockers of the doors gleamed as far as the eye could reach, the clean windows shone with a dark opaque lustre. And all was still. But a milk cart rattled noisily across the distant perspective; a butcher boy, driving with the noble recklessness of a charioteer at Olympic Games, dashed round the corner sitting high above a pair of red wheels. A guilty-looking cat issuing from under the stones ran for a while in front of Mr Verloc, then dived into another basement; and a thick police constable, looking a stranger to every emotion, as if he too were part of inorganic nature, surging apparently out of a lamp-post, took not the slightest notice of Mr Verloc. With a turn to the left Mr Verloc pursued his way along a narrow street by the side of a yellow wall which, for some inscrutable reason, had No. 1 Chesham Square written on it in black letters. Chesham Square was at least sixty yards away, and Mr Verloc, cosmopolitan enough not to be deceived by London's topographical mysteries, held on steadily, without a sign of surprise or indignation. At last, with business-like persistency, he reached the Square, and made diagonally for the number 10. This belonged to an imposing carriage gate in a high, clean wall between two houses, of which one rationally enough bore the number 9 and the other was numbered 37; but the fact that this last belonged to Porthill Street, a street well known in the neighbourhood, was proclaimed by an inscription placed above the ground-floor windows by whatever highly efficient authority is charged with the duty of keeping track of London's strayed houses. Why powers are not asked of Parliament (a short act would do) for compelling those edifices to return where they belong is one of the mysteries of municipal administration. Mr Verloc did not trouble his head about it, his mission in life being the protection of the social mechanism, not its perfectionment or even its criticism.

It was so early that the porter of the Embassy issued hurriedly out of his lodge still struggling with the left sleeve of his livery coat. His waistcoat was red, and he wore knee-breeches, but his aspect was flustered. Mr Verloc, aware of the rush on his flank, drove it off by simply holding out an envelope stamped with the arms of the Embassy, and passed on. He produced the same talisman also to the footman who opened the door, and stood back to let him enter the hall.

A clear fire burned in a tall fireplace, and an elderly man standing with his back to it, in evening dress and with a chain round his neck, glanced up from the newspaper he was holding spread out in both hands before his calm and severe face. He didn't move; but another lackey, in brown trousers and claw-hammer coat edged with thin yellow cord, approaching Mr Verloc listened to the murmur of his name, and turning round on his heel in silence, began to walk, without looking back once. Mr Verloc, thus led along a ground-floor passage to the left of the great carpeted staircase, was suddenly motioned to enter a quite small room furnished with a heavy writing-table and a few chairs. The servant shut the door, and Mr Verloc remained alone. He did not take a seat. With his hat and stick held in one hand he glanced about, passing his other podgy hand over his uncovered sleek head.

Another door opened noiselessly, and Mr Verloc immobilising his glance in that direction saw at first only black clothes, the bald top of a head, and a drooping dark grey whisker on each side of a pair of wrinkled hands. The person who had entered was holding a batch of papers before his eyes and walked up to the table with a rather mincing step, turning the papers over the while. Privy Councillor Wurmt, Chancelier d'Ambassade, was rather short-sighted. This meritorious official laying the papers on the table, disclosed a face of pasty complexion and of melancholy ugliness surrounded by a lot of fine, long dark grey hairs, barred heavily by thick and bushy eyebrows. He put on a black-framed pince-nez upon a blunt and shapeless nose, and seemed struck by Mr Verloc's appearance. Under the enormous eyebrows his weak eyes blinked pathetically through the glasses.

He made no sign of greeting; neither did Mr Verloc, who certainly knew his place; but a subtle change about the general outlines of his shoulders and back suggested a slight bending of Mr Verloc's spine under the vast surface of his overcoat. The effect was of unobtrusive deference.

"I have here some of your reports," said the bureaucrat in an unexpectedly soft and weary voice, and pressing the tip of his forefinger on the papers with force. He paused; and Mr Verloc, who had recognised his own handwriting very well, waited in an almost breathless silence. "We are not very satisfied with the attitude of the police here," the other continued, with every appearance of mental fatigue.

The shoulders of Mr Verloc, without actually moving, suggested a shrug. And for the first time since he left his home that morning his lips opened.

"Every country has its police," he said philosophically. But as the official of the Embassy went on blinking at him steadily he felt constrained to add: "Allow me to observe that I have no means of action upon the police here."

"What is desired," said the man of papers, "is the occurrence of something definite which should stimulate their vigilance. That is within your province-is it not so?"

Mr Verloc made no answer except by a sigh, which escaped him involuntarily, for instantly he tried to give his face a cheerful expression. The official blinked doubtfully, as if affected by the dim light of the room. He repeated vaguely.

"The vigilance of the police-and the severity of the magistrates. The general leniency of the judicial procedure here, and the utter absence of all repressive measures, are a scandal to Europe. What is wished for just now is the accentuation of the unrest-of the fermentation which undoubtedly exists-"

"Undoubtedly, undoubtedly," broke in Mr Verloc in a deep deferential bass of an oratorical quality, so utterly different from the tone in which he had spoken before that his interlocutor remained profoundly surprised. "It exists to a dangerous degree. My reports for the last twelve months make it sufficiently clear."

"Your reports for the last twelve months," State Councillor Wurmt began in his gentle and dispassionate tone, "have been read by me. I failed to discover why you wrote them at all."

A sad silence reigned for a time. Mr Verloc seemed to have swallowed his tongue, and the other gazed at the papers on the table fixedly. At last he gave them a slight push.

"The state of affairs you expose there is assumed to exist as the first condition of your employment. What is required at present is not writing, but the bringing to light of a distinct, significant fact-I would almost say of an alarming fact."

"I need not say that all my endeavours shall be directed to that end," Mr Verloc said, with convinced modulations in his conversational husky tone. But the sense of being blinked at watchfully behind the blind glitter of these eye-glasses on the other side of the table disconcerted him. He stopped short with a gesture of absolute devotion. The useful, hard-working, if obscure member of the Embassy had an air of being impressed by some newly-born thought.

"You are very corpulent," he said.

This observation, really of a psychological nature, and advanced with the modest hesitation of an officeman more familiar with ink and paper than with the requirements of active life, stung Mr Verloc in the manner of a rude personal remark. He stepped back a pace.

"Eh? What were you pleased to say?" he exclaimed, with husky resentment.

The Chancelier d'Ambassade entrusted with the conduct of this interview seemed to find it too much for him.

"I think," he said, "that you had better see Mr Vladimir. Yes, decidedly I think you ought to see Mr Vladimir. Be good enough to wait here," he added, and went out with mincing steps.

At once Mr Verloc passed his hand over his hair. A slight perspiration had broken out on his forehead. He let the air escape from his pursed-up lips like a man blowing at a spoonful of hot soup. But when the servant in brown appeared at the door silently, Mr Verloc had not moved an inch from the place he had occupied throughout the interview. He had remained motionless, as if feeling himself surrounded by pitfalls.

He walked along a passage lighted by a lonely gas-jet, then up a flight of winding stairs, and through a glazed and cheerful corridor on the first floor. The footman threw open a door, and stood aside. The feet of Mr Verloc felt a thick carpet. The room was large, with three windows; and a young man with a shaven, big face, sitting in a roomy arm-chair before a vast mahogany writing-table, said in French to the Chancelier d'Ambassade, who was going out with the papers in his hand:

"You are quite right, mon cher. He's fat-the animal."

Mr Vladimir, First Secretary, had a drawing-room reputation as an agreeable and entertaining man. He was something of a favourite in society. His wit consisted in discovering droll connections between incongruous ideas; and when talking in that strain he sat well forward of his seat, with his left hand raised, as if exhibiting his funny demonstrations between the thumb and forefinger, while his round and clean-shaven face wore an expression of merry perplexity.

But there was no trace of merriment or perplexity in the way he looked at Mr Verloc. Lying far back in the deep arm-chair, with squarely spread elbows, and throwing one leg over a thick knee, he had with his smooth and rosy countenance the air of a preternaturally thriving baby that will not stand nonsense from anybody.

"You understand French, I suppose?" he said.

Mr Verloc stated huskily that he did. His whole vast bulk had a forward inclination. He stood on the carpet in the middle of the room, clutching his hat and stick in one hand; the other hung lifelessly by his side. He muttered unobtrusively somewhere deep down in his throat something about having done his military service in the French artillery. At once, with contemptuous perversity, Mr Vladimir changed the language, and began to speak idiomatic English without the slightest trace of a foreign accent.

"Ah! Yes. Of course. Let's see. How much did you get for obtaining the design of the improved breech-block of their new field-gun?"

"Five years' rigorous confinement in a fortress," Mr Verloc answered unexpectedly, but without any sign of feeling.

"You got off easily," was Mr Vladimir's comment. "And, anyhow, it served you right for letting yourself get caught. What made you go in for that sort of thing-eh?"

Mr Verloc's husky conversational voice was heard speaking of youth, of a fatal infatuation for an unworthy-

"Aha! Cherchez la femme," Mr Vladimir deigned to interrupt, unbending, but without affability; there was, on the contrary, a touch of grimness in his condescension. "How long have you been employed by the Embassy here?" he asked.

"Ever since the time of the late Baron Stott-Wartenheim," Mr Verloc answered in subdued tones, and protruding his lips sadly, in sign of sorrow for the deceased diplomat. The First Secretary observed this play of physiognomy steadily.

"Ah! ever since. Well! What have you got to say for yourself?" he asked sharply.

Mr Verloc answered with some surprise that he was not aware of having anything special to say. He had been summoned by a letter-And he plunged his hand busily into the side pocket of his overcoat, but before the mocking, cynical watchfulness of Mr Vladimir, concluded to leave it there.

"Bah!" said that latter. "What do you mean by getting out of condition like this? You haven't got even the physique of your profession. You-a member of a starving proletariat-never! You-a desperate socialist or anarchist-which is it?"

"Anarchist," stated Mr Verloc in a deadened tone.

"Bosh!" went on Mr Vladimir, without raising his voice. "You startled old Wurmt himself. You wouldn't deceive an idiot. They all are that by-the-by, but you seem to me simply impossible. So you began your connection with us by stealing the French gun designs. And you got yourself caught. That must have been very disagreeable to our Government. You don't seem to be very smart."

Mr Verloc tried to exculpate himself huskily.

"As I've had occasion to observe before, a fatal infatuation for an unworthy-"

Mr Vladimir raised a large white, plump hand. "Ah, yes. The unlucky attachment-of your youth. She got hold of the money, and then sold you to the police-eh?"

The doleful change in Mr Verloc's physiognomy, the momentary drooping of his whole person, confessed that such was the regrettable case. Mr Vladimir's hand clasped the ankle reposing on his knee. The sock was of dark blue silk.

"You see, that was not very clever of you. Perhaps you are too susceptible."

Mr Verloc intimated in a throaty, veiled murmur that he was no longer young.

"Oh! That's a failing which age does not cure," Mr Vladimir remarked, with sinister familiarity. "But no! You are too fat for that. You could not have come to look like this if you had been at all susceptible. I'll tell you what I think is the matter: you are a lazy fellow. How long have you been drawing pay from this Embassy?"

"Eleven years," was the answer, after a moment of sulky hesitation. "I've been charged with several missions to London while His Excellency Baron Stott-Wartenheim was still Ambassador in Paris. Then by his Excellency's instructions I settled down in London. I am English."

"You are! Are you? Eh?"

"A natural-born British subject," Mr Verloc said stolidly. "But my father was French, and so-"

"Never mind explaining," interrupted the other. "I daresay you could have been legally a Marshal of France and a Member of Parliament in England-and then, indeed, you would have been of some use to our Embassy."

This flight of fancy provoked something like a faint smile on Mr Verloc's face. Mr Vladimir retained an imperturbable gravity.

"But, as I've said, you are a lazy fellow; you don't use your opportunities. In the time of Baron Stott-Wartenheim we had a lot of soft-headed people running this Embassy. They caused fellows of your sort to form a false conception of the nature of a secret service fund. It is my business to correct this misapprehension by telling you what the secret service is not. It is not a philanthropic institution. I've had you called here on purpose to tell you this."

Mr Vladimir observed the forced expression of bewilderment on Verloc's face, and smiled sarcastically.

"I see that you understand me perfectly. I daresay you are intelligent enough for your work. What we want now is activity-activity."

On repeating this last word Mr Vladimir laid a long white forefinger on the edge of the desk. Every trace of huskiness disappeared from Verloc's voice. The nape of his gross neck became crimson above the velvet collar of his overcoat. His lips quivered before they came widely open.

"If you'll only be good enough to look up my record," he boomed out in his great, clear oratorical bass, "you'll see I gave a warning only three months ago, on the occasion of the Grand Duke Romuald's visit to Paris, which was telegraphed from here to the French police, and-"

"Tut, tut!" broke out Mr Vladimir, with a frowning grimace. "The French police had no use for your warning. Don't roar like this. What the devil do you mean?"

With a note of proud humility Mr Verloc apologised for forgetting himself. His voice,-famous for years at open-air meetings and at workmen's assemblies in large halls, had contributed, he said, to his reputation of a good and trustworthy comrade. It was, therefore, a part of his usefulness. It had inspired confidence in his principles. "I was always put up to speak by the leaders at a critical moment," Mr Verloc declared, with obvious satisfaction. There was no uproar above which he could not make himself heard, he added; and suddenly he made a demonstration.

"Allow me," he said. With lowered forehead, without looking up, swiftly and ponderously he crossed the room to one of the French windows. As if giving way to an uncontrollable impulse, he opened it a little. Mr Vladimir, jumping up amazed from the depths of the arm-chair, looked over his shoulder; and below, across the courtyard of the Embassy, well beyond the open gate, could be seen the broad back of a policeman watching idly the gorgeous perambulator of a wealthy baby being wheeled in state across the Square.

"Constable!" said Mr Verloc, with no more effort than if he were whispering; and Mr Vladimir burst into a laugh on seeing the policeman spin round as if prodded by a sharp instrument. Mr Verloc shut the window quietly, and returned to the middle of the room.

"With a voice like that," he said, putting on the husky conversational pedal, "I was naturally trusted. And I knew what to say, too."

Mr Vladimir, arranging his cravat, observed him in the glass over the mantelpiece.

"I daresay you have the social revolutionary jargon by heart well enough," he said contemptuously. "Vox et. . . You haven't ever studied Latin-have you?"

"No," growled Mr Verloc. "You did not expect me to know it. I belong to the million. Who knows Latin? Only a few hundred imbeciles who aren't fit to take care of themselves."

For some thirty seconds longer Mr Vladimir studied in the mirror the fleshy profile, the gross bulk, of the man behind him. And at the same time he had the advantage of seeing his own face, clean-shaved and round, rosy about the gills, and with the thin sensitive lips formed exactly for the utterance of those delicate witticisms which had made him such a favourite in the very highest society. Then he turned, and advanced into the room with such determination that the very ends of his quaintly old-fashioned bow necktie seemed to bristle with unspeakable menaces. The movement was so swift and fierce that Mr Verloc, casting an oblique glance, quailed inwardly.

"Aha! You dare be impudent," Mr Vladimir began, with an amazingly guttural intonation not only utterly un-English, but absolutely un-European, and startling even to Mr Verloc's experience of cosmopolitan slums. "You dare! Well, I am going to speak plain English to you. Voice won't do. We have no use for your voice. We don't want a voice. We want facts-startling facts-damn you," he added, with a sort of ferocious discretion, right into Mr Verloc's face.

"Don't you try to come over me with your Hyperborean manners," Mr Verloc defended himself huskily, looking at the carpet. At this his interlocutor, smiling mockingly above the bristling bow of his necktie, switched the conversation into French.

"You give yourself for an 'agent provocateur.' The proper business of an 'agent provocateur' is to provoke. As far as I can judge from your record kept here, you have done nothing to earn your money for the last three years."

"Nothing!" exclaimed Verloc, stirring not a limb, and not raising his eyes, but with the note of sincere feeling in his tone. "I have several times prevented what might have been-"

"There is a proverb in this country which says prevention is better than cure," interrupted Mr Vladimir, throwing himself into the arm-chair. "It is stupid in a general way. There is no end to prevention. But it is characteristic. They dislike finality in this country. Don't you be too English. And in this particular instance, don't be absurd. The evil is already here. We don't want prevention-we want cure."

He paused, turned to the desk, and turning over some papers lying there, spoke in a changed business-like tone, without looking at Mr Verloc.

"You know, of course, of the International Conference assembled in Milan?"

Mr Verloc intimated hoarsely that he was in the habit of reading the daily papers. To a further question his answer was that, of course, he understood what he read. At this Mr Vladimir, smiling faintly at the documents he was still scanning one after another, murmured "As long as it is not written in Latin, I suppose."

"Or Chinese," added Mr Verloc stolidly.

"H'm. Some of your revolutionary friends' effusions are written in a charabia every bit as incomprehensible as Chinese-" Mr Vladimir let fall disdainfully a grey sheet of printed matter. "What are all these leaflets headed F. P., with a hammer, pen, and torch crossed? What does it mean, this F. P.?" Mr Verloc approached the imposing writing-table.

"The Future of the Proletariat. It's a society," he explained, standing ponderously by the side of the arm-chair, "not anarchist in principle, but open to all shades of revolutionary opinion."

"Are you in it?"

"One of the Vice-Presidents," Mr Verloc breathed out heavily; and the First Secretary of the Embassy raised his head to look at him.

"Then you ought to be ashamed of yourself," he said incisively. "Isn't your society capable of anything else but printing this prophetic bosh in blunt type on this filthy paper eh? Why don't you do something? Look here. I've this matter in hand now, and I tell you plainly that you will have to earn your money. The good old Stott-Wartenheim times are over. No work, no pay."

Mr Verloc felt a queer sensation of faintness in his stout legs. He stepped back one pace, and blew his nose loudly.

He was, in truth, startled and alarmed. The rusty London sunshine struggling clear of the London mist shed a lukewarm brightness into the First Secretary's private room; and in the silence Mr Verloc heard against a window-pane the faint buzzing of a fly-his first fly of the year-heralding better than any number of swallows the approach of spring. The useless fussing of that tiny energetic organism affected unpleasantly this big man threatened in his indolence.

In the pause Mr Vladimir formulated in his mind a series of disparaging remarks concerning Mr Verloc's face and figure. The fellow was unexpectedly vulgar, heavy, and impudently unintelligent. He looked uncommonly like a master plumber come to present his bill. The First Secretary of the Embassy, from his occasional excursions into the field of American humour, had formed a special notion of that class of mechanic as the embodiment of fraudulent laziness and incompetency.

This was then the famous and trusty secret agent, so secret that he was never designated otherwise but by the symbol [delta] in the late Baron Stott-Wartenheim's official, semi-official, and confidential correspondence; the celebrated agent [delta], whose warnings had the power to change the schemes and the dates of royal, imperial, grand ducal journeys, and sometimes caused them to be put off altogether! This fellow! And Mr Vladimir indulged mentally in an enormous and derisive fit of merriment, partly at his own astonishment, which he judged naive, but mostly at the expense of the universally regretted Baron Stott-Wartenheim. His late Excellency, whom the august favour of his Imperial master had imposed as Ambassador upon several reluctant Ministers of Foreign Affairs, had enjoyed in his lifetime a fame for an owlish, pessimistic gullibility. His Excellency had the social revolution on the brain. He imagined himself to be a diplomatist set apart by a special dispensation to watch the end of diplomacy, and pretty nearly the end of the world, in a horrid democratic upheaval. His prophetic and doleful despatches had been for years the joke of Foreign Offices. He was said to have exclaimed on his deathbed (visited by his Imperial friend and master): "Unhappy Europe! Thou shalt perish by the moral insanity of thy children!" He was fated to be the victim of the first humbugging rascal that came along, thought Mr Vladimir, smiling vaguely at Mr Verloc.

"You ought to venerate the memory of Baron Stott-Wartenheim," he exclaimed suddenly.

The lowered physiognomy of Mr Verloc expressed a sombre and weary annoyance.

"Permit me to observe to you," he said, "that I came here because I was summoned by a peremptory letter. I have been here only twice before in the last eleven years, and certainly never at eleven in the morning. It isn't very wise to call me up like this. There is just a chance of being seen. And that would be no joke for me."

Mr Vladimir shrugged his shoulders.

"It would destroy my usefulness," continued the other hotly.

"That's your affair," murmured Mr Vladimir, with soft brutality. "When you cease to be useful you shall cease to be employed. Yes. Right off. Cut short. You shall-" Mr Vladimir, frowning, paused, at a loss for a sufficiently idiomatic expression, and instantly brightened up, with a grin of beautifully white teeth. "You shall be chucked," he brought out ferociously.

Once more Mr Verloc had to react with all the force of his will against that sensation of faintness running down one's legs which once upon a time had inspired some poor devil with the felicitous expression: "My heart went down into my boots." Mr Verloc, aware of the sensation, raised his head bravely.

Mr Vladimir bore the look of heavy inquiry with perfect serenity.

"What we want is to administer a tonic to the Conference in Milan," he said airily. "Its deliberations upon international action for the suppression of political crime don't seem to get anywhere. England lags. This country is absurd with its sentimental regard for individual liberty. It's intolerable to think that all your friends have got only to come over to-"

"In that way I have them all under my eye," Mr Verloc interrupted huskily.

"It would be much more to the point to have them all under lock and key. England must be brought into line. The imbecile bourgeoisie of this country make themselves the accomplices of the very people whose aim is to drive them out of their houses to starve in ditches. And they have the political power still, if they only had the sense to use it for their preservation. I suppose you agree that the middle classes are stupid?"

Mr Verloc agreed hoarsely.

"They are."

"They have no imagination. They are blinded by an idiotic vanity. What they want just now is a jolly good scare. This is the psychological moment to set your friends to work. I have had you called here to develop to you my idea."

And Mr Vladimir developed his idea from on high, with scorn and condescension, displaying at the same time an amount of ignorance as to the real aims, thoughts, and methods of the revolutionary world which filled the silent Mr Verloc with inward consternation. He confounded causes with effects more than was excusable; the most distinguished propagandists with impulsive bomb throwers; assumed organisation where in the nature of things it could not exist; spoke of the social revolutionary party one moment as of a perfectly disciplined army, where the word of chiefs was supreme, and at another as if it had been the loosest association of desperate brigands that ever camped in a mountain gorge. Once Mr Verloc had opened his mouth for a protest, but the raising of a shapely, large white hand arrested him. Very soon he became too appalled to even try to protest. He listened in a stillness of dread which resembled the immobility of profound attention.

"A series of outrages," Mr Vladimir continued calmly, "executed here in this country; not only planned here-that would not do-they would not mind. Your friends could set half the Continent on fire without influencing the public opinion here in favour of a universal repressive legislation. They will not look outside their backyard here."

Mr Verloc cleared his throat, but his heart failed him, and he said nothing.

"These outrages need not be especially sanguinary," Mr Vladimir went on, as if delivering a scientific lecture, "but they must be sufficiently startling-effective. Let them be directed against buildings, for instance. What is the fetish of the hour that all the bourgeoisie recognise-eh, Mr Verloc?"

Mr Verloc opened his hands and shrugged his shoulders slightly.

"You are too lazy to think," was Mr Vladimir's comment upon that gesture. "Pay attention to what I say. The fetish of to-day is neither royalty nor religion. Therefore the palace and the church should be left alone. You understand what I mean, Mr Verloc?"

The dismay and the scorn of Mr Verloc found vent in an attempt at levity.

"Perfectly. But what of the Embassies? A series of attacks on the various Embassies," he began; but he could not withstand the cold, watchful stare of the First Secretary.

"You can be facetious, I see," the latter observed carelessly. "That's all right. It may enliven your oratory at socialistic congresses. But this room is no place for it. It would be infinitely safer for you to follow carefully what I am saying. As you are being called upon to furnish facts instead of cock-and-bull stories, you had better try to make your profit off what I am taking the trouble to explain to you. The sacrosanct fetish of to-day is science. Why don't you get some of your friends to go for that wooden-faced panjandrum-eh? Is it not part of these institutions which must be swept away before the F. P. comes along?"

Mr Verloc said nothing. He was afraid to open his lips lest a groan should escape him.

"This is what you should try for. An attempt upon a crowned head or on a president is sensational enough in a way, but not so much as it used to be. It has entered into the general conception of the existence of all chiefs of state. It's almost conventional-especially since so many presidents have been assassinated. Now let us take an outrage upon-say a church. Horrible enough at first sight, no doubt, and yet not so effective as a person of an ordinary mind might think. No matter how revolutionary and anarchist in inception, there would be fools enough to give such an outrage the character of a religious manifestation. And that would detract from the especial alarming significance we wish to give to the act. A murderous attempt on a restaurant or a theatre would suffer in the same way from the suggestion of non-political passion: the exasperation of a hungry man, an act of social revenge. All this is used up; it is no longer instructive as an object lesson in revolutionary anarchism. Every newspaper has ready-made phrases to explain such manifestations away. I am about to give you the philosophy of bomb throwing from my point of view; from the point of view you pretend to have been serving for the last eleven years. I will try not to talk above your head. The sensibilities of the class you are attacking are soon blunted. Property seems to them an indestructible thing. You can't count upon their emotions either of pity or fear for very long. A bomb outrage to have any influence on public opinion now must go beyond the intention of vengeance or terrorism. It must be purely destructive. It must be that, and only that, beyond the faintest suspicion of any other object. You anarchists should make it clear that you are perfectly determined to make a clean sweep of the whole social creation. But how to get that appallingly absurd notion into the heads of the middle classes so that there should be no mistake? That's the question. By directing your blows at something outside the ordinary passions of humanity is the answer. Of course, there is art. A bomb in the National Gallery would make some noise. But it would not be serious enough. Art has never been their fetish. It's like breaking a few back windows in a man's house; whereas, if you want to make him really sit up, you must try at least to raise the roof. There would be some screaming of course, but from whom? Artists-art critics and such like-people of no account. Nobody minds what they say. But there is learning-science. Any imbecile that has got an income believes in that. He does not know why, but he believes it matters somehow. It is the sacrosanct fetish. All the damned professors are radicals at heart. Let them know that their great panjandrum has got to go too, to make room for the Future of the Proletariat. A howl from all these intellectual idiots is bound to help forward the labours of the Milan Conference. They will be writing to the papers. Their indignation would be above suspicion, no material interests being openly at stake, and it will alarm every selfishness of the class which should be impressed. They believe that in some mysterious way science is at the source of their material prosperity. They do. And the absurd ferocity of such a demonstration will affect them more profoundly than the mangling of a whole street-or theatre-full of their own kind. To that last they can always say: 'Oh! it's mere class hate.' But what is one to say to an act of destructive ferocity so absurd as to be incomprehensible, inexplicable, almost unthinkable; in fact, mad? Madness alone is truly terrifying, inasmuch as you cannot placate it either by threats, persuasion, or bribes. Moreover, I am a civilised man. I would never dream of directing you to organise a mere butchery, even if I expected the best results from it. But I wouldn't expect from a butchery the result I want. Murder is always with us. It is almost an institution. The demonstration must be against learning-science. But not every science will do. The attack must have all the shocking senselessness of gratuitous blasphemy. Since bombs are your means of expression, it would be really telling if one could throw a bomb into pure mathematics. But that is impossible. I have been trying to educate you; I have expounded to you the higher philosophy of your usefulness, and suggested to you some serviceable arguments. The practical application of my teaching interests you mostly. But from the moment I have undertaken to interview you I have also given some attention to the practical aspect of the question. What do you think of having a go at astronomy?"

For sometime already Mr Verloc's immobility by the side of the arm-chair resembled a state of collapsed coma-a sort of passive insensibility interrupted by slight convulsive starts, such as may be observed in the domestic dog having a nightmare on the hearthrug. And it was in an uneasy doglike growl that he repeated the word:

"Astronomy."

He had not recovered thoroughly as yet from that state of bewilderment brought about by the effort to follow Mr Vladimir's rapid incisive utterance. It had overcome his power of assimilation. It had made him angry. This anger was complicated by incredulity. And suddenly it dawned upon him that all this was an elaborate joke. Mr Vladimir exhibited his white teeth in a smile, with dimples on his round, full face posed with a complacent inclination above the bristling bow of his neck-tie. The favourite of intelligent society women had assumed his drawing-room attitude accompanying the delivery of delicate witticisms. Sitting well forward, his white hand upraised, he seemed to hold delicately between his thumb and forefinger the subtlety of his suggestion.

"There could be nothing better. Such an outrage combines the greatest possible regard for humanity with the most alarming display of ferocious imbecility. I defy the ingenuity of journalists to persuade their public that any given member of the proletariat can have a personal grievance against astronomy. Starvation itself could hardly be dragged in there-eh? And there are other advantages. The whole civilised world has heard of Greenwich. The very boot-blacks in the basement of Charing Cross Station know something of it. See?"

The features of Mr Vladimir, so well known in the best society by their humorous urbanity, beamed with cynical self-satisfaction, which would have astonished the intelligent women his wit entertained so exquisitely. "Yes," he continued, with a contemptuous smile, "the blowing up of the first meridian is bound to raise a howl of execration."

"A difficult business," Mr Verloc mumbled, feeling that this was the only safe thing to say.

"What is the matter? Haven't you the whole gang under your hand? The very pick of the basket? That old terrorist Yundt is here. I see him walking about Piccadilly in his green havelock almost every day. And Michaelis, the ticket-of-leave apostle-you don't mean to say you don't know where he is? Because if you don't, I can tell you," Mr Vladimir went on menacingly. "If you imagine that you are the only one on the secret fund list, you are mistaken."

This perfectly gratuitous suggestion caused Mr Verloc to shuffle his feet slightly.

"And the whole Lausanne lot-eh? Haven't they been flocking over here at the first hint of the Milan Conference? This is an absurd country."

"It will cost money," Mr Verloc said, by a sort of instinct.

"That cock won't fight," Mr Vladimir retorted, with an amazingly genuine English accent. "You'll get your screw every month, and no more till something happens. And if nothing happens very soon you won't get even that. What's your ostensible occupation? What are you supposed to live by?"

"I keep a shop," answered Mr Verloc.

"A shop! What sort of shop?"

"Stationery, newspapers. My wife-"

"Your what?" interrupted Mr Vladimir in his guttural Central Asian tones.

"My wife." Mr Verloc raised his husky voice slightly. "I am married."

"That be damned for a yarn," exclaimed the other in unfeigned astonishment. "Married! And you a professed anarchist, too! What is this confounded nonsense? But I suppose it's merely a manner of speaking. Anarchists don't marry. It's well known. They can't. It would be apostasy."

"My wife isn't one," Mr Verloc mumbled sulkily. "Moreover, it's no concern of yours."

"Oh yes, it is," snapped Mr Vladimir. "I am beginning to be convinced that you are not at all the man for the work you've been employed on. Why, you must have discredited yourself completely in your own world by your marriage. Couldn't you have managed without? This is your virtuous attachment-eh? What with one sort of attachment and another you are doing away with your usefulness."

Mr Verloc, puffing out his cheeks, let the air escape violently, and that was all. He had armed himself with patience. It was not to be tried much longer. The First Secretary became suddenly very curt, detached, final.

"You may go now," he said. "A dynamite outrage must be provoked. I give you a month. The sittings of the Conference are suspended. Before it reassembles again something must have happened here, or your connection with us ceases."

He changed the note once more with an unprincipled versatility.

"Think over my philosophy, Mr-Mr-Verloc," he said, with a sort of chaffing condescension, waving his hand towards the door. "Go for the first meridian. You don't know the middle classes as well as I do. Their sensibilities are jaded. The first meridian. Nothing better, and nothing easier, I should think."

He had got up, and with his thin sensitive lips twitching humorously, watched in the glass over the mantelpiece Mr Verloc backing out of the room heavily, hat and stick in hand. The door closed.

The footman in trousers, appearing suddenly in the corridor, let Mr Verloc another way out and through a small door in the corner of the courtyard. The porter standing at the gate ignored his exit completely; and Mr Verloc retraced the path of his morning's pilgrimage as if in a dream-an angry dream. This detachment from the material world was so complete that, though the mortal envelope of Mr Verloc had not hastened unduly along the streets, that part of him to which it would be unwarrantably rude to refuse immortality, found itself at the shop door all at once, as if borne from west to east on the wings of a great wind. He walked straight behind the counter, and sat down on a wooden chair that stood there. No one appeared to disturb his solitude. Stevie, put into a green baize apron, was now sweeping and dusting upstairs, intent and conscientious, as though he were playing at it; and Mrs Verloc, warned in the kitchen by the clatter of the cracked bell, had merely come to the glazed door of the parlour, and putting the curtain aside a little, had peered into the dim shop. Seeing her husband sitting there shadowy and bulky, with his hat tilted far back on his head, she had at once returned to her stove. An hour or more later she took the green baize apron off her brother Stevie, and instructed him to wash his hands and face in the peremptory tone she had used in that connection for fifteen years or so-ever since she had, in fact, ceased to attend to the boy's hands and face herself. She spared presently a glance away from her dishing-up for the inspection of that face and those hands which Stevie, approaching the kitchen table, offered for her approval with an air of self-assurance hiding a perpetual residue of anxiety. Formerly the anger of the father was the supremely effective sanction of these rites, but Mr Verloc's placidity in domestic life would have made all mention of anger incredible even to poor Stevie's nervousness. The theory was that Mr Verloc would have been inexpressibly pained and shocked by any deficiency of cleanliness at meal times. Winnie after the death of her father found considerable consolation in the feeling that she need no longer tremble for poor Stevie. She could not bear to see the boy hurt. It maddened her. As a little girl she had often faced with blazing eyes the irascible licensed victualler in defence of her brother. Nothing now in Mrs Verloc's appearance could lead one to suppose that she was capable of a passionate demonstration.

She finished her dishing-up. The table was laid in the parlour. Going to the foot of the stairs, she screamed out "Mother!" Then opening the glazed door leading to the shop, she said quietly "Adolf!" Mr Verloc had not changed his position; he had not apparently stirred a limb for an hour and a half. He got up heavily, and came to his dinner in his overcoat and with his hat on, without uttering a word. His silence in itself had nothing startlingly unusual in this household, hidden in the shades of the sordid street seldom touched by the sun, behind the dim shop with its wares of disreputable rubbish. Only that day Mr Verloc's taciturnity was so obviously thoughtful that the two women were impressed by it. They sat silent themselves, keeping a watchful eye on poor Stevie, lest he should break out into one of his fits of loquacity. He faced Mr Verloc across the table, and remained very good and quiet, staring vacantly. The endeavour to keep him from making himself objectionable in any way to the master of the house put no inconsiderable anxiety into these two women's lives. "That boy," as they alluded to him softly between themselves, had been a source of that sort of anxiety almost from the very day of his birth. The late licensed victualler's humiliation at having such a very peculiar boy for a son manifested itself by a propensity to brutal treatment; for he was a person of fine sensibilities, and his sufferings as a man and a father were perfectly genuine. Afterwards Stevie had to be kept from making himself a nuisance to the single gentlemen lodgers, who are themselves a queer lot, and are easily aggrieved. And there was always the anxiety of his mere existence to face. Visions of a workhouse infirmary for her child had haunted the old woman in the basement breakfast-room of the decayed Belgravian house. "If you had not found such a good husband, my dear," she used to say to her daughter, "I don't know what would have become of that poor boy."

Mr Verloc extended as much recognition to Stevie as a man not particularly fond of animals may give to his wife's beloved cat; and this recognition, benevolent and perfunctory, was essentially of the same quality. Both women admitted to themselves that not much more could be reasonably expected. It was enough to earn for Mr Verloc the old woman's reverential gratitude. In the early days, made sceptical by the trials of friendless life, she used sometimes to ask anxiously: "You don't think, my dear, that Mr Verloc is getting tired of seeing Stevie about?" To this Winnie replied habitually by a slight toss of her head. Once, however, she retorted, with a rather grim pertness: "He'll have to get tired of me first." A long silence ensued. The mother, with her feet propped up on a stool, seemed to be trying to get to the bottom of that answer, whose feminine profundity had struck her all of a heap. She had never really understood why Winnie had married Mr Verloc. It was very sensible of her, and evidently had turned out for the best, but her girl might have naturally hoped to find somebody of a more suitable age. There had been a steady young fellow, only son of a butcher in the next street, helping his father in business, with whom Winnie had been walking out with obvious gusto. He was dependent on his father, it is true; but the business was good, and his prospects excellent. He took her girl to the theatre on several evenings. Then just as she began to dread to hear of their engagement (for what could she have done with that big house alone, with Stevie on her hands), that romance came to an abrupt end, and Winnie went about looking very dull. But Mr Verloc, turning up providentially to occupy the first-floor front bedroom, there had been no more question of the young butcher. It was clearly providential.

 

II

 

Taki oto dom, taki warsztat pracy i takich domowników opuścił pan Verloc, dążąc o pół do jedenastej rano ku zachodniej części Londynu. Była to dlań wyjątkowo wczesna godzina; z całej jego osoby bił urok prawie nieskalanej świeżości; granatowe sukienne palto było rozpięte, buty lśniły, na ogolonych policzkach igrało coś na kształt połysku; nawet oczy o ciężkich powiekach, pokrzepione całonocnym spokojnym snem, rzucały dość raźne spojrzenia. Przez ogrodzenie parku pan Verloc przyglądał się mężczyznom i kobietom jadącym konno po Row, parom, które sunęły harmonijnie lekkim galopem lub jechały statecznego stępa, nieśpiesznym grupom złożonym z trzech lub czterech osób, pojedynczym jeźdźcom wyglądającym na odludków i samotnym amazonkom, za którymi trzymał się w oddali chłopak stajenny w kapeluszu ozdobionym kokardą, ubrany w obcisłą liberię przepasaną skórzanym pasem. Pojazdy, przeważnie dwukonne karety, toczyły się szybko; czasem trafiał się kabriolet, a wewnątrz niego skóra jakiegoś dzikiego zwierzęcia i wyłaniająca się z opuszczonej budy kobieca głowa w kapeluszu. Charakterystyczne słońce londyńskie, któremu można zarzucić tylko to że wygląda jak nabiegłe krwią, powlekało wszystko wspaniałością swego spojrzenia. Tkwiło niezbyt wysoko nad Hyde Park Corner, jakby strzegło wszystkiego, dobroduszne i punktualne. Nawet bruk pod nogami pana Verloca nabrał barwy starego złota w tym rozproszonym świetle, w którym ani mur, ani drzewo, ani zwierzę, ani człowiek cienia nie rzucali.

Pan Verloc szedł ku zachodowi przez miasto pozbawione cieni i powietrze przesycone spatynowanym złotym pyłem. Czerwone jak miedź połyski lśniły na dachach, na załomach murów, na szybach pojazdów, nawet na sierści koni i na szerokich plecach pana Verloca, gdzie wyglądały jak ciemna rdza. Ale pan Verloc nie zdawał sobie sprawy, że rdza na nim osiada. Życzliwy jego wzrok padał przez ogrodzenie na oznaki londyńskich bogactw i zbytku. Tak jest - wszystkich tych ludzi trzeba otoczyć opieką. Opieka jest pierwszym warunkiem bogactwa i zbytku. Trzeba otoczyć opieką tych ludzi, zarówno jak ich konie, powozy, domy, służbę; trzeba otoczyć opieką źródło ich bogactw w sercu miasta i w sercu kraju; trzeba otoczyć opieką cały społeczny ład sprzyjający higienicznej bezczynności tej sfery, trzeba jej strzec przed płytką zawiścią niehigienicznej pracy. Trzeba to zrobić koniecznie - tu pan Verloc byłby zatarł ręce z zadowoleniem, gdyby nie miał wrodzonej niechęci do wszelkich niepotrzebnych wysiłków. Bezczynność jego, choć nie podyktowana przez higienę, dogadzała mu bardzo. Miał dla niej pewnego rodzaju kult nacechowany bezwładnym fanatyzmem, a może raczej fanatycznym bezwładem. Syn pracowitych rodziców, urodzony na znojne życie, oddał się gnuśności z popędu równie głębokiego, i niepojętego, i władczego jak popęd, który skłania mężczyznę do wyboru jednej kobiety spośród tysiąca. Był za gnuśny nawet na demagoga, na wiecowego mówcę, na przywódcę robotników. To by go kosztowało zbyt wiele trudu. Potrzebował wygody w formie bardziej doskonałej, a może owładnęła nim filozoficzna niewiara w skuteczność każdego ludzkiego wysiłku. Ten ostatni rodzaj lenistwa wymaga pewnego zasobu inteligencji.

Panu Verlocowi inteligencji nie brakowało i byłby może mrugnął do siebie znacząco na myśl o zagrożonym porządku społecznym, gdyby ten objaw sceptycyzmu nie wymagał pewnego wysiłku. Wielkie wypukłe oczy pana Verloca nie były przystosowane do mrugania. Należały raczej do kategorii oczu, które zamykają się poważnie przy zasypianiu, wywierając majestatyczne wrażenie.

Powściągliwy w ruchach, opasły na kształt tłustego wieprza, pan Verloc szedł w swoją drogę, nie zacierając rąk z zadowoleniem i nie mrugając sceptycznie do swych myśli. Stąpał ciężko po bruku w błyszczących trzewikach i wyglądał jak zamożny rzemieślnik posiadający własny warsztat. Można go było wziąć za pierwszego lepszego majstra, od ramiarza do ślusarza - za pracodawcę w skromnym zakresie. Ale był przy tym w panu Verlocu jakiś rys nieokreślony, którego żaden rzemieślnik nie nabyłby w ciągu swej pracy, choćby wykonywał ją najmniej sumiennie: rys wspólny tym co żerują na występkach, głupocie albo tchórzostwie - rys moralnego nihilizmu, właściwy ludziom prowadzącym szulernie lub domy publiczne, a cechujący również prywatnych detektywów i wywiadowców, szynkarzy, sprzedawców elektrycznych pasów przywracających siły - i wynalazców patentowanych leków. Co do owych wynalazców nie mam pewności, bo tego tak dalece nie zgłębiałem. Zdaje mi się jednak, że wyraz twarzy tych ludzi może być po prostu szatański; wcale bym się temu nie dziwił. Chciałem tylko zaznaczyć, iż wyraz twarzy pana Verloca daleki był od demonizmu.

Nie dochodząc do Knightsbridge, pan Verloc skręcił w lewo z rojnej głównej ulicy, tętniącej hałasem rozkołysanych omnibusów i wozów toczących się szybko wśród prawie bezgłośnej, chyżej fali dwukołowych dorożek. Pod kapeluszem zsuniętym lekko z czoła wyszczotkowane włosy pana Verloca ułożyły się gładko i kornie, albowiem pan Verloc miał sprawę z pewną ambasadą. Nieugięty jak skała - z rodzaju tych miększych skał - kroczył teraz ulicą, która zasługiwała w pełni na nazwę zacisznej. W jej szerokości, pustce i obszarze tkwił majestat martwej przyrody, która nie podlega śmierci. Jedynym napomknieniem o śmiertelności była karetka jakiegoś doktora, stojąca we wzniosłym osamotnieniu tuż obok chodnika. Wyczyszczone kołatki u drzwi błyszczały jak okiem sięgnąć, czyste okna lśniły ciemnym połyskiem. Nic się nie poruszało. Lecz oto wózek z mlekiem zaturkotał hałaśliwie i przeciął w głębi ulicę; zza węgła wypadł drugi wózek, a na nim chłopiec od rzeźnika siedział wysoko nad parą czerwonych kół, powożąc ze wspaniałym rozmachem, niby uczestnik gier olimpijskich kierujący rydwanem. Spod kamieni wysunął się kot, który najwidoczniej coś zbroił; biegł chwilę wyprzedzając pana Verloca i dał nurka do sutereny; a gruby policjant, z pozoru niedostępny wszelkim uczuciom, jakby również był częścią martwej przyrody, wyłonił się rzekłbyś z latarni, nie zwracając na Verloca najmniejszej uwagi.

Pan Verloc skręcił na lewo i szedł wąską uliczką wzdłuż żółtej ściany, na której z niezbadanych powodów widniał czarnymi literami napis: No I, Chesham Square. Tymczasem Chesham Square znajdował się przynajmniej sześćdziesiąt jardów dalej, pan Verloc zaś, który był w dostatecznym stopniu kosmopolitą aby nie dać się zwieść topograficznym tajemnicom Londynu, szedł wciąż spokojnie naprzód, nie zdradzając oznak zdziwienia czy oburzenia. Wreszcie z wytrwałością cechującą człowieka interesu dotarł do skweru i przeciął go na ukos, zmierzając pod numer 107. Ten numer widniał na imponującej bramie wjazdowej, umieszczonej w wysokiej gładkiej ścianie między dwoma domami; jeden z nich był oznaczony dość rozsądnie numerem 9, natomiast na drugim widniał numer 37; o fakcie, że ten ostatni dom należy do znanej w sąsiedztwie Porthill Street, głosił napis nad parterowymi oknami, umieszczony przez jakąś bardzo sprężystą władzę, której polecono tropić zbłąkane domy londyńskie. Dlaczego nie żąda się od parlamentu, aby wydał rozkaz (wystarczyłby krótki akt) polecający tym gmachom powrót do miejsc gdzie przynależą - jest jedną z tajemnic miejskiego zarządu. Pan Verloc nie łamał sobie nad tym głowy, ponieważ jego posłannictwo życiowe stanowiła ochrona społecznego ustroju, nie zaś doskonalenie tegoż ustroju czy chociażby jego krytyka.

Było tak wcześnie, że portier ambasady wybiegł ze swego mieszkania, mocując się jeszcze z lewym rękawem liberii. Miał na sobie czerwoną kamizelkę, krótkie spodnie i był najwidoczniej zmieszany. Pan Verloc dostrzegł to natarcie z flanki i odparł je, wyciągnąwszy po prostu kopertę z godłem ambasady, po czym szedł dalej. Ten sam talizman pokazał lokajowi, który otworzył drzwi i cofnął się aby go wpuścić do hallu.

Jasny ogień palił się na dużym kominku; zwrócony tyłem do ognia stał starszy mężczyzna we fraku, z łańcuchem na szyi i popatrzył na pana Verloca znad rozpostartej gazety, którą trzymał oburącz przed spokojną, surową twarzą. Nie poruszył się wcale. Drugi lokaj w brunatnych spodniach i fraku obrzeżonym cienkim żółtym sznurkiem zbliżył się do pana Verloca; usłyszawszy wyszeptane przez niego nazwisko, zawrócił na pięcie i zaczął iść, nie oglądając się wcale. Prowadził tak pana Verloca parterowym korytarzem na lewo od wielkich schodów pokrytych dywanem i nagle wskazał mu wejście do małego pokoju, gdzie stało ciężkie biurko oraz kilka krzeseł. Drzwi się zamknęły i pan Verloc został sam. Nie usiadł. Rozglądał się, przeciągając pulchną, krótką ręką po gładko uczesanej głowie; w drugiej ręce trzymał kapelusz i laskę.

Jakieś drzwi otwarły się bez szelestu; pan Verloc, skierowawszy wzrok w tamtą stronę, zobaczył zrazu tylko czarne ubranie, łysy czubek głowy i obwisłe ciemnosiwe bokobrody po obu stronach pomarszczonych rąk. Człowiek, który wszedł, trzymał przed oczami plikę papierów; przeglądając je, zbliżał się do stołu drobnymi krokami. Tajny radca Wurmt, chancelier d'ambassade, miał wzrok dość krótki. Zasłużony ten urzędnik złożył papiery na stole, odsłaniając nalaną, bladą twarz o melancholijnej brzydocie, otoczoną gąszczem cienkich, długich ciemnosiwych włosów; przekreślała tę twarz gruba linia brwi gęstych i krzaczastych. Wurmt włożył na tępy, bezkształtny nos binokle w czarnej oprawie i wydał się zaskoczony widokiem pana Verloca. Pod ogromnymi brwiami krótkowzroczne oczy radcy mrugały bezradnie zza szkieł.

Nie przywitał się wcale, podobnie jak i pan Verloc, który oczywiście wiedział jak się zachować; lecz nieznaczna zmiana w zarysie bark i pleców pana Verloca nasunęła myśl, że jego grzbiet pochylił się z lekka pod obszerną powierzchnią palta. Robiło to wrażenie dyskretnego szacunku.

- Mam tu kilka pańskich raportów - rzekł biurokrata nadspodziewanie miękkim, jakby znużonym głosem, przyciskając mocno papiery końcem wskazującego palca. Umilkł, a pan Verloc, który poznał od razu własne pismo, czekał z zapartym tchem. - Nie jesteśmy zadowoleni z zachowania się tutejszej policji - ciągnął Wurmt z wszelkimi pozorami umysłowego wyczerpania.

Plecy pana Verloca właściwie nawet nie drgnęły, a jednak wydało się, że wzruszył ramionami. Usta jego otworzyły się po raz pierwszy od chwili gdy wyszedł z domu.

- Każdy kraj ma swoją policję - rzekł filozoficznie. Lecz urzędnik ambasady patrzył na niego w dalszym ciągu, mrugając oczami i pan Verloc dorzucił jakby pod przymusem: - Niech pan pozwoli mi zauważyć, że nie mam wpływu na tutejszą policję.

- Pożądane jest, aby zaszedł jakiś określony wypadek, który by pobudził jej czujność - rzekł biurokrata. - To wchodzi w zakres pana obowiązków - nieprawdaż?

Pan Verloc odpowiedział na to tylko westchnieniem, które wyrwało mu się niechcący, bo postarał się zaraz nadać twarzy wyraz wesoły. Urzędnik mrugał niepewnie, jakby mu dokuczało przyćmione światło pokoju. Powtórzył ogólnikowo:

- Wypadek, który by pobudził czujność policji - i surowość urzędników. Zasadnicza łagodność tutejszej procedury sądowej oraz absolutny brak wszelkich środków represyjnych są zgorszeniem dla Europy. Czego nam teraz potrzeba, to wzmożonego niepokoju - wrzenia, które niewątpliwie istnieje.

- Oczywiście, oczywiście - wtrącił pan Verloc, pełnym szacunku, niskim basem typu krasomówczego, różniącym się tak dalece od tonu, którym mówił dotychczas, że radca się zdumiał. - Istnieje i to w stopniu niebezpiecznym. Moje raporty z ostatnich dwunastu miesięcy wyjaśniają to dostatecznie.

- Pana raporty z ostatnich dwunastu miesięcy - zaczął radca stanu Wurmt swym łagodnym, beznamiętnym głosem - zostały przeze mnie przeczytane. Nie mogę zrozumieć, po co je pan w ogóle pisał.

Smutne milczenie zapadło na chwilę. Zdawało się że pan Verloc zapomniał języka w gębie, radca zaś utkwił wzrok w leżących na stole papierach. Wreszcie odsunął je z lekka.

- Ze stanu rzeczy, który pan tutaj przedstawia, wypływa jedynie to, że w ogóle pana zatrudniamy. A teraz chodzi nam nie o pisaninę, lecz o wykrycie znaczącego, wybitnego faktu - powiedziałbym nawet faktu niepokojącego.

- Nie potrzebuję mówić, że ten cel będzie przyświecał wszystkim moim wysiłkom - rzekł pan Verloc, nadając ton przeświadczenia swemu ochrypłemu głosowi od codziennego użytku. Ale zmieszał się, czując, że jest bacznie śledzony zza ślepego połysku okularów po drugiej stronie stołu. Umilkł nagle z gestem bezwzględnego oddania. Pożyteczny i zapracowany lecz skromny członek ambasady przybrał nagle taki wyraz twarzy, jakby nowa jakaś myśl mu błysnęła.

- Pan jest bardzo otyły - rzekł.

Ta uwaga, treści właściwie psychologicznej, uraziła pana Verloca jak niegrzeczny przytyk, choć została wypowiedziana ze skromnością i wahaniem urzędnika lepiej obznajmionego z piórem i atramentem niż z wymaganiami czynnego życia. Pan Verloc odstąpił o krok.

- Jak to? Co pan był łaskaw powiedzieć? - wykrzyknął urażonym, chrypliwym głosem.

Chancelier d'ambassade, któremu powierzono przeprowadzenie owej rozmowy, był widać zdania, że ta misja przekracza jego siły.

- Chyba będzie najlepiej, jeśli pan się zobaczy z panem Władimirem. Tak, powinien pan stanowczo rozmówić się z panem Władimirem. Niech pan tu poczeka - dodał i wyszedł drobnymi krokami.

Pan Verloc przesunął natychmiast ręką po włosach. Drobne krople potu wystąpiły mu na czoło. Wypuścił powietrze przez ściągnięte usta jak człowiek dmuchający na łyżkę gorącej zupy. A gdy lokaj w brązowej liberii ukazał się cicho we drzwiach, pan Verloc stał dosłownie na tym samym miejscu, gdzie się znajdował poprzednio. Stał bez ruchu, jakby czuł że jest otoczony wilczymi dołami.

Poszedł za lokajem przejściem oświetlonym przez samotny płomień gazowy, potem kręconymi schodami i wreszcie oszklonym, wesołym korytarzem na pierwszym piętrze. Lokaj otworzył jakieś drzwi i usunął się na bok. Pan Verloc poczuł pod nogami gruby dywan. Pokój był obszerny, trzyokienny; młody człowiek o wygolonej, dużej twarzy, siedzący w obszernym fotelu przed wielkim mahoniowym biurkiem, rzekł po francusku do chancelier d'ambassade, który odchodził z papierami w ręku:

- Masz rację, mon cher. Bestia tłusta bo tłusta.

Pan Władimir, pierwszy sekretarz, cieszył się w salonach opinią człowieka przyjemnego i zajmującego. Był poniekąd ulubieńcem towarzystwa. Jego dowcip polegał na odkrywaniu zabawnych związków między sprzecznymi sobie pojęciami; rozprawiając w tym duchu, przysiadał na samym brzegu krzesła i podnosił lewą rękę, jakby wystawiał na pokaz swe ucieszne wywody, trzymając je między palcem wielkim i wskazującym; wygolona, okrągła twarz sekretarza przybierała wtedy wyraz wesołego zdziwienia.

Lecz w oczach, zwróconych na pana Verloca, nie było śladu wesołości ani zdziwienia. Rozparł się w głębokim fotelu, rozstawiwszy szeroko łokcie i zarzucił nogę na grube kolano; gładka jego, różowa twarz nadawała mu wygląd przedwcześnie rozwiniętego niemowlęcia, które nikomu gadać głupstw nie pozwoli.

- Pan chyba rozumie po francusku? zapytał.

Pan Verloc potwierdził ochrypłym głosem, że rozumie. Cała jego tłusta postać kłoniła się ku przodowi. Stał na dywanie w środku pokoju, trzymając w jednej ręce kapelusz i laskę; druga ręka wisiała bezwładnie u boku. Mruknął skromnie z głębi gardła, że odbył służbę wojskową w artylerii francuskiej. Naraz pan Władimir, wiedziony pogardliwą przekorą, przerzucił się na inny język i zaczął mówić nieskazitelną angielszczyzną bez śladu cudzoziemskiego akcentu.

- Hm! Tak. Naturalnie. No, zobaczymy. Ile panu wlepili za to, że pan wykradł rysunek udoskonalonego zamka tej ich nowej armaty polowej?

- Pięć lat obostrzonego więzienia w fortecy - odrzekł niespodzianie pan Verloc bez najlżejszego przejawu uczuć.

- Wyszedł pan obronną ręką - zauważył pan Władimir. - I dobrze tak panu za to, że się pan dał nakryć. A co pana skłoniło do tego rodzaju roboty?

W odpowiedzi rozległ się ochrypły głos pana Verloca, ten od codziennego użytku, mówiący o młodości, o nieszczęsnym zadurzeniu się - -

- Aha! Cherchez la femme - raczył przerwać pan Władimir, trochę przystępniejszy lecz bynajmniej nie uprzejmy; wręcz przeciwnie, jego łaskawość miała w sobie coś okrutnego. - Jak dawno jest pan na służbie naszej ambasady?

- Już od czasów nieboszczyka barona Stott-Wartenheima - odrzekł pan Verloc stłumionym głosem, wysuwając wargi ze smutkiem na znak żalu za zmarłym dyplomatą. Pierwszy sekretarz obserwował spokojnie grę jego fizjonomii.

- Aha! już od czasu... No! Co pan powie na swoje usprawiedliwienie ? - spytał ostro.

Pan Verloc odrzekł nieco zdziwiony, że nie sądzi aby miał coś szczególnego do powiedzenia. Wezwano go listem... - I zagłębił szybko rękę w bocznej kieszeni palta, lecz wobec szyderczej, cynicznej czujności pana Władimira postanowił listu nie wyjmować.

- Phy! Jak pan mógł tak wyjść z fasonu? - rzekł pan Władimir. - Pan nie ma nawet powierzchowności, jakiej pana zawód wymaga. I pan ma być członkiem zagłodzonego proletariatu? Cóż znowu! Pan ma być zaciekłym socjalistą - czy też anarchistą - bo nie wiem?

- Anarchistą - stwierdził głucho pan Verloc.

- Bzdury! - ciągnął pan Władimir, nie podnosząc głosu. - Nawet stary Wurmt był zaskoczony pana wyglądem. Nie oszukałby pan idioty. Nawiasem mówiąc, oni wszyscy to banda idiotów, ale pański wygląd jest po prostu niemożliwy. A więc pana stosunki z nami zaczęły się od kradzieży tych rysunków francuskich armat. I dał się pan nakryć. To musiało być bardzo nieprzyjemne dla naszego rządu. Nie wygląda mi pan na sprytnego.

Pan Verloc starał się usprawiedliwić zachrypłym głosem:

- Jak miałem już sposobność zaznaczyć, zadurzyłem się najfatalniej w niegodnej...

Pan Władimir podniósł białą, pulchną rękę.

- Ach tak. Tamto nieszczęsne uczucie - z czasów pana młodości. Wzięła pańskie pieniądze, a potem sprzedała pana policji - co?

Bolesna zmiana w wyrazie twarzy pana Verloca i nagłe obwiśnięcie całej jego postaci świadczyły, że ten fakt godny pożałowania zaszedł istotnie. Pan Władimir objął w kostce swą nogę założoną na kolano. Skarpetka była jedwabna, granatowa.

- W tym wypadku sprytu pan nie wykazał. Może pan jest zanadto wrażliwy na płeć piękną?

Pan Verloc dał do zrozumienia gardłowym, głuchym szeptem, że nie jest już młody.

- Hm! Ta wada z wiekiem nie ustępuje - zauważył pan Władimir ze złowrogą poufałością. - Ale nie! Za tłusty pan na to. Nigdy by pan tak nie wyglądał, gdyby pan był choć trochę wrażliwy na kobiety. Powiem panu w czym rzecz: pan jest wałkoń. Jak dawno wyciąga pan od nas pieniądze?

- Od jedenastu lat - zabrzmiała odpowiedź po chwili posępnego wahania. - Powierzono mi w Londynie kilka zleceń, gdy jego ekscelencja baron Stott-Wartenheim był jeszcze ambasadorem w Paryżu. Potem na skutek wskazówek jego ekscelencji osiedliłem się w Londynie. Jestem Anglikiem.

- Pan jest Anglikiem! Co też pan mówi! Naprawdę?

- Urodziłem się poddanym brytyjskim - rzekł niewzruszenie pan Verloc. - Ale ojciec mój był Francuzem i stąd...

- Dość tych wyjaśnień - przerwał tamten. - Więc pan mógł według prawa zostać marszałkiem Francji lub posłem do angielskiego parlamentu - a wówczas byłby pan istotnie oddał naszej ambasadzie pewne usługi.

Ten wybryk fantazji przywołał coś na kształt słabego uśmiechu na twarz Verloca. Pan Władimir zachował niewzruszoną powagę.

- Ale, jakem powiedział, wałkoń z pana; nie wyzyskuje pan nasuwających się sposobności. Za barona Stott-Wartenheima wielu półgłówków pracowało w tej ambasadzie. Z ich winy ludzie tacy jak pan wyrobili sobie fałszywe pojęcie o tym, czym jest fundusz tajnego wywiadu. Obowiązek każe mi tę pomyłkę sprostować: muszę panu wyjaśnić, czym tajny wywiad nie jest. Otóż nie jest instytucją filantropijną. Wezwałem pana umyślnie aby to panu powiedzieć.

Pan Władimir zauważył wymuszone zdumienie na twarzy Verloca i uśmiechnął się szyderczo.

- Widzę że pan mię świetnie rozumie. Zdaje się, że pan jest wystarczająco inteligentny na swój fach. Czego nam teraz potrzeba, to czynów - czynów.

Powtarzając ostatnie słowo, pan Władimir położył biały palec wskazujący na brzegu biurka. Najlżejszy ślad chrypki znikł z głosu Verloca. Gruby jego kark nabiegł purpurą nad aksamitnym kołnierzem palta. Wargi mu zadrżały i otworzyły się szeroko.

- Jeśli pan tylko zechce przejrzeć moje sprawozdanie - zahuczał swym tubalnym, dźwięcznym basem od krasomówczych występów - przekona się pan, że ostrzegałem ambasadę jeszcze przed trzema miesiącami, gdy wielki książę Romuald miał przyjechać do Paryża; telegrafowano stąd o mych ostrzeżeniach do policji francuskiej i...

- Ciszej ! - wybuchnął pan Władimir, krzywiąc się i marszcząc. - Francuska policja nic sobie nie robiła z pana ostrzeżeń. Niech pan tak nie ryczy. O cóż panu chodzi do diabła?

Pan Verloc przeprosił tonem wyniosłej pokory za to, że tak się zapomniał. Oświadczył iż jego głos - słynny od szeregu lat z mów na zebraniach pod wolnym niebem i na wiecach robotniczych w wielkich salach - przyczynił się niemało do ustalenia jego reputacji jako solidnego, zaufanego towarzysza. Głos wchodził więc w skład jego użyteczności. Budził zaufanie do jego zasad. "Przywódcy wysuwali mnie zawsze na mówcę w chwili krytycznej" - oświadczył Verloc z nieukrywanym zadowoleniem. Dodał, że potrafi przekrzyczeć każdy hałas i nagle to zademonstrował.

- Proszę, niech pan mi pozwoli - rzekł.

Z głową spuszczoną, nie podnosząc oczu, przeszedł przez pokój szybkim, ciężkim krokiem, zmierzając ku drzwiom balkonowym i uchylił ich jakby pod wpływem nieodpartego impulsu. Pan Władimir porwał się zdumiony z głębi fotela i spojrzał przez ramię Verloca; w dole, za dziedzińcem ambasady, dobry jeszcze kawał za otwartą bramą, widać było szerokie plecy policjanta, który stał bezczynnie i śledził wspaniały wózek z jakimś dzieckiem, przejeżdżający pompatycznie przez skwer.

- Policja! - rzekł Verloc bez najmniejszego wysiłku, jak gdyby szeptał; pan Władimir zaś wybuchnął śmiechem, zobaczywszy że policjant odwrócił się na pięcie niby żgnięty z tyłu. Verloc zamknął spokojnie okno i wrócił na środek pokoju.

- Dzięki temu głosowi - rzekł, zniżywszy ton do konwersacyjnego, chrypliwego brzmienia - wierzono mi z reguły. A przy tym wiedziałem co mówić!

Pan Władimir, poprawiając krawat, śledził Verloca w lustrze nad kominkiem.

- Nie wątpię że pan wyuczył się na pamięć socjalistyczno-rewolucyjnego żargonu - rzekł pogardliwie. Vox et... Pewno nie studiował pan nigdy łaciny, co?

- Nie - burknął pan Verloc. - Chyba tego się pan po mnie nie spodziewał. Jestem jednym z miliona. Któż zna łacinę? Zaledwie kilkuset durniów, którzy nie potrafią dbać o własną skórę.

Jeszcze przez jakie pół minuty obserwował pan Władimir w lustrze mięsisty profil i wielką tuszę człowieka, który stał za nim. Jednocześnie zaś widział także własną twarz, okrągłą, wygoloną, różową w okolicy podbródka, o wąskich wrażliwych ustach stworzonych do wypowiadania subtelnych dowcipów, dzięki którym stał się ulubieńcem najwyższych sfer. Wreszcie zawrócił na pięcie i ruszył przez pokój z taką stanowczością, iż nawet końce jego niebanalnego staroświeckiego krawata zdawały się jeżyć od niewysłowionych gróźb. Ruchy miał tak szybkie i dzikie, że pan Verloc, który spojrzał na niego z ukosa, zadrżał w duchu.

- Oho! Pan sobie pozwala na czelność - zaczął pan Władimir zdumiewająco gardłowym tonem, nie tylko nie angielskim, ale wręcz nie europejskim, co przestraszyło nawet Verloca, doświadczonego bywalca międzynarodowych zaułków. - Pan się ośmiela... Więc przemówię panu do słuchu. Nic tu z pana głosu nie przyjdzie. Nie potrzeba nam pana głosu. Potrzeba nam faktów - przerażających faktów - do jasnej cholery - dodał z opanowaną dzikością, mówiąc Verlocowi prosto w twarz.

- Nie zastraszy mnie pan swym barbarzyńskim obejściem - bronił się ochrypłym głosem pan Verloc, patrząc w dywan. W odpowiedzi na to jego interlokutor, uśmiechając się kpiąco znad zjeżonego fontazia, przeszedł na język francuski.

- Pan się podaje za "agent provocateur". Zajęciem odpowiednim dla "agent provocateur" jest prowokacja. O ile wiem z informacyj, które mamy o panu, przez trzy ostatnie lata nie zrobił pan nic żeby na swój chleb zarobić.

- Nic nie zrobiłem! - wykrzyknął Verloc, nie poruszając się wcale i nie podnosząc oczu, choć jego głos drgał szczerym uczuciem. - Kilka razy zapobiegałem temu co mogło było się stać.

- Jest w tym kraju przysłowie, które mówi że lepiej zapobiec chorobie niż ją leczyć - przerwał pan Władimir, rzucając się na fotel. - W gruncie rzeczy to absurd. Tutaj wiecznie czemuś zapobiegają. Ale to przysłowie jest charakterystyczne. W Anglii nie lubią środków energicznych. Niech no pan nie będzie zanadto angielski. A w tym poszczególnym wypadku niech pan nie będzie głupi. Zło już tu przeniknęło. My nie chcemy zapobiegać - my chcemy leczyć.

Urwał, zwrócił się do biurka i przeglądając jakieś papiery, odezwał się już innym, rzeczowym tonem, nie patrząc na Verloca.

- Pan wie naturalnie o międzynarodowej konferencji odbywającej się w Mediolanie?

Pan Verloc oznajmił ochrypłym głosem, że ma zwyczaj czytywać gazety. Na dalsze pytanie odpowiedź jego brzmiała, że oczywiście rozumie co czyta. Pan Władimir, uśmiechając się z lekka do dokumentów, które przeglądał wciąż jeden za drugim, mruknął:

- O ile to nie jest po łacinie.

- Albo po chińsku - dodał niewzruszenie pan Verloc.

- Hm. Niektóre z wynurzeń pańskich przyjaciół to bzdury równie niezrozumiałe jak chińszczyzna. - Pan Władimir odrzucił pogardliwie szary arkusz zadrukowanego papieru. - Cóż to za świstki z literami P. P. w nagłówku, ze skrzyżowanymi młotkiem, piórem i pochodnią? Cóż to znaczy, P. P.?

Pan Verloc zbliżył się do imponującego biurka.

- Przyszłość proletariatu. To jest stowarzyszenie - wyjaśnił, stanąwszy ciężko obok fotela - w zasadzie nie tylko anarchistyczne, otwarte dla wszelkich odcieni przekonań rewolucyjnych.

- Czy pan do niego należy?

- Jestem jednym z wiceprezesów - wysapał pan Verloc. Pierwszy sekretarz ambasady podniósł głowę i spojrzał na niego.

- Więc powinien pan się wstydzić - rzekł dobitnie. - Czy pańskie stowarzyszenie nie potrafi nic innego, tylko drukować te prorocze bzdury stępionymi czcionkami na brudnym papierze - co? Dlaczego pan nie weźmie się do roboty? Proszę posłuchać. Teraz ja mam w ręku te sprawy i mówię panu wyraźnie, że będzie pan musiał na chleb zarobić. Dawne dobre czasy z epoki Stott-Wartenheima minęły. Bez pracy nie zobaczy pan ani grosza.

Pan Verloc poczuł, że nogi pod nim dziwnie osłabły. Cofnął się i wytarł głośno nos.

Był naprawdę zaskoczony i niespokojny. Rdzawe słońce londyńskie, przedarłszy się przez londyńską mgłę, rozsiewało ciepławą jasność w gabinecie sekretarza; wśród ciszy usłyszał pan Verloc słabe brzęczenie muchy na szybie - pierwszej muchy w tym roku; zwiastowało to wiosnę bardziej niezawodnie od najliczniejszej rzeszy jaskółek. Bezowocne miotanie się drobnego, energicznego organizmu dotknęło w przykry sposób grubasa, który czuł się zagrożony w swej gnuśności.

Podczas tej pauzy pan Władimir sformułował w myśli szereg ujemnych uwag dotyczących twarzy i figury pana Verloca. Ten człowiek był nadspodziewanie pospolity, opasły i bezczelnie ograniczony. Wyglądał jota w jotę jak specjalista od robót kanalizacyjnych, który przyszedł z rachunkiem. Pierwszy sekretarz ambasady nabrał specjalnego wyobrażenia o tej kategorii pracowników, czytując od czasu do czasu amerykańskie humoreski; uważał ich za wcielenie nieuctwa i podstępnej gnuśności.

A więc to był ów znakomity, zaufany tajny agent, tak dalece tajny, że określano go zawsze tylko symbolem ? w oficjalnej, półoficjalnej i poufnej korespondencji nieboszczyka barona Stott-Wartenheima; słynny agent ?, którego ostrzeżenia zmieniały plany i daty królewskich, cesarskich, wielkoksiążęcych podróży, a czasem były przyczyną ich zaniechania! To indywiduum! Tu pan Władimir pozwolił sobie w duchu na gwałtowny wybuch szyderczej wesołości, wywołanej po części własnym zdumieniem, które uznał za naiwne; głównie jednak rozśmieszyła go myśl o żałowanym powszechnie baronie Stott-Wartenheimie. Świętej pamięci ekscelencja - którego najwyższa łaska cesarskiego władcy narzuciła jako ambasadora kilku niechętnym ministrom spraw zagranicznych - cieszył się za życia opinią łatwowiernego pesymisty. Miał manię na punkcie rewolucji socjalnej. Wyobrażał sobie, że jest dyplomatą, który za specjalnym wyrokiem przeznaczenia stanie się świadkiem kresu dyplomacji i poniekąd kresu świata w straszliwym przewrocie demokratycznym. Jego prorocze i żałosne raporty były w ciągu lat przedmiotem dowcipów po różnych ministerstwach spraw zagranicznych. Mówiono, że na łożu śmierci zawołał (podczas wizyty swego cesarskiego władcy i przyjaciela): "Nieszczęsna Europo! Zepsucie twych dzieci doprowadzi cię do zguby!" Ten Stott-Wartenheim był ofiarą pierwszego lepszego łajdackiego blagiera, jaki mu się nawinął - myślał pan Władimir, uśmiechając się niewyraźnie do Verloca.

- Powinien pan czcić pamięć barona Stott-Wartenheima - wykrzyknął nagle.

Spuszczona twarz Verloca wyrażała posępną udrękę i znużenie.

- Pozwoli mi pan zauważyć - rzekł - że przyszedłem tu wezwany listownym rozkazem. Dotychczas byłem tu tylko dwa razy w ciągu lat jedenastu i oczywiście nigdy o jedenastej rano. Nie jest rzeczą rozsądną o tej porze mnie wzywać. A gdyby mię przypadkiem spostrzegli? Miałbym się z pyszna.

Pan Władimir wzruszył ramionami.

- Przestałbym być użyteczny - gorączkował się Verloc.

- To jest pańska sprawa - mruknął pan Władimir z łagodną brutalnością. - Gdy pan przestanie być użyteczny, przestaniemy się panem posługiwać. Tak. Natychmiast. Szlus. Zostanie pan... - Pierwszy sekretarz zmarszczył brwi i urwał, szukając należycie dosadnego określenia; rozjaśnił się natychmiast, błysnąwszy wspaniałą bielą zębów w kpiącym uśmiechu. - Zostanie pan wylany - wygarnął z okrucieństwem.

Raz jeszcze musiał Verloc użyć całej siły woli, aby zwalczyć uczucie omdlałości jakby spływającej po nogach - uczucie, które natchnęło ongi jakiegoś nieboraka do trafnego określenia: "Dusza uciekła mi w pięty". Pan Verloc, świadom tego uczucia, podniósł odważnie głowę.

Pan Władimir zniósł jego tępy, badawczy wzrok z najzupełniejszą pogodą.

- Czego nam teraz potrzeba, to jakiegoś krzepiącego zastrzyku dla konferencji mediolańskiej - rzekł lekko. - Rozprawy o międzynarodowej akcji dla usunięcia zbrodni politycznych nie doprowadzą do niczego. Anglia ociąga się. Ten kraj ma bzika na punkcie sentymentalnego szacunku dla swobody indywidualnej. Wszystko się w człowieku gotuje na myśl, że pierwszemu lepszemu z pana przyjaciół wystarcza po prostu przebyć Kanał Angielski aby...

- Dzięki temu mam ich wszystkich na oku - przerwał Verloc chrypliwie.

- Byłoby znacznie rozsądniej mieć ich wszystkich pod kluczem. Anglia musi zrównać się pod tym względem z innymi krajami. Głupia bourgeoisie tego kraju stała się wspólniczką właśnie tych ludzi, którzy dążą do wyrzucenia jej z własnych domów, aby wyzdychała po rowach. A przecież burżuazja trzyma jeszcze w ręku siłę polityczną; gdybyż miała dość rozsądku aby użyć jej dla swej obrony. Pan zgodzi się chyba na to, że klasy średnie są głupie?

Pan Verloc przytwierdził ochrypłym głosem:

- O tak.

- Ci ludzie pozbawieni są wyobraźni. Zaślepia ich idiotyczna próżność. Trzeba koniecznie napędzić im teraz porządnego stracha. Oto chwila stosowna do puszczenia w ruch pańskich przyjaciół. Wezwałem tu pana, bo chcę przedstawić panu swój plan.

I pan Władimir wyniosłym tonem zaczął rozwijać swój projekt z pogardliwą łaskawością, zdradzając tak wielką nieznajomość istotnych celów, pojęć i metod świata rewolucyjnego, że Verloc zdumiał się w duchu. Pierwszy sekretarz nie odróżniał skutków od przyczyn w sposób niedopuszczalny; mieszał najwybitniejszych propagatorów idei z impulsywnymi zamachowcami; sądził, że organizacja istnieje tam, gdzie z natury rzeczy istnieć nie mogła; mówił o socjalistycznej partii rewolucyjnej to jak o znakomicie zorganizowanej armii, posłusznej na skinienie wodzów, to znów jak o luźnej grupie zbójeckich straceńców obozujących w górskim wąwozie. Pan Verloc otworzył raz usta aby zaprzeczyć, ale wstrzymało go podniesienie dużej, kształtnej białej ręki. Wkrótce ogarnął go taki strach, że nie usiłował nawet protestować. Słuchał zastygły w lęku, co wyglądało na bezruch wytężonej uwagi.

- Chodzi o szereg gwałtów - ciągnął spokojnie pan Władimir - nie tylko obmyślonych ale i wykonanych tu, w Anglii; w innym wypadku nie przydadzą się na nic, nie sprawią wrażenia. Pana przyjaciele mogliby podpalić pół kontynentu, a nie zjednaliby wcale tutejszej opinii publicznej dla zasadniczych praw represyjnych. Anglicy nie widzą dalej niż koniec swego nosa.

Pan Verloc odchrząknął, ale odwaga zawiodła go i nic nie powiedział.

- Takie zamachy nie potrzebują być szczególnie krwawe - ciągnął pan Władimir, jakby wygłaszając naukowy odczyt - ale muszą wzbudzić dostateczny lęk - muszą wywrzeć swój skutek. Ofiarą ich mogłyby paść na przykład budynki. Co jest obecnie największym fetyszem całej bourgeoisie, panie Verloc, no?

Pan Verloc rozłożył ręce i wzruszył lekko ramionami.

- Pan jest za leniwy aby myśleć - objaśnił ten gest pan Władimir. - Niech pan uważa na to co mówię. Fetyszem dnia dzisiejszego nie jest ani królewski majestat, ani religia. Trzeba więc zostawić w spokoju pałace i kościoły. Rozumie pan o co mi chodzi, panie Verloc?

Pan Verloc dał ujście swemu przerażeniu i wzgardzie, imając się żartobliwego tonu:

- Świetnie. A co by pan powiedział o ambasadach? Szereg zamachów na różne ambasady - zaczął, ale nie mógł wytrzymać chłodnego, czujnego wzroku pana Władimira.

- Widzę, że pan umie być krotochwilny - zauważył niedbale pierwszy sekretarz. - Doskonale. Może to ożywi pańskie krasomówstwo na kongresach socjalistycznych. Ale ten pokój nie jest terenem do tego odpowiednim. Będzie dla pana daleko bezpieczniej, jeśli pan przysłucha się uważnie temu co mówię. Ponieważ wezwano pana dla dostarczenia faktów, a nie plecenia bajek o żelaznym wilku, powinien pan wyciągnąć korzyść z tego co zadaję sobie trud panu wyjaśnić. Najświętszym fetyszem współczesnym jest nauka. Dlaczego pan nie skrzyknie swoich przyjaciół, aby rzucili się na tego bałwana, co? Przecież i on należy do instytucyj, które trzeba sprzątnąć nim nastanie era Przyszłości Proletariatu.

Pan Verloc nic nie odpowiedział. Bał się otworzyć usta aby nie jęknąć.

- Musi pan do tego się zabrać. Zamach na koronowaną głowę albo na prezydenta jest w pewnej mierze sensacją, ale nie w takim stopniu co dawniej. Zamachy stały się częścią ogólnego pojęcia o egzystencji naczelników wszystkich państw. To jest już prawie banalne - szczególniej odkąd zamordowano tylu prezydentów. A teraz rozpatrzmy zamach na - powiedzmy - kościół. Naturalnie że w pierwszej chwili wygląda to dość groźnie, ale nie wywrze tak wielkiego skutku, jakby przeciętnemu człowiekowi mogło się zdawać. Choćby taki zamach był w założeniu na wskroś rewolucyjny i anarchistyczny, znajdą się zawsze durnie, którzy mu przypiszą cechy manifestacji antyreligijnej. A to by odjęło zamachowi specyficznie niepokojące znaczenie, jakie chcemy mu nadać. Zamach na restaurację lub teatr mógłby z tych samych przyczyn uchodzić za objaw namiętności nie mającej nic wspólnego z polityką - za rozwścieczenie głodnego człowieka, za akt zemsty socjalnej. Zużyło się to wszystko i nie jest już pouczające jako poglądowa lekcja rewolucyjnego anarchizmu. Każda gazeta ma pod ręką gotowe frazesy, służące do usprawiedliwiania takich objawów. Wykładam panu ze swego punktu widzenia filozofię rzucania bomb; z punktu widzenia, któremu pan podobno służył w ciągu ostatnich lat jedenastu. Staram się mówić w sposób dla pana dostępny. Wrażliwość klasy, którą atakujecie, stępia się szybko. Własność wydaje się tym ludziom rzeczą niezniszczalną. Nie można liczyć na stałość ich uczuć, czy to będzie litość czy trwoga. Jeśli zamach za pomocą bomby ma wywrzeć wpływ na opinię publiczną, musi być czymś efektowniejszym niż akt zemsty lub terroryzmu. Musi dążyć tylko do zniszczenia. Zniszczenie i nic innego, każdy inny cel musi być wykluczony. Wy, anarchiści, powinniście dowieść czarno na białym, że jesteście bezwzględnie zdecydowani zmieść z oblicza ziemi cały ustrój społeczny. Ale jak wbić ten przerażający absurd w głowy klasy średniej, tak aby go jasno pojęła? Oto jest pytanie! Odpowiedź brzmi: trzeba skierować zamach niszczycielski przeciw czemuś co jest poza obrębem zwykłych ludzkich namiętności. Naturalnie mamy jeszcze sztukę. Bomba w National Gallery wywołałaby pewien hałas. Ale to by nie wyglądało dość poważnie. Przypominałoby rozbicie w czyimś domu okien od podwórza; a tymczasem jeśli się chce człowiekiem wstrząsnąć, trzeba przynajmniej podnieść dach. Sztuka nie była nigdy fetyszem burżuazji. Taki zamach na sztukę wywołałby z początku trochę krzyku, ale z czyjej strony? Ze strony artystów-krytyków sztuki i tym podobnych - ludzi bez znaczenia. Nikt nie zwraca uwagi na to co mówią. Lecz istnieje jeszcze wiedza - nauka. Wierzy w nią każdy dureń posiadający dochody. Jest przekonany, że nauka coś znaczy, choć nie wie dlaczego. To najświętszy z fetyszów. Wszyscy psiakrew profesorowie są w głębi duszy radykałami. Trzeba pokazać, że tej ich dostojnej kukle grozi także zagłada, że kukła będzie musiała ustąpić wobec Przyszłości Proletariatu. Wycie wszystkich intelektualnych idiotów powinno się przysłużyć pracom konferencji mediolańskiej. Będą rozpisywali się o tym w gazetach. Oburzenia ich nikt podejrzewać nie będzie, ponieważ żadne interesy materialne jawnie tu w grę nie wejdą; zaniepokoi to do głębi egoizm klasy, na której trzeba wywrzeć wrażenie. Ci ludzie wierzą, że w jakiś tajemniczy sposób nauka jest źródłem ich dobrobytu. Wierzą w to. A okrutny absurd takiego zamachu dotknie ich głębiej niż wysadzenie w powietrze całej ulicy lub teatru zatłoczonego bliźnimi. O tego rodzaju fakcie mogą zawsze powiedzieć: "Ach, to tylko nienawiść klasowa". Ale co powiedzieć na czyn niszczycielskiej dzikości tak bezsensownej, że aż niezrozumiałej, niewytłumaczalnej, prawie nie do pomyślenia - po prostu obłąkanej? Tylko obłęd jest naprawdę przerażający, ponieważ nie można nań zaradzić czy to groźbami, czy perswazją, czy przekupstwem. Zresztą jestem człowiekiem cywilizowanym. Ani mi w głowie nakazywać, aby pan zorganizował zwykłe jatki, nawet gdybym oczekiwał, że dadzą najlepsze wyniki. Bo po jatkach nie spodziewałbym się wyników, o jakie mi chodzi. Morderstwo jest na porządku dziennym. To niemal instytucja. Dlatego też zamach musi być skierowany przeciwko wiedzy - przeciwko nauce. Ale nie każda nauka do tego się nadaje. Taki atak powinien razić jaskrawym bezsensem, jak nieuzasadnione bluźnierstwo. Ponieważ bomby są waszym sposobem wypowiadania się, efekt byłby najskuteczniejszy, gdyby się dało rzucić bombę na czystą matematykę. Ale to niemożliwe. Usiłowałem pana oświecić; przedstawiłem pańską użyteczność z punktu widzenia wyższej filozofii i wysunąłem nieco przydatnych argumentów. Praktyczne zastosowanie mego wykładu obchodzi przede wszystkim pana. Lecz z chwilą, gdy postanowiłem z panem się rozmówić, poświęciłem również trochę uwagi praktycznej stronie tej kwestii. Co by pan pomyślał o zamachu na astronomię?

Już od pewnego czasu bezruch pana Verloca, stojącego przy fotelu, przypominał stan bezwładnej zapaści - coś jakby bierną nieczułość przerywaną lekkimi konwulsyjnymi drgawkami, które można czasem zauważyć u psa leżącego przed kominkiem i dręczonego senną zmorą. Brzmiało to jak niespokojne psie warknięcie, gdy pan Verloc powtórzył za sekretarzem:

- Na astronomię.

Nie zdołał się jeszcze otrząsnąć z oszołomienia, w które popadł, usiłując nadążyć myślą za słowami padającymi szybko, dobitnie z ust pana Władimira. Przekraczało to chłonność jego mózgu. Ogarnął go gniew. Ten gniew podszyty był nieufnością. Nagle zaświtało mu w głowie, że wszystko to jest skomplikowanym żartem. Pan Władimir pokazał białe zęby w uśmiechu i dołki pojawiły się na jego okrągłej, pulchnej twarzy, przechylonej z wyrazem zadowolenia nad zjeżonym krawatem. Faworyt inteligentnych pań z towarzystwa upozował się w taki sposób, jakby mówił w salonie wykwintne dowcipy. Pochylił się naprzód w fotelu i podniósł białą rękę, rzekłbyś trzymając delikatnie subtelne swe uwagi między palcem wielkim i wskazującym.

- Nic lepszego nie wymyślimy. Taki zamach łączy w sobie możliwie największy szacunek dla ludzkiego życia z najgroźniejszą głupotą i dzikością. Niechże sprytni dziennikarze dowiodą swym czytelnikom, że znalazł się wśród proletariatu człowiek mający osobisty żal do astronomii. Tu już argument głodu nie da się zastosować, nieprawdaż? A przy tym mój pomysł ma jeszcze inne dobre strony. Cały świat cywilizowany wie co to jest Greenwich. Nawet czyściciele butów w podziemiach stacji Charing Cross coś o tym wiedzą. Rozumie pan?

Twarz pana Władimira, znana z pełnej humoru uprzejmości w kołach najlepszego towarzystwa, promieniała cynicznym zadowoleniem z własnej osoby; zadziwiłoby to inteligentne kobiety przepadające za wytwornym dowcipem sekretarza.

- Tak - ciągnął dalej z pogardliwym uśmiechem - wysadzenie w powietrze pierwszego południka powinno wywołać ryk nienawiści.

- Trudna sprawa - mruknął pan Verloc, czując że to jedyna rzecz, którą może bezpiecznie powiedzieć.

- Cóż w tym trudnego? Przecież pan ma całą tę bandę pod ręką i to samą ich śmietankę. Jest tu ten stary terrorysta Yundt. Widuję go prawie co dzień, jak chodzi po Piccadilly w zielonym płaszczu. A Michaelis, apostoł na urlopie - nie będzie pan chyba twierdził, że pan nie wie gdzie on się znajduje! Bo gdyby pan nie wiedział, to ja mógłbym pana poinformować - ciągnął groźnie pan Władimir. - Jeśli pan sobie wyobraża, że tylko pan pobiera pensję z tajnych funduszów, to się pan myli.

Ta niczym nie uzasadniona uwaga sprawiła, że pan Verloc przestąpił z nogi na nogę.

- No a tamta ich paczka z Lozanny? Czyż się wszyscy tutaj nie zbiegli na pierwszą wiadomość o konferencji w Mediolanie? Anglia nie ma za grosz rozumu.

- To będzie dużo kosztowało - rzekł pan Verloc, tknięty jakimś instynktem.

- Na to mnie pan nie nabierze - odparował pan Władimir zadziwiająco dobrym angielskim akcentem. - Otrzyma pan swoją pensję co miesiąc i nic więcej, póki się coś nie stanie. A jeśli się coś nie stanie, i to bardzo prędko, nawet pensji pan nie zobaczy. Jakie jest pana oficjalne zajęcie? Z czego się pan niby to utrzymuje?

- Prowadzę sklep - odrzekł pan Verloc.

- Sklep! Jaki sklep?

- Towary piśmienne, gazety. Moja żona -

- Pańska co? - przerwał pan Władimir swym gardłowym środkowo-azjatyckim tonem.

- Moja żona. - Pan Verloc trochę podniósł ochrypły głos. - Jestem żonaty.

- Co za bujda - wykrzyknął sekretarz z niekłamanym zdumieniem. - Żonaty! I to ma być wyznawca anarchizmu! Co znaczą te bzdury? Ale to chyba tylko się tak nazywa. Anarchiści się nie żenią. Każdy wie o tym. Nie wolno im. To by było odszczepieństwo.

- Moja żona nie jest anarchistką - mruknął opryskliwie pan Verloc. - A przy tym nic to pana nie obchodzi.

- Owszem, obchodzi - rąbnął pan Władimir. - Zaczynam się przekonywać, że pan wcale nie jest odpowiedni do pracy, którą panu powierzono. Przecież pańskie małżeństwo musiało pana zupełnie w waszym świecie zdyskredytować. Nie mógł pan bez tego się obejść? Więc to takie cnotliwe przywiązanie - co? Tu małżeństwo, tam miłostka i jakiż może być z pana pożytek!

Pan Verloc wydął policzki, wypuścił gwałtownie powietrze i na tym koniec. Uzbroił się w cierpliwość. Nie mogło to już trwać bardzo długo. Pierwszy sekretarz stał się nagle bardzo zwięzły, obojętny, stanowczy.

- A teraz może pan odejść - powiedział. - Musi pan sprowokować zamach dynamitowy. Daję panu na to miesiąc. Posiedzenia konferencji zawieszono. Zanim się znów rozpoczną, musi się tutaj coś stać, albo stosunki nasze się skończą.

Uderzył w inny ton z podstępną zmiennością.

- Proszę rozważyć moją filozofię, panie - panie Verloc - rzekł tonem jakby łaskawego szyderstwa, wskazując drzwi. - Niech pan zaatakuje pierwszy południk. Pan nie zna burżuazji tak dobrze jak ja. Wrażliwość jej jest przytępiona. Pierwszy południk. Sądzę że to najlepsze i przy tym najłatwiejsze.

Wstał z fotela; jego cienkie, wrażliwe wargi drgały kapryśnie, gdy śledził w lustrze nad kominkiem pana Verloca wycofującego się z pokoju ciężkim krokiem, z kapeluszem i laską w ręku. Drzwi się zamknęły.

Służący w liberii ukazał się nagle na korytarzu; poprowadził pana Verloca inną drogą i wypuścił go przez małe drzwi w rogu dziedzińca. Portier stojący w bramie zignorował zupełnie jego wyjście i pan Verloc szedł z powrotem drogą swej rannej pielgrzymki jak we śnie - jak w złym śnie. Oderwanie pana Verloca od materialnego świata było tak zupełne, że choć śmiertelna jego powłoka nie zdążała zbyt śpiesznie przez ulice, druga część jego istoty - ta, której tylko niesprawiedliwy brutal mógłby odmówić nieśmiertelności - znalazła się u drzwi sklepu natychmiast, jakby uniesiona z zachodu na wschód na skrzydłach potężnego wiatru.

Poszedł prosto za ladę i siadł na drewnianym krześle. Nikt się nie ukazał i nie zamącił jego samotności. Stevie, opięty w zielony bajowy fartuch, pilny i sumienny, zamiatał właśnie i okurzał górne schody, jakby się bawiąc; pani Verloc zaś, ostrzeżona w kuchni przez grzechot pękniętego dzwonka, podeszła tylko do oszklonych drzwi i odsunąwszy firankę, zajrzała do ciemnego sklepu. Widząc że jej mąż tam siedzi, barczysty, posępny, z kapeluszem zsuniętym na tył głowy, wróciła natychmiast do gotowania. Mniej więcej po upływie godziny zdjęła bratu zielony bajowy fartuch i poleciła mu umyć ręce i twarz rozkazującym tonem, którego używała zawsze w tych okolicznościach od jakich lat piętnastu - to jest odkąd sama myć go przestała. Po chwili, nakładając jedzenie na półmisek, rzuciła okiem na tę twarz i ręce; Stevie pokazywał je właśnie, podszedłszy do siostry z miną pewną siebie, pod którą krył się nękający go stale niepokój. Dawniej grożono mu gniewem ojca w razie gdyby zaniedbał się umyć, lecz obecnie niewzruszony spokój pana Verloca w życiu domowym uniemożliwiał wszelką wzmiankę o gniewie, gdyż nawet biedny Stevie nie byłby mógł w to uwierzyć. Twierdziło się zatem, że pan Verloc byłby niewypowiedzianie zmartwiony i zgorszony, gdyby zauważył w czasie posiłku jakiekolwiek wykroczenie przeciw czystości. Po śmierci ojca znaczną pociechą była dla Winnie myśl, że już nie potrzebuje drżeć o biednego Stevie. Nie mogła znieść kiedy wyrządzano mu krzywdę. Doprowadzało ją to do szału. Jeszcze jako mała dziewczynka broniła często z pałającymi oczami braciszka przed porywczym kupcem. Ale teraz nic w jej wyglądzie nie świadczyło, aby była zdolna do gwałtownych wystąpień.

Skończyła przygotowywać półmiski. Stół w saloniku był już nakryty. Podszedłszy do schodów, zawołała na matkę. Po tym otworzyła szklane drzwi prowadzące do sklepu i rzekła spokojnie: "Adolfie!" Pan Verloc siedział ciągle w tej samej pozie; widać nie ruszył ani ręką ani nogą przez półtorej godziny. Podniósł się ciężko bez słowa i przyszedł na obiad w palcie i kapeluszu. Jego milczenie nie miało samo przez się nic niezwykłego ani niepokojącego w tym mieszkaniu za mrocznym sklepem o szmatławych, podejrzanych towarach - w cieniu niechlujnej uliczki, rzadko nawiedzanej przez słońce. Lecz owego dnia milczenie pana Verloca było najwidoczniej tak brzemienne myślami, że wywarło wrażenie na obu kobietach. Siedziały nie odzywając się ani słowem i śledziły bacznym okiem biednego Stevie, w obawie aby nie dostał napadu gadulstwa. Stevie siedział naprzeciw pana Verloca, bardzo grzeczny, spokojny i patrzył bezmyślnie przed siebie. Niemałym wysiłkiem w życiu obu kobiet było ciągłe troszczenie się o to, żeby powstrzymać Steviego od przeszkadzania panu domu w taki czy inny sposób. "Chłopiec", jak go nazywały czule między sobą, był dla nich źródłem tego rodzaju niepokojów prawie od dnia swych urodzin. Posiadanie tak dziwacznego potomka napawało jego ojca upokorzeniem, które ujawniało się skłonnością do brutalnego traktowania Steviego - albowiem właściciel spożywczego sklepu odznaczał się delikatnością uczuć, a jego ból jako człowieka i jako ojca najzupełniej był szczery.

Z czasem trzeba było pilnować aby Stevie nie naprzykrzał się wynajmującym pokoje lokatorom, którzy są dziwaczną kategorią ludzi i odznaczają się drażliwością. A przy tym niepokój o przyszłość, jaka czekała biednego chłopca, dręczył stale obie kobiety. Wizje przytułku dla niedorozwiniętych prześladowały matkę Steviego, gdy się krzątała po jadalni znajdującej się w suterenie obskurnego domu w dzielnicy Belgravia.

- Moja droga, gdybyś nie znalazła takiego dobrego męża - mawiała często do córki - nie wiem co by się stało z tym biednym chłopcem.

Pan Verloc poświęcał Steviemu tyleż uwagi co człowiek obojętny dla zwierząt ulubionemu kotowi swej żony; była to w gruncie rzeczy uwaga tego samego rodzaju, życzliwa i obojętna. Obie kobiety przyznawały w cichości ducha, że właściwie nic więcej nie można się było spodziewać. Wystarczyło to aby Verloc zdobył sobie szacunek i wdzięczność teściowej. Z początku staruszka, która nie spotkała się nigdy z przyjaźnią i którą ciężkie życie usposobiło sceptycznie, pytała czasem z niepokojem:

- Jak myślisz, kochanie, czy to twego męża nie drażni, że wciąż ma Steviego przed oczami?

Na to Winnie odpowiadała zwykle przeczącym ruchem głowy. Raz jednak odparła posępnie i wyzywająco:

- Musiałby się najpierw mną znudzić.

Zapadło długie milczenie. Matka, siedząc z nogami opartymi o stołeczek, zdawała się zgłębiać tę odpowiedź, oszołomiona jej kobiecą przenikliwością. Staruszka nigdy nie mogła właściwie pojąć, dlaczego Winnie wyszła za pana Verloca. Był to postępek bardzo rozsądny i oczywiście stało się jak najlepiej, ale dziewczyna mogła mieć przecież nadzieję, że znajdzie kogoś w wieku bardziej odpowiednim. Swego czasu Winnie lubiła się przechadzać z pewnym spokojnym młodym człowiekiem, jedynym synem rzeźnika z sąsiedniej ulicy, pomagającym ojcu w sklepie. Prawda że był zależny od ojca, ale interesy szły dobrze i miał świetne widoki. Kilka razy zabrał Winnie do teatru. Potem, właśnie gdy matkę zdjęła obawa że się zaręczą (bo cóż by była zrobiła sama z tym dużym gospodarstwem i Steviem na głowie), flirt nagle się skończył i Winnie przez jakiś czas wyglądała bardzo posępnie. Ale zjawił się na szczęście pan Verloc, zajął frontowy pokój na pierwszym piętrze i nie wspominało się już więcej o młodym rzeźniku. To było doprawdy zrządzenie Opatrzności.