Tajemniczy wyścig na Alasce - Patrycja Urbaniak

[1] Nome - miasto w zachodniej Alasce (Stany Zjednoczone), na południowym wybrzeżu półwyspu Seward, nad Zatoką Nortona (Morze Beringa); 3,8 tys. mieszkańców (2004). Dawny i obecny ośrodek eksploatacji złota, obecnie handlowy i turystyczny.

[2] Seward (ang. Seward Peninsula) - półwysep położony na zachodzie Alaski nad Morzem Beringa graniczący z zatokami Kotzebue na północy i Nortona na południu. Ma około 320 km długości i około 225 km szerokości w najszerszym odcinku. Graniczy z Azją poprzez Cieśninę Beringa. Podstawowym przemysłem jest wydobycie złota i łowienie zwierząt. Półwysep jest siedzibą wojskowej bazy lotniczej i obserwacyjnej. Zaludnienie półwyspu jest słabe, główną miejscowością jest port morski Nome. Nazwa półwyspu pochodzi od nazwiska Williama Sewarda, amerykańskiego polityka, który w 1867 roku doprowadził do zakupu Alaski przez Stany Zjednoczone od Rosji.

[3] Alaska- stan Stanów Zjednoczonych w północno-zachodniej części Ameryki Północnej, będący eksklawą Stanów Zjednoczonych. Graniczy od wschodu z Kanadą, a od zachodu, przez Cieśninę Beringa, z Rosją. Dominują góry, z najwyższym punktem Ameryki Północnej, którym jest szczyt Denali (McKinley, 6194 m n.p.m.), oraz wyżyny i liczne stożki wulkaniczne. Do terytorium należą też Aleuty. Alaska ma największą powierzchnię wśród stanów Stanów Zjednoczonych oraz najmniejszą gęstość zaludnienia. W odróżnieniu od większości stanów Alaska nie dzieli się na hrabstwa, lecz okręgi (borough), przy czym znaczna część stanu stanowi terytorium niezorganizowane.

[4] Błonica - choroba zakaźna, najczęściej występująca u dzieci, wywoływana przez maczugowiec błonicy. Głównym czynnikiem chorobotwórczym jest wytwarzany przez niektóre szczepy tych bakterii jad: toksyna błonicza. W Polsce wprowadzono obowiązkowe szczepienia ochronne (w postaci szczepionki Di-Per-Te, DPT/DTP). Błonica przenosi się głównie drogą kropelkową lub bardzo rzadko przy zakażeniach przyrannych. Wyróżnia się kilka postaci tej choroby. Nome nawiedziła epidemia Dyfterytu. Błonica gardła (inaczej dyfteryt) jest najczęstszą postacią błonicy. Objawy: Umiarkowana gorączka, bladość twarzy, niezbyt duże bóle gardła, utrudnione połykanie, tak zwana mowa kluskowata, obrzmienie węzłów chłonnych podżuchwowych oraz nalot w gardle (często łączący się w jednolitą błonę rzekomą o barwie białawoszarej). Wokół nalotów tworzą się charakterystyczne przekrwienia. W ciężkiej postaci błonicy naloty są rozległe, koloru krwistobrunatnego. Towarzyszą im znaczne zwiększenia węzłów chłonnych, powstaje szczególny wygląd szyi, tak zwana szyja prokonsula, szyja Nerona lub szyja cesarza. Dochodzi także do dużego, ogólnego zatrucia organizmu (intoksykacji). Tętno jest bardzo szybkie i miękkie, występują zaburzenia pracy serca (zmiany martwiczo-zapalne mięśnia sercowego, ciężkie zmiany prowadzą do śmierci), a także cięższe porażenie mięśni. Wyleczenie: Wychodzenie z choroby jest długotrwałe. Wszystkie zmiany narządowe cofają się. Przy jakichkolwiek podejrzeniach należy koniecznie wezwać lekarza, gdyż wczesne rozpoznanie i leczenie błonicy w dużym stopniu wpływa na wynik leczenia i życie chorego. Swoiste leczenie polega na wstrzyknięciu dawki surowicy (ilość zależy od ciężkości i dnia choroby), która zawiera antytoksynę błoniczą (surowicę przeciwbłoniczą). Leczenie antybiotykami: (erytromycyną, penicyliną, metronidazolem) ma znaczenie drugorzędowe. Kurację antybiotykową stosuje się tylko przy występowaniu równolegle innego zakażenia gardła (na przykład paciorkowcami). Dodatkowo podczas leczenia podaje się witaminę C, zespół witamin B oraz kokarboksylazę. Zapobieganie polega głównie na obowiązkowych szczepieniach dzieci. Osoby po zetknięciu się z chorobą izoluje się od dzieci i młodzieży do czasu wykonania dwóch kolejnych badań wymazów jamy nosowo-gardłowej, z wynikami ujemnymi. W ognisku zakażenia przeprowadza się odkażenie.

[5] 24 stycznia 1925 w Nome wybuchła epidemia dyfterytu. Zła pogoda uniemożliwiła użycie samolotu, więc szczepionka została dostarczona pociągiem z Anchorage do Nenana, a ostatni liczący ponad tysiąc kilometrów odcinek trasy miały przebyć psie zaprzęgi. Dwudziestu maszerów ze 150 psami zaprzęgowymi podjęło się próby dostarczenia szczepionki dla mieszkańców. Podczas wyprawy temperatury spadały w nocy do -40°C, a przy uwzględnieniu siły wiatru temperatura odczuwalna wynosiła -65°C. W pięć i pół dnia wymieniający się maszerzy pokonali trasę obliczoną na 13 dni (1085 km) stając się bohaterami Amerykanów. Do rangi symbolu został wyniesiony lider ostatniego dojeżdżającego do Nome zaprzęgu, kierowanego przez Gunnara Kassena - pies Balto. Stał się jednym z najsławniejszych psów tamtych czasów. Jego pomnik stoi w nowojorskim Central Parku. Faktycznie jednak najdłuższą i najtrudniejszą część trasy, m.in. przez zamarzniętą zatokę, pokonał zaprzęg, którym kierował Leonhard Seppala, a liderem był jego pies Togo, określany jako zapomniany bohater "wyścigu o życie". Dla upamiętnienia tego wydarzenia, rokrocznie od 1973 roku na Alasce odbywa się jeden z najtrudniejszych i najbardziej prestiżowych wyścigów psich zaprzęgów, Iditarod Trail Sled Dog Race, którego meta znajduje się w Nome.

[6] Wielki Wyścig Miłosierdzia (ang. Great Race of Mercy, 1925 serum run to Nome) - sztafetowy wyścig psich zaprzęgów do Nome na Alasce z 1925 roku, którego celem było dostarczenie surowicy przeciwko panującej w mieście błonicy. Udział w nim wzięło 20 maszerów i ok. 150 psów zaprzęgowych, które w przeciągu 5 dni pokonały 1085 km ratując w ten sposób okoliczną społeczność przed rozwijającą się epidemią. Wydarzenie to upamiętnia doroczny wyścig psich zaprzęgów Iditarod Trail.

[7] Balto - pies zaprzęgowy rasy husky syberyjski. 24 stycznia 1925 w Nome na Alasce, rodzinnym mieście Balto stwierdzono u 12 dzieci błonicę. Wkrótce nastąpiły nowe zachorowania i miastu groziła epidemia. Jedynym ratunkiem dla chorych była antytoksyna znajdujące się w szpitalu, w odległym o 1600 km Anchorage. Pociąg mógł dostarczyć lek jedynie do Nenana, odległego od Nome o ok. 1000 km. 20 załóg ruszyło w długą drogę, walcząc z wiatrem o prędkości 100 km/godz. i mrozem -40 stopni Celsjusza. 1 lutego paczkę z lekiem przekazano w wiosce Bluf Gunnarowi Kaasenowi - właścicielowi zaprzęgu, którego liderem był Balto. Gunnar ruszył w drogę, lecz już po paru godzinach dotknęła go ślepota śnieżna. Przez następne 20 godzin ślepy poganiacz mógł polegać tylko na instynkcie Balto, prowadzącym go do domu. Wyczerpane psy dotarły 2 lutego o godzinie 5.50 do Nome, ratując tym samym życie dzieci. Historia Balto wzbudziła wielkie zainteresowanie mediów. 17 grudnia 1925 odsłonięto na jego cześć pomnik w Central Parku, autorstwa F.G. Rotha. Napis na pomniku głosi: "Dedykowane nieposkromionemu duchowi psich zaprzęgów niosącemu antytoksynę i pomoc z Nenana przez 600 mil zdradzieckich wód, arktycznych zamieci do nawiedzonego Nome w zimie 1925 roku - Wytrwałości, Wierności, Inteligencji". Po śmierci jego ciało zostało zakonserwowane i jest wystawiane do dnia dzisiejszego w Cleveland Museum of Natural History. Na cześć Balto, jego zaprzęgu i maszerów biorących udział w tej karkołomnej eskapadzie od 1973 roku odbywa się na prawie dwa razy dłuższej trasie wyścig Iditarod. O wydarzeniu z 1925 roku opowiada film animowany Balto.

[8] Togo - pies zaprzęgowy rasy syberyjski husky. Był psem liderem zaprzęgu norweskiego maszera Leonharda Seppali w czasie tzw. "Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia". Mimo pokonania największego dystansu ze wszystkich biorących udział w biegu psich liderów i przebycie przez najbardziej niebezpieczny odcinek trasy, jego dokonanie zostało zmarginalizowane przez ówczesne media, na korzyść ostatniego psa lidera w sztafecie, Balto. Jednym z najbardziej znanych hodowców i trenerów psów zaprzęgowych był norweski imigrant Leonhard Seppala. Togo był jednym z potomków byłego już psa lidera Seppali, Suggena i importowanej suczki syberyjskiej o imieniu Dolly. Togo początkowo miał uniknąć ciężkiego losu psa zaprzęgowego. Seppala chciał, by szczeniak trafił do ciepłego domu.

[9] Balto - amerykański film animowany z 1995 roku, opowiadający o losach psa Balto. Powstały dwie kontynuacje filmu: Balto II: Wilcza wyprawa (2002) i Balto III: Wicher zmian (2004). Wydarzenia filmu oparte na faktach z 1925 roku. Alaska. Pół-pies, pół-wilk o imieniu Balto zostaje odtrącony zarówno przez ludzi, jak i zwierzęta. Jego jedynymi przyjaciółmi są: Gąsior Borys oraz dwa niedźwiedzie polarne, Muk i Luk. Balto rywalizuje o względy pięknej Jenny ze swoim najgroźniejszym przeciwnikiem, przywódcą sfory psów. Pewnego dnia nawałnica śnieżna odcina od świata miasteczko. Potrzebne są tam lekarstwa dla dzieci. Kiedy psi zaprzęg grzęźnie w śniegu, Balto staje się ostatnią deską ratunku.

[10] Togo - oparty na faktach amerykański film dramatyczno-przygodowy w reżyserii Ericsona Core z 2019 roku, wyprodukowany przez wytwórnie Walt Disney Pictures. Film opowiada o tytułowym Togo, psie zaprzęgowym rasy husky, który razem ze swoim panem, maszerem Leonhardem Seppalą, wyruszają w podróż, aby dostarczyć surowicę niezbędną do zwalczenia epidemii błonicy szalejącej w małej odciętej od świata alaskańskiej wiosce Nome.

[11] Tytuł oryginału: Cruelest miles Gay Salisbury, Laney SalisburyWydawnictwo: Świat Książkireportaż

[12] Leonhard Seppala (ur. 14 września 1877 w Lyngen, zm. 28 stycznia 1967 w Seattle) - norweski maszer, hodowca i trener psów zaprzęgowych. Odegrał jedną z kluczowych ról podczas tzw. Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia do Nome w 1925 roku. Był także uczestnikiem zimowej olimpiady w Lake Placid w 1932 roku. Uważa się go również za twórcę amerykańskich husky syberyjskich, gdyż w dużej mierze pochodzą one z jego linii hodowlanej.

[13] Po śmierci Balto jego ciało zostało zakonserwowane i jest wystawiane do dnia dzisiejszego w Cleveland Museum of Natural History.

[14] Poland Spring - obszar niemunicypalny miasta Poland położona na południe od jeziora Lower Range i na wschód od jeziora Middle Range.

[15] Poland - miasto położone w Stanach Zjednoczonych, w stanie Maine, w hrabstwie Androscoggin. W 2010 roku zamieszkiwało je 5376 mieszkańców.

[16] Wasilla - miasto w amerykańskim stanie Alaska, położone w odległości około 70 km na północ od największego miasta stanu, Anchorage. 8 471 mieszkańców w 2005 roku. Miejsce właściwego startu wyścigu psich zaprzęgów Iditarod w latach 1973-2002.

[17] Seattle - największe miasto w stanie Waszyngton, ośrodek administracyjny hrabstwa King, położone pomiędzy zatoką Puget a jeziorem Washington, około 175 km na południe od granicy z Kanadą. W 2015 roku miasto liczyło 684 451 mieszkańców. Miasto jest ważnym morskim i lotniczym portem towarowym i osobowym w handlu z państwami azjatyckimi. Zespół miejski Seattle-Everett-Tacoma liczy ponad 3,4 mln mieszkańców.

[18] Everett - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Waszyngton, w zespole miejskim Seattle, przy ujściu rzeki Snohomish do Puget Sound (Ocean Spokojny). Około 111 tys. mieszkańców. W tym mieście znajdują się zakłady montażowe samolotów Boeing. Ponadto w mieście rozwinął się przemysł drzewny oraz chemiczny.

[19] Gunnar Kaasen - norweski maszer i podróżnik. Odegrał jedną z kluczowych ról podczas tzw. Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia do Nome w 1925 roku. Urodził się w Burfjord w północnej Norwegii jako syn Hansa i Anny Kaasen. Osiadł na stałe w Nome. Ponieważ przez osiem miesięcy w roku port jest skuty lodem, jedynym środkiem transportu i łącznikiem miasteczka ze światem były psie zaprzęgi, w których powożeniu Gunnar się wyspecjalizował. W 1925 roku w Nome zaczęło pojawiać się coraz więcej przypadków błonicy, która szybko mogła się rozprzestrzenić na większym obszarze Nad ranem 2 lutego Kaasen dotarł do Port Safety. Ponieważ zjawił się przed czasem, a jego zmiennik Ed Rohn jeszcze spał, podjął decyzję, że ostatnie 40 kilometrów również pokona. Ostatecznie dotarł do Nome o 5:30 porzemierzając ze swoim zaprzęgiem łącznie 87 km. Miejsce, w którym się zatrzymał, stanowi obecnie metę wyścigu psich zaprzęgów Iditarod Trail. W 1952 roku Kaasen zamieszkał w Everett w stanie Waszyngton. Tam zmarł na raka w wieku 78 lat. Został pochowany w Everett's Cypress Lawn Memorial Park obok swojej żony Anny.

[20] Nowy Jork (ang. City of New York, również New York, New York City) - miasto w Stanach Zjednoczonych o największej liczbie mieszkańców, a zarazem centrum jednej z najludniejszych aglomeracji na świecie.

[21] Manhattan - najmniejszy, a zarazem najgęściej zaludniony okręg (ang. borough) Nowego Jorku, położony na wyspie o tej samej nazwie. Ponadto hrabstwo (ang. county) w stanie Nowy Jork, w którego skład poza samą wyspą Manhattan wchodzi kilka mniejszych wysepek: Roosevelt Island, Randall's Island, Wards Island, Governors Island, Liberty Island, Ellis Island, Mill Rock oraz U Thant Island. Do hrabstwa należy również Marble Hill, jedyna część położona bezpośrednio na stałym lądzie.

[22] Central Park - park miejski w Nowym Jorku będący oazą zieleni. Położony w centrum Manhattanu, między 110. ulicą (Central Park North) na północy i 59. ulicą (Central Park South) na południu oraz Ósmą Aleją (Central Park West) na zachodzie i Piątą Aleją na wschodzie. Zajmuje 843 akry powierzchni (341 hektarów) będąc prostokątem o szerokości 850 m (w kierunku wschód-zachód) i długości 4120 metrów (północ-południe).

Rozdział 1

Marzenia wymagają wyrzeczeń Nimfadora

Właśnie zaczynałam kolejny semestr na studiach, został mi jeszcze tylko rok studiów. Za jakiś czas miałam napisać pracę magisterską, co powinno mnie pewnie stresować, ale nie stresowało w sumie ani trochę, bo miałam już wszystko doskonale przemyślane. Studiowałam dziennikarstwo, moją pasją były artykuły popularnonaukowe.

Kiedy zostałam zapytana przez swojego profesora, pod którego opieką miałam napisać i obronić pracę magisterską, o czym będzie, nie miałam najmniejszych wątpliwości. Chciałam napisać pracę w formie artykułu o historii miasteczka Nome[1] mieszczącego się na półwyspie Seward[2] na Alasce[3]. Dokładniej interesowała mnie epidemia błonicy[4], która nawiedziła to miasto w 1925 [5]roku oraz następująca po niej sztafeta po lekarstwo ochrzczona "Wielkim Wyścigiem Miłosierdzia"[6].

Szczególne wrażenie wywarły na mnie historie dwóch psów, które miały największy wkład w ów wyścig. Były to Balto[7] oraz Togo[8]. A więc skoro temat miałam już od dawna wybrany to to nie stresowało mnie ani trochę. Teraz jedynie potrzebowałam zrobić większe rozeznanie w temacie. Jednak pisząc ową pracę nie chciałam korzystać tylko ze źródeł internetowych, filmów[9][10] czy z literatury, nawet jeśli były to zawarte w książce "Okrutny szlak"[11] fragmenty dziennika samego Leonharda Seppali[12]... chciałam pójść o krok dalej i osobiście polecieć do Nome, aby zbadać całą tę historię od środka i zobaczyć ją oczami mieszkańców, zwłaszcza tych najstarszych, którzy jeszcze pamiętali tamte wydarzenia. Bardzo ciekawiła mnie ich perspektywa.

Toteż pewnego dnia od razu po wykładach zawiadomiłam rodzinę, że planuję na jakiś czas wylecieć z rodzinnej Polski. Zmartwili się tym nieco, bo byłaby to moja pierwsza samodzielna podróż tak daleko poza granice kraju, wiedzieli jednak, że nie cofnę się przed niczym jeśli postawiłam sobie jasny cel. I jeszcze tego samego dnia zarezerwowałam jeden bilet lotniczy do Nome na Alasce. Lot miał trwać prawie dwie doby i miałam się trzy razy przesiadać...Jednak skoro chciałam napisać moją magisterkę jak najlepiej to byłam gotowa na tego typu wyrzeczenia.

Zastanawiałam się tylko, jakie temperatury panują teraz w Nome, bowiem właśnie kończył się luty. Wydawało mi się jednak, że spakowałam wystarczająco wiele ciepłych ubrań, jednak wiedziałam też, że pogoda na Alasce bywa bardzo zmienna, czasami nawet z godziny na godzinę. Byłam jednak niemal przekonana o tym, że podczas mojej podróży nic mnie nie zaskoczy.

A Nome nie było moim jedynym celem podczas tej wyprawy. Aby moja magisterka była jak najpełniejsza i jak najbardziej dokładna chciałam polecieć jeszcze do kilku miejsc. Pierwszym z nich było muzeum historii naturalnej w Cleveland[13] bowiem był tam niezwykły eksponat.

Było nim zakonserwowane ciało Balto świetnie zachowane mimo, że od śmierci psa minęło już ponad dziewięćdziesiąt lat. Drugim moim celem było miasteczko Poland Spring[14][15], gdzie żywota dokonał drugi z psich bohaterów, Togo. Kolejne moje cele to Wasilla[16] na Alasce, gdzie w muzeum stała zakonserwowana skóra Togo, Peabody Museum of Natural History w Connecticut na Uniwersytecie Yale gdzie z kolei stał szkielet Togo, Seattle[17] gdzie ostatnie lata życia spędził Leonhard Seppala, Everett[18], gdzie pochowany był Gunnar Kaasen[19] a także Nowy Jork[20], gdzie w dzielnicy Manhattan[21] w Central Parku[22] stał pomnik przedstawiający Balto ale poświęcony wszystkim uczestnikom tamtych wydarzeń.

W głębi duszy czułam, że to będzie fascynująca podroż i nawet przez myśl mi nie przeszło, że może stać się cokolwiek nieoczekiwanego.

[1] Iditarod Trail Sled Dog Race - jeden z najbardziej prestiżowych i najtrudniejszych w Ameryce Północnej wyścigów psich zaprzęgów. Rozgrywany jest od 1973 roku na Alasce, w Stanach Zjednoczonych. Początkowo Iditarod był pomyślany jako test dla najlepszych psów i maszerów. Do dzisiaj ewoluował i obecnie są to w pełni komercyjne zawody o wysokim poziomie trudności. Wyścig Iditarod jest jedną z największych imprez sportowych na Alasce. Każdego roku startuje więcej niż 50 maszerów. Każdy zaprzęg składa się z 12-16 psów, przy czym warunkiem klasyfikacji na mecie jest posiadanie w zaprzęgu minimum 6 psów. Ceremonia startu ma miejsce w Anchorage, po czym właściwy start odbywa się w położonej około 113 km na północ miejscowości Willow (w latach 1973-2002 właściwy start odbywał się w miejscowości Wasilla). Meta znajduje się w miasteczku Nome. Najlepsi maszerzy ze swoimi psami pokonują około 1850 kilometrów w około 9-10 dni. Wyścigi psich zaprzęgów to jedne z niewielu konkurencji sportowych, w których mężczyźni są klasyfikowani wspólnie z kobietami. W kilku pierwszych edycjach wyścigu zwycięzcy potrzebowali na pokonanie tej trasy 20 dni. Rekord (8 dni, 03:40:13 w 2017 r.) należy do Mitcha Seaveya. Rick Swenson wygrał Iditarod 5 razy i dotychczas nikt mu nie dorównał, jest też jedynym maszerem, który wygrał ten wyścig w trzech różnych dekadach (1977, 1979, 1981, 1982, 1991). Pierwszą kobietą, która ukończyła Iditarod była w 1974 roku Mary Shields, natomiast pierwszą kobietą która wygrała Iditarod była w 1985 roku Libby Riddles. Pierwszą osobą, która zwyciężyła trzy razy z rzędu była w latach 1986-1988 Susan Butcher. Zwycięzca z 2007 roku, Lance Mackey jest pierwszym człowiekiem, który w jednym roku zwyciężył zarówno w Yukon Quest jak i w Iditarod. Zdobywając pierwsze miejsce w 2007 roku, dołączył do swojego ojca Dicka i brata Ricka, którzy zwyciężyli odpowiednio w 1978 i 1983 roku. Wszyscy trzej podczas uczestnictwa w tych zawodach startowali z numerem 13. Iditarod Trail Sled Dog Race wygrywali przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Kanady i Norwegii.

[2] Wyścigi psich zaprzęgów - dyscyplina sportu, w której zawodnicy (maszerzy) są ciągnięci przez psi zaprzęg. Pierwsze wyścigi psich zaprzęgów były organizowane w początkach XX wieku w Ameryce Północnej. W II połowie XX wieku wyścigi zdobyły popularność w Europie - głównie w krajach skandynawskich i w krajach mających dostęp do terenów wysokogórskich, takich jak Alpy czy Pireneje. W Polsce wyścigi są organizowane od początku lat dziewięćdziesiątych. Pierwsze zawody zostały zorganizowane w dniach od 30 listopada do 1 grudnia 1991 roku w Szczypiornie. Organizatorem imprezy był Sportowy Klub Psów Zaprzęgowych Cze-Ne-Ka. Zwycięzcą w klasie S-H został Piotr Czarkowski z psem rasy Siberian Husky Siko Sivudelek, a zwyciężczynią w klasie S-D została Maria Czerwińska z psem Toro rasy alaskan malamute. W Polsce organizowane są mistrzostwa kraju w różnych kategoriach wiekowych, Puchar Polski, Liga Zaprzęgowa. Od 2009 roku Waldemar Stawowczyk zdobył 13 tytułów Mistrza Świata startując w klasach 2 Dogs2, czyli dwa psy północy i 4 Dogs2, czyli cztery psy północy. W 2011 roku w Norwegii, Igor Tracz zdobył tytuł Mistrza Świata. Do najważniejszych i najpopularniejszych wyścigów należy zaliczyć: IditarodYukon QuestLa PirenaAlpentrailFemundslopetFinnmarkslopetKlondike Sled Dog RaceKuskokwim 300Copper Basin 300La Grande OdysséeCAN-AM Crown Int'l RaceNordic OpenWyścigi rozgrywane w Polsce: W Krainie Wilka Kager CupŚladem niedźwiedziaNa Tropie ŻubraBorder Rush! - Husqvarna Tour

[3] Yukon Quest - tysiącmilowy międzynarodowy wyścig psich zaprzęgów odbywający się corocznie w lutym, w Ameryce Północnej. W latach parzystych wyścig prowadzi z Fairbanks na Alasce do Whitehorse w kanadyjskim Terytorium Jukon, a w latach nieparzystych uczestnicy podążają w przeciwnym kierunku. Yukon Quest jest uznany za najtrudniejszy i najniebezpieczniejszy wyścig psich zaprzęgów na świecie. Maszerzy i zaprzęgi składające się z 10-14 psów pokonują historyczną trasę gorączki złota nad Klondike. Uczestnicy nie mogą korzystać z żadnej pomocy z wyjątkiem pomocy w mieście Dawson City, które jest w połowie drogi między startem a metą, na sanie zabierając cały ekwipunek potrzebny do przeżycia i wyżywienia siebie i psów. Pierwszym maszerem, który wygrał Yukon Quest był w 1984 roku Sonny Lindner, rekord szybkości w pokonaniu trasy należy do Lance'a Mackeya (10 dni, 2 godziny, 37 minut) - jest on też jedną z dwóch osób które zwyciężyły w tym rajdzie trzykrotnie i jedynym człowiekiem, który w jednym roku wygrał Iditarod i Yukon Quest. Pierwszą kobietą, która zwyciężyła w Yukon Quest, była w 2000 roku Aliy Zirkle.

[4] Psi zaprzęg - sposób poruszania pojazdu zaprzęgowego, najczęściej sań na śniegu, ale także (w warunkach bezśnieżnych), np. lekkiego wózka (powozu) przez zespół - od jednego do kilkunastu - psów. Liczba psów zależy od ich wielkości i siły, od ciężaru ciągnionego pojazdu, od długości trasy i od pofałdowania terenu. W przeszłości użycie psich zaprzęgów było najlepiej sprawdzającym się sposobem przewozu ludzi i wyposażenia na trasach syberyjskich, alaskańskich, arktycznych i antarktycznych ze względu na znaczną odporność psów na surowe warunki klimatyczne oraz stosunkowo niezbyt wielkie ich wymagania, połączone ze zdyscyplinowaniem tych zwierząt. Na Czukotce psie zaprzęgi wykorzystywano np. do transportu pasażerów i przesyłek pocztowych; są doniesienia, iż tamtejsze zaprzęgi liczące 20 psów potrafiły podobno przebyć w ciągu 6 godzin odległość 120 km i ciągnąć ciężar o masie około 600 kg. Prócz zastosowań transportowych (skąd wypierane są przez różnego rodzaju pojazdy silnikowe, np. sanie motorowe), psie zaprzęgi wykorzystywane są w sporcie i w rekreacji. W tych przypadkach zadaniem zaprzęgu jest ciągnięcie pojazdu przewożącego pojedynczego człowieka (sanie lub wózek), albo - jak w skijöringu - ciągnięcie narciarza lub w bikejoringu - ciągnięcie kolarza. Psie zaprzęgi potrafią osiągać na zawodach średnie prędkości ponad 30 km/h, a maksymalnie do 50 km/h. Rasami psów wykorzystywanych w psich zaprzęgach są - obok husky syberyjskich, wywodzących się z Jakucji i Czukotki - alaskan malamute i husky, japońskie psy rasy akita, psy grenlandzkie, samojedy i kilka innych, a także popularne ostatnio i najszybsze w sporcie psich zaprzęgów mieszanki eurodogi i greystery, czyli mieszanki psów myśliwskich i chartów.

[5] Pozycje psów w zaprzęguLead - jest to pies biegnący na przedzie zaprzęgu. Najlepiej nadaje się na to miejsce pies spokojny, inteligentny i posłuszny. Powinien mieć w sobie duży zapał. Dobry lider potrafi rozpoznać zagrożenie dla zespołu (np. cienki lód). Swing - to pies biegnący za liderem. Jest to dobra pozycja dla psa który w przyszłości ma zostać liderem. Team - pozycja dla reszty zespołu. Psy na tej pozycji są umieszczone między pozycjami Swing a Wheel. To dobra pozycja dla początkujących i młodych psów. Wheel - pies biegnący z tyłu zaprzęgu, bezpośrednio przed saniami lub wózkiem; na tej pozycji biegną najsilniejsze psy. Biorą one na siebie największy ciężar.

[6] Podstawowe komendyCzęść maszerów używa specjalnych komend. Niektóre z nich to np.: Go lub Marsz, częściej Haik - naprzódWhoa (whuuu) - stójGee - prawoHaw - lewoAle są też komendy bardziej skomplikowane, np: Hoooo - wolniej.

[7] Okrutny szlak (tytuł Oryginalny: "The Cruelest Miles")Pierwsze wydanie: 2003Autorzy: Laney Salisbury, Gay Salisbury

[8] A Long Way To Nome: Ekspedycja Serum Run '25 Pierwsze wydanie: 4 grudnia 2009Autor: Von E. Martin

[9] The Race to Nome: The story of the heroic Alaskan dog teams that rushed diphtheria serum to stricken Nome in 1925 Pierwsze wydanie: 1963Autor: Kenneth A. UngermannRedaktor: Walter Lord

[10] The Great Serum RacePierwsze wydanie: 2002Autorka: Debbie S. MillerIlustrator: Jon Van Zyle

[11] Balto II: Wilcza wyprawa (ang. Balto II: Wolf Quest) - amerykański film animowany z 2002 roku, opowiadający o losach psa Balto. Kontynuacja przygód dzielnego psa Balto. Teraz Balto jest dumnym i szczęśliwym ojcem kilku szczeniąt. Wszystkie psy rasy husky odnajdują nowe domy i nowych opiekunów. Jedynie Szarka nie wie na czym polega jej wyjątkowość i dlaczego wzbudza wśród ludzi strach. Kiedy ojciec zdradza Szarce tajemnicę jej pochodzenia, ta ucieka, by samodzielnie odpowiedzieć sobie na pytanie, kim tak naprawdę jest. W niebezpieczną podróż za córką rusza Balto. Balto w połowie drogi odnajduje Szarkę, ale nie wiedzą, że znajdują się na terytorium innych wilków.

[12] Balto III: Wicher zmian (ang. Balto III: Wings of Change) - amerykański film animowany z 2004 roku, opowiadający o losach psa Balto.

[13] Realny Balto został wykastrowany w wieku około pół roku.

[14] Togo po zakończeniu sztafety, nie ciągnął już sań. Seppala wykorzystywał go jako reproduktora. Togo spłodził liczne potomstwo, po które zgłaszali się maszerzy z całego kontynentu. Odszedł w wieku 16 lat.

[15] Wykonany z brązu posąg Balto został wzniesiony w nowojorskim Central Parku w 1925 r. dokładniej 15 grudnia 1925 roku, 10 miesięcy po przybyciu Balto do Nome. Sam Balto był obecny przy odsłonięciu pomnika. Sam posąg stoi w Central Parku do dziś.

[16] W Seward Park znajduje się brązowy posąg Togo, bohatera psiego zaprzęgu, który zainspirował oryginalny film Disney+ Togo. Disney+ współpracował z NYC Parks, aby zainstalować tablicę obok posągu, aby uhonorować słynnego psa, który przemierzył ponad 260 mil, aby pomóc w dostarczaniu ratującej życie surowicy dzieciom w Nome na Alasce.

[17] W ciągu wielu lat zbudowano jeszcze kilka pomników bohaterskich psów. Można je oglądać w Seward Park w Nowym Jorku [Togo], w ZOO w Cleveland [Balto i Togo], w Palmer na Alasce [Balto] oraz w Anchorage [Balto, choć wiele opinii głosi, że przedstawia on innego psa zaprzęgowego]. Sam Seppala doczekał się pomnika w Skibotn, skąd pochodził.

[18] Skibotn ( lapoński północny: Ivgubahta, Kven: Yykeänperä ) to wieś w gminie Storfjord w hrabstwie Troms og Finnmark w Norwegii. Znajduje się na południowo-wschodnim brzegu fiordu Lyngen w północnej Norwegii. Obszar wsi położony jest na skrzyżowaniu autostrad europejskiej trasy E6 i europejskiej trasy E8. Odległość drogowa do Kilpisjärvi, najbardziej wysuniętej na północ społeczności w zachodnim "ramieniu" Finlandii, wynosi około 50 kilometrów (31 mil). Kaplica Skibotn znajduje się we wsi. Wieś o powierzchni 0,95 km2 (230 akrów) liczy (2017) 524 mieszkańców, co daje gęstość zaludnienia wsi wynoszącą 552 mieszkańców na kilometr kwadratowy (1430/2). Współcześni mieszkańcy Skibotn to w większości albo potomkowie ludu Kven i Samów, albo imigranci - i ich potomkowie - z południowej i środkowej Norwegii.

[19] Burfjord ( Kven: Puruvuono; Północny Lapoński: Buvrovuotna ) to wieś będąca centrum administracyjnym gminy Kv?nangen w hrabstwie Troms og Finnmark w Norwegii. Jest siedzibą rady miejskiej Kv?nangen. Wieś o powierzchni 0,54 km2 (130 akrów) liczy (2017) 405, co daje gęstość zaludnienia wsi 750 mieszkańców na kilometr kwadratowy (1900/2). Burfjord leży na północnej granicy hrabstwa Troms, wzdłuż ruchliwej trasy europejskiej E6, która wije się przez tę część północnej Norwegii. Wioska położona jest na końcu Burfjorden, odnogi fiordu Kv?nangen. Jest to około 50 km (31 mil) na zachód od miasta Alta i lotniska Alta. Usługi Burfjord obejmują bank, pocztę, stację benzynową, gabinet lekarski, dom opieki, dentystę, szkołę podstawową, sklepy spożywcze i kościół Burfjord. Mieszkańcy Burfjordu składają się z rdzennej ludności Samów, ludu Kven i etnicznych Norwegów. W całej wiosce rozsiane są przystanki turystyczne Samów sprzedające rękodzieło.

[20] Anchorage (oficjalnie Municipality of Anchorage) - skonsolidowane miasto-okręg (ang. consolidated city-borough) w Stanach Zjednoczonych położony w stanie Alaska nad Zatoką Cooka (Ocean Spokojny). Obecny status miasto uzyskało w 1975 roku. Miasto zamieszkuje 279 671 osób (2007), czyli ponad 40% wszystkich mieszkańców Alaski.

[21] Willow - jednostka osadnicza w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Matanuska-Susitna.

[22] Ślepota śnieżna - ostre zapalenie spojówek i nabłonka rogówki wywołane ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe. Ślepota śnieżna powstaje w warunkach silnego nasłonecznienia, np. podczas długiego przebywania na śniegu lub na plaży. Może być przejściowa lub trwała. Stosowane są różnorodne techniki zapobiegania ślepocie śnieżnej. Do historycznych należą "okulary" sporządzane z opaski i zwisających z niej przed oczyma włókien. Współcześnie stosuje się okulary przeciwsłoneczne lub gogle.

[23] Maszer - osoba będąca przewodnikiem psiego zaprzęgu bez względu na rodzaj środka lokomocji ciągniętego przez psa lub psy. Najczęściej są to sanie, także wózki, skutery, rowery, hulajnogi i zawodnicy na nartach. W wyścigach psich zaprzęgów mężczyźni i kobiety są klasyfikowani razem. Najpopularniejszymi maszerami są osoby biorące udział w wyścigach psich zaprzęgów, w których psy ciągną sanie. Zaliczyć do nich można: Martina Busera, Lance'a Mackeya, Ricka Swensona, Igora TraczaPierwszymi powszechnie znanymi maszerami byli Leonhard Seppala i Gunnar Kaasen.

[24] Lodowiec Knik ( Dena'ina: Skitnu Łi'a ) to pole lodowe położone 80 km na wschód od Anchorage na Alasce, na północnym krańcu gór Chugach. Pole lodowe ma średnio ponad 25 mil (40 km) długości i ponad 5 mil (8,0 km) szerokości, co czyni go jednym z największych lodowców w południowo-środkowej Alasce. Lodowiec Knik zasila rzekę Knik o długości 25 mil (40 km), która wpada do odcinka Knik Arm w Cook Inlet. Lake George, jezioro polodowcowe utworzone w pobliżu czoła lodowca, otrzymało krajowe uznanie w ramach programu National Natural Landmark (NNL).Jezioro George zostało rozpoznane dzięki wyjątkowemu zjawisku naturalnemu zwanemu " jökulhlaup ", co w języku islandzkim oznacza powódź z jeziora polodowcowego. Pęknięcie tej tamy lodowej spowodowałoby wysłanie gwałtownej ściany wody, lodu i gruzu w dół doliny rzeki, powodując ogromne powodzie, a czasem zniszczenia posiadłości lokalnych osadników. Jökulhlaup występował corocznie, aż do ustania w 1967 r. z powodu recesji lodowcowej, uważanej za powiązaną z potężnym trzęsieniem ziemi w Wielki Piątek w 1964 r. Mówi się, że pierwsi pionierzy co roku organizują loterię, obstawiając dokładną datę, kiedy jökulhlaup pęknie i zaleje dolinę rzeki Knik. Powodzie często zamykały ważne szlaki transportowe między Anchorage a doliną Matanuska-Susitna. W 1991 roku wytwórnia Paramount Pictures wykorzystała lodowiec Knik do nakręcenia fragmentu filmu Star Trek VI: The Undiscovered Country. Na lodowcu Knik rozegrała się scena, w której kapitan Kirk i doktor McCoy zostają uratowani z więzienia na lodowej planecie Klingonów, Rura Penthe. Występuje także jako tło dla teledysku Lauren Daigle do jej piosenki Rescue. Lodowiec jest atrakcją turystyczną, dzielącą się swoim naturalnym pięknem z mieszkańcami i turystami z całego świata. W okolicy działa kilka firm turystycznych, więc odwiedzający mogą zobaczyć lodowiec z lotu ptaka, korzystając z usług firmy wycieczkowej, pojazdu terenowego, łodzi odrzutowej, czarteru poduszkowca lub podczas wycieczki z przewodnikiem. Lodowiec Knik i początek rzeki Knik objęte są Planem Zarządzania Obszarem Użytku Publicznego Rzeki Knik (KRPUA). KRPUA to wyznaczony na mocy prawa obszar zarządzany przez Departament Zasobów Naturalnych stanu Alaska (DNR), Wydział Górnictwa, Gruntów i Wody, Centralne Biuro Regionalne Southcentral. 27 marca 2021 r. na południu lodowca doszło do katastrofy helikoptera, w wyniku której zginęło 5 z 6 osób na pokładzie. Wśród zabitych był biznesmen-przedsiębiorca Petr Kellner, który w chwili swojej śmierci był najbogatszym człowiekiem w Czechach.

[25] Skwentna - jednostka osadnicza w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Matanuska-Susitna.

[26] Finger Lake to jezioro w Wasilla na Alasce.

[27] Nikolai - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[28] jednostka osadnicza w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[29] Takotna - jednostka osadnicza w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[30] Koyuk - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Nome.

[31] Elim - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Nome.

[32] Iditarod - opuszczone miasto znajdujące się w okręgu Yukon-Koyukuk, w stanie Alaska, w Stanach Zjednoczonych. Iditarod znajduje nad rzeką o tej samej nazwie. Najbliższą miejscowością jest Flat, położone 11 km na południowy wschód od Iditarod. Miasto Iditarod zostało nazwane na cześć znajdującej przy mieście rzeki Iditarod. Nazwa Iditarod pochodzi od słowa Haidilatna używanego w rodzinie języków atapaskańskich Athabascan pochodzi od słowa Haidilatna. W 1920 roku miejscowość była zamieszkana przez 50 osób.

[33] Shageluk - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[34] Anvik - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[35] Grayling - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[36] Husky syberyjski - jedna z ras psów, należąca do grupy szpiców i psów w typie pierwotnym, zaklasyfikowana do sekcji północnych psów zaprzęgowych. Zgodnie z klasyfikacją amerykańską, należy do grupy psów pracujących. Rasa ta jest rasą pierwotną, pochodzącą z rejonu Kołymy w północnej Syberii. Hodowana tam przez pionierów w hodowli psów zaprzęgowych - Czukczów oraz Kamczadalów, Koriaków i Jukagirów. Czukockie zaprzęgi liczące 20 psów potrafiły podobno przebyć w ciągu 6 godzin odległość 120 km i ciągnąć ciężar o masie około 600 kg. Były one często używane przez Rosjan do transportu pasażerów i poczty. Pokonywały wówczas 160-180 km dziennie w szybkim tempie. Husky zostały sprowadzone do Kanady w 1909 r. przez rosyjskiego handlarza futrami Williama Goosaka, ale nie jest wykluczone, że mogły się tam przedostać znacznie wcześniej.. Goosak wystawił zaprzęg w wyścigu "All Alaska Sweepstake" na dystansie 650 km. W porównaniu z miejscowymi psami zaprzęgowymi wydawały się być tak niepozorne, iż początkowo zostały wyśmiane i ochrzczone mianem "syberyjski szczur". Zaprzęg owych "szczurów", prowadzony przez Thurnstrup'a, po pokonaniu morderczego dystansu zjawił się na mecie jako trzeci. I tak rozpoczął się ciąg zwycięstw psów tej rasy. W 1910 r. na trasie tego samego wyścigu John Johnson ze swym zaprzęgiem husky uzyskał rekordowy czas 74 h. 14 min. 39 sek., pobity dopiero niedawno, w 1983 r. W latach 1915, 1916 i 1917 wygrywał słynny zaprzęg husky Leonarda Seppali. Psy Seppali dały początek hodowli tej rasy na kontynencie amerykańskim, gdzie jako szybkie i wytrzymałe prędko zyskały sławę i uznanie. Rozwój hodowli doprowadził do zarejestrowania rasy przez "Amerykański Kennel Club". Krzyżówki z miejscowymi psami doprowadziły do uzyskania typu uniwersalnego. Psów używano nie tylko w sporcie, ale również w pracy - do przewożenia niezbyt ciężkich ładunków i poczty. Norweski badacz Roald Amundsen, planując ekspedycję naukową z Alaski na Biegun północny, wybrał do transportu sprzętu właśnie husky. Niestety, wybuch I wojny pokrzyżował plany ekspedycji, a sprowadzone przez Amundsena psy rozpowszechniły się po Kanadzie i USA. Kiedy w latach 1950-1960 rozkwitła hodowla husky w Ameryce Północnej przywieziono pierwsze egzemplarze tych psów do Europy. Popularność oraz liczebność psów rasy siberian husky w Europie znacznie wzrosła wraz z rozwojem sportu zaprzęgowego. Współcześnie husky syberyjski jest wykorzystywany, tak jak i dawniej, jako pies zaprzęgowy, także jako pies rodzinny. Husky syberyjski to pies silny umiarkowanie, zwarty, o sportowej sylwetce formatu skróconego prostokąta.

[1] Nenana - osada w centrum Alaski, około 100 km na zachód od Fairbanks. Zamieszkana w 2007 roku przez 352 mieszkańców.

[2] Manley Hot Springs - niewielka osada typu CPD położona w okręgu Yukon-Koyukuk w stanie Alaska. W 2010 roku jej populacja wyniosła 89 osób. W 1902 roku poszukiwacz, John Karshner odkrył na obszarze dzisiejszej osady kilka gorących źródeł i założył gospodarstwo. W tym samym roku amerykańska armia zbudowała tam stację telegraficzną, a teren stał się punktem usługowo-handlowym dla górników z Tofty i Eureki. Początkowo osada otrzymała nazwę Baker's Hot Springs, od pobliskiej miejscowości Baker Creek. W 1903 roku otworzono zajazd Manley Roadhouse, którego właścicielem był Robert E. Lee, miejscowy naczelnik poczty. W 1907 r. górnik Frank Manley zbudował Hot Springs Resort Hotel. Był to czteropiętrowy budynek mieszczący czterdzieści pięć pokoi dla gości, bar, restaurację, bilard, kręgielnię, salon fryzjerski oraz kryty basen olimpijski ogrzewany gorącymi źródłami. Hotel posiadał także elektryczność i ciepłą wodę. Latem prywatna łódź przewoziła gości do hotelu z parowców kursujących po rzece Tanana, a w zimie podróż odbywała się dyliżansem z oddalonej o dwa dni drogi miejscowości Fairbanks. Niedługo potem nazwa osady została zmieniona na Hot Springs. Dzięki hotelowi i działającym na tym terenie kopalniom, na początku XX wieku, osada bardzo dobrze się rozwijała. Pojawiły się sklepy, piekarnia, a nawet zaczęto wydawać gazetę. Liczba ludności w 1910 roku wynosiła ponad 500 osób. Jednak w 1913 r. hotel doszczętnie spłonął, a górnictwo zaczęło podupadać i do 1920 r. pozostało zaledwie 29 mieszkańców. W 1957 r. nazwę miejscowości zmieniono na Manley Hot Springs. W 1959 r. ukończono budowę drogi łączącej osadę z Fairbanks, dzięki czemu można z niej korzystać przez cały rok, a nie tylko latem. W miejscowości działa również lotnisko Manley Hot Springs Airport. Według spisu ludności z 2000 r. osada liczyła 72 osoby, 36 gospodarstw domowych i 19 rodzin. Gęstość zaludnienia wyniosła 1,3 osoby na km?. Biali stanowili 73,61 procent, rdzenni mieszkańcy 23,61, a pozostali 2,78 procent. Dzieci poniżej osiemnastego roku życia stanowiły 19,4 procent populacji, osoby od 18 do 24 roku życia 4,2%, od 25 do 44 lat - 30,6%, od 45 do 64 - 37,5%, a powyżej osoby powyżej 65 lat - 12,5%. Średni wiek wyniósł 44 lata.

[3] Tanana - miasteczko na Alasce leżące u zbiegu rzek Tanana i Jukon. Zgodnie z danymi spisu powszechnego z 2007 roku, populacja Tanany wynosiła 275 mieszkańców. W 2012 roku Discovery wyemitował serial dokumentalny Przetrwać w Jukonie będący kroniką mieszkańców Tanany.

[4] Ruby - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[5] Galena - miasto w Stanach Zjednoczonych, położone w centralnej części stanu Alaska. Według danych na rok 2010 miasto liczy 470 mieszkańców. Od momentu ustanowienia okręgu Yukon-Koyukuk, miasto jest siedzibą jego władz administracyjnych.

[6] Nulato - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[7] Kaltag - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Yukon-Koyukuk.

[8] Unalakleet - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Nome.

[9] Shaktoolik - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Nome.

[10] Golovin - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Nome.

[1] Lista maszerów z odcinkami i pokonanymi dystansami: Start: 27 stycznia Maszer: Bill "Wild Bill" Shannon Odcinek: Nenana - Tolovana Dystans: 84 kmStart: 28 styczniaMaszer: Edgar KallandsOdcinek: Tolovana - Manley Hot SpringsDystans: 50 kmMaszer: Dan GreenOdcinek: Manley Hot Springs - Fish LakeDystans: 45 kmMaszer: Johnny FolgerOdcinek: Fish Lake - TananaDystans: 42 kmStart: 29 styczniaMaszer: Sam JosephOdcinek: Tanana - KallandsDystans: 55 kmMaszer: Titus NikolaiOdcinek: Kallands - Nine Mile CabinDystans: 39 kmMaszer: Dan CorningOdcinek: Nine Mile Cabin - KokrinesDystans: 48 kmMaszer: Harry PitkaOdcinek: Kokrines - RubyDystans: 48 kmMaszer: Bill McCartyOdcinek: Ruby - Whiskey CreekDystans: 45 kmMaszer: Edgar NollnerOdcinek: Whiskey Creek - GalenaDystans: 39 kmStart: 30 styczniaMaszer: George NollnerOdcinek: Galena - Bishop MountainDystans: 29 kmMaszer: Charlie EvansOdcinek: Bishop Mountain - NulatoDystans: 48 kmMaszer: Tommy PatsyOdcinek: Nulato - KaltagDystans: 58 kmMaszer: Jack "Jackscrew" NicolaiOdcinek: Kaltag - Old Woman ShelterDystans: 64 kmMaszer: Victor AnagickOdcinek: Old Woman Shelter - UnalakleetDystans: 55 kmStart: 31 styczniaMaszer: Myles GonangnanOdcinek: Unalakleet - ShaktoolikDystans: 64 kmMaszer: Henry IvanoffOdcinek: ShaktoolikDystans: 0 kmMaszer: Leonhard SeppalaOdcinek: Shaktoolik - GolovinDystans: 146 kmStart: 1 lutegoMaszer: Charlie OlsonOdcinek: Golovin - BluffDystans: 40 kmMaszer: Gunnar KaasenOdcinek: Bluff - NomeDystans: 85 km

[2] Zatoka Alaska (ang. Gulf of Alaska) - otwarta zatoka Oceanu Spokojnego u południowego wybrzeża stanu Alaska (Stany Zjednoczone), obejmująca wody od półwyspu Alaska i wyspy Kodiak na zachodzie do Archipelagu Aleksandra na wschodzie. Według Międzynarodowej Organizacji Hydrograficznej południową granicę zatoki wyznacza linia biegnąca od przylądka Kabuch Point, na południowo-zachodnim końcu półwyspu Alaska, do przylądka Cape Spencer, na wybrzeżu zatoki Cross Sound. Według US Geological Survey południowa granica przebiega między południowym krańcem wyspy Kodiak na zachodzie a cieśniną Dixon Entrance na wschodzie. W zatoce znajduje się wiele półwyspów i wysp, m.in.: Archipelag Aleksandra, Kodiak, Afognak. Temperatura zimą 2-7°C, w lecie 10-15°C. Ciekawym przedstawicielem fauny jest gatunek wieloryba, pływacz szary. Główne porty: Anchorage, Juneau, Seward, Sitka i Valdez. Rozwinięte rybołówstwo dzięki obfitym łowiskom łososi, dorszy i śledzi.

[3] Denali - najwyższy szczyt Ameryki Północnej, położony w górach Alaska, na terenie Parku Narodowego Denali w Stanach Zjednoczonych. Góra ta zbudowana jest ze skał krystalicznych. Jej masyw jest stale pokryty śniegiem i lodowcami, a największy z nich - o długości ok. 50 km - to lodowiec Muldrow. Względem otaczających go dolin występuje u jego stoków jedna z największych deniwelacji na świecie - ponad 5500 metrów. Ciśnienie na szczycie odpowiada ciśnieniu na wysokości 6900 m n.p.m. na terenach bliżej równika. Na szczycie notuje się bardzo niską temperaturę powietrza oraz wiatr o prędkości dochodzącej do 160 km/h. W 1952 wyznaczono wysokość góry na 6193 m n.p.m. Wynik ten został zrewidowany w 2015, dzięki użyciu technologii GPS. Najwyższy szczyt mierzy 6190 m n.p.m. Nazwa Mount McKinley została nadana w 1896 na cześć Williama McKinleya, który zdobył wówczas nominację Partii Republikańskiej na prezydenta Stanów Zjednoczonych. Już wcześniej jednak Atabaskowie nazywali ten szczyt Denali, co oznacza "wysoki". W 1975 władze stanu Alaska przegłosowały przywrócenie dawnej nazwy i rozpoczęły się starania, by została ona zatwierdzona przez Gabinet Stanów Zjednoczonych. W opozycji stali przede wszystkim politycy ze stanu Ohio, z którego pochodził McKinley, opowiadający się za utrzymaniem dotychczasowej nazwy. 28 sierpnia 2015, decyzją sekretarz Departamentu Zasobów Wewnętrznych USA, przywrócona została pierwotna nazwa góry: Denali. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie musiała podejmować żadnej decyzji w tej sprawie, gdyż do tej pory góra ta nie miała ustalonego polskiego egzonimu, i pod tym względem sytuacja się nie zmieniła. Po raz pierwszy szczyt został zdobyty 7 czerwca 1913 przez Hudsona Stucka, Harry'ego Karstensa, Waltera Harpera i Roberta Tatuma. 1 marca 1967 r. jako pierwsi w zimie weszli na szczyt Art Davidson, Dave Johnston i Ray Genet. Pierwszym Polakiem, który pokonał McKinley - 31 lipca 1970 - był Marek Głogoczowski. 23-28 maja 1989 r. na szczyt weszli czterej uczestnicy wyprawy Polskiego Klubu Górskiego: Leszek Cichy, Paweł Kubalski, Leszek Wolański i Andrzej Niżyński..

[4] Park Narodowy Denali - jeden z największych parków narodowych w USA, w południowej części stanu Alaska. Nazwa parku pochodzi od znajdującego się na jego terytorium szczytu Denali o wysokości 6190 m n.p.m. W 1917 roku ustanowiono park narodowy obejmujący ten szczyt, który nosił nazwę Mount McKinley National Park. Obowiązująca do 2015 roku nazwa góry, Mount McKinley, upamiętniała prezydenta USA, Williama McKinleya i została nadana po jego zabójstwie. Nazwa parku stała się przedmiotem sporu zażegnanego w 1980 roku, gdy połączono park z osobnym obszarem ochrony, Denali National Monument, tworząc Park Narodowy Denali. Ostatecznie w 2015 roku także góra oficjalnie odzyskała rdzenną atapaskańską nazwę. Denali stanowi najwyższy szczyt Ameryki Północnej i wchodzi w skład tzw. Korony Ziemi. Masyw Denali zbudowany jest głównie z granitów i łupków krystalicznych, około połowy masywu pokrywa lodowo-śnieżną warstwa o grubości kilkuset metrów. Na jego terenie znajdują się czynne wulkany. Największy lodowiec dolinny parku nosi nazwę Muldrow, ma długość ok. 50 km. Po parku jeździ się busikami, kursującymi po jedynej drodze między jednym a drugim końcem rezerwatu. Na terenie parku istnieje możliwość uprawiania narciarstwa i snowboardingu. W obszarze parku panują surowe warunki klimatyczne. Temperatura w okresie letnim waha się w granicach kilkunastu stopni, zimą natomiast wynosi ona ok. -30°C. W partiach szczytowych temperatura nierzadko spada poniżej -50°C. Na terenie parku występują silne wiatry. Występująca na terenie parku roślinność jest typowa dla tej szerokości geograficznej, tj. świerk, osika, olcha. Także przedstawiciele fauny reprezentują ekosystem typowy dla Alaski i ogólnie północnych obszarów kontynentu. Należą do nich: niedźwiedź grizli, łoś alaskański, karibu, owca jukońska, wilk szary, niedźwiedź polarny, łosoś.

[5] Park stanowy Denali - jeden z największych amerykańskich parków stanowych, leżący na Alasce. Został założony przez Alaska Parks Authority w roku 1970 i powiększony do obecnego stanu w roku 1976. Jego zachodnia granica przylega do jeszcze większego, Parku Narodowego Denali. "Denali", w języku Indian Tanana znaczy wysoki i tak nazywali oni najwyższy szczyt Ameryki Północnej. Park położony jest około 160 km na północ od Anchorage i jest rozlokowany po obu stronach George Parks Highway - głównej autostrady łączącej Anchorage z Fairbanks. Usytuowany pomiędzy górami Talkeetna na wschodzie i Alaska na zachodzie zawiera w sobie pasma górskie porośnięte alpejską tundrą, jak i kręte potoki w dolinach. Nad tym zróżnicowanym terenem dominują pasma górskie Curry i Kesugi - około 50-kilometrowy łańcuch ciągnący się z północy na południe poprzez środek wschodniej części parku. Szczyt Mt. McKinley dominuje nad całą okolicą, a z punktu widokowego u południowego wejścia do parku wygląda imponująco, toteż tu właśnie na przełomie XIX i XX wieku, kiedy podróż koleją z Anchorage do Fairbanks trwała dwa dni, zbudowano stację postojową dla podróżnych. Jadący tędy po raz pierwszy zatrzymywali się z reguły w Curry jeszcze przez jeden dzień, by podziwiać widoki gór i spływających spod ich szczytów lodowców. Inny niezapomniany widok daje punkt widokowy Curry Lookout - niewielki, ośmiokątny budynek z kamienia wzniesiony na jednej z przełęczy w paśmie o tej samej nazwie.

Rozdział 4

Wybrańcy?Nimfadora

Po chwili jednak sama odpowiedziałam sobie na przed chwilą zadane pytanie

- Chyba wiem, co się stało. Albo duchy Balto i Togo ukazały się tylko nam dwóm podczas podróży i pomogły nam, bo to my mieliśmy dostarczyć szczepionkę do Nome, albo duchy ukazały się wszystkim, którzy wyruszyli w tę podróż, ale tylko nam wystarczyło wiary i odwagi, by podążać tam, gdzie prowadziły nas duchy.

- Cóż...Wszystko możliwe, w końcu nie każdy maszer musi umiejętnościami dorównywać Seppali i Kaasenowi... W sumie nawet my im nie dorównujemy. Którakolwiek wersja nie byłaby prawdziwa to teraz, mam nadzieję że tylko chwilowo, jesteśmy zdani tylko na siebie... I ewentualnie na duchy. Zrobimy to.- powiedział do mnie Presley. Po chwili mężczyzna zapytał

- No, to jaki jest nasz następny cel?

- Technicznie rzeka Tolovana, niecałe czterdzieści siedem i pół kilometra stąd. Tam ktoś powinien od nas odebrać ładunek ze szczepionką i zabrać dalej... A jeśli nikogo nie będzie to chyba będziemy musieli sami we dwójkę przebyć całą trasę Oryginalnego wielkiego wyścigu miłosierdzia, którą prawie sto lat temu przebyło dwudziestu maszerów, każdy po jakimś konkretnym odcinku trasy[1].

Trochę przeraziłam się tym, że naszym następnym celem miała być zamarznięta rzeka, bo to mogło okazać się bardzo zdradliwe...Presley jednak uspokoił mnie

- Damy radę. Nawet jeśli będziemy musieli przebyć tę drogę sami.

Miałam nadzieję, że mężczyzna ma rację. Miałam również nadzieję na to, że jeżeli okaże się, że my szczepionkę przez całą drogę mamy wieźć sami to duchy Balto i Togo dalej będą nam pomagać. W teorii dotarcie nad rzekę powinno zająć nam...Kilkanaście godzin i powinniśmy dotrzeć tam dwadzieścia trzy minuty po północy, czyli już piątego marca. Jednak przy warunkach, kiedy śnieżyca ponownie się nasiliła, mogło to zająć o wiele dłużej.

- Miejmy nadzieję, że duchy Balto i Togo będą tak łaskawe aby pomóc nam i tym razem.- powiedziałam cicho. Nie mieliśmy chwili do stracenia więc ruszyliśmy nasz zaprzęg czym prędzej w kierunku rzeki. Kiedy byliśmy, jak się domyślałam, jakoś w połowie drogi, to znaczy jakoś w południe w niedzielę czwartego marca, usłyszałam dźwięk, który...bardzo chciałam usłyszeć.

- Znowu wycie! To znaczy, że to jest dobra droga! - wykrzyknęłam tylko. I miałam rację, bo relatywnie niedługo później, ale dalej po północy, znaleźliśmy się przy rzece! Tam też było zimno, mgliście i ogólnie mało komfortowo jeśli chodzi o warunki. Ale to, że się tam znaleźliśmy to była jedyna dobra wiadomość, bowiem przy rzece również nie było osób, które mogłyby przejąć od nas szczepionkę i ruszyć z nią w dalszą drogę.

- Ta...Czyli to chyba oznacza, że to my mamy się wykazać heroizmem godnym Balto, Togo, Leonharda Seppali i Gunnar Kaasen i samodzielnie dowieźć szczepionkę do Nome. - skwitował Presley

- Mamy w sobie tyle odwagi? - zapytałam niepewnie

- A oni mieli? Jasne, że mieli. My też mamy! - zakrzyknął mój przyjaciel odważnie, więc powiedziałam tylko przyjacielowi

- Nasz kolejny cel to Manley Hot Springs. Niecałe czterdzieści jeden i pół kilometra stąd, czyli znowu powinniśmy dotrzeć tam w nieco ponad dwie godziny, dziesięć minut po drugiej w nocy dnia piątego marca... Tylko najpierw trzeba przemyśleć jak zamierzamy przekroczyć skutą lodem rzekę.

- No jak to jak zamierzamy ją przekroczyć? Właściwa odpowiedź jest tylko jedna. Jak najszybciej!

Nie wydawało mi się, żeby pośpiech w tej sytuacji był dobrym pomysłem. Przecież lód mógł być dość zdradliwy, mógł pęknąć pod ciężarem całego zaprzęgu. Jednak zgodziłam się.

Presley więc znowu wydał naszym psiakom polecenie, aby ruszyły przed siebie. Pearl poderwała się z miejsca jako pierwsza. Jednak moje obawy spełniły się, bo w pewnym momencie lód rzeczywiście zaczął pękać.

- No...To już i po szczepionce i po nas... - krzyknęłam, kiedy słyszałam kolejne dźwięki pękającego lodu. Najpierw lód na tafli rzeki zaczął pękać tuż za nami.

I pewnie byłoby tak się właśnie stało, pewnie byłoby już po nas, gdyby nie to, że po pierwsze znowu usłyszeliśmy tę dziwaczną pieśń... A po drugie...nagle przed Pearl pojawiły się... dwa psy! Zaczęły biec przodem, jakby chcąc bezpiecznie przeprowadzić nas przez rzekę, na której lód zaczął pękać już z każdej możliwej strony praktycznie odcinając nam drogę ucieczki. Zaczęłam się bać, że za kilka sekund się utopimy...Ale psy biegły. Cały czas prosto. Zastanawiałam się tylko, do czego tak biegły...Do czego, albo do kogo. Spojrzałam więc na dość od nas odległy, drugi bieg rzeki. Albo mi się wydawało, albo stały tam dwie ludzkie postacie, które nawoływały psie duchy...To właśnie do nich biegły owe psiaki... I dzięki temu udało nam się przekroczyć tę rzekę w jednym kawałku i bez strat! Zupełnie jak...Seppala prawie sto lat wcześniej! Kiedy jednak rozejrzałam się wokoło w celu zlokalizowania owych ludzkich sylwetek...To nie było już ani ich ani psów... Nagle jednak Presley spytał - Hej! Widziałaś to samo, co ja? - Dwie ludzkie sylwetki? - spytałam chcąc potwierdzić swoje przypuszczenia. - Ehe. - No widziałam...Myślisz o tym samym, co ja? - Seppala i Kaasen? - spytałam zaintrygowana. - Uznam to za "Tak". - odpowiedział Presley śmiejąc się i przytakując mi głową. - Ale ta pieśń... Wróciła... -Ta...Ale dalej nie wiemy, co ona oznacza i skąd się bierze...

Mogliśmy więc bez gadania, szybko acz stosunkowo spokojnie, pomijając niespodziewane epizody z nadprogramowymi duchami i dziwną pieśnią, pojechać do Manley Hot Springs.

I w momencie, kiedy mieliśmy już jechać w drogę, ponownie rozległo się wycie. Natychmiast więc ruszyliśmy w kierunku, z którego dobiegało. I już o drugiej dziesięć dnia piątego marca rzeczywiście byliśmy już u następnego celu. Tam też było bardzo mroźno, śnieżnie. Jedynym źródłem ciepła były miejscowe wody termalne. Co ciekawe nasze psiaki ani razu do tej pory nie wykazywały najmniejszych nawet oznak zmęczenia. Jednak niepokoiło mnie bardzo to, że...na trasie naszej "sztafety"...Cały czas byliśmy tylko my! - Nie no, co to jest?! Jaja jakieś?! Toż to sztafeta psich zaprzęgów nam została już chyba tylko z nazwy, bo albo wszyscy poza nami nagle jednogłośnie stchórzyli albo się pogubili... - zdenerwowałam się. Kiedy dowiedzieliśmy się, że oprócz nas na trasie naszej niesamowitej misji nie ma już nikogo innego, odczuwaliśmy dziwną mieszankę emocji. Byliśmy jednocześnie zdezorientowani, zaniepokojeni i rozczarowani, że nikt inny nie zdecydował się pojechać i wypełnić wspólnymi siłami tę misję. W tym samym czasie byliśmy jednak także zdeterminowani dokończyć tę misję i dostarczyć szczepionkę do Nome przed terminem choćby w pojedynkę. - Mam kilka hipotez, co mogło się przyczynić do takiego stanu rzeczy...Ale pewnie żadna z nich cię nie uspokoi... - stwierdził stosunkowo na chłodno Presley odnosząc się do całej sytuacji. - No, mówże. - Może inni kierowcy nie są chętni do kontynuowania misji dostarczenia szczepionki do Nome, powodu tego, że widzieli duchy Seppali i Kaasena lub duchy Balto i Togo i się wystraszyli? - Myślisz? - Pewności nie mam, ale aktualnie nic innego nie przychodzi mi do głowy.

[1] Togo poprowadził zaprzęg Seppali przez 170 mil, by dotrzeć do kolejnej zmiany w drodze po serum, a następnie - przez kolejne 91 mil - do Nome, już z serum, walcząc z wichrem i przedzierając się przez mroźne i zdradzieckie okolice Norton Sound. To był najdłuższy odcinek sztafety, ale Togo wcale nie czuł się zmęczony. Po tym, jak Seppala przekazał serum, Togo miał jeszcze na tyle siły i energii, by w trakcie popasu, poderwać zwolnione z uprzęży psy do pasjonującego pościgu za stadem reniferów. Seppala wkrótce wyłapał psy, ale dwa z nich - w tym Togo - zgubiły się we mgle. Powszechnie uważano, że nie żyją, aż do chwili, gdy w tydzień później spokojnym truchtem wróciły do Nome. Cytat z książki "Okrutny szlak" autorstwa Gay Salisbury, Laney Salisbury

[2] Ślepota śnieżna - ostre zapalenie spojówek i nabłonka rogówki wywołane ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe. Ślepota śnieżna powstaje w warunkach silnego nasłonecznienia, np. podczas długiego przebywania na śniegu lub na plaży. Może być przejściowa lub trwała. Stosowane są różnorodne techniki zapobiegania ślepocie śnieżnej. Do historycznych należą "okulary" sporządzane z opaski i zwisających z niej przed oczyma włókien. Współcześnie stosuje się okulary przeciwsłoneczne lub gogle.

[3] Ta nawiedzona obecność jest tak dobrze znana, że organizatorzy wyścigu ostrzegają maszerów, aby "upewnili się, że zostawią coś dla Starej Kobiety, kiedy wyjdą". "Nie chcesz, aby jej duch gonił cię do Nome i rzucał ci pecha na drogę."Jest coś w górach i starej chatce - która według legendy należała do kobiety, która kiedyś tam mieszkała i być może nigdy jej nie opuściła - co przenika pragnienia maszera. Niczym syrena wzywająca zmęczonych morzem żeglarzy, moc Starej Kobiety polega na jej zdolności do utrzymywania maszerów w zawieszeniu w czasie. Ona pochłania czas. Chcesz po prostu trochę odpocząć, ale zostajesz na dłużej. Ona z pewnością może zrujnować strategię wyścigu. Jedna z historii głosi, że Stara Kobieta to osoba zmieniająca formę, która może przekształcić się w niedźwiedzia. Według Kevina Keelera dawno temu zginęła w lawinie na pobliskiej górze, nazwanej teraz jej imieniem, być może w wyniku przekleństwa za "wykonywanie męskiej pracy". Niektóre relacje Starej Kobiety ostrzegają, że każdego, kto wspina się na górę, spotka los pogrzebanego pod ciężarem osuwającego się śniegu. Na przełomie wieków konserwator pracujący na linii telegraficznej w okolicy również zginął w lawinie na górze Starej Kobiety. Jak głosi jedna z historii, wiele lat później duch obudził śpiącego podróżnika, który, gdyby się nie obudził, prawdopodobnie umarłby z powodu hipotermii. Według legendy o Starej kobiecie, kobieta i jej mąż byli traperami, którzy mieszkali tam dawno temu. Mężczyzna, który odmówił opuszczenia okolicy, ostatecznie tam zmarł. Miejscowa rodzina odwiedzała Starą Kobietę. Kiedy chłopiec z grupy przeszukiwał strych chaty, zobaczył piękną kobietę. Dziecko, oczarowane przez kobietę, trzeba było wyciągnąć ze schodów na strych. Zdarzenie było tak wstrząsające, że reszta rodziny odmówiła sprawdzenia drugiego poziomu domku.

[4] Bragi, Brage - w mitologii nordyckiej syn Odyna i Gunnlod - olbrzymki, mąż Idun - strażniczki złotych jabłek młodości. Bóg poezji, skaldów i elokwencji, należał do rodu Azów. Mieszkał w Walhalli, gdzie często śpiewał swoje pieśni. Na swym języku miał wyryte magiczne runy. Swój potencjał czerpał z Kwasiru (Skaldmiodu). Bragi, z natury spokojny i zrównoważony, nigdy nie tknął miecza, gdyż, jak twierdził, nie jemu przeznaczone jest walczyć. Często, pod przebraniem żebraka, włóczył się po królewskich dworach, imponując swym śpiewem i grając na harfie. Loki twierdził, iż Bragi zabił brata Idunn, która jest jego małżonką. Podczas uczty u Aegira Bragi pierwszy wyprosił Lokiego, ten w odzewie nazwał go samochwałą, żebrakiem i tchórzem. Zdenerwowany Bragi twierdził, że urwie mu głowę, co tylko rozbawiło Lokiego, który powołał się na święte przymierze krwi z Odynem. Z postacią Bragiego wiążą się dwa określenia: "Opowieść Bragiego" - długa, interesująca historia - oraz "Puchar Bragiego" - puchar, który musiał wypić każdy król, który obejmował tron po przodkach.

[5] Od lub Odur ("światło słoneczne") - bóg z mitologii nordyckiej, mąż Frei; jeden z Azów. Wciąż podróżował po świecie, cały czas był nieobecny, rzadko wracał do Asgardu, co powodowało, że jego żona płakała złotymi łzami, choć sama nie była mu wierna.

[6] Fulla lub Fylla - w mitologii nordyckiej bogini z rodu Azów, służąca bogini Frigg. Jej imię pochodzi od słowa fullr, które oznacza pełny. Fulla została wyobrażona jako kobieta nosząca złotą opaskę. Snorri Sturluson napisał o niej w Eddzie młodszej.

[7] Idun, Idunn (staronord. I?unn) - bogini wiosny w mitologii skandynawskiej, żona Bragiego, córka karła Iwaldiego. Jej imię znaczyło dosłownie odnawiająca, odmładzająca. Opiekowała się koszem ze złotymi jabłkami młodości, który zawsze był pełny. Pozwalały one zachować młodość każdemu, kto je spożył. Idun podawała je tylko bogom na ucztach w Asgardzie. Bogowie dotkliwie odczuli stratę złotych jabłek, kiedy Idunn i jej owoce porwał olbrzym Thjazi. Bogowie natychmiast zaczęli się starzeć. Loki, będący pośrednim sprawcą porwania, zdołał uwolnić Idunn i przywieźć do Asgardu wraz z owocami. Idun pojawia się jeszcze w pieśni Lokasenna w której prosi swojego męża Bragiego by nie reagował na zaczepki Lokiego

[8] Królowa Iduna to drugoplanowa postać w animowanym filmie Disneya Kraina Lodu z 2013 roku oraz postać drugoplanowa w jego kontynuacji z 2019 roku. Urodziła się w Zaczarowanym Lesie jako członkini Northuldry. W dzieciństwie Iduna zaprzyjaźniła się z księciem Agnarrem z Arendelle, którego ostatecznie poślubiła, stając się tym samym królową jego królestwa. Razem mieli dwie córki, Elsę i Annę. Imienia królowej nie było w napisach końcowych filmu, ale jest zapisane alfabetem runicznym na kamiennych tablicach pamiątkowych. Według nich imię królowej to I?unn (angielski: Idun/Iduna ). Imię królowej: I?unn można zanglicyzować jako Ithunn lub Idunn/Idun. I?unn oznacza "młodzieńczy", "wieczną młodość", "znowu kochać". Imię Idun jest popularne w Skandynawii, w miejscu akcji Krainy Lodu. Imię Idun oznacza również "odmłodzenie". W książce Anna i Elsa: Czasy dzieciństwa oficjalne imię królowej jest mniej więcej takie samo jak w tłumaczeniu, choć jest nieco zanglicyzowane jako Iduna. Imię Iduny zostało ostatecznie potwierdzone przez twórców filmu "Kraina Lodu II", gdzie Agnarr w filmie dwukrotnie zwraca się do niej po imieniu: po raz pierwszy, gdy wykrzykują sobie nawzajem imiona tuż przed śmiercią, a po drugie, gdy pokazano ją wpadającą do pokoju Agnara. Agnarr jest jedyną postacią w filmie, która zwraca się do Iduny po imieniu. Jej imię jest również podobne do nordyckiej bogini I?unn, bogini wiecznej młodości. =

[1] Morze Beringa - obszar wodny położony w północnej części Oceanu Spokojnego o powierzchni ok. 2 mln km?. Od północy i wschodu graniczy z Alaską, na zachodzie z Syberią, a na południu jego granice wyznacza łuk wyspowy tworzony przez Aleuty. Morze Beringa otrzymało nazwę na cześć Vitusa Beringa, duńskiego komandora w służbie rosyjskiej, który je odkrył i opisał. W czasie ostatniej epoki lodowcowej poziom morza był na tyle niski, że umożliwił migrację zarówno ludziom, jak i zwierzętom z Azji do Ameryki Północnej suchą stopą poprzez ląd Beringii, który jest obecnie dnem morza w okolicy Cieśniny Beringa. Na Morzu Beringa znajdują się m.in. Wyspy Komandorskie, Wyspy Punuk i Wyspy Pribyłowa.

[2] Cieśnina Beringa (ang. Bering Strait, ros. Берингов пролив - Bieringow proliw) - cieśnina między Azją a Ameryką Północną. Cieśnina łączy Morze Czukockie z Morzem Beringa, czyli Ocean Arktyczny z Oceanem Spokojnym. Jej szerokość wynosi około 85 km, a głębokość od 30 do 50 m. Po rosyjskiej stronie cieśniny znajduje się Przylądek Dieżniowa, część Półwyspu Czukockiego, po amerykańskiej Przylądek Księcia Walii na Półwyspie Seward. Pośrodku cieśniny położone są dwie wyspy: rosyjska Wyspa Ratmanowa i należąca do Stanów Zjednoczonych - Little Diomede Island. Pomiędzy tymi wyspami przebiega linia zmiany daty i granica między Stanami Zjednoczonymi a Rosją. Cieśnina odkryta pierwszy raz przez Siemiona Dieżniowa w 1648, po raz drugi w 1728 przez będącego w rosyjskiej służbie, duńskiego odkrywcę Vitusa Beringa, od którego pochodzi nazwa cieśniny.

[3] Zatoka Nortona (ang. Norton Sound) - zatoka Morza Beringa u zachodniego wybrzeża Alaski (Stany Zjednoczone), położona pomiędzy deltą rzeki Jukon na południu a półwyspem Seward na północy. Zatoka wcina się w głąb lądu na odległość około 200 km, liczy około 115 km szerokości. Żegluga możliwa jest od maja do października, przez pozostałą część roku zatoka skuta jest lodem. U wejścia do zatoki, na północnym brzegu położone jest miasto Nome. Nazwę zatoce nadał James Cook, który dotarł tu w 1778 roku. Upamiętnia ona Fletchera Nortona, spikera brytyjskiej Izby Gmin[2].

[4] White Mountain - miasto położone w okręgu Nome na Alasce. Ulokowane jest na prawym brzegu rzeki Fish na półwyspie Seward. Według spisu ludności z 2000 roku liczba mieszkańców wyniosła 203, z czego ponad 85 procent stanowili rdzenni mieszkańcy. Na obszarze obecnego White Mountain początkowo znajdował się eskimoski obóz rybacki Nachirvik. Jednak wraz z wybuchem gorączki złota w Klondike zaczęło napływać tam wielu białych poszukiwaczy i społeczność zaczęła się rozrastać. W 1908 roku jeden z górników Charles D. Lane zbudował pierwszy sklep. W osadzie działał również publiczny sierociniec, który w 1926 roku przekształcono w szkołę. W 1920 r. powstała prawosławna cerkiew, a w 1937 r. misjonarze zbudowali kościół. W 1937 r. otworzono także urząd pocztowy. Status miasta White Mountain otrzymało 15 lipca 1969 roku. Obecnie miejscowość słynie głównie z tego, że jest jednym z trzech obowiązkowych przystanków na trasie corocznego wyścigu psich zaprzęgów Iditarod. Według spisu ludności z 2000 r. miasto liczyło 203 mieszkańców, 69 gospodarstw domowych i 46 rodzin. Gęstość zaludnienia wyniosła 113,7 osób na km?. Rdzenni mieszkańcy stanowili 83,74 procent, biali 13,30, a pozostali (Hiszpanie, latynosi) 2,96 procent. Dzieci poniżej osiemnastego roku życia stanowiły 40,4 procent populacji, osoby od 18 do 24 roku życia 5,4%, od 25 do 44 lat - 24,6%, od 45 do 64 - 22,2%, a osoby powyżej 65 lat - 7,4%. Średni wiek wyniósł 29 lat, a na każde 100 kobiet przypadało 109 mężczyzn. Średni dochód gospodarstw domowych wyniósł 25 833 dolarów, a średni dochód rodzin 29 688 dolarów. Około 22 procent mieszkańców żyło poniżej granicy ubóstwa.

[5] Gorączka złota nad Klondike - "gorączka złota" nad rzeką Klondike w Jukonie w Kanadzie, która rozgorzała w 1896 i zaczęła wygasać w pierwszych latach XX wieku.

[6] W 1899 roku Seppala przeczytał o znalezieniu złota w Klondike w Kanadzie. Jego przyjaciel Jafet Lindeberg wrócił z Ameryki z dużą ilością złota i oświadczył, że jest skłonny pożyczyć Leonhardowi Seppali pieniądze na bilet. W 1900 roku Seppala wsiadł na statek do USA i przez Seattle popłynął do Nome..

[7] W związku z tym, że światło nadfioletowe powoduje zaburzenia głównie w DNA, uszkadza strukturę białek oraz odpowiada za powstawanie tzw. wolnych rodników tlenowych, ale nie skutkuje śmiercią komórki natychmiast, reakcja obronna pojawia się z pewnym opóźnieniem. W tym wypadku jest to zwykle 6-10 godzin po ekspozycji na UV.

[8] Nim wyminęli kanał powietrzny, ostatni poryw wichru walnął z hukiem w sanie. Poganiacz wylądował zagrzebany w zaspie. Pełzł w ciemności ku saniom, ustawił je i zaczął gmerać przy uprzęży. Później obmacał dłońmi sanie, by sprawdzić, czy paczka z surowicą nie zginęła. Przesuwał dłonie w dół i w górę kosza, początkowo spokojnie, następnie coraz bardziej nerwowo. Surowicy nie było. Żołądek podjechał mu do góry. Stało się najgorsze. Kaasen rzucił się na śnieg i zaczął pełzać, próbując w ciemności odnaleźć gołymi rękami paczkę. Nagle jego prawa ręka uderzyła o jakiś twardy przedmiot i natychmiast go pochwyciła. To była surowica. Z powrotem przywiązał paczkę do sań, okręcając ją liną mocniej niż przedtem, i jak najszybciej czmychnął z tego diabelskiego terenu. Ten ostatni poryw wiatru oznaczał punkt zwrotny w złej passie maszera. Za bagnami szlak skręcał na południowy zachód i wiatr wiał teraz plecy. Jak stwierdził Kaasen, jazda stała się teraz lepsza i podpychało go przez kilka ostatnich kilometrów do gospody w Port Safety, które pokonał w godzinę. Gdy dojechał, była prawie trzecia rano i w gospodzie się nie świeciło. Po wysłaniu poprzedniego wieczora do Nome ostrzeżenia o burzy Ed Rohn poszedł spać. Przypuszczał, że Kaasen także będzie czekał w Solomon na uciszenie się żywiołu, zanim wyruszy do Port Safety. Kaasen wpatrywał się w gospodę, stojąc na szlaku. Przyglądał się śpiącemu Rohnowi. Założenie uprzęży psom i przyczepienie ich do głównej liny ciągowej zajmie sporo czasu. Wiatr wydawał się słabnąć i choć on oraz jego psy były zmarznięte, wciąż szybko pokonywały szlak. Ocenił, że zyska się na czasie, jeśli będzie kontynuował podróż do Nome. Przez ostatnie 32 kilometry szlak prowadził wzdłuż plaży. Wiatr w dalszym ciągu tracił na sile, ale jechało się wolno i z trudnością z powodu dużych zasp. Choć odmrożone palce strasznie go bolały, a kilku psom ciało zaczęło sztywnieć od mrozu, Kaasen był wdzięczny, że przynajmniej widzi szlak. Około piątej trzydzieści rano w poniedziałek 2 stycznia Kaasen zobaczył zarys krzyża górującego nad kościołem Świętego Józefa. W ciągu kilku minut dotarł na Front Street i kompletnie wyczerpany, z oczami piekącymi od zimna oraz suchego powietrza, zatrzymał się przed bankiem Miners & Merchant w Nome. Świadkowie tej dramatycznej sceny mówili, że widzieli Kaasena, jak niepewnie zszedł z sań i chwiejąc się, podszedł do Balta, obok którego stracił przytomność, mrucząc: Cholernie fajny pies.

[9] Nagroda Humanitarna im. Leonharda Seppala jest przyznawana od 1982 r. maszerowi, który wyróżnia się wyjątkową opieką nad psem, a jednocześnie pozostaje konkurencyjny przez cały wyścig. Nagroda Humanitarna im. Leonharda Seppala jest wybierana przez zespół weterynaryjny. Począwszy od Iditarod 2023, nagroda ta jest obecnie przyznawana przez inicjatywę Pike Dog Wellness First. Odbiorca otrzymuje wygrawerowane trofeum z kryształu ołowiowego oraz opłacone wpisowe na przyszłoroczny wyścig.

[10] Protestantyzm - jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wspólnoty religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach. Wśród Kościołów protestanckich wyróżnić można kilka wiodących wyznań, z czego główne to: luteranizm, kalwinizm, anglikanizm, baptyzm, metodyzm, adwentyzm i pentekostalizm. Na świecie żyje obecnie ok. 800 milionów protestantów, co stanowi ok. 40% wszystkich chrześcijan. Stawia to protestantyzm na drugim miejscu po katolicyzmie pod względem liczby wiernych związanych z tym nurtem chrześcijaństwa. Protestantyzm jest najdynamiczniej rozwijającą się gałęzią chrześcijaństwa. Każdego dnia przybywa 57 tysięcy protestantów, w tym 37 tysięcy charyzmatycznych i 20 tysięcy klasycznych. Podstawowe założenia teologii protestanckiej można ująć w pięciu zasadach protestantyzmu, które przyjmowane są we wszystkich Kościołach chrześcijańskich należących do tej gałęzi chrześcijaństwa. Są to: sola scriptura - jedynie Pismo Święte stanowi autorytet w sprawach wiary i praktyki chrześcijańskiej; solus Christus - jedynie Jezus Chrystus, jako prawdziwy Bóg i prawdziwy człowiek, jest pośrednikiem między obojgiem; sola gratia per sola fide - jedynie łaska Boża jest podstawą usprawiedliwienia grzesznika poprzez wiarę i niezależnie od jego uczynków; soli Deo gloria - jedynie Bóg jest godzien oddania Jemu czci przez stworzenie.

[11] Jako pierwszy na kremację zaczął zezwalać Kościół Protestancki, jednak stało się to dopiero w XIX wieku.

[12] Szlak Iditarod, znany również jako szlak Seward-to-Nome, to historyczny i współczesny system szlaków o długości ponad tysiąca mil (1600 km) w amerykańskim stanie Alaska. Szlak rozpoczął się jako połączenie szlaków ustanowionych przez rdzenną ludność Alaski. Trasa przecinała kilka pasm górskich i dolin oraz przebiegała przez liczne historyczne osady na trasie z Seward do Nome. Odkrycie złota w okolicach Nome sprowadziło tą trasą tysiące ludzi od 1908 roku. Co około 30 mil pojawiały się zajazdy dla ludzi i stodoły dla psów. Do I wojny światowej w 1918 roku brak "gorączki złota" spowodował znacznie mniejszą liczbę podróży. Szlak mógłby zostać zapomniany, gdyby nie epidemia błonicy w Nome w 1925 roku. W jednym z ostatnich wielkich wyczynów psich zaprzęgów dwudziestu kierowców i zespołów przewiozło ratujące życie serum na odległość 1085 km w 127 godzin. Dziś wyścigi psich zaprzęgów Iditarod Trail służą upamiętnieniu roli, jaką szlak i psie zaprzęgi odegrały w rozwoju Alaski, a trasa i szereg łączących ją szlaków zostało wyznaczonych jako Narodowy Szlak Historyczny Iditarod. Wyścigi psich zaprzęgów Iditarod Trail, nazwane na cześć opuszczonego miasta Iditarod, upamiętniają ostatnią wielką gorączkę złota w Ameryce na polach złota Iditarod oraz kluczową rolę, jaką psy odegrały w osadnictwie i rozwoju Alaski. Powszechnym mitem jest, że wyścig upamiętnia sztafetę psich zaprzęgów znaną jako "Bieg Serum" z 1925 r. z Nenana do Nome. Wyścigi psich zaprzęgów Iditarod Trail zostały po raz pierwszy zorganizowane przez Joe Redingtona seniora na początku 1973 r., aby zachęcić do wyznaczenia szlaku Iditarod jako narodowego szlaku historycznego i przywrócić umierającą tradycję psich zaprzęgów do wiosek na Alasce. i promować sport, jakim są konkurencyjne wyścigi psich zaprzęgów. Dziś wyścig w dużej mierze przebiega wzdłuż głównej trasy Narodowego Szlaku Historycznego Iditarod, z odcinkiem naprzemiennie z północy lub południa, w zależności od roku. (Te odcinki są również częścią Narodowego Szlaku Historycznego Iditarod). W każdym nieparzystym roku (tj. 2011) wyścig odbywa się południową trasą z Ophir do Kaltag przez wymarłe miasto Iditarod. W latach parzystych rasa biegnie na północ od Ophir przez Ruby i Galenę do Kaltag. Bieg Serum Run w 1925 r. przebiegał po 500 mil (800 km) szlaku (obecnie wyznaczanego jako system Narodowego Szlaku Historycznego Iditarod) między Ruby i Nome. Wyścig Iditarod Trail Invitational dla rowerzystów, biegaczy i narciarzy napędzany siłą ludzkich mięśni również przebiega wzdłuż Iditarod Trail z Knik do McGrath na dystansie 350 mil i do Nome na dystansie 1000 mil.

[13] Seward - miasto w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska. W 2008 liczyło 3 060 mieszkańców. Miasto zostało tak nazwane na cześć Williama H. Sewarda

[14] Moose Pass - jednostka osadnicza w Stanach Zjednoczonych, w stanie Alaska, w okręgu Kenai Peninsula.

[15] Portage to miasto duchów i dawna osada na Turnagain Arm na Alasce, około 76 km na południowy wschód od centrum Anchorage. Miasto zostało zniszczone podczas trzęsienia ziemi na Alasce w 1964 r., kiedy ziemia w okolicy opadła na około 1,8 m, przez co większość miasta znalazła się poniżej poziomu przypływu. Jedyne, co pozostało do dziś, to ruiny kilku budynków i " las duchów " drzew, które obumarły po zalaniu ich systemów korzeniowych przez słoną wodę. Tam, gdzie kiedyś znajdowało się miasto, obecnie znajduje się jedynie węzeł kolejowy i drogowy łączący autostradę Seward i linię kolejową Alaska z lodowcem Portage park i tunel Antona Andersona, który prowadzi do Whittier. Do popularnych zajęć rekreacyjnych na obszarze Portage zalicza się zwiedzanie centrum dzikiej przyrody, pływanie po rzekach Portage, Twentymile i Placer, łowienie chuliganów w rzece Twentymile oraz jazda na łyżwach po licznych bagnistych obszarach, potokach i jeziorze Portage. Portage po raz pierwszy pojawiło się w spisie ludności Stanów Zjednoczonych w 1950 r. jako wioska nieposiadająca osobowości prawnej. Powróciło ponownie w 1960 r. Zostało zniszczone podczas trzęsienia ziemi w 1964 r., a miasto zostało przyłączone do Anchorage po połączeniu się z gminą w 1975 r.

[16] Girdwood to miejscowość wypoczynkowa położona w południowej części gminy Anchorage w amerykańskim stanie Alaska. Położone w pobliżu końca ramienia Turnagain wlotu Cook Inlet, Girdwood leży w dolinie w południowo-zachodnich górach Chugach, otoczone siedmioma lodowcami wpływającymi do szeregu potoków, które albo zbiegają się w dolinie, albo wpadają bezpośrednio do ramienia. Do Girdwood zazwyczaj można dojechać autostradą Seward (Milepost 90), przy czym główna linia kolei Alaska przebiega równolegle do autostrady. Pod względem odległości większość społeczności leży w odległości od 35 do 40 mil (56 do 64 km) odCentrum Anchorage. W badaniu American Community Survey z 2019 r. szacuje się, że w dolinie żyje 1742 mieszkańców.

[17] Eagle River to społeczność w gminie Anchorage położona nad rzeką Eagle, od której pochodzi nazwa, pomiędzy Joint Base Elmendorf-Richardson i Chugach State Park w górach Chugach. Zasiedlana przez osadników rzeka Eagle River została przyłączona do gminy Anchorage od lat 70. XX wieku.

[18] Susitna to miejsce wyznaczone przez spis ludności (CDP) w gminie Matanuska-Susitna na Alasce w Stanach Zjednoczonych. Jest częścią obszaru metropolitalnego Anchorage. Według spisu powszechnego z 2020 r. Populacja CDP wynosiła 11 osób. Susitna była niegdyś domem legendarnego atabaskańskiego starszego, historyka i etnologa Shema Pete'a (ok. 1896-1989), który udokumentował niezliczone lokalizacje przemierzające tysiące mil w regionie Matanuska-Susitna. Jego prace zostały opublikowane w Shem Pete's Alaska: The Territory of the Upper Cook Inlet Dena'ina.

[19] Jezioro Farewell znajduje się 2 km na zachód od skrzyżowania rzek South Fork Kuskokwim i Jones oraz 110 km na południowy wschód od McGrath w górach Kuskokwim. Jezioro znane jako Jezioro Pożegnania ma długość 3 km.

[20] Ganes Creek to kopalnia złota położona na Alasce na wysokości 250 metrów.

[21] Flat to miejsce wyznaczone przez spis ludności (CDP) na obszarze spisu ludności Yukon-Koyukuk na Alasce w Stanach Zjednoczonych. Według spisu ludności z 2010 r. Populacja CDP wynosiła 0, w porównaniu z 4 mieszkańcami w 2000 r. Poczta została zamknięta w styczniu 2004 r. Od 2023 r. niewiele budynków nadaje się do zamieszkania z setkami zawalonych ruin.

[22] Poorman to społeczność nieposiadająca osobowości prawnej na obszarze spisu ludności Yukon-Koyukuk w niezorganizowanej gminie w amerykańskim stanie Alaska , w górach Kilbuck-Kuskokwin. Leży wzdłuż lewego brzegu Poorman Creek, na nieutwardzonej drodze, 44 mil (71 km) na południe od miasta Ruby nad rzeką Jukon. Jego wysokość wynosi 502 stóp (153 m). Założona jako obóz górnictwa złota w 1913 r., Poorman posiadała pocztę od 1915 do 1932 r.

[23] Fairbanks - miasto w Stanach Zjednoczonych, w środkowej Alasce, nad rzeką Chena (dopływ rzeki Tanana). Zostało założone w 1902 roku przez poszukiwaczy złota, prawa miejskie uzyskało w 1903 roku. Miasto liczy 31 142 mieszkańców (2006), zespół miejski Fairbanks North Star 86 754 (2006). Przemysł rafineryjny, tartaki, handel futrami, ośrodek turystyczny, port lotniczy, uniwersytet (założony w 1917). Miasto zostało nazwane na cześć Charlesa W. Fairbanksa, 26. wiceprezydenta USA. W Fairbanks w latach parzystych zaczyna się, a w latach nieparzystych kończy najtrudniejszy na świecie wyścig psich zaprzęgów Yukon Quest. W mieście rozwinął się przemysł rafineryjny oraz drzewny.

[24] Solomon ( Inupiaq: Aa?uutaq ) jest społecznością nieposiadającą osobowości prawnej na obszarze spisu ludności Nome w niezorganizowanej gminie Alaska. Według spisu z 2010 roku liczba ludności wynosiła zero (niezamieszkana), w porównaniu z czterema w 2000 roku. Port lotniczy Solomon State Field Airport położony jest w pobliżu miasta Salomon. Wysokość wynosi 23 stopy (7,0 m). Najbliższe miasto to Nome na Alasce.

[25] Togo zmarł w domu Elizabeth Rocker przyjaciółki Seppali. Na emeryturę przeszedł w '27 roku. Pod koniec swego życia Seppala wspominał, że odejście na emeryturę Togo było jednym, ze smutniejszych momentów, widząc wyrzuty w psich oczach. Niedługo potem wspominał, że "nie miał lepszego psa niż Togo. Jego wytrzymałość, lojalność i inteligencja była idealna. Togo był najlepszym psem, z jakim kiedykolwiek przemierzałem szlaki Alaski". Podobno Seppala uśpił psa, aby się nie męczył.

[26] Wypchane ciało Togo pokazywane jest w Musuem w Wasilla Alaska, zaś film o nim wyświetlany jest w czasie wyścigów Iditarod Trail. Zły stan sierści i skóry spowodowany jest sposobem prezentacji w Shelburne Museum, Vermont, gdzie kazdy mógł dotknąć narażając eksponat na tłuszcz, wilgoć i zanieczyszczenia. Jeszcze wcześniej był prezentowany w Museum Peabody Yale University of Natural History. Jego szkielet nadal się tam znajduje.

[27] Śmierć: cierpiał na zapalenia stawów tylnych łap, częściowo ślepy i głuchy pozostawał pod opieką Curleya "Captain" Wilsona w Cleveland Brookside Zoo. Pod koniec życia, dr. R. R. Powell [członek komitetu mające za cel opiekę nad Balto i in. psami] przyjął go do lecznicy i chcąc skrócić cierpienia psa uśpił go. Zmarł o godz. 14:15 będąc cały czas pod opieką i dr. Powella i Curleya Wilsona. Jego ciało zostało spreparowane przez Cleveland Museum of Natural History, gdzie jest prezentowane, razem z oryginalną uprzężą do dziś. Z racji zbyt długiego wystawiania na światło, jego kolor zmienił się z czerni na mahoniowy brąz.

[1] Troms? [?trums?] - główny ośrodek administracyjny Troms og Finnmark, największe miasto północnej Norwegii, siódme pod względem wielkości miasto kraju. Miasto leży na wyspie Troms?ya, za kołem podbiegunowym. Jego dokładna lokalizacja to 69° 40??N, 18° 55??E. Mimo położenia 350 km za kołem polarnym klimat nie jest wyjątkowo surowy ze względu na silny wpływ Prądu Północnoatlantyckiego. Noc polarna trwa w Troms? od 27 listopada do 19 stycznia, dzień polarny od 19 maja do 27 lipca. Pomimo że Troms? leży za kołem podbiegunowym, klimat jest łagodny ze względu na wpływ Prądu Północnoatlantyckiego. Dzięki temu wody oceaniczne nie zamarzają i port w Troms? może funkcjonować cały rok.

[2] Lyngen (norw. Lyngen kommune) - norweska gmina leżąca w regionie Troms. Jej siedzibą jest miasto Lyngseidet. Lyngen jest 134. norweską gminą pod względem powierzchni.

[3] Twierdza Akershus (norw. Akershus Festning) - zamek zbudowany w celu obrony stolicy Norwegii - Oslo. Nazwa Akershus powstała z połączenia Aker (nazwa okolicy, w której została założona) oraz hús (forteca, zamek). Pierwsze prace nad fortecą zaczęły się ok. 1290 r., po ataku w 1287 roku zbuntowanego norweskiego szlachcica Alva Erlingssona na Oslo, a zlecił je Haakon V Długonogi (H?kon V Magnusson). Pierwsza wzmianka na temat twierdzy pojawiła się w jednym z listów Haakona w 1300 r. Po raz pierwszy w bitwie twierdza została użyta w 1306 roku. Położona bezpośrednio nad morzem miała strategiczne znaczenie dla Oslo, a co za tym idzie dla Norwegii. Przez stulecia twierdza służyła kolejnym władcom Norwegii. Po pożarze Oslo w 1624 r. król zjednoczonej Danii i Norwegii Chrystian IV Oldenburg zdecydował się odbudować miasto, leżące do tej pory nieco na wschód od fortecy, właśnie w jej pobliżu. Twierdza przetrwała wiele oblężeń, głównie szwedzkich (w tym oblężenie przez Karola XII) i nigdy nie została zdobyta przez wroga. W roku 1940, w czasie II wojny światowej twierdza była oblężona przez Niemców, ale nawet wtedy nie została zdobyta, tylko przekazana w wyniku kapitulacji. W czasie okupacji niemieckiej w twierdzy było więzienie. W 1945 odbyła się tu egzekucja Vidkuna Quislinga. Dziś w twierdzy znajduje się szereg muzeów o charakterze militarnym. Akershus jest jedną z atrakcji turystycznych Oslo. Wstęp na teren twierdzy jest wolny przez cały rok. Na zamku znajduje się też mauzoleum norweskiej rodziny królewskiej. Służbę wartowniczą w twierdzy pełni Gwardia Królewska (Hans Majestet Kongens Garde).

[4] Storting (norw. Stortinget) - jednoizbowy parlament Królestwa Norwegii. Najwyższy organ władzy politycznej w Norwegii, ma władzę ustawodawczą oraz sprawuje kontrolę nad rządem. Wybierany co 4 lata, liczy 169 posłów (do 2005 r. - 165). W ciągu trwania kadencji Storting nie może zostać rozwiązany. Storting jest jednoizbowy. Jednak do 2009 r. na pierwszym posiedzeniu posłowie dzielili się na dwie grupy, pracujące nad projektami ustaw osobno. Były to Lagting (1/4 posłów) oraz Odelsting (3/4 posłów). Podział izby na dwie części został zniesiony 20 lutego 2007. Mandaty przydzielane są według systemu proporcjonalnego.

[5] Skjerv?y - norweskie miasto i gmina leżąca w okręgu Troms og Finnmark. Skjerv?y jest 213. norweską gminą pod względem powierzchni.

[6] W wieku dwudziestu lat wyjechał do miasta Kristiana (obecnie Oslo), gdzie pracował w tamtejszej kuźni, aż do ukończenia w grudniu 1898 r. swojego "arcydzieła", projektu (ręcznie kutego imadła), które miało wykazać jego kompetencje w rzemiośle i pozwolić mu pracować jako mistrz kowalstwa. Po śmierci swojej ukochanej z dzieciństwa Margit, którą planował poślubić, Sepp wrócił do Skjerv?y, aby pracować w kuźni swojego ojca.

[7] Elektrownia Alta ( norweska: Alta kraftverk ) to elektrownia wodna położona na rzece Alta-Kautokeino w hrabstwie Troms og Finnmark w Norwegii. Elektrownia zlokalizowana jest w gminie Alta, na północ od granicy z gminą Kautokeino. Jest obsługiwany przez Statkraft, norweską państwową firmę elektryczną, a został otwarty w 1987 roku. Stacja znajduje się 40 kilometrów (25 mil) od ujścia rzeki Alta i odbiera większość wody z wielkiego płaskowyżu Finnmarksvidda. Poniżej elektrowni w rzece występują łososie i jest to dobra rzeka wędkarska. Stacja składa się z dwóch generatorów o mocy odpowiednio 100 megawatów (130 000 KM ) i 50 MW (67 000 KM). Stacja wykorzystuje spadek z tamy o długości 185 metrów (607 stóp) na końcu zbiornika Virdnejávri o długości 18 km (11 mil). Z tamy Virdnejávr o wysokości 145 m (476 stóp).do końca elektrowni rzeka jest sucha przez około 2 km (1,2 mil). Jest to najwyższa tama w kraju.

[8] Alta - miasto w Norwegii w okręgu Troms og Finnmark. Ośrodek administracyjny gminy Alta. Powierzchnia miasta wynosi 9,71 km?, populacja 15 484 osób (październik 2020). Miasto powstało w 2000 roku z połączenia wsi Alta, Bossekop, Bukta, Elvebakken i Midtbakken.

[9] Tama Runearda to ważny obiekt animowanego filmu Disneya z 2019 roku, Kraina Lodu II. Został zbudowany w Zaczarowanym Lesie za panowania Arendelliańskiego Króla Runearda i pozostawał tam przez ponad trzydzieści cztery lata, aż w końcu został zniszczony przez Ziemskich Gigantów.

[10] Northuldra to rdzenna grupa zamieszkująca Zaczarowany Las, na północ od Arendelle, znana jako "lud słońca". Chociaż nie posiadają własnej magii, są głęboko związani z magią lasu i jego duchami żywiołów - duchem wiatru Gale, duchem ognia Bruni, duchem wody Nokk i Gigantami Ziemi. Northuldra byli w przyjaznych stosunkach z mieszkańcami Arendelle, ale doszło do szokującej zdrady, co doprowadziło do konfliktu między obydwoma narodami, co doprowadziło do uwięzienia obu narodów w lesie na trzydzieści cztery lata i zerwania wszelkich stosunków zewnętrznych.

[11] Saamowie, Lapończycy (Łoparowie, Loparowie; sami Saami) - lud zamieszkujący głównie Laponię - krainę historyczno-geograficzną w Europie Północnej obejmującą północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji (Płw. Kolski) oraz Szwecji. Historycznie nazywani Lapończykami, które to miano jest obecnie uważane przez niektóre społeczności saamskie za obraźliwe. Saamowie są potomkami pierwotnych mieszkańców Skandynawii[2]. Jedna trzecia Lapończyków posługuje się językami saamskimi (z grupy języków ugrofińskich), pozostali mówią językami urzędowymi krajów, w których mieszkają.

[12] Joik - rodzaj ludowego śpiewu Saamów. Joik jest ważnym elementem kultury oralnej Saamów sięgającej czasów przedchrześcijańskich i współcześnie stanowi ważny element saamskiej tożsamości kulturowej. Zachowane teksty przetrwały dzięki pracy Johannesa Schefferusa "Lapponia" z 1673 roku oraz zapiskom Jacoba Fellmana z początku XIX wieku. Joiki mogą opowiadać o miłości, o pochodzeniu i życiu ludu Saamów oraz o walce dobrych (białych) i złych (czarnych) szamanów noaide. Teksty joików różnią się od typowych piosenek - mają budowę cykliczną, bez wyraźnego początku i końca, krótka fraza jest powtarzana, z niewielkimi zmianami, wielokrotnie. Długość takiej frazy waha się od jednosylabowej onomatopei do epickiego poematu. Melodia jest prosta, śpiewana przy bardzo napiętych strunach głosowych, oparta na skali pięciotonowej. Funkcją joika jest wyrażenie tożsamości osoby, miejsca lub zwierzęcia, identyfikacja przynależności klanowej, przekazanie wtajemniczonym intymnego portretu danej osoby. Joikowanie, wraz z użyciem szamańskiego bębna, były ważnymi elementami szamańskich rytuałów. Jako elementy kultury niechrześcijańskiej praktyki te były przez wiele stuleci zakazane. Współcześnie joiki nagrywają: Wimme Saari, Mari Boine, Nils-Aslak Valkeapää, Kenneth Njuolla, Ulla Pirttijärvi, Ánde Somby, Jon Henrik Fjällgren oraz grupy Vajas, Adjágas, Korpiklaani. Fjällgren, Saam urodzony w Kolumbii, w 2014 roku wygrał 6. edycję "Talang Sverige", śpiewając joik dedykowany jego zmarłemu przyjacielowi Danielowi, który zginął w wypadku.

[13] Kulning, czyli okrzyki pasterskie, to krajowa skandynawska forma muzyki, często używana do przywoływania zwierząt gospodarskich (krów, kóz itp.) z pastwisk w wysokich górach, gdzie pasły się w ciągu dnia. Możliwe, że dźwięk służy także do odstraszania drapieżników ( wilków, niedźwiedzi itp.), jednak nie jest to główny cel zawołania. Ta forma pieśni jest często używana przez kobiety, ponieważ to one pasły stada i trzody na pastwiskach w wysokich górach, ale istnieją nagrania tych wezwań śpiewanych przez mężczyzn. Dzisiejsza wiedza na ten temat pochodzi z okolic środkowej Fennoskandii. W Norwegii i sąsiednich częściach Szwecji nazywa się to laling, lanning lub l?lning, kauking lub kaukning w niektórych częściach Norwegii, w prowincjach Dalarna i Hälsingland w Szwecji oraz w byłych norweskich prowincjach w Szwecji, Jämtland i Härjedalen, także kulokk, kulokker, kyrlokker lub lockrop. W piosence "Into the Unknown" do filmu "Frozen II" z 2019 r. wokal norweskiej piosenkarki Aurory inspirowany jest kulningiem.

[14] Kwenowie - fińska mniejszość etniczna w Norwegii.

[15] Bergen - norweskie miasto i gmina leżąca w okręgu Vestland, na styku Morza Północnego i Norweskiego. Bergen jest drugim co do wielkości miastem kraju, liczy 289 330 mieszkańców (2023). Nazywane jest bramą do fiordów i znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

[16] Aurora, właśc. Aurora Aksnes (ur. 15 czerwca 1996 w Stavanger) - norweska piosenkarka i autorka piosenek. Mieszka w Bergen, ale regularnie podróżuje do swojego rodzinnego miasta w Os, aby odwiedzić swoich rodziców.

[17] Język kweński (kweń. kainun kieli, norw. kvensk spr?k, fiń. kveenin kieli) - język bałtycko-fiński używany przez Kwenów, potomków fińskich imigrantów w Norwegii Północnej. Po intensywnych dyskusjach w Norwegii w kwietniu 2005 kweński został uznany za samodzielny język. Ponad 10 tys. ludzi w okręgach Troms i Finnmark przyznaje się do używania języków kweńskiego i/lub fińskiego. Jednakże liczba tych, którzy potrafią po kweńsku czytać i pisać, jest znacznie niższa. Kweński jest blisko spokrewniony z używanym w szwedzkiej części regionu Dolina Torne językiem meänkieli i z dialektami północnofińskimi. W stosunku do fińskiego istnieją jednak duże różnice w słownictwie, a częściowo także w gramatyce, bo dialekty kweńskie przez dłuższy czas rozwijały się niezależnie od rozwoju językowego w Finlandii. Przykładowo nie wszystkie spośród 15 przypadków fińskich są używane w języku kweńskim. Jednocześnie w kweńskim w przeciwieństwie do fińskiego jest więcej starych zapożyczeń ze szwedzkiego i nowszych z norweskiego, przede wszystkim takich, jakich brakowało w słownictwie kweńskim, kiedy Kwenowie osiedlili się na wybrzeżu. Do tej pory nie było żadnych standardów prac opisujących gramatykę słowników ani podręczników. Dlatego w roku 2007 utworzono radę języka kweńskiego pod nazwą "Instytut Kweński" (Kainun Institutti, norw. Kvensk Institutt) w B?rselv (gmina Porsanger w okręgu Finnmark). Jest to organ doradczy, którego zadaniem w pierwszym etapie jest wypracowanie założeń nowego języka pisanego i zbieranie form różnych dialektów kweńskich. Jedną z pierwszych oficjalnych stron internetowych w języku kweńskim (yr.no) oferuje od 9 lutego 2010 Norweski Instytut Meteorologiczny.

[18] Laestadianizm - religijny konserwatywny nurt odrodzeniowy z XIX w. w luteranizmie. Cechuje go silny wpływ pietyzmu i teologii braci morawskich. Jest obecnie największym luterańskim ruchem odrodzeniowym w krajach nordyckich(Finlandia, Norwegia, Szwecja) oraz w Federacji Rosyjskiej, Kanadzie i USA. Mniejsze grupy istnieją w Afryce, Ameryce Południowej i Europie Środkowej; w wielu krajach świata prowadzona jest działalność misyjna. Ogólną liczbę wyznawców laestadianizmu ocenia się na 144 tys. do 219 tys. (z tego około 100 tys. w Finlandii). Nazwa "laestadianie" nie jest używana przez wyznawców tego nurtu; nazywają oni siebie po prostu "chrześcijanami".

[19] słup majowy, słup udekorowany wstążkami i kwiatami z okazji święta midsommar (etn. święto przesilenia letniego; dosł. dzień środka lata)

[20] miasto w Szwecji nad Zatoką Botnicką. Siedziba władz administracyjnych gminy Gävle w regionie Gävleborg. Około 68 700 mieszkańców. Prawa miejskie uzyskało w 1419 r i jest najstarszym miastem Norrland.

[21] Charakteryzująca się bazaltowymi formacjami skalnymi plaża o czarnym piasku, nieopodal której wystają z morza poszarpane skały.

[22] Krajobraz Islandii charakteryzuje się kontrastami. Wyspa znajduje się w jednym z "gorących punktów" na Ziemi, co powoduje dużą aktywność geotermalną. Dodatkowo, ze względu na położenie w pobliżu Arktyki, w całym kraju znajduje się wiele lodowców. Dlatego czasami Islandia nazywana jest krainą lodu i ognia. Mieszanka aktywności geotermalnej stworzyła liczne wodospady, jeziora i gorące źródła na całej wyspie, z których można korzystać przez cały rok, bez względu na pogodę. Prawie połowa ciepłej wody w regionie stołecznym to woda geotermalna. Wypływa wrząca z ziemi i jest podłączona prosto do domów ludzi. Zamiast ją podgrzewać, należy ją schłodzić, aby się w niej kąpać. Woda geotermalna jest przyczyną, dlaczego istnieje tak wiele basenów z podgrzewaną wodą w całym kraju - z czego 18 w samym Reykjaviku! Niektóre z islandzkich gorących źródeł to wrzące fumarole, bulgoczące doły błotne lub tryskające gejzery. Na wyspie znajdziesz również spokojne baseny z wodą o idealnej temperaturze do kąpieli. Wiele z nich stało się popularnymi kąpieliskami. W niektórych miejscach naturalna gorąca woda wydobywa się z ziemi, ale nie nadaje się do kąpieli. W takich przypadkach miejscowi budują basen, aby zatrzymać wodę. Czasami woda jest zbyt gorąca do kąpieli, ale po zmieszaniu z zimną wodą ma odpowiednią temperaturę. Termin "gorące źródła" jest czasem źle zdefiniowany. Ludzie mają różne opinie na temat tego, co można uznać za gorące źródło na Islandii. Niektóre "gorące źródła" można opisać jako po prostu baseny ogrzewane ciepłą wodą geotermalną, uzdrowiska, jeziora geotermalne, zwykłe baseny, a nawet gejzery.

[23] Język staronordyjski (staronordycki) - język z północnej grupy języków germańskich, używany przez mieszkańców Skandynawii i obszarów przez nich zasiedlonych między VIII i XIV wiekiem. Wywodzi się z języka pranordyjskiego, w późnym średniowieczu dał początek odrębnym językom skandynawskim - jego dialekty zachodnie stanowią podstawę dla islandzkiego, farerskiego, norweskiego oraz wymarłego języka norn, wschodnie zaś - szwedzkiego i duńskiego. Staronordyjski wywarł także znaczny wpływ na kształtowanie się języka angielskiego, szczególnie w warstwie leksykalnej. Terminologia stosowana w badaniach nad językiem staronordyjskim w Skandynawii różni się od tej stosowanej w krajach anglojęzycznych. Podczas gdy w Skandynawii dialekty wschodnie i zachodnie rozpatruje się osobno, w krajach anglosaskich używa się zbiorczej nazwy Old Norse, którą ewentualnie doprecyzowuje się odpowiednim przymiotnikiem kierunkowym (West lub East). Jako że większość literatury podmiotu pochodzi z Islandii, określenie "język staroislandzki" jest czasem stosowane zamiennie z określeniem język staronordyjski (m.in. przez Apolonię Załuską-Strömberg, polską badaczkę i tłumaczkę literatury staronordyjskiej). Język staronordyjski był używany na terenie północnej Europy - przede wszystkim w Skandynawii, z której się wywodzi, a także na terenach, do których dotarli i które zasiedlili wikingowie - na Islandii i mniejszych wyspach Morza Północnego (Wyspy Owcze, Szetlandy, Orkady), we wschodniej Anglii (tzw. Danelagh), na wybrzeżach Irlandii, a także w ośrodkach handlowych zakładanych przez Skandynawów na terenie Europy słowiańskiej - przede wszystkim na Rusi Kijowskiej. Tak duży zasięg geograficzny języka przy niewielkiej gęstości zaludnienia sprzyjał rozdrobnieniu dialektalnemu, a ostatecznie rozpadowi na mniejsze języki. Standardowy podział na dialekty wyróżnia dwie grupy dialektalne: wschodnią i zachodnią. Dodatkowo podkreśla się znaczne różnice między dialektem gotlandzkim, a pozostałymi dialektami grupy wschodniej. W nowszych opracowaniach postuluje się także odrębność dialektu skańskiego zarówno od dialektów, na których oparł się język duński, jak i dialektów szwedzkich. Przejście dialektów staronordyjskich w poszczególne języki skandynawskie jest trudne do umiejscowienia na osi czasu. Zwyczajowo określeń: język staroislandzki, staronorweski, staroduński i staroszwedzki używa się w odniesieniu do tych dialektów, na których współczesne języki są oparte. Terminu "język staroislandzki" używa się często - nie tylko w Polsce - w odniesieniu do języka staronordyjskiego w całości, jako że większość dokumentów i dzieł literackich pochodzi z Islandii. Na islandzkim standardzie oparto również współczesną, ustandaryzowaną ortografię staronordyjską, która wykorzystywana jest przede wszystkim na uczelniach w celu nauczania tego języka.

[24] Vatnajökull - lodowiec w południowo-wschodniej części Islandii na terenie parku narodowego Vatnajökull. Ma formę czapy lodowej i zajmuje powierzchnię 7800 km? (stan na 2018 rok), co czyni go największym lodowcem Islandii i jednym z największych w Europie. Z lodowca wypływa większość większych rzek na wyspie, a pod jego kopułą skrywają się jedne z najbardziej aktywnych wulkanów Islandii. Vatnajökull to połączenie słów jökull (pol. lodowiec) i vatna (pol. woda). Nazwa pochodzi od licznych jezior subglacjalnych, tworzących się wskutek podlodowcowej działalności wulkanicznej.

[25] Skibotn ( lapoński północny: Ivgubahta, Kven: Yykeänperä ) to wieś w gminie Storfjord w hrabstwie Troms og Finnmark w Norwegii. Znajduje się na południowo-wschodnim brzegu fiordu Lyngen w północnej Norwegii. Obszar wsi położony jest na skrzyżowaniu autostrad europejskiej trasy E6 i europejskiej trasy E8. Odległość drogowa do Kilpisjärvi, najbardziej wysuniętej na północ społeczności w zachodnim "ramieniu" Finlandii, wynosi około 50 kilometrów (31 mil). Kaplica Skibotn znajduje się we wsi. Wieś o powierzchni 0,95 km2 (230 akrów) liczy (2017) 524 mieszkańców, co daje gęstość zaludnienia wsi wynoszącą 552 mieszkańców na kilometr kwadratowy (1430/2). Współcześni mieszkańcy Skibotn to w większości albo potomkowie ludu Kven i Samów, albo imigranci - i ich potomkowie - z południowej i środkowej Norwegii.

[26] Burfjord to wieś, która jest centrum administracyjnym gminy Kv?nangen w okręgu Troms og Finnmark w Norwegii. Jest siedzibą rady miejskiej Kv?nangen. Wieś o powierzchni 0,54 kilometra kwadratowego liczy 405 mieszkańców, co daje gęstość zaludnienia 750 mieszkańców na kilometr kwadratowy.

[27] "Sepp" to przezwisko Seppali, którym wielu ludzi nazywało go na późniejszym etapie życia.

[28] Po opanowaniu epidemii Kaasen, jak i pozostali maszerzy, stali się sławni w USA, a gubernator Terytorium Alaski wypłacił im od 30 do 40 dolarów wynagrodzenia. Ponadto przedsiębiorstwo farmaceutyczne H.K. Mulford Company, które wyprodukowało surowicę, przyznało wszystkim uczestnikom sztafety medale, a Kaasenowi dodatkowo 1000 dolarów. Sam maszer odbył też tournée po USA. Równie sławny stał się jego pies Balto, który wystąpił m.in. w filmie Balto's Race to Nome z 1925 roku. Pozostali maszerzy zarzucali Kaasenowi żądzę sławy, a wśród jego najbardziej zagorzałych krytyków był Leonhard Seppala, który pokonał najdłuższy i najtrudniejszy odcinek trasy. Seppala nie mógł również pogodzić się z faktem, że to Balto, a nie jego pies Togo zdobył uznanie.