ROZDZIAŁ 1 Młodzieniec z czaszką
I
Byłem jeszcze w Amsterdamie, gdy po raz pierwszy od wielu lat przyśniła mi się mama. Od ponad tygodnia nie wyściubiałem nosa z hotelu, bojąc się do kogokolwiek zadzwonić lub wyjść z pokoju, a serce trzepotało i zamierało mi w piersi, gdy rozlegały się najbardziej niewinne dźwięki: dzwonek windy, pobrzękiwanie hotelowego wózka na kółkach, nawet wybijanie godzin przez kościelne dzwony, de Westertoren, Krijtberg, z ich mroczną nutą, z wtopionym w ich szczęk baśniowym poczuciem nadchodzącej katastrofy. Za dnia przesiadywałem w nogach łóżka, usiłując rozszyfrować telewizyjne wiadomości po holendersku (beznadziejna sprawa, bo nie znałem z holenderskiego ani słowa), a gdy dawałem za wygraną, przenosiłem się pod okno i wyglądałem na kanał w narzuconym na ramiona płaszczu z wielbłądziej wełny - opuściłem Nowy Jork w pośpiechu i ubrania, które zabrałem, nie były wystarczająco ciepłe, nawet w hotelowym pokoju.
Na zewnątrz wszędzie ruch i wesołość. Trwały święta Bożego Narodzenia, w nocy na mostach nad kanałami migały lampki; zaczerwienieni dames en heren, w powiewających na lodowatym wietrze szalikach, turkotali na rowerach po kocich łbach z choinkami przywiązanymi do bagażników. Popołudniami amatorski zespół odgrywał kolędy, które pobrzękiwały metalicznie i delikatnie w zimowym powietrzu.
Nieregularne posiłki z serwisu hotelowego; za dużo papierosów; ciepła wódka ze sklepu wolnocłowego. Podczas tych niespokojnych dni, w odcięciu od świata, poznałem każdy centymetr swojego pokoju, jak więzień poznaje swoją celę. Nigdy wcześniej nie byłem w Amsterdamie; nie obejrzałem w mieście prawie nic, a mimo to sam pokój, urzekający swą melancholią, przeciągami i wyblakłymi od słońca kolorami, dawał doskonałe pojęcie o północnej Europie, stanowił model Holandii w miniaturze: bielone ściany i protestancka prostota zestawione z okrzepłym bogactwem sprowadzonym przez kupców ze Wschodu. Spędzałem niedorzecznie dużo czasu, przyglądając się dwóm maleńkim olejom w złoconych ramkach wiszącym nad komodą - jeden z wieśniakami jeżdżącymi na łyżwach przy kościele, drugi z żaglowcem miotanym przez fale lekko wzburzonego zimowego morza: dekoracyjne reprodukcje, nic specjalnego, chociaż wpatrywałem się w nie, jak gdyby tkwił w nich - zaszyfrowany - klucz do serca dawnych flamandzkich mistrzów. Na dworze deszcz ze śniegiem stukał w szyby okien i siąpił nad kanałem; i chociaż brokaty były bogato zdobione, a dywan miękki, to zimowe światło niosło ze sobą chłód roku 1943, z nędzą i surowością czasu wojny, słabą herbatą bez cukru i pustym żołądkiem przed pójściem spać.
Codziennie wczesnym rankiem, gdy na zewnątrz było jeszcze ciemno, zanim do pracy przychodził dodatkowy personel i zapełniało się hotelowe lobby, schodziłem po gazetę. Pracownicy hotelu poruszali się bezszelestnie i ściszali głosy, prześlizgując się po mnie obojętnymi spojrzeniami, jak gdyby właściwie mnie nie widzieli, Amerykanina z pokoju 27, który nigdy nie wychodzi w ciągu dnia; i uspokajałem samego siebie, że kierownik nocnej zmiany (ciemny garnitur, fryzura na jeża, okulary w rogowej oprawie) w razie czego prawdopodobnie dołoży starań, żeby zapobiec kłopotom i uniknąć zbędnego zamieszania.
W "Herald Tribune" nie informowano o moich tarapatach, ale temat poruszały wszystkie holenderskie gazety, gęste bloki obcego druku, które unosiły się nęcąco tuż poza zasięgiem mojego zrozumienia. Onopgeloste moord. Onbekende. Wracałem na górę, kładłem się z powrotem do łóżka (w pełnym ubraniu, tak zimno było w pokoju) i rozkładałem gazety na kapie: zdjęcia wozów policyjnych, taśma odgradzająca miejsce przestępstwa, nawet podpisy były nie do rozszyfrowania, i chociaż najwyraźniej nie widniało tam moje nazwisko, nie byłem w stanie ustalić, czy podano opis mojej osoby, czy raczej informacje na ten temat nie zostały ujawnione.
Pokój. Kaloryfer. Een Amerikaan met een strafblad. Oliwkowa woda kanału.
Jako że było mi zimno i chorowałem, a poza tym nie wiedziałem, czym się zająć (nie wziąłem nie tylko ciepłych ubrań, ale i żadnej książki), większość dnia spędzałem w łóżku. Noc zdawała się zapadać w środku popołudnia. Często - pośród szelestu rozrzuconych gazet - zasypiałem na krótko i moje sny były zazwyczaj zmącone tym samym nieokreślonym niepokojem, który przenikał godziny na jawie: sprawy sądowe, walizki wybebeszone na płycie lotniska, moje porozrzucane ubrania, i niekończące się korytarze lotnisk, którymi biegłem do samolotów, wiedząc, że i tak nie zdążę przed startem.
Przez gorączkę dręczyło mnie mnóstwo dziwacznych i szalenie realistycznych snów - zlany potem rzucałem się w łóżku, nie bardzo wiedząc, czy to dzień, czy noc, a ostatniej i najgorszej z tych nocy przyśniła mi się mama: szybki, tajemniczy sen, który bardziej przypominał nawiedzenie. Byłem w sklepie Hobiego - lub, ściśle mówiąc, w jakiejś upiornej sennej przestrzeni urządzonej jak szkicowa wersja tegoż sklepu - gdy nagle wyrosła za mną i ujrzałem w lustrze jej odbicie. Na jej widok sparaliżowało mnie szczęście; to była ona, aż do najdrobniejszego szczegółu, łącznie z wzorem piegów na twarzy, uśmiechała się do mnie, piękniejsza, a jednak nie starsza, czarne włosy i charakterystyczna linia ust, nie zjawa senna, lecz obecność wypełniająca cały pokój: siła pochodząca tylko od niej, żywa odrębność. I choć bardzo chciałem się odwrócić, wiedziałem, że nie mogę, że spojrzenie prosto na nią byłoby pogwałceniem praw naszych światów; przyszła do mnie w jedyny możliwy sposób i nasze spojrzenia spotkały się w lustrze na dłuższą zastygłą chwilę; i gdy już miała coś powiedzieć - z rozbawieniem połączonym z czułością i irytacją - rozsnuła się między nami mgła i wtedy się obudziłem.
II
Sprawy ułożyłyby się lepiej, gdyby przeżyła. Stało się jednak inaczej: odeszła, gdy byłem jeszcze dzieckiem; i chociaż winę za wszystko, co mi się przytrafiło od tamtej pory, ponoszę tylko i wyłącznie ja, kiedy ją straciłem, zniknął mi z oczu ostatni punkt orientacyjny, który mógł mnie doprowadzić w jakieś szczęśliwsze miejsce, ku życiu bardziej towarzyskiemu i radosnemu.
Jej śmierć wyznaczyła cezurę: "przed" i "po". I chociaż przykro jest przyznać się do tego po tylu latach, do tej pory nie poznałem nikogo, kto w równym stopniu dałby mi odczuć, że jestem kochany. W jej towarzystwie wszystko ożywało; roztaczała wokół siebie magiczne teatralne światło, toteż spojrzenie na coś jej oczami oznaczało ujrzenie tego w weselszych niż zwykle kolorach - pamiętam, jak kilka tygodni przed jej śmiercią jedliśmy razem późną kolację we włoskiej restauracji w Greenwich Village i ścisnęła mnie za rękaw na widok nieznośnie wręcz ślicznego urodzinowego tortu z zapalonymi świeczkami, wynoszonego w pochodzie z kuchni, z nikłym kręgiem światła drgającym na ciemnym suficie, a potem ustawionego na stole, gdzie płonął w rodzinnym gronie, upiększając twarz wiekowej jubilatki, wśród uśmiechów, gdy kelnerzy cofnęli się ze splecionymi z tyłu rękami - zwykła urodzinowa kolacja, jakie widuje się w niedrogich restauracjach na Manhattanie, i jestem pewien, że nawet bym jej nie zapamiętał, gdyby mama nie odeszła niedługo potem, ale po jej śmierci wielokrotnie wracałem myślami do tego wieczoru, co więcej, prawdopodobnie będę o nim myślał do końca życia: o tym kręgu w blasku świeczek, żywym obrazie powszedniego, zwyczajnego szczęścia, które przepadło razem z nią.
Poza tym była piękna. To właściwie rzecz wtórna, ale mimo wszystko - była. Gdy przyjechała do Nowego Jorku z Kansas, pracowała na pół etatu jako modelka, choć czuła się zbyt skrępowana przed obiektywem, żeby odnieść prawdziwy sukces; cokolwiek w sobie miała, nie przekładało się na kliszę.
A jednak była w pełni sobą: kimś niepowtarzalnym. Nie przypominam sobie, żebym kiedykolwiek spotkał kogoś, kto byłby do niej podobny. Miała czarne włosy, jasną skórę, na której latem uwidaczniały się piegi, kobaltowe oczy pełne światła; a linie kości policzkowych stanowiły tak ekscentryczne połączenie indiańskości i celtyckiego półmroku, że czasem ludzie brali ją za Islandkę. W rzeczywistości była pół Irlandką, pół Czirokezką z miasteczka w Kansas niedaleko granicy z Oklahomą; i lubiła mnie rozśmieszać, nazywając siebie "lumpem z Oklahomy", chociaż miała w sobie grację, werwę i dystynkcję wyścigowej klaczy. Ten egzotyczny charakter na zdjęciach nabiera nieco zbyt surowego i bezdusznego wyrazu - z piegami przykrytymi makijażem i z włosami związanymi w koński ogon jak u notabli z Genji Monogatari - a tym, co w ogóle się nie przebija, jest jej ciepło, wesołość i nieprzewidywalność, które kochałem w niej najbardziej. Widać jasno po bezruchu emanującym z jej zdjęć, jak bardzo nie ufała fotografom; jest w niej tygrysia czujność, jak gdyby przygotowywała się do skoku. Ale w życiu nie była taka. Poruszała się z fascynującą szybkością, nagłe i lekkie gesty, wiecznie przycupnięta na skraju krzesła niczym smukły elegancki ptak błotny mający za chwilę się spłoszyć i odlecieć. Uwielbiałem perfumy z nutą drzewa sandałowego, których używała, ostre i zaskakujące, i uwielbiałem szelest jej wykrochmalonej koszuli, gdy pochylała się, żeby pocałować mnie w czoło. A jej śmiech stanowił wystarczający powód, żeby porzucić wykonywaną właśnie czynność i pobiec za nią ulicą. Dokądkolwiek szła, mężczyźni obserwowali ją kątem oka i czasem patrzyli na nią w sposób, który działał mi trochę na nerwy.
Umarła przeze mnie. Ludzie zawsze nieco zbyt gorliwie temu zaprzeczali; i owszem, "byłeś tylko dzieckiem, kto mógł wiedzieć, straszny wypadek, fatalny pech, każdemu mogło się przytrafić", wszystko święta prawda, ale ja nie wierzę w ani jedno ich słowo.
To się stało w Nowym Jorku 10 kwietnia, czternaście lat temu. (Nawet moja dłoń wzdraga się przed tą datą; musiałem ją zmusić, żeby to zapisała, żeby przesuwała długopisem po papierze. Kiedyś był to najzwyklejszy dzień, teraz wystaje z kalendarza jak zardzewiały gwóźdź).
Gdyby ten dzień minął zgodnie z planem, wtopiłby się w niebo niezauważenie, wchłonięty bez śladu razem z resztą tamtego roku, gdy chodziłem do ósmej klasy. Co bym teraz z niego pamiętał? Niewiele albo nic. Ale oczywiście faktura tamtego ranka jest wyraźniejsza niż teraźniejszość, aż po przesycony wilgocią dotyk powietrza. W nocy padało, straszna burza, zalane sklepy i kilka zamkniętych stacji metra; a my we dwoje staliśmy na chlupoczącym dywanie przed naszym domem, podczas gdy jej ulubiony portier, Złotek, który ją ubóstwiał, szedł tyłem po Pięćdziesiątej Siódmej Ulicy z wyciągniętą do góry ręką, próbując zatrzymać taksówkę. Samochody śmigały, wzbijając fontanny brudnej wody; nabrzmiałe deszczem chmury toczyły się wysoko nad wieżowcami, nadymając się i przysłaniając fragmenty czystego błękitnego nieba, a w dole, na ulicy, spod miejskich spalin wilgotny delikatny wiatr tchnął wiosną.
- Ach, jest zajęta, proszę pani - zawołał Złotek, przekrzykując uliczny hałas i odsuwając się od ulicy, gdy taksówka skręciła, rozchlapując wodę, i zgasł sygnalizator na dachu.
Był najniższym z portierów: bladym, szczupłym, dziarskim mikrusem, jasnoskórym Portorykańczykiem, dawnym bokserem wagi piórkowej. Chociaż twarz miał opuchniętą od alkoholu (czasem przychodził na nocną zmianę, roztaczając woń J&B), wciąż był żylasty, muskularny i szybki - zawsze skory do żartów, zawsze w trakcie przerwy na papierosa na rogu, przestępując z nogi na nogę i chuchając w dłonie w białych rękawiczkach, gdy było zimno, opowiadał kawały po hiszpańsku i rozśmieszał innych portierów.
- Bardzo się pani dzisiaj spieszy? - zapytał moją mamę. Na plakietce miał napisane BURT D., ale wszyscy nazywali go Złotkiem ze względu na złoty ząb i nazwisko de Oro, po hiszpańsku "złoto".
- Nie, mamy mnóstwo czasu, wszystko w porządku.
Ale wyglądała na wycieńczoną i trzęsły jej się ręce, gdy ponownie zawiązywała apaszkę, która trzepotała na wietrze.
Złotek sam musiał to zauważyć, bo zerknął na mnie (opierałem się z tyłu o betonową żardynierę przed budynkiem i patrzyłem wszędzie, tylko nie na nią) z lekką dezaprobatą w spojrzeniu.
- Nie jedziesz metrem? - zwrócił się do mnie.
- Mamy parę spraw do załatwienia - poinformowała mama bez większego przekonania, gdy zdała sobie sprawę, że nie wiem, co powiedzieć.
Zwykle nie zwracałem uwagi na jej strój, ale to, co miała na sobie tego ranka (biały trencz, cieniutka różowa apaszka, dwukolorowe czarno-białe mokasyny), tak mocno wryło mi się w pamięć, że teraz trudno mi jest ją sobie wyobrazić w czym innym.
Miałem trzynaście lat. Z bólem wspominam, jak bardzo byliśmy wobec siebie tego ostatniego ranka oschli, tak bardzo, że aż zauważył to portier; każdego innego dnia paplalibyśmy ze sobą przyjaźnie, ale tego dnia nie mieliśmy sobie wiele do powiedzenia, bo niedawno zostałem zawieszony w prawach ucznia. Poprzedniego dnia zadzwonili do niej do pracy; wróciła do domu milcząca i wściekła; a najgorsze było to, że nie wiedziałem nawet, za co zostałem zawieszony, chociaż na jakieś siedemdziesiąt pięć procent byłem pewien, że pan Beeman (po drodze ze swojego gabinetu do pokoju nauczycielskiego) w złym momencie wyjrzał przez okno podestu na piętrze i przyuważył mnie, jak palę na terenie szkoły. (A raczej zobaczył mnie obok Toma Cable'a, gdy ten palił, co w mojej szkole właściwie sprowadzało się do tego samego). Mama nie znosiła palenia. Jej rodzice - o których uwielbiałem słuchać i którzy, co za niesprawiedliwość, zmarli, zanim miałem szansę ich poznać - byli sympatyczną parą koniarzy podróżujących po zachodnich stanach i utrzymujących się z hodowli morganów: dziarskie małżeństwo amatorów koktajli i kanasty, które co roku bywało na derbach w Kentucky i trzymało papierosy w domu w srebrnych puzderkach. Pewnego dnia po powrocie ze stajni babcia zgięła się wpół i zaczęła kasłać krwią; i przez resztę szczenięcych lat mamy na ganku przed domem stały zbiorniki z tlenem, a rolety w sypialni były cały czas zaciągnięte.
Ale - jak się obawiałem, nie bez powodu - papieros Toma był jedynie wierzchołkiem góry lodowej. Już od pewnego czasu miałem w szkole kłopoty. Wszystko się zaczęło, a raczej potoczyło lawinowo, gdy kilka miesięcy wcześniej porzucił nas mój ojciec; nigdy za nim nie przepadaliśmy i generalnie byliśmy z mamą dużo szczęśliwsi bez niego, ale inni ludzie wydawali się wstrząśnięci i oburzeni tym, że zostawił nas w taki sposób (bez pieniędzy, alimentów ani adresu kontaktowego), a nauczyciele w mojej szkole w Upper West Side współczuli mi tak bardzo, tak bardzo chcieli okazać mi zrozumienie i wsparcie, że dawali mi - uczniowi ze stypendium - różne fory, odleglejsze terminy oraz drugie i trzecie szanse: przez kilka miesięcy podawali mi linę, aż udało mi się na niej spuścić naprawdę nisko.
Tak więc nas oboje - mamę i mnie - wezwano do szkoły. Spotkanie miało się odbyć o jedenastej trzydzieści, a że mama była zmuszona wziąć rano wolne, wybieraliśmy się do West Side wcześnie - na śniadanie (i poważną rozmowę, jak się spodziewałem) oraz na zakupy, bo chciała kupić prezent urodzinowy dla kogoś z pracy. Poprzedniej nocy położyła się dopiero o drugiej trzydzieści: z napiętym wyrazem twarzy w komputerowej poświacie pisała e-maile i próbowała nadrobić trochę pracy, żeby móc spędzić przedpołudnie poza agencją.
- Nie wiem, jak pani - zwracał się do mamy Złotek, nie bez złości - ale ja mam już dość tej mokrej wiosny. Ciągle pada i pada... - Wzdrygnął się, teatralnym gestem zacisnął kołnierz i zerknął na niebo.
- Podobno ma się rozpogodzić po południu.
- Tak, wiem, ale ja bym już chciał lato. - Potarł dłonie. - Ludzie uciekają z miasta, nie znoszą upałów, skarżą się na nie, a ja? Ja jestem jak tropikalny ptak. Im goręcej, tym lepiej. Nie mogę się doczekać! - Klasnął, cofając się wzdłuż ulicy. - I powiem pani, co podoba mi się najbardziej: z początkiem lipca wszystko tu cichnie. Budynki stoją puste i senne, wie pani, wszyscy są na wakacjach. - Pstryknął palcami, obok przejechała w pędzie taksówka. - Wtedy ja też mam wakacje.
- Ale tutaj, na ulicy, chyba można się ugotować? - Mój pełen rezerwy ojciec nie znosił w niej tego, tej skłonności do wdawania się w rozmowy z kelnerkami, portierami, astmatycznymi starcami w pralni. - To znaczy zimą można przynajmniej włożyć dodatkową kurtkę...
- Proszę posłuchać. Jak się obsługuje drzwi zimą, robi się naprawdę zimno. Wszystko jedno, ile człowiek nałoży warstw i czapek. Jak się stoi tutaj w styczniu, w lutym i wiatr zawiewa od rzeki? Brr.
Zdenerwowany obgryzałem kciuk i wpatrywałem się w taksówki mijające podniesioną rękę Złotka. Wiedziałem, że oczekiwanie na rozmowę o jedenastej trzydzieści będzie koszmarem; mogłem tylko stać nieruchomo i nie pogrążać się kompromitującymi pytaniami. Nie miałem pojęcia, z czym wyskoczą, gdy się znajdziemy z mamą w gabinecie; już samo słowo "rozmowa" sugerowało coś poważnego, oskarżenia i upokorzenia, ewentualne usunięcie ze szkoły. Utrata przeze mnie stypendium byłaby katastrofą; odkąd porzucił nas ojciec, byliśmy spłukani; ledwo wystarczało nam na czynsz. Przede wszystkim: zamartwiałem się, że do pana Beemana dotarło w jakiś sposób, że ja i Tom Cable włamywaliśmy się do pustych domków letniskowych, kiedy pojechałem spędzić z nim trochę czasu w Hamptons. Mówię "włamywaliśmy się", chociaż nie wyłamaliśmy ani jednego zamka ani niczego nie zniszczyliśmy (matka Toma była agentem nieruchomości; otwieraliśmy sobie zapasowymi kluczami ściągniętymi z wieszaka w jej biurze). Zazwyczaj myszkowaliśmy w szafkach i zaglądaliśmy do szuflad komód, ale też zabieraliśmy różne rzeczy: piwo z lodówki, kilka gier na konsolę, jedno DVD (Człowiek pies z Jetem Li) oraz pieniądze, w sumie dziewięćdziesiąt dwa dolary: zmięte piątki i dziesiątki z kuchennych słoików, sterty drobnych z domowych pralni.
Za każdym razem, gdy o tym myślałem, robiło mi się niedobrze. Od mojego pobytu u Toma minęły miesiące, ale choć próbowałem sobie wmawiać, że pan Beeman w żadnym wypadku nie mógł się dowiedzieć o naszych poczynaniach - skąd niby? - myśli kołatały mi się w głowie panicznymi zygzakami. Postanowiłem sobie, że nie wydam Toma (chociaż nie byłem taki pewien, czy on przypadkiem nie wydał mnie), przez co znalazłem się w trudnej sytuacji. Jak mogłem być tak głupi? Włamanie jest przestępstwem; ludzie trafiają za to do więzienia. Poprzedniej nocy godzinami nie mogłem zasnąć, przeżywając katusze, rzucałem się z boku na bok, patrzyłem, jak porywisty wiatr chlusta deszczem w okienne szyby, i zastanawiałem się, co powiedzieć, jeśli zostanę oskarżony. Ale jak mogłem się bronić, nie mając pojęcia, jak dużo wiedzą?
Złotek westchnął głęboko, opuścił rękę i podszedł tyłem do miejsca, gdzie stała mama.
- Nieprawdopodobne - powiedział do niej, znużonym okiem zerkając w stronę ulicy. - Mieliśmy małą powódź w SoHo, słyszała pani? A Carlos mówił, że ci z ONZ odcięli kilka ulic.
Patrzyłem posępnie, jak z autobusu miejskiego wylewa się tłum spieszących do pracy ludzi, smętnych jak rój szerszeni. Mogliśmy mieć więcej szczęścia, gdybyśmy przeszli parę przecznic dalej na zachód, ale mama wiedziała, że Złotek poczułby się urażony, gdybyśmy wyruszyli w drogę sami. I w tym momencie - tak niespodziewanie, że wszyscy aż podskoczyliśmy - wolna taksówka skręciła gwałtownie ze swojego pasa, wzbijając pióropusz śmierdzącej ściekami wody.
- Uważaj! - zawołał Złotek, odskakując, gdy samochód zatrzymał się obok, a zauważywszy, że mama nie ma parasola, rzucił: "Chwileczkę", po czym ruszył w stronę holu, do kolekcji zgubionych i zapomnianych parasoli, które trzymał w mosiężnym pojemniku przy kominku i w deszczowe dni ponownie rozdawał lokatorom.
- Nie - zawołała mama, szperając w torebce w poszukiwaniu maleńkiej składanej parasolki w prążki - nie kłopocz się, Złotku, jestem przygotowana...
Złotek przyskoczył z powrotem do krawężnika i zatrzasnął za nią drzwi. Potem pochylił się i zapukał w okno.
- Jedźcie z Bogiem - powiedział.
III
Lubię uważać się za osobę spostrzegawczą (chyba jak my wszyscy) i gdy opisuję te wydarzenia, aż mnie kusi, żeby nanieść złowrogi cień prześlizgujący się nad naszymi głowami. Ale ja byłem głuchy i ślepy na przyszłość; moim wyłącznym, przytłaczającym zmartwieniem była wizyta w szkole. Gdy zadzwoniłem do Toma, żeby mu przekazać wiadomość o zawieszeniu (szepcząc do telefonu stacjonarnego, bo mama zabrała mi komórkę), nie sprawiał wrażenia specjalnie zaskoczonego.
- Słuchaj - przerwał mi - nie bądź głupi, Theo, nikt o niczym nie wie tylko się, kurwa, nie wygadaj.
I zanim zdążyłem wydobyć z siebie kolejne słowo, powiedział: "Sorry, muszę spadać", i się rozłączył.
W taksówce usiłowałem uchylić okno, żeby wpuścić trochę świeżego powietrza: bez powodzenia. Śmierdziało, jakby ktoś wcześniej zmieniał tam brudne pieluchy, a nawet się po prostu załatwił, próbując to potem zatuszować mnóstwem kokosowych odświeżaczy powietrza, które zalatywały emulsją do opalania. Kanapa była zatłuszczona, posklejana srebrną taśmą, a resory prawie nie działały. Za każdym razem, gdy trafialiśmy na wybój, moje zęby szczękały, podobnie jak religijne badziewie dyndające na lusterku wstecznym: medaliony, miniaturowy zakrzywiony miecz tańczący na plastikowym łańcuszku oraz brodaty guru w turbanie, który wpatrywał się w tylną kanapę przeszywającym spojrzeniem z dłonią uniesioną w geście błogosławieństwa.
Gdy jechaliśmy wzdłuż Park Avenue, mijaliśmy wyprostowane na baczność szeregi czerwonych tulipanów. Muzyka rodem z Bollywood - ściszona do podprogowego zawodzenia - mieniła się i skrzyła hipnotycznie na samej granicy słyszalności. Na drzewach liście dopiero się rozwijały. Młodzi dostawcy z D'Agostino's i Gristede's pchali wózki załadowane towarami; zbiegane biznesmenki na wysokich obcasach przemierzały chodniki szybkim krokiem, ciągnąc za sobą marudzące przedszkolaki; robotnik w kombinezonie zmiatał śmieci z rynsztoka do szufelki na kiju; prawnicy i maklerzy wyciągali dłonie wewnętrzną stroną do góry i marszczyli brwi, spoglądając w stronę nieba. W trakcie jazdy, podskakując na wybojach (mama z nieszczęśliwą miną przytrzymywała się podłokietnika), wyglądałem przez okno na skwaszone szare twarze (zasępionych przechodniów w płaszczach przeciwdeszczowych, kłębiących się ponuro na przejściach dla pieszych, popijających kawę z papierowych kubeczków, rozmawiających przez telefon i rozglądających się nerwowo na boki) i starałem się nie myśleć o tych wszystkich nieprzyjemnych rzeczach, które niebawem mogły mnie spotkać: część z nich rozgrywała się w sądzie dla nieletnich lub w więzieniu.
Taksówka wykonała ostry skręt w Osiemdziesiątą Szóstą Ulicę. Mama przechyliła się na mnie i chwyciła mnie za ramię; dostrzegłem wtedy, że jest spocona i blada jak kreda.
- Niedobrze ci? - spytałem, na chwilę zapominając o swoich problemach. Miała zasmucony, nieruchomy wyraz twarzy, który znałem aż nadto dobrze: zaciśnięte mocno usta, lśniące czoło, szkliste, olbrzymie oczy.
Zaczęła coś mówić, ale zaraz zasłoniła usta, gdy taksówka zatrzymała się gwałtownie na światłach, rzucając nami najpierw do przodu, a potem wciskając nas z powrotem w oparcie.
- Zaczekaj - poprosiłem, a potem przesunąłem się do przodu na kanapie i zastukałem w zabrudzoną szybkę z pleksiglasu.
Kierowca (sikh w turbanie) aż podskoczył zaskoczony.
- Proszę pana - zawołałem przez kratkę - wysiądziemy tutaj, dobrze? Tu nam pasuje.
Sikh, odbity w obwieszonym lusterku, spojrzał na mnie bacznie.
- Chcecie się tu zatrzymać.
- Tak, prosilibyśmy.
- Ale nie ten adres mi podano.
- Wiem, ale tu nam pasuje - zapewniłem, oglądając się na mamę, która z rozmazanym tuszem, jakby przywiędła, szperała nerwowo w torebce w poszukiwaniu portfela.
- Ona się dobrze czuje? - spytał z powątpiewaniem taksówkarz.
- Tak, nic jej nie jest. Musimy tylko wysiąść, dzięki.
Mama trzęsącymi się rękami wyciągnęła zwitek dolarów, które wyglądały na wilgotne, i wcisnęła je przez kratkę. Gdy sikh odebrał pieniądze (z rezygnacją, odwracając wzrok), ja wysiadłem i otworzyłem jej drzwi.
Zachwiała się nieco, wychodząc na chodnik, i musiałem ją przytrzymać.
- Nic ci nie jest? - spytałem nieśmiało, gdy taksówka odjechała.
Staliśmy na Piątej Alei, przy rezydencjach wychodzących na park.
Wzięła głęboki wdech, a potem otarła czoło i ścisnęła mnie za ramię.
- Uf ! - powiedziała, wachlując się dłonią. Czoło miała błyszczące, a wzrok wciąż lekko błędny; przypominała trochę ptaka morskiego, którego wiatr zwiał z kursu. - Przepraszam, kręci mi się jeszcze w głowie. Dzięki Bogu, wydostaliśmy się z tej taksówki. Nic mi nie będzie, potrzebuję tylko świeżego powietrza.
Wokół nas na wietrznym rogu ulic przemieszczali się przechodnie: uczennice w szkolnych mundurkach, roześmiane, omijające nas biegiem; nianie pchające rozbudowane wózki z usadzonymi dwójkami lub trójkami dziećmi. Musnął nas, przechodząc obok, spieszący się ojciec, typ prawnika, ciągnąc za nadgarstek małego synka.
- Nie, Braden - usłyszałem, jak mówi do chłopca, który dreptał szybko, próbując za nim nadążyć - nie powinieneś myśleć w ten sposób, ważniejsze, żeby wykonywać pracę, którą się lubi...
Odsunęliśmy się na bok, by umknąć przed mydlinami, które dozorca wylewał z wiadra na chodnik przed swoim domem.
- Powiedz mi - odezwała się mama z czubkami palców przy skroniach - czy to ja miałam takie wrażenie, czy w tej taksówce okropnie...
- Capiło? Hawajskie tropiki i kupa niemowlaka?
- Nie no... - wachlowała powietrze tuż przed twarzą - byłoby w porządku, gdyby nie to ciągłe stawanie i ruszanie. Wcześniej czułam się świetnie.
- Dlaczego nigdy nie poprosisz, żeby usiąść z przodu?
- Jakbym słyszała twojego ojca.
Odwróciłem wzrok zawstydzony, bo też usłyszałem echo jego irytującego wszechwiedzącego tonu.
- Przejdźmy się na Madison i poszukajmy jakiegoś miejsca, żebyś mogła usiąść - zasugerowałem. Umierałem z głodu, a na Madison był bar, który lubiłem.
Ale - z drżeniem niemal, z widoczną falą mdłości - pokręciła głową.
- Powietrza. - Wycierała spod oczu rozmazany tusz. - To powietrze jest cudowne.
- Jasne - powiedziałem, trochę za szybko, pragnąc się jej przypodobać. - Jak chcesz.
Próbowałem być miły, ale mama - rozdygotana i osłabiona - wychwyciła mój ton; przyjrzała mi się, usiłując odgadnąć, co mi chodzi po głowie (jeden ze złych nawyków, którego nabraliśmy po latach życia z moim ojcem; próbowaliśmy czytać sobie w myślach).
- Co? - spytała. - Chcesz gdzieś wstąpić?
- Ee, nie, właściwie to nie - odparłem, robiąc krok do tyłu i rozglądając się w konsternacji; mimo iż byłem głodny, uważałem, że nie mam prawa niczego się domagać.
- Zaraz poczuję się lepiej. Daj mi minutkę.
- A może... - Mrugałem powiekami nerwowo: czego by chciała, co by ją zadowoliło? - Może poszlibyśmy do parku i sobie usiedli?
Poczułem ulgę, gdy kiwnęła głową.
- Niech ci będzie - odpowiedziała swoją wersją głosu Mary Poppins - ale tylko na chwilę, aż złapię oddech.
I zaczęliśmy iść w stronę przejścia przy Siedemdziesiątej Dziewiątej Ulicy, mijając formowane krzewy w barokowych donicach i ciężkie drzwi zdobione kutym żelazem. Światło nabrało przemysłowej szarości, a wiatr był ciężki, jak para nad czajnikiem. Po drugiej stronie ulicy, przy parku, artyści ustawiali swoje stragany, rozwijali płótna, zawieszali akwarelowe reprodukcje katedry Świętego Patryka i Mostu Brooklińskiego.
Szliśmy obok siebie w milczeniu. Moje myśli krążyły gorączkowo wokół moich osobistych problemów (czy do rodziców Toma też dzwonili? Dlaczego nie przyszło mi do głowy, żeby go zapytać?) a także wokół tego, co zamówię na śniadanie, gdy już zaciągnę ją do baru (omlet z szynką, cebulą i papryką ze smażonymi na miejscu frytkami i boczkiem; ona weźmie to co zawsze, żytnią grzankę z jajkami w koszulkach i czarną kawę), i prawie nie zwracałem uwagi na to, dokąd idziemy, gdy zdałem sobie sprawę, że coś powiedziała. Nie patrzyła na mnie, tylko w stronę parku; i wyraz jej twarzy przywiódł mi na myśl pewien znany francuski film, którego tytułu nie pamiętam, gdzie zamyśleni ludzie chodzili po owiewanych wiatrem ulicach i dużo mówili, ale najwyraźniej nie zwracali się do siebie nawzajem.
- Co powiedziałaś? - spytałem speszony po kilku sekundach, przyspieszając kroku, żeby ją dogonić. - Chcesz się zatrzymać?
Wyglądała na zaskoczoną, jak gdyby zapomniała, że z nią jestem. Biały płaszcz - trzepoczący na wietrze - pogłębiał tylko podobieństwo do długonogiego ibisa, jak gdyby za chwilę miała rozwinąć skrzydła i odfrunąć nad park.
- Mamy się zatrzymać? - powtórzyłem.
- Ach. - Jej mina wyrażała konsternację, a potem pokręciła głową i zaśmiała się po swojemu, przenikliwie i dziewczęco. - Nie, powiedziałam, że czas się tu zatrzymał.
Wiedziałem, co ma na myśli, albo tak mi się tylko wydawało: ten dreszcz zapomnienia, zaginione sekundy na chodniku jak czkawka utraconego czasu albo kilka klatek wyciętych z filmu.
- Nie, nie, pimpusiu, mam na myśli tę okolicę.
Zmierzwiła mi włosy, wywołując u mnie krzywy uśmiech zażenowania: "pimpuś" był moim dziecięcym przezwiskiem, nie lubiłem go już, nie lubiłem też tego mierzwienia włosów, ale chociaż czułem się głupio, byłem zadowolony, że jest w lepszym nastroju.
- Zawsze tak tu mam. Za każdym razem, gdy tu jestem, czuję się, jakbym miała znowu osiemnaście lat i właśnie przyjechała do Nowego Jorku.
- Tutaj? - spytałem z powątpiewaniem, pozwalając jej trzymać się za rękę, czego normalnie bym nie zrobił. - Dziwne.
Wiedziałem wszystko o początkach mamy na Manhattanie, dość daleko od Piątej Alei - w kawalerce nad barem przy Avenue B, gdzie w drzwiach spały menele, barowe bójki przenosiły się na ulicę, a na odciętej klatce schodowej na ostatnim piętrze szalona staruszka o imieniu Mo nielegalnie trzymała dziesięć kotów.
Wzruszyła ramionami.
- Nic się tu nie zmieniło, odkąd byłam tu pierwszy raz. Tunel czasu. Na Lower East Side... no, sam wiesz, jak tam jest, ciągle otwiera się coś nowego, a ja się czuję jak w tym opowiadaniu, Rip Van Winkle. Czasem jest tak, jakbym się obudziła, a oni przyszli i w nocy pozmieniali witryny sklepów. Stare restauracje nieczynne, jakiś modny nowy bar w miejscu, gdzie kiedyś była pralnia...
Zachowywałem pełne szacunku milczenie. Ostatnio upływ czasu mocno ją absorbował, może dlatego, że zbliżały się jej urodziny. "Jestem za stara na te numery", powiedziała kilka dni wcześniej, gdy miotaliśmy się po mieszkaniu, zaglądając pod poduszki na sofie i do kieszeni płaszczy i kurtek w poszukiwaniu drobnych, żeby zapłacić dostawcy z delikatesów.
Wcisnęła ręce do kieszeni płaszcza.
- Tutaj jest bardziej stabilnie - oznajmiła. Chociaż głos brzmiał pogodnie, dostrzegłem w jej oczach mgiełkę; najwyraźniej nie spała dobrze, przeze mnie. - Upper Park Avenue to jedno z nielicznych miejsc, gdzie wciąż można zobaczyć, jak to miasto wyglądało pod koniec dziewiętnastego wieku. Podobnie Gramercy Park i częściowo Village. Gdy przyjechałam do Nowego Jorku, wydawało mi się, że ta okolica to Edith Wharton, Franny i Zooey i Śniadanie u Tiffany'ego w jednym.
- Franny i Zooey rozgrywa się w West Side.
- Tak, ale byłam za głupia, żeby to wiedzieć. Jedno jest pewne: było tu zupełnie inaczej niż w Lower East, gdzie bezdomni rozpalali ogniska w koszach na śmieci. Tutaj w weekendy było wprost magicznie, wałęsałam się po muzeum, sama szusowałam po Central Parku...
- Szusowałaś?
Jej opowieści często brzmiały w moich uszach egzotycznie i podejrzewałem teraz, że to jakiś jeździecki termin z dzieciństwa: może leniwy galop, rodzaj końskiego biegu pomiędzy cwałem a kłusem.
- Oj, wiesz, śmigałam, jak to ja, z miejsca w miejsce. Bez pieniędzy, z dziurami w rajstopach, żywiąc się owsianką. Możesz wierzyć lub nie, ale w niektóre weekendy przychodziłam tu na piechotę. Oszczędzałam na przejazd do domu. To było w czasach, kiedy zamiast kart używało się żetonów. I chociaż oczekuje się od zwiedzających, że zapłacą za wejście do muzeum... Tak zwane dobrowolne datki?... Cóż, musiałam chyba wtedy mieć większy tupet, a może po prostu robiło im się żal na mój widok, bo... O nie - powiedziała, zmieniając ton, i zatrzymała się tak raptownie, że przeszedłem kilka kroków, niczego nie zauważywszy.
- Co? - Odwróciłem się. - Co się stało?
- Kapnęło na mnie. - Wyciągnęła dłoń i spojrzała w niebo. - Nic nie czułeś?
I w chwili, gdy wypowiedziała te słowa, światło jakby zgasło. Niebo szybko ciemniało, z każdą sekundą coraz bardziej; w parkowych drzewach zaszumiał wiatr i młode liście na gałęziach, delikatne i żółte, odcinały się wyraźnie na tle czarnych chmur.
- Jezu, masz ci los - jęknęła mama. - Zaraz lunie. - Wychyliła się ku ulicy, spoglądając na północ: ani jednej taksówki.
Znowu złapałem ją za rękę.
- Chodźmy - powiedziałem. - Po drugiej stronie będziemy mieć więcej szczęścia.
Niecierpliwie czekaliśmy na ostatnie mignięcia czerwonego światła. Papierowe śmieci fruwały w powietrzu i śmigały po ulicy.
- O, jest! - zawołałem, widząc nadjeżdżającą taksówkę.
W tej samej chwili do krawężnika podbiegł jakiś biznesmen z podniesioną ręką i taksówkarz wyłączył sygnalizator.
Po drugiej stronie ulicy artyści pospiesznie zakrywali obrazy folią. Sprzedawca kawy zwijał swój interes. Przebiegliśmy ulicę i gdy tylko znaleźliśmy się po drugiej stronie, na policzek spadła mi gruba kropla deszczu. Na chodniku gdzieniegdzie zaczęły się pojawiać brązowe kółka, w dużych odstępach, wielkie jak dziesięciopensówki.
- A niech to! - zawołała mama. Zaczęła grzebać w torebce, szukając parasolki, za małej dla jednej osoby, nie mówiąc o dwóch.
I wtedy lunęło, zimne płachty deszczu zacinające z boku, strumienie spływające na czubki drzew i łomoczące w markizy po drugiej stronie ulicy. Mama szarpała się z parasolką, próbując ją otworzyć, ale bez skutku. Ludzie z ulicy i parku, trzymając nad głowami gazety i aktówki, wbiegali po schodach pod portyk muzeum, który był jedynym miejscem w okolicy, gdzie można się było schronić przed deszczem. I było coś świątecznego i radosnego w naszym sprincie po schodach, gdy pokonywaliśmy w pośpiechu stopnie pod lichą parasolką w prążki, szybko, szybko, szybko, zupełnie tak, jakbyśmy umykali przed jakąś straszną katastrofą, a nie pędzili prosto w sam jej środek.
IV
Trzy ważne rzeczy wydarzyły się w życiu mojej mamy po przyjeździe autobusem z Kansas do Nowego Jorku, bez przyjaciół i właściwie bez grosza przy duszy. Najpierw impresario Davy Jo Pickering zauważył ją w kawiarni w Greenwich Village, gdzie pracowała jako kelnerka: niedożywioną nastolatkę w martensach i stroju z lumpeksu, z warkoczem na plecach tak długim, że mogła na nim usiąść. Gdy przyniosła mu kawę, zaproponował jej siedemset, a później tysiąc dolarów za udział w sesji fotograficznej do katalogu w miejsce dziewczyny, która nie stawiła się do pracy. Wskazał samochód ekipy, sprzęt rozstawiany w parku Sheridan Square po drugiej stronie ulicy; odliczył banknoty i położył je na barze. "Dziesięć minut", rzuciła; rozniosła pozostałe zamówienia, a potem odwiesiła fartuch i wyszła.
"Byłam tylko modelką z katalogów wysyłkowych", zawsze mozolnie wszystkim tłumaczyła, przez co chciała powiedzieć, że nigdy nie pracowała dla znanych magazynów mody ani haute couture, pojawiała się jedynie w broszurach reklamowych sieciówek, w niedrogich strojach dla nastolatek z Missouri i Montany. Czasem miała z tego frajdę, najczęściej jednak nie: stroje kąpielowe w styczniu, gdy telepało ją podczas grypy; ubrania z tweedu i wełny podczas letnich upałów, gdy godzinami pociła się wśród sztucznych jesiennych liści, podczas gdy wentylator mielił gorące powietrze i między ujęciami doskakiwał do niej makijażysta przypudrować spoconą twarz.
Ale w tych latach, gdy udawała studentkę - pozując na tle niby-kampusu w sztywnych dwójkach i trójkach - udało jej się odłożyć dość pieniędzy, by naprawdę zacząć studia: historię sztuki na NYU. Nigdy nie widziała żadnego wybitnego obrazu, zanim w wieku osiemnastu lat nie przeprowadziła się do Nowego Jorku, i teraz zależało jej na tym, by nadrobić stracony czas - "czysta rozkosz, istny raj", mawiała zakopana w książkach o sztuce i ślęcząc nad tymi samymi starymi slajdami (Manet, Vuillard) tak długo, aż zaczynał jej się mącić wzrok. ("To szaleństwo - powiedziała kiedyś - ale byłabym całkiem szczęśliwa, gdybym do końca życia mogła siedzieć i oglądać kilka tych samych obrazów. Nie znam lepszego sposobu na to, żeby popaść w obłęd").
Studia były drugim ważnym wydarzeniem po przyjeździe do Nowego Jorku - dla niej samej prawdopodobnie najważniejszym. I gdyby nie trzecie (poznanie mojego ojca i ślub z nim - mniej fortunne niż pierwsze dwa), z pewnością zrobiłaby magisterium i zaczęła studia doktoranckie. Kiedy tylko miała wolną chwilę, zawsze maszerowała prosto do Frick Collection, MoMA lub Met - i dlatego, gdy stanęliśmy pod kapiącym portykiem muzeum, spoglądając na drugą stronę zamglonej Piątej Alei i białe krople deszczu podskakujące na ulicy, nie zdziwiłem się, że potrząsnęła parasolką i zaproponowała:
- Może wejdziemy i pokręcimy się trochę, aż przestanie padać?
- Eeem... - Myślałem tylko o jednym: o śniadaniu. - Pewnie.
Zerknęła na zegarek.
- Czemu nie? I tak nie złapiemy teraz taksówki.
Miała rację. Ale ja umierałem z głodu. "A kiedy coś zjemy?" - pytałem zrzędliwie w myślach, wchodząc za nią po schodach. Domyślałem się, że po wizycie w szkole będzie wściekła i nie zabierze mnie na obiad: będę musiał wrócić do domu i zadowolić się miską płatków śniadaniowych.
W muzeum jednak zawsze czułem się jak na wakacjach: i gdy już znaleźliśmy się w środku otoczeni zewsząd szmerem zadowolonych turystów, poczułem się dziwnie oddzielony od tego wszystkiego, co mógł mi jeszcze przynieść dzień. W Wielkim Holu było gwarno i unosiła się woń mokrych płaszczy. Minął nas przemoknięty tłumek skośnookich emerytów podążających za elegancką stewardesopodobną przewodniczką; przy szatni zebrała się grupa szepczących skautek, które wyglądały jak zmokłe kury; obok punktu informacyjnego stali w szeregu ze splecionymi z tyłu dłońmi kadeci w szarych galowych mundurach, z czapkami ściągniętymi z głów.
Dla mnie - dziecka miasta, wiecznie zamkniętego w murach - muzeum było interesujące głównie za sprawą swych gigantycznych rozmiarów: pałac, którego komnaty ciągnęły się w nieskończoność, im dalej, tym bardziej opustoszałe. Niektóre z mniej uczęszczanych pomieszczeń i odgrodzonych linkami salonów w głębi "Europejskiej sztuki użytkowej" sprawiały wrażenie zaczarowanych, jak gdyby od kilkuset lat nietkniętych ludzką stopą. Odkąd zacząłem jeździć metrem bez opieki, uwielbiałem tam chodzić sam i włóczyć się po salach muzeum, zapuszczać się coraz dalej w labirynt galerii i czasem trafiałem do zapomnianych sal ze zbrojami i porcelaną, których nigdy wcześniej nie widziałem (i od czasu do czasu nie byłem w stanie później odnaleźć).
Gdy stałem za mamą w kolejce do kasy, zadarłem głowę i wbiłem spojrzenie w przepastną kopułę dachu dwie kondygnacje wyżej: przy odpowiednim stopniu koncentracji czasem potrafiłem wywołać w sobie wrażenie, jakbym unosił się tam niczym piórko, umiejętność z wczesnego dzieciństwa, którą traciłem z upływem lat.
Tymczasem mama - z zaczerwienionym nosem i bez tchu po naszym sprincie w deszczu - szperała w torebce, szukając portfela.
- Przed wyjściem może wskoczę do tutejszego sklepu - mówiła. - Jestem pewna, że album o sztuce to ostatnia rzecz, jakiej chciałaby Mathilde, ale nie będzie mogła za bardzo narzekać, żeby nie wyjść na prostaczkę.
- Aj! - powiedziałem. - Prezent dla Mathilde?
Mathilde była dyrektorem artystycznym w agencji reklamowej, w której pracowała mama; córką Francuza, potentata tekstylnego, młodszą od mamy i słynącą z kapryśnej natury, zdolną wpaść w szał, jeśli usługi warsztatu samochodowego albo firmy cateringowej nie spełniały jej oczekiwań.
- No.
Bez słów poczęstowała mnie listkiem gumy do żucia, który przyjąłem, a potem wrzuciła paczkę gum z powrotem do torebki.
- No bo wiesz, jaka ona jest, idealny prezent nie powinien za dużo kosztować, wystarczy niedrogi przycisk do papieru z pchlego targu. I byłoby wspaniale, jak sądzę, gdyby któreś z nas miało czas na przeczesywanie pchlich targów. W zeszłym roku, gdy padło na Pru...? Spanikowała i podczas przerwy obiadowej wyskoczyła do Saksa: wydała pięćdziesiąt dolców z własnych pieniędzy prócz tego, co dostała od reszty, na okulary przeciwsłoneczne, zdaje się Toma Forda, a Mathilde i tak musiała jej zrobić mały wykład o Amerykanach i kulturze konsumpcjonizmu. Pru nie jest nawet Amerykanką, jest Australijką.
- Omówiłaś to z Sergiem? - spytałem.
Sergio - rzadko bywający w biurze, często zaś w kronikach towarzyskich z postaciami typu Donatella Versace - był multimilionerem i właścicielem firmy, w której pracowała mama; "omówienie czegoś z Sergiem" było równoznaczne z zapytaniem: "Co zrobiłby Jezus?".
- Wydawnictwo o sztuce według Sergia to Helmut Newton albo ten album z fotografiami, który jakiś czas temu wydała Madonna.
Chciałem zapytać, kim jest Helmut Newton, ale miałem lepszy pomysł.
- A może by jej kupić kartę miejską?
Mama przewróciła oczami.
- Wierz mi, powinnam.
Niedawno w pracy doszło do małego kryzysu, gdy przez korki Mathilde utknęła w salonie jubilerskim w Williamsburgu.
- Wiesz, anonimowo. Zostawić ją na biurku, starą, bez doładowania. Żeby tylko zobaczyć, co zrobi.
- Mogę ci powiedzieć, co zrobi - oznajmiła mama, wsuwając kartę członkowską przez okienko kasy. - Zwolni swoją asystentkę i prawdopodobnie też połowę ludzi z produkcji.
Agencja reklamowa mamy specjalizowała się w damskich akcesoriach. Przez cały dzień, pod nerwowym i nieco złośliwym okiem Mathilde, mama nadzorowała sesje fotograficzne, podczas których kryształowe kolczyki lśniły na zaspach sztucznego świątecznego śniegu, a torebki z krokodylej skóry - leżące na tylnych kanapach pustych limuzyn - połyskiwały w blasku niebiańskiego światła. Była dobra w tym, co robiła; wolała pracować po drugiej stronie obiektywu; i wiedziałem, że cieszy się, widząc efekty swojej pracy na plakatach w metrze albo na billboardach na Times Square. Ale pomimo blasku i blichtru (śniadania z szampanem, kosze prezentowe od Bergdorfa) dzień pracy był długi, a pod tym wszystkim ziała wielka pustka, która, wiedziałem, ją zasmucała. Tak naprawdę chciała wrócić na studia, chociaż oczywiście oboje wiedzieliśmy, że teraz, gdy odszedł mój tata, szanse na to były marne.
- Dobra - powiedziała, odwracając się od okienka i wręczając mi przypinkę - nie pozwól, żebym straciła poczucie czasu, okej? To ogromna wystawa. - Wskazała plakat, "SZTUKA PORTRETU I MARTWEJ NATURY: ARCYDZIEŁA PÓŁNOCNOEUROPEJSKICH MISTRZÓW ZŁOTEGO WIEKU". - Nie będziemy w stanie obejrzeć jej całej za jednym podejściem, ale jest kilka rzeczy...
Jej głos oddalił się, gdy sunąłem za nią głównymi schodami - rozdarty między rozsądną potrzebą trzymania się blisko a chęcią pozostania kilka kroków z tyłu, udając, że nie jesteśmy razem.
- Nie cierpię zwiedzać w pędzie - mówiła, gdy zrównałem się z nią na górze schodów - no ale na taką wystawę trzeba przyjść ze dwa, trzy razy. Jest tu Lekcja anatomii doktora Tulpa i musimy ją zobaczyć, bez dwóch zdań, ale tym, co naprawdę chciałabym obejrzeć, jest jeden rzadki obraz, malutki, namalowany przez nauczyciela Vermeera. Największego ze starych mistrzów, o którym nigdy nie słyszałeś. Obrazy Fransa Halsa to też coś niesamowitego. Znasz Halsa, prawda? Wesoły bibosz? I regenci domu starców?
- A tak - powiedziałem z wahaniem.
Z obrazów, które wymieniła, znałem jedynie Lekcję anatomii. Jego fragment umieszczono na plakacie wystawy: sine ciało, liczne odcienie czerni, medycy o przekrwionych oczach i czerwonych nosach alkoholików.
- Sztuka przez duże "S" - oznajmiła mama. - Tutaj, w lewo.
Na piętrze było potwornie zimno, zwłaszcza że włosy wciąż miałem mokre od deszczu.
- Nie, nie, tędy - powiedziała mama, łapiąc mnie za rękaw.
Wystawę trudno było znaleźć i gdy krążyliśmy po zatłoczonych galeriach (lawirując wśród grupek zwiedzających, skręcając w prawo, w lewo, cofając się przez meandry dezorientujących oznaczeń i mapek), wielkie ponure reprodukcje Lekcji anatomii pojawiały się nieregularnie, w niespodziewanych miejscach, złowieszcze drogowskazy, te same zwłoki z odartą ze skóry ręką, i czerwone strzałki poniżej: "Do sali operacyjnej".
Nie byłem szczególnie podekscytowany perspektywą oglądania obrazów z ubranymi na ciemno Holendrami i gdy przeszliśmy przez szklane drzwi - z rozbrzmiewających echem sal w ciszę wyłożonych dywanami komnat - początkowo przyszło mi do głowy, że znaleźliśmy się w niewłaściwym miejscu. Ściany jaśniały ciepłym, przyćmionym blaskiem bogactwa, łagodnością rzeczy starych; potem jednak to wszystko przeszło w klarowność, kolor i czyste północne światło, portrety, wnętrza, martwe natury, niektóre maleńkie, inne majestatyczne: damy z mężami, damy z pieskami salonowymi, samotne piękności w haftowanych sukniach i wytworni pojedynczy kupcy w klejnotach i futrach. Biesiadne stoły zaśmiecone obierkami jabłek i łupinami orzechów; drapowane tkaniny i srebro; trompe l'oeil z pełzającymi owadami i prążkowanymi kwiatami. I im głębiej się zapuszczaliśmy, tym dziwniejsze i piękniejsze stawały się płótna. Obrane cytryny, ze skórką stwardniałą na ostrzu noża i zielonym cieniem pleśni. Światło padające na krawędź do połowy opróżnionego kielicha z winem.
- Mnie też się podoba - szepnęła mama, stając obok mnie przed dość małą i szczególnie intrygującą martwą naturą: biały motyl na ciemnym tle, unoszący się nad czerwonym owocem. Tło - intensywna czekoladowa czerń - tchnęło ciepłem przywodzącym na myśl pełne spiżarnie i historię, upływ czasu.
- Ci Holendrzy, oni naprawdę umieli uchwycić ten moment, gdy dojrzałość owocu przechodzi w zepsucie. Ten owoc wygląda idealnie, ale nie będzie wieczny, niedługo zgnije. I przyjrzyj się, zwłaszcza tutaj - powiedziała, wyciągając rękę nad moim ramieniem, by powieść palcem w powietrzu - ten fragment: motyl. - Spodnia część skrzydeł wydawała się tak miałka i delikatna, jak gdyby kolor miał się rozmazać, gdyby go dotknęła. - Jak pięknie zestawił bezruch i drżenie.
- Ile czasu go malował?
Mama, która stała nieco zbyt blisko, odsunęła się, by raz jeszcze spojrzeć na obraz, nie zważając na wpatrzonego w jej plecy żującego gumę ochroniarza.
- Cóż, Holendrzy wynaleźli mikroskop - powiedziała. - Byli jubilerami, wytwórcami soczewek. Chcą oddać wszystko w najmniejszym szczególe, bo nawet najdrobniejsze rzeczy coś znaczą. Za każdym razem, gdy widzisz muchę albo inne owady na martwej naturze, zwiędły płatek albo czarn kropkę na jabłku, malarz przekazuje ci potajemnie wiadomość. Mówi ci, że rzeczy żywe są nietrwałe, wszystko jest tymczasowe. Śmierć w życiu. Dlatego mówimy o martwej naturze. Może nie widzisz jej na pierwszy rzut oka, tej drobnej plamki zapowiadającej rozpad, dostrzegając tylko piękno i rozkwit. Ale jeśli się lepiej przyjrzysz, zobaczysz ją.
Pochyliłem się, żeby przeczytać informacje wydrukowane drobnymi literami na ściennej tabliczce obok, i dowiedziałem się z niej, że malarz - Adriaen Coorte, daty urodzin i śmierci nieustalone - za życia był nieznanym artystą, a jego prace doceniono dopiero w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku.
- Hej, mamo - zwróciłem się do niej - widziałaś to?
Ale ona już przeszła dalej. Pomieszczenia były tu chłodne i ciche, z obniżonymi sufitami, dalekie od pałacowego gwaru i pogłosu Wielkiej Sali. Chociaż wystawa cieszyła się sporym powodzeniem, miała w sobie coś ze spokojnego, meandrycznego rozlewiska, hermetyczną cichość: długie i przesadne westchnienia jak w sali pełnej studentów piszących egzamin. Snułem się za mamą, gdy przechodziła zygzakiem od portretu do portretu znacznie szybciej, niż miała w zwyczaju zwiedzać wystawy, od kwiatów do karcianych stolików i owoców, pomijając bardzo wiele płócien (czwarty srebrny kufel lub martwy bażant) i bez wahania podchodząc do innych. ("Teraz Hals. Czasem jest strasznie banalny z tymi wszystkimi pijaczynami i dziewojami, ale kiedy coś mu się udaje, to się udaje. Porzuca detale i precyzję, maluje techniką alla prima, mach, mach, wszystko bardzo szybko. Twarze i dłonie - te są oddane naprawdę doskonale, wie, że na nich skupia się wzrok, ale spójrz na ubrania, namalowane tak niedbale, właściwie naszkicowane tylko. Popatrz, jak otwarta i nowoczesna jest ta faktura!") Spędziliśmy trochę czasu przed portretem młodzieńca z czaszką ("Nie denerwuj się, Theo, ale kogo on ci przypomina? Kogoś... - pociągnęła mnie z tyłu za włosy - komu przydałaby się wizyta u fryzjera?"), a także dwoma wielkimi płótnami bankietujących oficerów, które, jak mi powiedziała, były bardzo, ale to bardzo znane i wywarły olbrzymi wpływ na Rembrandta. ("Van Gogh też uwielbiał Halsa. Gdzieś pisze o Halsie coś takiego: U Fransa Halsa jest aż dwadzieścia dziewięć odcieni czerni! Czy dwadzieścia siedem?") Chodziłem za nią w upajającym poczuciu mijającego czasu, zachwycony tym, jak bardzo jest zaabsorbowana i najwyraźniej nieświadoma upływających minut. Musiało już zlecieć z pół godziny; ja jednak wciąż nie kwapiłem się do wyjścia i zagadywałem ją w infantylnej nadziei, że czas minie niepostrzeżenie i do rozmowy w szkole w ogóle nie dojdzie.
- A teraz Rembrandt - oznajmiła mama. - Wszyscy zawsze mówią, że to obraz o potędze rozumu i oświeceniu, o początkach badań naukowych, o tego typu rzeczach, ale mnie cierpnie skóra, gdy widzę, jacy są sztywni i oficjalni, tłocząc się wokół stołu sekcyjnego, jakby to był bufet podczas koktajlu. Chociaż - wskazała - widzisz tych dwóch z tyłu ze zdziwionymi minami? Nie patrzą na ciało, patrzą na nas. Na ciebie i na mnie. Jakby zobaczyli nas przed sobą, dwoje ludzi z przyszłości. Zaskoczeni. "A wy co tu robicie?" Bardzo naturalistyczne. Z kolei ciało - powiodła w powietrzu palcem wzdłuż zwłok - jest namalowane niezbyt naturalistycznie, jeśli się przyjrzysz. Promienieje z niego dziwna poświata, zauważyłeś? Jakby robili sekcję kosmicie. Widzisz, jak ciało rozświetla twarze oglądających je mężczyzn? Jak gdyby emitowało własne światło? Namalował je z tą radioaktywną łuną, bo chce przyciągnąć do niego nasz wzrok, chce sprawić, żebyśmy od razu je zauważyli. I tutaj - wskazała na obdartą ze skóry rękę - widzisz, jak skupia na niej naszą uwagę przez to, że namalował ją tak wielką, zupełnie nieproporcjonalną do reszty ciała? Odwrócił ją nawet, kciuk jest więc po niewłaściwej stronie. Nie, nie, nie zrobił tego przez pomyłkę. Skóra jest zdarta z ręki, dostrzegamy to od razu, coś tu nie gra, lecz poprzez odwrócenie kciuka to wrażenie pogłębia się jeszcze bardziej, rejestrujemy to podprogowo, nawet jeśli nie potrafimy tego sprecyzować, coś nam tu nie pasuje. Bardzo sprytny zabieg.
Staliśmy za grupką skośnookich turystów, tyle głów, że prawie nie widziałem obrazu, ale też nie przejmowałem się tym specjalnie, bo zauważyłem pewną dziewczynę.
Ona też mnie zauważyła. Wcześniej rzucaliśmy sobie ukradkowe spojrzenia, wędrując po kolejnych salach. Nie byłem nawet pewien, co jest w niej interesującego, bo była młodsza ode mnie i wyglądała dosyć dziwnie - zupełnie nie jak dziewczyny, w których zwykle się podkochiwałem, chłodne, poważne piękności przechadzające się po szkolnych korytarzach z pogardliwymi minami i spotykające się z najlepiej zbudowanymi chłopakami. Ta dziewczyna miała ogniście rude włosy, szybkie ruchy, dziwną twarz o ostrych rysach, figlarną, z oczami w niespotykanym kolorze, złocistomiodowobrązowym. I chociaż była za chuda, same kości, i w pewnym sensie niemal pospolita, miała w sobie coś, co sprawiało, że mój żołądek się rozpływał. Wywijała sfatygowanym futerałem na flet, którym zahaczała o różne rzeczy - mieszkała w Nowym Jorku? Wybierała się na lekcję muzyki? Może nie, pomyślałem, krążąc za nią, gdy w ślad za mamą wszedłem do następnej sali; miała na sobie nijaki strój, moda rodem z przedmieść; prawdopodobnie była turystką. Ale poruszała się z większą pewnością siebie niż większość znanych mi dziewcząt; i to jej chytre, opanowane spojrzenie, którym się po mnie prześlizgiwała, przechodząc obok, doprowadzało mnie do szaleństwa.
Nie odstępowałem mamy, tylko jednym uchem słuchając tego, co mówi, gdy zatrzymała się przed jednym z obrazów tak raptownie, że o mało na nią nie wpadłem.
- Oj, przepraszam...! - powiedziała, nie oglądając się na mnie, i cofnęła się o krok, żeby zrobić więcej miejsca. Jej twarz wyglądała, jak gdyby ktoś włączył w niej światło. - To o nim ci mówiłam. Nie jest wspaniały?
W pozie skupienia skłoniłem głowę w stronę mamy, gdy moje spojrzenie błądziło za dziewczyną. Towarzyszył jej zabawny siwowłosy staruszek, którego ostre rysy podpowiedziały mi, że jest z nią spokrewniony, może dziadek: kapelusz w stopkę, długie i wąskie sznurowane buty lśniące jak szkło. Oczy miał blisko osadzone, a nos haczykowaty, orli; utykał na jedną nogę - właściwie całe jego ciało było przechylone, jeden bark wyżej niż drugi; i gdyby to skrzywienie było jeszcze wyraźniejsze, można by powiedzieć, że jest garbusem. Ale biła od niego zarazem pewna elegancja. I najwyraźniej ubóstwiał dziewczynę, o czym świadczył radosny i życzliwy sposób, z jakim kuśtykał u jej boku, starannie stawiając kroki i pochylając głowę w jej stronę.
- To chyba pierwszy obraz, który naprawdę pokochałam - opowiadała mama. - Nigdy nie uwierzysz, ale znalazłam go w albumie, który w dzieciństwie wypożyczałam z biblioteki. Siadałam na podłodze przy łóżku i wpatrywałam się w ten obraz godzinami, bez reszty zafascynowana: w tego maluszka! I wiesz, to niesamowite, ile można się dowiedzieć o obrazie, spędzając mnóstwo czasu z reprodukcją, nawet z niezbyt dobrą reprodukcją. Najpierw pokochałam tego ptaszka chyba tak, jak można pokochać domowego zwierzaka, a później pokochałam sposób, w jaki został namalowany. - Roześmiała się. - W tym samym albumie zamieszczono Lekcję anatomii, ale panicznie się jej bałam. Zatrzaskiwałam szybko książkę, gdy tylko przez przypadek otwierała się na tej stronie.
Dziewczyna i starszy pan stanęli obok nas. Onieśmielony ich obecnością, pochyliłem się, by bliżej się przyjrzeć obrazowi. Był niewielki, najmniejszy na wystawie, i najprostszy: żółty szczygieł na zwykłym bladym tle, przykuty do żerdzi łańcuchem zwisającym z cieniutkiej jak gałązka nóżki.
- Był uczniem Rembrandta, nauczycielem Vermeera - wyjaśniła mama. - I ten jeden malutki obraz jest tak naprawdę brakującym ogniwem łączącym obu mistrzów: to jasne dziennie światło, widać, skąd się wzięła taka jakość światła u Vermeera. Oczywiście, gdy byłam dzieckiem, nic o tym nie wiedziałam i nic mnie to nie obchodziło. Ale ten obraz ma historyczne znaczenie.
Zrobiłem krok do tyłu, żeby mieć lepszy widok. To małe stworzonko zostało ukazane w sposób bezpośredni i rzeczowy, bez żadnego sentymentalizmu; i coś w sposobie, w jaki złożył skrzydełka, starannie i płasko, jego bystrość i czujne, uważne spojrzenie przywiodły mi na myśl zdjęcia mamy z czasów, gdy była małą dziewczynką: szczygiełek z ciemną czapeczką i nieruchomym spojrzeniem.
- To znana tragedia w historii Niderlandów - opowiadała mama. - Ogromna część miasta została zniszczona.
- Co?
- Katastrofa w Delfcie. Podczas której zginął Fabritius. Nie słyszałeś, jak nauczycielka w tamtej sali opowiadała dzieciom?
Słyszałem. Wisiały tam trzy upiorne pejzaże pędzla niejakiego Egberta van der Poela, różne spojrzenia na to samo tlące się pustkowie: spalone ruiny, wiatrak z poszarpanymi skrzydłami, wrony krążące po zadymionym niebie. Przewodniczka oficjalnym tonem wyjaśniała grupie gimnazjalistów, że w siedemnastym wieku w Delfcie eksplodowała prochownia i zniszczenie miasta tak bardzo dręczyło malarza, że obsesyjnie tylko temu poświęcał kolejne obrazy.
- Cóż, Egbert był sąsiadem Fabritiusa i po wybuchu prochowni musiał postradać zmysły, przynajmniej tak mi to wygląda, ale Fabritius zginął, a jego pracownia została zniszczona. Razem z niemal wszystkimi jego obrazami oprócz tego jednego. - Czekała chyba, aż coś powiem, a że się nie doczekała, mówiła dalej: - Był jednym z najwybitniejszych malarzy swojej epoki, i to w jednym z najświetniejszych okresów malarstwa. W swoim czasie był bardzo, bardzo sławny. To smutne, że z całej jego twórczości zachowało się tylko pięć, może sześć obrazów. Wszystkie pozostałe przepadły - wszystko, czego w życiu dokonał.
Dziewczyna i jej dziadek przystanęli cicho z boku, przysłuchując się mamie, co było trochę żenujące. Odwróciłem wzrok, a potem - nie mogąc się oprzeć - znów spojrzałem w ich stronę. Stali bardzo blisko, tak blisko, że mogłem wyciągnąć rękę i ich dotknąć. Dziewczyna ciągnęła starszego pana za rękaw, żeby szepnąć mu coś do ucha.
- W każdym razie jeśli chcesz znać moje zdanie - kontynuowała mama - to najbardziej niezwykły obraz całej wystawy. Fabritius przedstawia tu coś, do czego sam doszedł, a czego nie wiedział przed nim żaden malarz na świecie, nawet Rembrandt.
Bardzo cicho, tak cicho, że ledwo ją słyszałem, dziewczyna szepnęła:
- Był na uwięzi całe życie?
Też się nad tym zastanawiałem; przykuta łańcuchem nóżka, straszne; jej dziadek wymamrotał jakąś odpowiedź, ale mama (która najwyraźniej zupełnie nie zdawała sobie sprawy z ich obecności, chociaż stali tuż obok) cofnęła się i powiedziała:
- Niezwykle tajemniczy, a taki prosty. Co za subtelność, zachęca, żeby podejść bliżej, rozumiesz? Tam dalej te wszystkie martwe bażanty, a tu ta mała żywa istotka.
Pozwoliłem sobie na kolejny ukradkowy rzut oka w kierunku dziewczyny. Stała na jednej nodze, z jednym biodrem wypchniętym w bok. I potem - zupełnie znienacka - odwróciła się i spojrzała mi prosto w oczy; a ja, zmieszany, gdy serce zamarło mi w piersi, odwróciłem wzrok.
Jak miała na imię? Dlaczego nie była w szkole? Próbowałem odczytać imię nabazgrane na futerale, ale chociaż wychyliłem się najdalej, jak to było możliwe z zachowaniem dyskrecji, wciąż nie byłem w stanie odczytać tych grubych, spiczastych gryzmołów, raczej narysowanych niż napisanych, jak coś, co namalowano sprayem na pociągu metra. Imię było krótkie, tylko cztery litery, może pięć; pierwsza wyglądała jak R, czy raczej P?
- Ludzie umierają, jasna sprawa - mówiła mama. - Ale to, że tracimy przedmioty, to takie bolesne i niepotrzebne. Przez zwykłe niedbalstwo. Pożary, wojny. Magazyn z prochem w Partenonie. Rzeczywiście cudem jest każda rzecz, którą udaje się ocalić z przeszłości.
Dziadek odszedł kilka obrazów dalej, ale dziewczyna wciąż trzymała się w pobliżu i nie przestawała spoglądać w naszą stronę. Piękna cera: mlecznobiała, ramiona jak wyrzeźbione w marmurze. Zdecydowanie wyglądała na wysportowaną, chociaż była zbyt blada jak na tenisistkę; może tańczyła w balecie, trenowała gimnastykę, a nawet skoki z trampoliny, w zadaszonych, zacienionych basenach, echo i odbite światło, ciemne płytki. Z wygiętą piersią i złączonymi stopami nurkując na samo dno, cichy plusk, lśniący czarny kostium, bąbelki zamieniające się w pianę i prześlizgujące się po jej drobnym, napiętym ciele.
Dlaczego tak obsesyjnie ciekawili mnie inni ludzie? Czy to normalne, że skupiałem uwagę na obcych w ten szczególny sposób, tak intensywny i gorączkowy? Chyba nie. Jakoś nie mogłem sobie wyobrazić, że przypadkowy przechodzień na ulicy takim samym zainteresowaniem darzy moją osobę. A jednak to właśnie był główny powód, dla którego wkradałem się z Tomem do domów: fascynowali mnie nieznajomi, chciałem wiedzieć, co jedzą i z jakich talerzy, jakie oglądają filmy i jakiej słuchają muzyki, chciałem zaglądać im pod łóżka, do tajemnych szuflad, szafek nocnych i kieszeni płaszczy. Często, gdy zauważałem interesujących ludzi na ulicy, myślałem o nich maniakalnie całymi dniami, wyobrażając sobie, jak żyją, wymyślając o nich historie w metrze lub autobusie. Minęły lata, a ja wciąż nie przestałem rozmyślać o ciemnowłosych dzieciach w mundurkach katolickiej szkoły - bracie i siostrze - które widziałem na stacji Grand Central, gdy próbowały wyciągnąć ojca za rękawy marynarki z drzwi obskurnego baru. Nie zapomniałem też schorowanej dziewczynki o cygańskiej urodzie na wózku inwalidzkim przed hotelem Carlyle, która mówiła coś słabym głosikiem po włosku do puszystego pieska na kolanach, gdy za wózkiem z telefonem przy uchu stał elegancko ubrany gość w ciemnych okularach (ojciec? ochroniarz?), najwyraźniej omawiając jakieś interesy. Całe lata krążyłem myślami wokół tych obcych osób i zastanawiałem się, kim są i jak potoczyło się ich życie, wiedziałem też, że wrócę do domu i w ten sam sposób będę rozmyślał o tej dziewczynie i jej dziadku. Starszy pan miał pieniądze; można było poznać po tym, jak się ubierał. Dlaczego przyszli tylko we dwoje? Skąd pochodzą? Może są częścią jakiejś starej nowojorskiej familii - muzyków, profesorów, jednej z tych artystycznych rodzin z West Side, które widywało się w okolicach Columbii lub na popołudniowych przedstawieniach w Lincoln Center. A może ten kulturalny, niezbyt urodziwy starszy pan wcale nie był jej dziadkiem. Może był nauczycielem muzyki, a ona cudownym dzieckiem grającym na flecie, które odnalazł w jakiejś mieścinie i sprowadził do Nowego Jorku na recital w Carnegie Hall...
- Theo - powiedziała nagle mama. - Słyszałeś, co powiedziałam?
Jej głos sprawił, że wróciłem do rzeczywistości. Znaleźliśmy się w ostatniej sali wystawy. Dalej był już tylko sklep z wystawowymi pamiątkami - pocztówki, kasa, lśniące stosy albumów - a mama, niestety, nie straciła poczucia czasu.
- Sprawdźmy, czy jeszcze pada - mówiła. - Mamy jeszcze chwilkę... - (zerknęła na zegarek, a potem spojrzała w stronę znaku "Wyjście" nad moją głową) - ale chyba zejdę na dół, jeśli mam coś kupić Mathilde.
Zauważyłem, że dziewczyna przygląda się mojej mamie - z zaciekawieniem wodząc spojrzeniem po jej lśniącym czarnym kucyku, białym, ściągniętym w pasie satynowym trenczu - i przez chwilę cieszyłem się, że mogę spojrzeć na nią tak jak ona - jak na obcą kobietę. Czy zauważyła, że w górnej części nosa mamy widnieje drobniuteńka wypukłość w miejscu, gdzie go złamała, gdy jako mała dziewczynka spadła z drzewa? Albo to, że czarne pierścienie wokół jasnoniebieskich tęczówek nadają jej pewnej dzikości, jak u jakiegoś zwierzęcia o nieruchomym spojrzeniu, polującego samotnie na równinie?
- Wiesz... - mama obejrzała się przez ramię - jeśli nie miałbyś nic przeciwko temu, pobiegłabym jeszcze rzucić okiem na Lekcję anatomii. Nie udało mi się obejrzeć jej z bliska, a obawiam się, że gdy tu wrócę, już jej nie będzie.
Zaczęła się oddalać, stukając szybko obcasami... a potem się obejrzała, jak gdyby chciała spytać: idziesz ze mną?
Było to tak nieoczekiwane, że przez ułamek sekundy nie wiedziałem, co powiedzieć.
- Eee - zacząłem, zbierając myśli. - Spotkamy się w sklepie.
- Dobra - odparła. - Kup mi kilka kartek, dobrze? Wracam za sekundkę.
I zanim zdążyłem wypowiedzieć choćby słowo, odeszła w pośpiechu. Z bijącym mocno sercem, nie mogąc uwierzyć w swoje szczęście, patrzyłem, jak oddala się szybkim krokiem w białym satynowym trenczu. Miałem ją teraz: szansę, żeby odezwać się do dziewczyny; ale co ja mam jej powiedzieć? Wcisnąłem ręce głęboko do kieszeni, wziąłem kilka wdechów, żeby opanować nerwy, i - z drżeniem podniecenia w brzuchu - odwróciłem się do niej.
Ale ku mojej konsternacji dziewczyna gdzieś przepadła. A właściwie nie przepadła; dostrzegłem jej rudą głowę przemieszczającą się niechętnie (tak mi się wydawało) na drugi koniec sali. Jej dziadek wziął ją pod ramię - i szepcząc coś z wielkim entuzjazmem - odciągał ją do jakiegoś obrazu na przeciwległej ścianie.
Mogłem go zabić. Nerwowo obejrzałem się tam, gdzie znikła mama. Po chwili wcisnąłem ręce jeszcze głębiej do kieszeni i - z rozpaloną twarzą - przeszedłem na oczach wszystkich przez całą długość sali. Zegar tykał; mama mogła wrócić w każdej chwili; i chociaż wiedziałem, że nie będę miał odwagi odezwać się do dziewczyny, mogłem przynajmniej dobrze jej się przyjrzeć. Całkiem niedawno siedzieliśmy z mamą do późna, oglądając razem Obywatela Kane'a, i bardzo mnie ujęła myśl, że można zauważyć w przelocie jakąś czarującą nieznajomą i pamiętać ją do końca życia. Ja też mogłem kiedyś jak ten starzec w filmie rozsiąść się w fotelu i z nieobecnym spojrzeniem powiedzieć: "Wiesz, to było sześćdziesiąt lat temu, a ja już nigdy potem nie spotkałem tej rudej dziewczyny, ale wiesz co? Przez te wszystkie lata nie było miesiąca, żebym jej nie wspominał".
Przeszedłem już ponad połowę sali, gdy stało się coś dziwnego. Przez otwarte drzwi sklepu z pamiątkami wybiegł strażnik. Trzymał coś w rękach.
Dziewczyna też to zobaczyła. Jej złocistobrązowe oczy napotkały mój wzrok: zaskoczone, pytające spojrzenie.
Nagle ze sklepu wypadł drugi strażnik. Miał podniesione wysoko ręce i coś krzyczał.
Ludzie podnieśli głowy. Ktoś za mną powiedział dziwnym zduszonym głosem: "Och!". I w następnej chwili salą wstrząsnęła potężna, ogłuszająca eksplozja.
Staruszek - ze zdumieniem na twarzy - zatoczył się na bok. Jego wyciągnięta ręka - z rozcapierzonymi sękatymi palcami - to ostatnia rzecz, jaką zapamiętałem. Niemal w tym samym momencie błysnęło coś czarnego, dookoła zawirowały gruzy i uderzył we mnie z rykiem podmuch gorącego powietrza, odrzucając mnie na drugi koniec sali. I potem na jakiś czas straciłem świadomość.
V
Nie wiem, jak długo byłem nieprzytomny. Gdy się ocknąłem, wydawało mi się, że leżę płasko na brzuchu w piaskownicy na jakimś mrocznym placu zabaw - w nieznanym mi miejscu, gdzieś na odludziu. Wokół mnie zebrała się banda konusowatych chłopaków i kopała mnie po żebrach i w tył głowy. Szyję miałem skręconą w bok i brakowało mi tchu, ale nie to było najgorsze; w ustach czułem piach, wdychałem piach.
Słyszałem, jak coś mamrotali. "Wstawaj, pierdoło".
"Patrzcie na niego, patrzcie".
"Ale przygłup".
Przetoczyłem się na plecy, zasłoniłem głowę rękami i wtedy - z ulotnym poczuciem nierealności - spostrzegłem, że nikogo przy mnie nie ma.
Przez chwilę leżałem tam, zbyt oszołomiony, żeby zrobić jakiś ruch. Z oddali dobiegały stłumione zawodzenia syren alarmowych. Choć wydawało się to bardzo dziwne, odnosiłem wrażenie, że leżę na zamkniętym dziedzińcu jakiegoś zapomnianego przez Boga i ludzi osiedla.
Ktoś dał mi porządnie w kość; byłem cały obolały, żebra miałem obtłuczone i czułem się, jakbym dostał po głowie ołowianą rurą. Poruszyłem szczęką do przodu i do tyłu i sięgnąłem do kieszeni, żeby sprawdzić, czy >mam drobne na metro do domu, gdy raptownie zdałem sobie sprawę, że nie mam pojęcia, gdzie jestem. Leżałem sztywno, z narastającym poczuciem, że coś tu jest nie w porządku. Coś się stało ze światłem i z powietrzem: było drażniące i ostre, jakby chemiczna mgła, która paliła mnie w gardle. Guma do żucia trzeszczała mi w ustach, a gdy z walącym sercem przetoczyłem się, żeby ją wypluć, moim oczom ukazało się coś tak dziwnego, że przez dłuższą chwilę mrugałem tylko powiekami.
Znajdowałem się w białej kamienistej grocie. Z sufitu zwisały lambrekiny strzępów. Podłoga zasypana była stertami szarej substancji przypominającej księżycową skałę, potłuczonym szkłem, żwirem i istnym huraganem przypadkowych śmieci - cegieł, żużlu i papierów przysypanych cienką warstwą pyłu jak pierwszym szronem. Wysoko dwie lampy prześwietlały pył, niczym zepsute, przekrzywione samochodowe reflektory we mgle, jedna skierowana do góry, druga przekręcona w bok i rzucająca ukośne cienie.
Dzwoniło mi w uszach, a właściwie w całym ciele, zatrważające uczucie: kości, mózg, serce, wszystko wibrowało niczym uderzony dzwon. Gdzieś w oddali rozbrzmiewało mechaniczne wycie syren, nieprzerwanie i beznamiętnie. Właściwe nie potrafiłem stwierdzić, czy ten dźwięk dobiega z mojego wnętrza, czy spoza mnie. Przenikało mnie silne poczucie osamotnienia pośród zimowej martwoty. Gdziekolwiek spojrzeć, nic nie składało się w sensowną całość.
W kaskadzie pyłu, czując pod ręką niezbyt równą powierzchnię, wstałem, krzywiąc się pod wpływem bólu w głowie. W skrzywieniu otaczającej mnie przestrzeni tkwił jakiś głęboki wewnętrzny dysonans. Z jednej strony dym i kurz tworzyły nieruchomą, spowijającą wszystko warstwę. Z drugiej z miejsca, gdzie powinien być dach lub sufit, opadała plątanina poszarpanych materiałów.
Bolała mnie szczęka; twarz i kolana miałem pokaleczone; język był jak papier ścierny. Rozglądając się po tym pobojowisku, dostrzegłem tenisówkę; zaspy czegoś pokruszonego z ciemnymi plamami; skręconą aluminiową laskę. Kołysałem się, zdezorientowany i kaszlący, nie wiedząc, gdzie się zwrócić ani co zrobić, gdy wtem usłyszałem dzwonek telefonu, tak mi się przynajmniej wydawało.
Przez chwilę nie byłem pewien; wytężałem słuch; i wtedy znów zaświergotał: słaby i przeciągły, nieco dziwaczny. Zacząłem niezdarnie grzebać w rumowisku - odwracając do góry dnem przysypane pyłem dziecięce torby i plecaki, cofając szybko rękę przed gorącymi przedmiotami i odłamkami potłuczonego szkła, coraz bardziej zaniepokojony tym, w jaki sposób gruzy miejscami uginają się pod moimi nogami, i widokiem miękkich, bezwładnych brył wszędzie tam, gdzie sięgał mój wzrok.
I nawet wtedy, gdy doszedłem do przekonania, że nie słyszałem żadnego telefonu, że uszy spłatały mi figla, nie przestawałem szukać, wykonując mechaniczne ruchy z bezmyślną konsekwencją robota. Spośród długopisów, damskich torebek, portfeli, stłuczonych okularów, hotelowych kart magnetycznych, puderniczek, perfum i leków na receptę (Roitman Andrea, aprazolam 0,25 mg) wydobyłem breloczek latarkę i niedziałający telefon (w połowie rozładowany, bez zasięgu), które wrzuciłem do składanej nylonowej torby na zakupy znalezionej w torebce jakiejś kobiety.
Dyszałem ciężko, krztusząc się gipsowym pyłem, a głowa bolała mnie tak bardzo, że ledwo widziałem na oczy. Chciałem usiąść, ale nie było gdzie.
Wtedy mignęła mi butelka z wodą. Moje spojrzenie wróciło szybko w to samo miejsce, przebiegając po rumowisku, aż znów ją ujrzałem, jakieś pięć metrów ode mnie, na wpół zagrzebaną w stercie śmieci; ledwie kawałek naklejki, znajomy odcień zimnego błękitu.
Zdrętwiały i ociężały, jakbym brnął przez śnieg, zacząłem mozolnie przedzierać się przez gruzy przy wtórze ostrych lodowcowych trzasków pękających pod moimi stopami śmieci. Nie zaszedłem jednak daleko, gdy kątem oka dostrzegłem na podłodze jakiś ruch, wyraźny w otaczającym mnie bezruchu, drgnięcie bieli pośród bieli.
Zatrzymałem się. Potem przebrnąłem jeszcze kilka kroków. Był to mężczyzna, leżał płasko na plecach, od stóp do głów w białym pyle. Tak dobrze wtopił się w tło zapylonych gruzów, że potrwało chwilę, nim jego postać zarysowała się wyraźniej: usiłował się podeprzeć jak posąg strącony z piedestału, kreda na kredzie. Gdy podszedłem bliżej, zauważyłem, że jest stary i bardzo osłabiony, ze zniekształconym ciałem garbusa; jego włosy - ich resztki - pod wpływem podmuchu sterczały mu na głowie; bok twarzy pokrywał wstrętny wzór oparzeń, a jego głowa nad jednym uchem była obrzydliwą, czarną i lepką plamą.
Dobrnąłem do niego, gdy - niespodziewanie szybko - wyciągnął pobielałą rękę i chwycił mnie za dłoń. Cofnąłem się w panicznym odruchu, ale on tylko mocniej zacisnął palce, próbując odkaszlnąć, aż zagrzechotało mu w gardle.
Gdzie...? - zdawał się mówić. Gdzie...? Usiłował spojrzeć na mnie, ale jego głowa wisiała ciężko na szyi, a broda opierała się o pierś, był więc zmuszony spoglądać na mnie spode łba, trochę jak sęp. Ale oczy w zmasakrowanej twarzy były inteligentne, pełne rozpaczy.
... O Boże, powiedziałem, pochylając się, żeby mu pomóc, zaraz, zaraz... i urwałem, nie wiedząc, co robić. Dolna część jego ciała leżała skręcona jak sterta brudnych ubrań.
Podpierał się, z wielkim trudem, jak się wydawało, poruszając ustami i wciąż usiłując się dźwignąć. Czuć było od niego swąd spalonych włosów i spalonej wełny. Ale dolna część jego ciała sprawiała wrażenie, jakby była odłączona od górnej połowy - zakasłał i padł jak kłoda.
Rozejrzałem się, próbując ustalić, gdzie jestem, otępiały po uderzeniu w głowę, bez poczucia czasu, nie wiedząc nawet, czy jest dzień, czy noc. Ogrom i pustka tej przestrzeni przyprawiały mnie o zawrót głowy - jej wysokość, z górną częścią wypełnioną rozwarstwionym dymem, który kłębił się i wydymał niczym namiot w miejscu, gdzie powinien być sufit (albo niebo). Ale chociaż nie miałem pojęcia, gdzie się znajduję ani dlaczego, to pobojowisko miało mimo wszystko jakąś na wpół zapomnianą właściwość, pewną filmowość w blasku oświetlenia awaryjnego. W internecie widziałem zdjęcia hotelu wysadzonego na pustyni, gdzie pokoje - komórki w plastrze miodu - w chwili zapadania się uchwycono w takiej właśnie eksplozji światła.
Wtedy przypomniałem sobie o wodzie. Zrobiłem krok wstecz, rozglądając się dookoła, i serce zabiło mi mocniej z radości na widok przykurzonego błysku błękitu.
... Proszę pana, powiedziałem, oddalając się dyskretnie. Ja tylko... Starzec wpatrywał się we mnie spojrzeniem pełnym nadziei i jednocześnie nadziei pozbawionym, jak zagłodzony pies, zbyt słaby, by się poruszyć.
... Nie... chwileczkę. Zaraz wracam.
Zataczałem się jak pijany, meandrując i klucząc w śmieciach, przestępując różne przedmioty, brnąc przez cegły, kawałki betonu, buty, torebki i całą masę zwęglonych szczątków, którym wolałem się nie przyglądać.
Butelka była w trzech czwartych pełna i gorąca. Ale po pierwszym łyku płynu moje gardło przejęło nade mną kontrolę i wypiłem więcej niż połowę - smakował plastikiem i miał temperaturę wody ze zmywarki - nim zdałem sobie sprawę, co robię, i zmusiłem się, żeby zakręcić butelkę, schować do torby i zanieść staruszkowi.
Klęknąłem obok niego. Kamienie wpijały mi się w kolana. Drżał, oddychał nierówno i chrapliwie; nie patrzył mi w oczy, jego spojrzenie sięgało wyżej, utkwione w czymś, czego nie widziałem.
Gdy próbowałem wyjąć wodę, dotknął mojej twarzy. Ostrożnie, kościstymi, starymi palcami odgarnął mi z oczu włosy, wyciągnął z mojej brwi szklany cierń i poklepał mnie po głowie.
- No już, już.
Jego głos był bardzo słaby, bardzo ochrypły, bardzo ciepły, z potwornym świstem dobiegającym z płuc. Patrzyliśmy jeden na drugiego przez długą dziwną chwilę, której nigdy nie zapomniałem, jak dwoje zwierząt spotykających się o zmroku, i wtedy z jego oczu uleciała, jak mi się zdawało, wyraźna, magnetyczna iskra i ujrzałem go takim, jaki był naprawdę - a on, tak sądzę, ujrzał mnie. Przez chwilę byliśmy sprzężeni jak dwa silniki szumiące w tym samym obwodzie.
Po czym znów opadł na ziemię, tak bezwładnie, jakby umarł.
- Proszę - powiedziałem nieśmiało, wsuwając mu dłoń pod plecy. - Tak dobrze.
Przytrzymałem mu głowę najlepiej, jak umiałem, i pomogłem mu się napić z butelki. Zdołał przełknąć jedynie odrobinę, a większość wody spłynęła mu po brodzie.
Znów opadł bez sił. Zbyt wielki wysiłek.
- Pippa - powiedział niewyraźnie.
Spojrzałem na jego poparzoną, zaczerwienioną twarz, zaintrygowany czymś znajomym w jego oczach, rdzawych i lśniących. Gdzieś już go widziałem. I widziałem też dziewczynę, króciutka migawka, kolory jesiennych liści: rdzawe brwi, miodowobrązowe oczy. Jej twarz odbijała się w jego twarzy. Gdzie ona teraz jest?
Próbował coś powiedzieć. Poruszające się spękane usta. Chciał wiedzieć, gdzie jest Pippa.
Świszcząco chwytał powietrze.
- Chwileczkę - rzuciłem przejęty - proszę się nie ruszać.
- Powinna przyjechać metrem, jest dużo szybciej. Chyba że przywiozą ją samochodem.
- Niech pan się nie martwi - uspokajałem go, pochylając się bliżej. Ja się nie martwiłem. Byłem pewien, że wkrótce ktoś nas stamtąd zabierze. - Poczekam tu, aż przyjdą.
- Jesteś taki dobry. - Jego dłoń (zimna, sucha jak pieprz) zacisnęła się na mojej. - Nie widziałem cię, odkąd zamieniłeś się znowu w chłopca. Ostatni raz, kiedy rozmawialiśmy, byłeś całkiem dorosły.
- Ale ja mam na imię Theo - powiedziałem po chwili konsternacji.
- No, oczywiście. - Jego spojrzenie tak jak uścisk dłoni było nieruchome i serdeczne. - I dokonałeś najlepszego wyboru, jestem o tym przekonany. Mozart jest o wiele przyjemniejszy niż Gluck, nie sądzisz?
Nie wiedziałem, co powiedzieć.
- Razem będzie wam łatwiej. Są dla was, dzieci, tacy surowi podczas tych przesłuchań... - Kaszel. Usta śliskie od krwi, gęstej i czerwonej. - Nikt nie dostaje drugiej szansy.
- Proszę posłuchać... - Wydawało mi się nie w porządku, że pozwalam mu brać siebie za kogoś innego.
- Och, ale gracie to przepięknie razem, mój drogi. G-dur. Ciągle mi chodzi po głowie. Leciutko, leciuteńko, delikatnie...
Zanucił kilka bezkształtnych nut. Piosenka. To była piosenka.
- ... i na pewno ci mówiłem, jak chodziłem na lekcje gry na fortepianie u tej starej Ormianki? Na palmowym drzewie żyła sobie zielona jaszczurka, zielona jak cukierek, uwielbiałem ją obserwować... migała na parapecie... kolorowe światełka w ogrodzie... du pays saint... szło się dwadzieścia minut, ale wydawało mi się, że to całe kilometry...
Ucichł na minutę; czułem, jak jego myśli odpływają gdzieś, znikając w oddali jak liść porwany przez prąd strumyka. Potem jednak przypłynęły z powrotem i znów zaczął mówić:
- A ty! Ile teraz masz lat?
- Trzynaście.
- W Lycée Français?
- Nie, chodzę do szkoły w West Side.
- I bardzo dobrze, uważam. Te wszystkie lekcje francuskiego! Po co dziecku tyle słówek? Nom et prenom, gatunki i typy. To tylko forma kolekcjonowania owadów.
- Słucham?
- W Groppi's zawsze mówili po francusku. Pamiętasz Groppi's? Z parasolem w paski i lodami pistacjowymi?
Parasol w paski. Trudno było się skupić przy tym bólu głowy. Moje spojrzenie uciekało w stronę podłużnej rany w jego czaszce, skrzepniętej i ciemnej, jak po uderzeniu siekierą. Zacząłem sobie uświadamiać obecność okropnych cielesnych kształtów rozrzuconych wśród gruzów, majaczących ciemnych brył, napierających zewsząd z ciemności, jak szmaciane lalki, a jednak była to ciemność, na której można było odpłynąć, miała w sobie coś sennego, spieniony kilwater znikający na zimnym, czarnym oceanie.
Nagle poczułem, że dzieje się coś niedobrego. Staruszek ocknął się i potrząsał mną. Wymachiwał rękami. Chciał czegoś. Próbował się dźwignąć na świszczącym wdechu.
- O co chodzi? - spytałem, przytomniejąc.
Dyszał ciężko, wzburzony, i szarpał mnie za ramię. Lękliwie podniosłem się i rozejrzałem dookoła, oczekując, że ujrzę jakieś nowe niebezpieczeństwo: obluzowane przewody, ogień, grożący zawaleniem sufit.
Chwycił moją dłoń. Ścisnął mocno.
- Nie tutaj - wydusił z siebie.
- Co?
- Nie zostawiaj go. Nie. - Patrzył w punkt za moimi plecami i starał się coś wskazać. - Zabierz go stąd.
Proszę nie wstawać...
- Nie! Nie mogą go zobaczyć. - Był rozgorączkowany, chwycił mnie mocno za ramię i próbował się podnieść. - Ukradli dywany, zabiorą go do budki celników...
Zauważyłem, że wskazuje na zakurzony prostokąt, właściwie niewidoczny między połamanymi belkami i gruzami, mniejszy od mojego domowego laptopa.
- O to chodzi? - spytałem, przyglądając się dokładniej. Był poplamiony kroplami wosku i pokryty nieregularnym wzorem popękanych naklejek.
- Błagam cię. - Zaciśnięte mocno oczy. Był roztrzęsiony i tak bardzo zanosił się kaszlem, że trudno mu było mówić.
Wyciągnąłem ręce i chwyciłem prostokąt za krawędź. Wydawał się zaskakująco ciężki jak na coś tak małego. Z jednego rogu pękniętej ramy zwisała długa drzazga.
Przeciągnąłem rękawem po zabrudzonej powierzchni. Maleńki żółty ptaszek majaczący pod woalem z białego pyłu. "W tym samym albumie zamieszczono Lekcję anatomii, ale panicznie się jej bałam".
Ach tak, odpowiedziałem sennie. Odwróciłem się z obrazem w ręku, żeby go pokazać mamie, i wtedy uzmysłowiłem sobie, że jej nie ma.
A raczej - jest i nie ma. Część jej była przy mnie, ale niewidzialna. Część niewidzialna była tą ważniejszą częścią. Coś, czego wcześniej nie rozumiałem. Ale gdy próbowałem powiedzieć to na głos, słowa poplątały się i zdałem sobie sprawę z dreszczem niepokoju, że nie mam racji. Obie części muszą współistnieć. Nie można mieć jednej bez drugiej.
Potarłem czoło ramieniem i próbowałem mruganiem usunąć piasek z oczu, po czym z tytanicznym wysiłkiem, jakbym dźwigał zbyt wielki ciężar, usiłowałem przenieść myśli tam, gdzie być powinny. Gdzie jest mama? Przez chwilę było nas troje i jedno z nas - miałem co do tego sporą pewność - było nią. Ale teraz zostało nas tylko dwóch.
Za mną staruszek znowu zaczął kasłać i trząść się z niepohamowaną niecierpliwością, próbując coś powiedzieć. Wyciągnąłem rękę za siebie, żeby podać staruszkowi obraz.
- Proszę - powiedziałem, a do mamy w miejscu, gdzie wyczuwałem jej obecność: - Zaraz wracam.
Ale on chciał czegoś innego. Z irytacją odepchnął obraz, mamrocząc coś pod nosem. Głowę z prawej strony miał tak zalaną lepką krwią, że ledwo widziałem ucho.
- Co? - spytałem, myślami wciąż przy mamie... gdzie się podziała? - Słucham?
- Zabierz go.
- Proszę posłuchać, zaraz wrócę. Muszę... - Nie mogłem tego z siebie wydusić, ale mama chciała, żebym natychmiast wrócił do domu, mieliśmy się tam spotkać, wyraźnie mnie poinstruowała.
- Zabierz go ze sobą! - Wciskał mi obraz. - Uciekaj! - Próbował usiąść. Oczy miał błyszczące i dzikie; jego wzburzenie przerażało mnie. - Zabrali wszystkie żarówki, zdemolowali połowę domów na tej ulicy...
Po brodzie spływała mu strużka krwi.
- Proszę - powiedziałem, poruszając nerwowo rękami, bojąc się go dotknąć - proszę się położyć...
Pokręcił głową i próbował coś powiedzieć, ale wysiłek wywołał tylko kolejny atak mokrego, żałosnego kaszlu. Gdy otarł usta, zauważyłem na wierzchniej części jego dłoni jasny pas krwi.
- Ktoś po pana przyjdzie. - Nie byłem pewien, czy sam w to wierzę, ale nie wiedziałem, co powiedzieć.
Spojrzał mi prosto w twarz, szukając jakiegoś błysku zrozumienia, a gdy go nie znalazł, znowu próbował się podeprzeć.
- Pożar - zabulgotał. - Willa w Al-Ma'adi. On a tout perdu.
Przerwał, kolejny raz zanosząc się kaszlem. Przy jego nozdrzach pojawiła się czerwonawa piana. W tej surrealistycznej scenerii, pośród kamiennych kopców i pokruszonych monolitów, miałem oniryczne poczucie, że go zawiodłem, jak gdybym przez nieporadność i głupotę spartaczył jakieś baśniowe zadanie. Choć w tej lawinie kamieni nie widać było ani śladu pożaru, przetoczyłem się i włożyłem obraz do nylonowej torby, żeby zniknął mu z oczu, tak bardzo go rozstrajał.
- Proszę się nie martwić - powiedziałem. - Ja...
Uspokoił się. Położył rękę na moim przegubie z nieruchomym spojrzeniem błyszczących oczu, a mnie owiało chłodne poczucie nonsensu. Zrobiłem to, co należało. Wszystko będzie dobrze.
I gdy pławiłem się w tym pokrzepiającym przeświadczeniu, on uścisnął mi pocieszająco rękę, jak gdybym przemówił na głos. Wydostaniemy się stąd, powiedział.
- Wiem.
- Owiń go gazetami i połóż na samym dnie kufra, mój drogi. Razem z innymi osobliwościami.
Zadowolony z tego, że staruszek się uspokoił, wyczerpany bólem głowy, ze wspomnieniem mamy przygasłym do ćmopodobnego migotania, usadowiłem się obok niego i zamknąłem oczy, czując się dziwnie wygodnie i bezpiecznie. Nieobecny, senny. Staruszek coś tam mówił pod nosem: obce imiona, sumy i liczby, kilka francuskich słów, ale głównie po angielsku. Jakiś mężczyzna miał przyjść obejrzeć meble. Abdou wpadł w kłopoty za rzucanie kamieniami. A jednak to wszystko było w jakiś sposób zrozumiałe, a ja ujrzałem ogród z palmami, fortepian i zieloną jaszczurkę na pniu drzewa, jak gdybym oglądał stronice albumu fotograficznego.
Pamiętam, że w pewnym momencie zapytał: dasz radę wrócić do domu sam, mój drogi?
- Oczywiście. - Leżałem na podłodze obok z głową na poziomie jego rachitycznego starego mostka, toteż słyszałem każdy charkot i świst oddechu. - Codziennie jeżdżę sam metrem.
- Mówiłeś, że gdzie teraz mieszkasz? - Z dłonią na mojej głowie, bardzo delikatnie, tak jak położyłoby się rękę na głowie psa, którego się lubi.
- Na Wschodniej Pięćdziesiątej Siódmej.
- A tak! Niedaleko Le Veau d'Or?
- Jest kilka przecznic dalej.
Nazwę Le Veau d'Or nosiła restauracja, do której lubiła chadzać mama, gdy jeszcze mieliśmy pieniądze. Zjadłem tam pierwszego ślimaka i skosztowałem z jej kieliszka pierwszy łyczek marc de bourgogne.
- Bliżej Park Avenue, chcesz powiedzieć?
- Nie, bliżej rzeki.
- Wystarczająco blisko, mój drogi. Bezy i kawior. Jak ja pokochałem to miasto, gdy pierwszy raz je ujrzałem! No ale przecież teraz to nie to samo, prawda? Okropnie tęsknię za tym wszystkim, a ty? Za tym balkonem i...
- Ogrodem.
Odwróciłem się, żeby na niego spojrzeć. Perfumy i melodie. W odmęcie dezorientacji uroiłem sobie, że jest bliskim przyjacielem lub zapomnianym członkiem rodziny, jakimś krewnym matki, który przepadł na całe lata...
- Ach, twoja matka! Kochana! Nigdy nie zapomnę, jak pierwszy raz przyszła się do nas pobawić. Jak żyję, nie widziałem kogoś tak ślicznego.
Skąd wiedział, że właśnie o niej myślałem? Zacząłem go wypytywać, ale zasnął. Oczy miał zamknięte, lecz oddychał szybko i charkotliwie, jak gdyby przed czymś uciekał.
Ja sam też odpływałem - dzwoniło mi w uszach, niedorzeczne brzęczenie i metaliczny posmak w ustach jak u dentysty - i mogłem z powrotem zapaść się w niepamięć i tam pozostać, gdyby w pewnym momencie nie potrząsnął mną, tak mocno, że zbudziłem się z szarpnięciem paniki. Mamrotał i ściągał coś z palca wskazującego. Ciężki złoty pierścień ze szlifowanym kamieniem; próbował mi go dać.
- Zaraz, ja nie chcę - zaprotestowałem, odsuwając się. - Dlaczego pan to robi?
Ale on wciskał mi go w dłoń. Jego oddech był bulgoczący i nieprzyjemny.
- Hobart i Blackwell - powiedział głosem, jakby tonął w sobie. - Wciśnij zielony dzwonek.
- Zielony dzwonek - powtórzyłem niepewnie.
Głowa kiwała mu się w zamroczeniu, usta drżały. Spojrzenie miał nieprzytomne. Gdy prześlizgnęło się po mnie niewidząco, ścierpła mi skóra.
- Powiedz Hobiemu, żeby się zabierał ze sklepu - powiedział ochrypłym głosem.
Z niedowierzaniem patrzyłem, jak z kącika ust spływa mu strużką jasna krew. Szarpał za krawat, chcąc go poluzować; "Pomogę", powiedziałem, wyciągając ręce do krawata, ale on je odtrącił.
- Musi zamknąć kasę i uciekać! - wychrypiał. - Jego ojciec wysyła chłopaków, żeby mu porachowali kości...
Oczy wywróciły mu się do tyłu; powieki zatrzepotały. A potem zapadł się w sobie, spłaszczył, jakby spuszczono z niego powietrze, trzydzieści sekund, czterdzieści, jak sterta starych ubrań, i wtedy - tak gwałtownie, że aż mnie odrzuciło - jego piersią wstrząsnął donośny charkot i staruszek zakasłał w perkusyjnym rytmie, spryskując mnie krwią. Resztką sił podparł się na łokciach - i przez jakieś trzydzieści sekund dyszał jak pies, gdy jego pierś falowała gorączkowo, unosiła się i opadała, raz za razem, a on wbijał wzrok w coś, czego nie widziałem, i przez cały czas ściskał mnie za rękę, jak gdyby wierzył, że jeśli ściśnie dość mocno, może z tego wyjdzie.
- Dobrze się pan czuje? - spytałem rozpaczliwie bliski łez. - Słyszy mnie pan?
Gdy on rzucał się i szarpał jak ryba wyłowiona z wody, przytrzymywałem mu głowę, a raczej próbowałem, nie wiedząc jak i nie chcąc zrobić mu krzywdy, on zaś cały czas ściskał mnie za rękę, jak gdyby zwisał z dachu budynku i miał zaraz spaść. Każdy oddech był osobnym bulgoczącym westchnieniem, głazem dźwiganym z wielkim wysiłkiem i raz za razem opuszczanym na ziemię. W pewnym momencie spojrzał prosto na mnie, krew wzbierała mu w ustach i zdawał się coś mówić, ale słowa spływały mu tylko po brodzie.
Wtem uspokoił się, ucichł - co za ulga - jego uścisk słabł, roztapiał się, wrażenie tonięcia i wirowania na wodzie, jak gdyby powoli ode mnie odpływał. Lepiej?... - spytałem i...
Ostrożnie wlałem mu do ust kilka kropel - wargi były sprawne, widziałem, jak się poruszają; a potem, na kolanach, jak mały służący z bajki, chusteczką w tureckie wzory z jego kieszeni starłem mu z twarzy trochę krwi. Gdy oddalał się - okrutnie, o kolejne stopnie i szerokości geograficzne - ku bezruchowi, przeniosłem ciężar na pięty i wbiłem wzrok w jego pokaleczone oblicze.
Halo? - powiedziałem.
Jedna papierowa powieka, na wpół zamknięta, drgnęła, tik niebieskich żyłek.
- Jeśli mnie pan słyszy, proszę ścisnąć mi dłoń.
Ale jego ręka była bezwładna. Siedziałem tam i patrzyłem na niego, nie wiedząc, co zrobić. Już dawno powinienem był odejść - mama dała mi to wyraźnie do zrozumienia - ale nie widziałem ścieżki, która wyprowadziłaby mnie stamtąd, i w pewnym sensie trudno mi było sobie wyobrazić, że mógłbym się znaleźć gdzie indziej na świecie - że w ogóle istnieje jakiś inny świat poza tym tutaj. Zupełnie jak gdybym nigdy nie miał innego życia.
- Słyszy mnie pan? - spytałem po raz ostatni, pochylając się nisko i przykładając ucho do jego zakrwawionych ust. Ale niczego już nie usłyszałem.
VI
Nie chcąc go zbudzić na wypadek, gdyby tylko odpoczywał, starałem się wstać jak najciszej. Bolało mnie wszystko. Przez chwilę stałem tam, spoglądając na niego, wycierając ręce w szkolny mundurek - byłem cały umazany jego krwią, moje dłonie aż się od niej lepiły - a potem przeniosłem wzrok na księżycowy krajobraz gruzów, starając się zorientować, gdzie jestem, i ustalić, którędy mógłbym pójść.
Gdy nie bez trudu przedostałem się na środek lub do miejsca, które wydawało się środkiem tej przestrzeni, zauważyłem, że z jednej strony drzwi są przysłonięte zwisającymi szczątkami, odwróciłem się więc i zacząłem się przedzierać w odwrotnym kierunku. Tam z kolei spadło nadproże, ściągając za sobą stertę cegieł niemal tak wysoką jak ja, dzięki czemu powstał na górze dymiący otwór wystarczająco duży, że można by przejechać przezeń samochodem. Zacząłem się mozolnie wspinać po bryłach betonu, omijając większe kawałki, ale nie zaszedłem zbyt daleko, gdy zdałem sobie sprawę, że muszę zawrócić. Gdzieniegdzie pozostałości ognia lizały ściany czegoś, co było wcześniej sklepem z pamiątkami, strzelając i iskrząc w mroku, częściowo znacznie poniżej poziomu, gdzie powinna być podłoga.
Nie podobało mi się, jak wyglądają drzwi z drugiej strony (poplamione na czerwono kawałki styropianu; czubek męskiego buta wystający ze sterty gruzu), ale przynajmniej większość materiałów tarasujących drzwi nie była zbyt masywna. Brnąc z powrotem, omijając iskrzące kable zwisające z sufitu, przerzuciłem torbę przez ramię, wziąłem głęboki wdech i dałem nura w pobojowisko.
Natychmiast zacząłem się dusić od kurzu i ostrego chemicznego swądu. Kaszląc i modląc się, żeby nie trafić na inne zwisające przewody pod napięciem, sunąłem po omacku, gdy wokół mnie rozpadał się deszcz sypkiej drobnicy, wpadając mi do oczu: żwir, okruchy gipsu, skrawki i szczątki Bóg wie czego.
Część materiałów budowlanych była lekka, część nie. Im dalej się przedzierałem, tym robiło się ciemniej i goręcej. Od czasu do czasu droga przede mną zwężała się albo kończyła nieoczekiwanie, a w uszach rozlegał się ryk tłumu, nie wiadomo skąd. Musiałem się przeciskać; chwilami szedłem wyprostowany, chwilami się czołgałem, ciała w gruzach wyczuwane raczej niż widziane, niepokojąca miękkość, zapadanie się pod moim ciężarem, ale gorszy od niej był swąd spalonego ubrania, spalonych włosów i ciała oraz posmak świeżej krwi: miedziany, cynowy i słony.
Ręce miałem pokaleczone, kolana też. Schylałem się, kluczyłem, szedłem po omacku, sunąłem bokiem wzdłuż czegoś w kształcie długiego walca lub belki, aż drogę zagrodziło mi coś masywnego, co w dotyku przypominało ścianę. Z trudem - było tam ciasno - odwróciłem się, żeby sięgnąć do torby po światło.
Myślałem o breloczku-latarce - na dnie, pod obrazem - ale moje palce zacisnęły się na telefonie. Włączyłem go - i niemal od razu upuściłem, gdy w jego blasku dostrzegłem męską rękę wystającą spomiędzy dwóch brył betonu. I mimo iż ogarnęło mnie przerażenie, pamiętam uczucie wdzięczności, że to była tylko ręka, chociaż jej palców, spuchniętych, ciemnych, mięsistych, nigdy nie udało mi się zapomnieć; od czasu do czasu wciąż cofam się zdjęty lękiem, gdy jakiś żebrak na ulicy wyciąga do mnie taką dłoń, nabrzmiałą, z czarną obwódką wokół paznokci.
Wciąż miałem latarkę - ale wolałem telefon. Rozświetlał teraz słabą poświatą jamę, w której się znajdowałem, ale gdy tylko odzyskałem nad sobą panowanie na tyle, żeby się po niego schylić, ekran zgasł. W czerni przede mną unosił się wściekle zielony powidok. Padłem na kolana i krążyłem na czworakach w ciemności, desperacko grzebiąc obiema rękami wśród kamieni i szkła.
Wydawało mi się, że wiem, gdzie upadł, mniej więcej, i kontynuowałem poszukiwania zapewne nieco dłużej, niż powinienem; dopiero gdy porzuciłem wszelką nadzieję i próbowałem wstać, uzmysłowiłem sobie, że wczołgałem się w jakieś nisko sklepione miejsce, gdzie nie można się było wyprostować, z twardą płaszczyzną niespełna dziesięć centymetrów nad moją głową. Obrócenie się nic nie dało; cofnięcie się nic nie dało; postanowiłem czołgać się dalej do przodu, licząc na to, że przestrzeń nade mną się otworzy, posuwałem się więc pomalutku i żmudnie, z poczuciem przeraźliwej ciasnoty, z głową odwróconą mocno w jedną stronę.
Gdy miałem około czterech lat, zaklinowałem się w łóżku chowanym w szafie w naszym starym mieszkaniu przy Siódmej Alei, co brzmi zabawnie, ale wtedy wcale nie było mi do śmiechu; myślę, że bym się udusił, gdyby nie Alameda, nasza ówczesna gospodyni, która usłyszała moje stłumione krzyki i wyciągnęła mnie stamtąd. Próby lawirowania w tej dusznej przestrzeni były w zasadzie czymś podobnym, tyle że tutaj dochodziły jeszcze szkło, gorący metal, smród przypalonych ubrań i od czasu do czasu kontakt z czymś miękkim, o czym nie chciałem myśleć. Z góry spadały na mnie jakieś odpadki; gardło wypełniało mi się kurzem, kasłałem więc mocno i zaczynałem już wpadać w panikę, gdy uświadomiłem sobie, że widzę, ledwo co, szorstką fakturę potłuczonych cegieł, które mnie otaczały. Z lewej strony sączyło się delikatnie światło - najsłabsza smuga, jaką można sobie wyobrazić - około piętnastu centymetrów od poziomu podłogi.
Schyliłem się niżej i ujrzałem po drugiej stronie ciemne lastryko posadzki galerii. Na podłodze leżała bezładna sterta czegoś, co wyglądało na sprzęt ratunkowy (liny, topory, łomy i butla tlenowa straży pożarnej).
- Halo! - zawołałem i nie czekając na odpowiedź, przypadłem do podłogi, żeby jak najszybciej prześlizgnąć się przez szparę.
Była wąska; gdybym był o kilka lat starszy lub kilka kilogramów cięższy, mógłbym się nie przecisnąć. W trakcie tej czynności moja torba o coś zahaczyła i przez chwilę zastanawiałem się, czy nie będę musiał jej porzucić, z obrazem w środku, jak jaszczurka gubiąca ogon, ale gdy pociągnąłem ostatni raz, puściła z deszczem gipsowych okruchów. Nade mną wisiała belka - wyglądała, jakby dźwigała ciężki ładunek gruzu, ale gdy skręcałem się pod nią i wiłem, o mało nie mdlejąc z obawy, że spadnie i przetnie mnie na pół, zauważyłem, że ktoś ustabilizował ją lewarem.
Gdy już się znalazłem po drugiej stronie, stanąłem na nogach ze łzami w oczach i obezwładniającym poczuciem ulgi.
- Halo! - zawołałem znowu, zastanawiając się, dlaczego wokół jest tyle sprzętu i nigdzie nie ma ani jednego strażaka.
Galeria tonęła w półmroku, ze zwiewnymi warstwami dymu, który zagęszczał się w wyższych partiach, ale była w większości nieuszkodzona, chociaż widać było, że przetoczyła się tędy jakaś ogromna siła, choćby po lampach i kamerach, przekręconych w stronę sufitu. Rozpierało mnie szczęście, że znów znalazłem się na otwartej przestrzeni, dopiero więc po chwili zdałem sobie sprawę, jak dziwne jest to, że w sali pełnej ludzi tylko ja stoję. Wszyscy oprócz mnie leżeli.
Na podłodze dostrzegłem co najmniej kilkanaście ciał - nie wszystkie nienaruszone. Wyglądały, jakby zrzucono je z dużej wysokości. Trzy lub cztery były częściowo przykryte płaszczami strażaków, z wystającymi stopami. Inne leżały bezładnie, nieosłonięte wśród rozbryźniętych plam. Rozpryski te wyrażały jakąś przemoc, jak wielkie krwawe kichnięcia, histeryczne wrażenie ruchu pośród martwoty. Zapamiętałem zwłaszcza pewną kobietę w średnim wieku w zakrwawionej bluzce z wzorem jajek Fabergé - taką bluzkę mogła właściwie kupić w tutejszym sklepie z pamiątkami. Jej oczy - podkreślone czarnym makijażem - wpatrywały się niewidząco w sufit; a opalenizna była z pewnością naniesiona sprayem, bo skóra miała zdrowy brzoskwiniowy odcień, chociaż głowa pozbawiona była czubka.
Mroczne oleje, przyćmione złocenia. Stawiając maleńkie kroczki, przeszedłem na środek sali, chwiejnie, mając pewne problemy z utrzymaniem równowagi. Słyszałem własny oddech, chrapliwe wdechy i wydechy, i była w tych dźwiękach dziwna płytkość, lekkość prosto z koszmaru. Nie chciałem patrzeć, a jednak musiałem. Drobny Azjata, żałosny w jasnobrązowej wiatrówce, zwinięty w kałuży krwi. Strażnik (mundur będący jego najbardziej rozpoznawalną częścią, tak bardzo miał spaloną twarz) z ręką wykręconą za plecami i ohydną miazgą tam, gdzie powinny być nogi.
Ale co najważniejsze: żadna z leżących osób nie była nią. Przemogłem się, by spojrzeć na wszystkich, każdego z osobna, jednego po drugim, nawet jeśli nie mogłem się zdobyć na to, by spojrzeć im w twarze, wiedziałem, jak wyglądają stopy mamy, jej ubranie, dwukolorowe czarno-białe buty - i długo po tym, gdy nabrałem pewności, że nie ma jej wśród nich, zmusiłem się, żeby stanąć tam między nimi, skulony jak chory gołąb z zamkniętymi oczami.
W kolejnej sali: dalsze ciała. Trzy. Grubas w kamizelce ze szkockiej wełny, zmasakrowana staruszka; dziewczynka, mały szkrab z czerwonym otarciem na skroni, a poza tym właściwie bez żadnych śladów obrażeń. Ale to już byli wszyscy. Przeszedłem kilka sal, gdzie walał się sprzęt, ale pomimo krwawych plam na podłodze nie widziałem żadnych zwłok. I gdy dotarłem do dalekiej, jak mi się zdawało, galerii, do której cofnęła się mama, do tej z Lekcją anatomii - mocno zaciśnięte oczy, wypowiadane w myślach żarliwe życzenia - zastałem tam te same nosze i sprzęt, a jedynymi obserwatorami, gdy tamtędy przechodziłem, w tej dziwnie krzykliwej ciszy, byli ci sami dwaj zaintrygowani Holendrzy, którzy wcześniej wpatrywali się ze ściany we mnie i w mamę: "A wy co tu robicie?".
Potem coś pękło. Nie wiem nawet, jak to się stało; po prostu byłem już gdzie indziej i biegłem, biegłem przez puste sale, nie licząc mgły z dymu, która sprawiała, że majestat tego miejsca stawał się niematerialny, nierzeczywisty. Wcześniej sale muzeum układały się dość czytelnie w meandryczną, ale logiczną sekwencję, ze wszystkimi dopływami wpadającymi do tego samego sklepu z pamiątkami. Ale wracając przez nie szybko i w odwrotnym kierunku, zdałem sobie sprawę, że trasa wcale nie wiedzie prosto; i raz za razem trafiałem na gołe ściany albo skręcałem do pomieszczeń prowadzących donikąd. Drzwi i wejścia nie znajdowały się tam, gdzie się ich spodziewałem; zupełnie znikąd wyrastały wolno stojące cokoły. Skręcając nieco zbyt ostro, o mało nie wpadłem na grupę gwardzistów Fransa Halsa: postawnych, prostych, rumianych chłopów, z zaczerwienionymi oczami od nadmiaru piwa, jak nowojorscy gliniarze na balu przebierańców. Ich oczy, surowe i kpiarskie, wpatrywały się we mnie chłodno, gdy ja doszedłem do siebie, cofnąłem się i pobiegłem dalej.
Nawet w dobre dni zdarzało mi się w tym muzeum zabłądzić (gdy krążyłem bez celu po salach "Sztuki oceanicznej", między totemami i czółnami) i czasem musiałem podejść do strażnika i poprosić go o wskazanie drogi do wyjścia. Galerie malarstwa były szczególnie dezorientujące, często bowiem zmieniano w nich ekspozycję; i gdy biegałem po pustych salach w upiornym półmroku, ogarniał mnie coraz większy strach. Myślałem, że znam drogę do głównych schodów, ale gdy tylko wydostałem się z galerii mieszczących "wystawy czasowe", otoczenie zaczęło wyglądać coraz mniej znajomo i gdy tak biegałem oszołomiony, nie mając już pewności, czy jestem we właściwym miejscu, po paru minutach zdałem sobie sprawę, że się zgubiłem. Jakoś przebrnąłem przez włoskich mistrzów (sceny ukrzyżowania Chrystusa, portrety zdumionych świętych, zmagania węży z aniołami) i trafiłem do osiemnastowiecznej Anglii, części muzeum, w której wcześniej bywałem rzadko i której nie znałem zbyt dobrze. Przede mną ciągnęły się długie, eleganckie przestrzenie, labiryntowe sale, w których panowała atmosfera nawiedzonego domu: moje desperackie poszukiwania obserwowali wyniośle ze ścian lordowie w barokowych perukach i chłodne piękności Gainsborough. Te wytworne wnętrza doprowadzały mnie do szału, najwyraźniej bowiem nie prowadziły do schodów ani żadnego z głównych korytarzy, jedynie do kolejnych majestatycznych sal dokładnie takich samych jak poprzednie; i byłem już bliski łez, gdy nagle zauważyłem niepozorne boczne drzwi.
Trzeba było się dobrze przyjrzeć, żeby je zauważyć; pomalowane na ten sam kolor co ściany galerii, były drzwiami, których w normalnych okolicznościach nie spodziewałbym się zastać otwartych. Przykuły moją uwagę tylko dlatego, że były lekko uchylone: lewa strona odstawała od ściany, ale nie wiedziałem dlaczego, może się nie domknęły albo zamek przestał działać po odcięciu prądu. Mimo to uchylenie ich szerzej - ciężkich i stalowych - nie było łatwe, musiałem ciągnąć z całej siły. Wtem - z pneumatycznym westchnieniem - ustąpiły tak niespodziewanie, że aż się zatoczyłem.
Przecisnąłem się do ciemnego służbowego korytarza pod dużo niższym sufitem. Światła awaryjne były o wiele słabsze niż te w galerii i potrwało chwilę, nim mój wzrok się do nich przyzwyczaił.
Korytarz zdawał się ciągnąć kilometrami. Lękliwie sunąłem do przodu, zaglądając do biur tam, gdzie drzwi były akurat uchylone. "Camerton Geisler, archiwista. Miyako Fujita, zastępca archiwisty". Otwarte szuflady, odsunięte od biurek krzesła. W drzwiach jednego z pokoi leżał na boku damski but na wysokim obcasie.
Atmosfera porzucenia, od której cierpła skóra. Wydawało mi się, że gdzieś daleko słychać syreny policyjne, może nawet krótkofalówki i psy, ale po eksplozji dzwoniło mi w uszach tak głośno, że równie dobrze mogłem się przesłyszeć. Coraz bardziej niepokoiło mnie to, że nie spotkałem żadnego strażaka, policjanta, strażnika - nikogo, ani jednej żywej duszy.
Nie było tam aż tak ciemno, żeby korzystać z breloczka-latarki, ale też nie dość jasno, żeby wszystko dobrze widzieć. Znajdowałem się w jakimś archiwum albo magazynie. Pod ścianami biur od podłogi po sufit ciągnęły się rzędy segregatorów, metalowe półki z plastikowymi tackami na dokumenty i tekturowymi pudłami. W tym wąskim korytarzu czułem się nieswojo, jak w grobie, a pogłos moich kroków był tak głośny, że raz lub dwa zatrzymałem się i odwróciłem, żeby sprawdzić, czy ktoś za mną nie idzie.
- Halo? - pytałem niepewnie, zaglądając do niektórych mijanych pokoi. Część biur była urządzona nowocześnie i surowo; inne, zagracone, sprawiały wrażenie zaśmieconych, z niechlujnymi stertami papierzysk i książek.
"Florens Klauner, dział instrumentów muzycznych". "Maurice Orabi-Roussel, sztuka islamska". "Vittoria Gabetti, tekstylia". Minąłem przepaścisty ciemny pokój z długim warsztatowym stołem, gdzie wyłożono niedopasowane kawałki materiału jak elementy puzzli. W głębi stało mnóstwo wieszaków na kółkach z foliowymi pokrowcami na ubrania jak te przy windach towarowych w domach towarowych Bendel's lub Bergdorf 's.
W miejscu, gdzie korytarz łączył się z innym jak w literze T, spojrzałem w jedną i drugą stronę, nie wiedząc, gdzie skręcić. Wyczuwałem zapach pasty do podłogi, terpentyny i chemikaliów, ostrą woń dymu. Biura i warsztaty ciągnęły się w nieskończoność we wszystkich kierunkach: zamknięta geometryczna sieć, niezmienna i anonimowa.
Na lewo ode mnie pod sufitem migotało światło. Szumiało i trzeszczało przy spięciach i w tej rozedrganej poświacie dostrzegłem w dalszej części korytarza kranik z wodą.
Podbiegłem do wodotrysku - tak szybko, że stopy wręcz wyślizgiwały się spode mnie - i wychłeptałem, przyciskając usta do kranu, tyle zimnej wody, tak szybko, że skroń przeszyła mi drzazga bólu. Czkając, zmyłem krew z dłoni i spryskałem wodą podrażnione oczy. Maleńkie odłamki szkła - prawie niewidoczne - spłynęły do stalowej tacki wodotrysku jak igły lodu.
Usiadłem pod ścianą. Świetlówki w górze - drgające, pstrykające światłem - przyprawiały mnie o mdłości. Z wysiłkiem dźwignąłem się z podłogi; ruszyłem dalej, zataczając się nieco w tym migoczącym świetle. Wszystko wyglądało tutaj zdecydowanie bardziej industrialnie: drewniane palety, wózek ręczny, poczucie, że jest to miejsce, gdzie rzeczy są przenoszone i magazynowane. Doszedłem do kolejnego ciemnego, lśniącego korytarza, który rozpływał się w mroku, i już miałem go minąć, gdy na jego końcu dostrzegłem czerwone światełko, napis "WYJŚCIE".
Potknąłem się o własne stopy i upadłem; podniosłem się, wciąż czkając, i pobiegłem nieskończenie długim korytarzem. Na jego końcu znajdowały się drzwi z metalową sztabą, podobne do tych w mojej szkole.
Otworzyły się ze zgrzytem. Pobiegłem w dół ciemną klatką schodową, dwanaście stopni, zakręt na podeście, potem dwanaście stopni na sam dół, palce ślizgające się na metalowej poręczy, buty stukoczące i robiące taki rumor, jak gdyby biegło ze mną pół tuzina osób. Schody prowadziły do szarego industrialnego korytarza z kolejnymi drzwiami z metalową sztabą. Rzuciłem się na nie, pchnąłem oburącz - i smagnął mnie po twarzy deszcz przy ogłuszającym wyciu syren.
Być może krzyknąłem głośno, tak bardzo byłem szczęśliwy, że się wydostałem na zewnątrz, chociaż w tym zgiełku nikt nie mógł mnie usłyszeć: równie dobrze mógłbym próbować przekrzyczeć ryk silników na płycie lotniska LaGuardia podczas burzy z piorunami. Zupełnie jakby wszystkie wozy strażackie, wszystkie policyjne radiowozy, wszystkie karetki pogotowia i wszystkie inne pojazdy uprzywilejowane z pięciu gmin i New Jersey wyły i zawodziły na Piątej Alei w delirycznie szczęśliwym jazgocie: jak podczas pokazu sztucznych ogni w sylwestra, Boże Narodzenie i Święto Niepodległości razem wziętych.
Znalazłem się w Central Parku, wypluty przez opuszczone boczne drzwi między rampami przeładunkowymi i parkingiem. Parkowe ścieżki wśród szarości i zieleni były opustoszałe; korony drzew kołysały się, pieniły i bieliły na wietrze. Dalej mokra od deszczu Piąta Aleja była zamknięta dla ruchu. Za zasłoną rzęsistego deszczu majaczyło w oddali wielkie rozświetlone kłębowisko: dźwigi i ciężki sprzęt, policjanci odpierający tłum, czerwone światła, żółte i niebieskie, race, które huczały, wirowały i rozbłyskiwały w tym kipiącym zamieszaniu.
Podniosłem łokcie, żeby osłonić twarz przed deszczem, i puściłem się biegiem przez pusty park. Deszcz zalewał mi oczy i spływał po czole, rozmazując światła na ulicy w niewyraźną plamę, która pulsowała w oddali.
Nowojorska policja, straż pożarna, zaparkowane furgonetki służb miejskich z włączonymi wycieraczkami: jednostka z psami, brygada operacji ratunkowych, spece od materiałów niebezpiecznych. Czarne płaszcze przeciwdeszczowe łopotały i wydymały się na wietrze. Pas żółtej taśmy policyjnej odcinał wyjście z parku przy Miners' Gate. Bez chwili wahania podniosłem ją, schyliłem się i wbiegłem w tłum.
W tym rozgardiaszu nikt mnie nie zauważył. Przez chwilę miotałem się po ulicy z zacinającym w twarz deszczem. Gdziekolwiek spojrzałem, przewijały się obrazy będące emanacją mojego panicznego strachu. Mijali mnie pędzący na oślep ludzie: gliniarze, strażacy, faceci w kaskach, starszy mężczyzna przytrzymujący złamaną rękę i kobieta z krwawiącym nosem przeganiana w stronę Siedemdziesiątej Dziewiątej Ulicy przez zdenerwowanego policjanta.
Nigdy nie widziałem tylu wozów strażackich w jednym miejscu: Squad 18, Fighting 44, New York Ladder 7, Rescue One, 4 Truck: remiza Pride of Midtown. Przeciskając się przez morze zaparkowanych wozów i służbowych czarnych płaszczy, dostrzegłem ambulans Hatzolah: hebrajskie litery z tyłu, mała oświetlona salka szpitalna widoczna przez otwarte drzwi. Sanitariusze pochylali się nad kobietą, próbując ją przytrzymać. Pomarszczona ręka z czerwonymi paznokciami chwytała powietrze.
Zabębniłem w drzwi pięścią.
- Musicie wrócić do środka - krzyknąłem na całe gardło. - Tam są jeszcze ludzie...
- Jest druga bomba - odkrzyknął sanitariusz, nie patrząc na mnie. - Musieliśmy ewakuować budynek.
Zanim zdążyłem przyswoić te słowa, runął na mnie jak piorun gigantyczny policjant; człowiek buldog o grubym karku, z napakowanymi ramionami ciężarowca. Chwycił mnie bez pardonu za ramię i zaczął ciągnąć na drugą stronę ulicy.
- Co ty tu, do cholery, robisz!? - ryknął, zagłuszając moje protesty, gdy próbowałem mu się wyrwać.
- Proszę pana... - Podeszła do niego kobieta z zakrwawioną twarzą. - Zdaje się, że mam złamaną rękę...
- Odsunąć się od budynku! - wrzasnął do niej, odtrącając jej rękę, a potem do mnie: - Zmiataj stąd!
- Ale...
Pchnął mnie obiema rękami tak mocno, że zatoczyłem się i o mało nie upadłem.
- ODSUNĄĆ SIĘ OD BUDYNKU! - wrzasnął, podnosząc ręce z trzepotem błyszczącej peleryny. - W TEJ CHWILI!
Nawet na mnie nie patrzył; jego niedźwiedzie oczy były wpatrzone w coś, co działo się nad moją głową, na dalszym odcinku ulicy, i wyraz jego twarzy przeraził mnie.
Lawirując między ratownikami, przedostałem się w pośpiechu na przeciwległy chodnik, tuż przy Siedemdziesiątej Dziewiątej Ulicy - nie przestając rozglądać się za mamą, chociaż nigdzie jej nie widziałem. Istny rój karetek pogotowia i innych pojazdów służb medycznych: Beth Israel Emergency, Lenox Hill, NY Presbiterian, Cabrini EMS Paramedic. Zakrwawiony mężczyzna w garniturze leżał płasko na wznak za ozdobnym cisowym żywopłotem na maleńkim ogrodzonym podwórzu posesji przy Piątej Alei. Rozciągnięto żółtą taśmę ostrzegawczą, która furczała i trzepotała na wietrze - ale przemoczeni policjanci, strażacy i ratownicy w kaskach podnosili ją i przechodzili pod nią w obie strony, jakby jej tam w ogóle nie było.
Oczy wszystkich kierowały się na północ i dopiero później dowiedziałem się dlaczego; na Osiemdziesiątej Czwartej Ulicy (za daleko, żebym mógł to zobaczyć) pirotechnicy byli w trakcie "neutralizowania" niezdetonowanej bomby, polewając ją strumieniem z armatki wodnej. Postanowiwszy z kimś porozmawiać, zapytać, co się stało, usiłowałem się przepchnąć w stronę wozu strażackiego, ale policjanci napierali na tłum, wymachując rękami, klaszcząc w dłonie i zmuszając ludzi do cofnięcia się.
Chwyciłem płaszcz jednego ze strażaków - młodego, żującego gumę chłopaka o przyjaznym wyrazie twarzy.
- Tam ktoś jeszcze jest! - krzyknąłem.
- Tak, tak, wiemy - zawołał w odpowiedzi, nie patrząc na mnie. - Dostaliśmy rozkaz do ewakuacji. Mówią, że za pięć minut znów nas wpuszczą.
Nagłe pchnięcie w plecy.
- Ruszać się! - usłyszałem czyjś krzyk.
Ostry głos z silnym akcentem:
- Łapy przy sobie!
- NATYCHMIAST. Wszyscy się cofnąć!
Ktoś inny pchnął mnie od tyłu. Strażacy wychylali się z drabin, spoglądając w stronę Temple of Dendur; policjanci stali zdenerwowani ramię przy ramieniu, niewzruszeni w deszczu. Mijając ich chwiejnie, porwany przez tłum, widziałem szkliste oczy, kiwające się głowy, stopy nieświadomie odliczające tupaniem sekundy.
W chwili, gdy usłyszałem huk neutralizowanej bomby i grzmiący stadionowy okrzyk, który wzbił się nad Piątą Aleję, zniosło mnie już daleko w stronę Madison. Policjanci - ci z drogówki - machali rękami, odpierając strumień zdezorientowanych przechodniów.
- Szybciej, ludzie! Ruszać się! Przeczesywali tłum, klaszcząc w dłonie.
- Wszyscy na wschód. Wszyscy na wschód.
Jeden z gliniarzy - wielki chłop z kolczykiem i kozią bródką, jak zawodowy zapaśnik - pchnął dostawcę w bluzie z kapturem, który chciał zrobić zdjęcie komórką, a ten wpadł na mnie i o mało mnie nie przewrócił.
- Uważaj! - wrzasnął dostawca cienkim, nieprzyjemnym głosem i tym razem policjant pchnął go tak mocno, że chłopak upadł na plecy na chodnik.
- Głuchy jesteś, koleś, czy co? - ryknął. - Spadaj stąd!
- Nie dotykaj mnie!
- A może ci łeb rozwalić, chcesz?
Między Piątą Aleją a Madison rozpętało się istne piekło. Furkot wirników helikoptera nad głowami; niewyraźne komunikaty przez megafon. Chociaż Siedemdziesiątą Dziewiątą zamknięto dla ruchu, tłoczyły się tam radiowozy, wozy strażackie, betonowe zapory i chmary krzyczących, wystraszonych, przemoczonych ludzi. Niektórzy biegli od strony Piątej Alei; inni próbowali się przecisnąć z powrotem w stronę muzeum; wiele osób trzymało w górze komórki, próbując pstrykać zdjęcia; inni stali bez ruchu z otwartymi ustami w skłębionym tłumie i wpatrywali się w czarny dym na deszczowym niebie nad Piątą Aleją, jak gdyby właśnie lądowali Marsjanie.
Syreny; kłęby białego dymu z kratek wentylacyjnych metra. Bezdomny owinięty w brudny koc chodził tam i z powrotem, przejęty i zdezorientowany. Rozejrzałem się w nadziei, że w tłumie odszukam mamę, wierząc, że gdzieś ją wypatrzę; przez krótki czas usiłowałem płynąć pod prąd kierowanego przez policjantów strumienia (stając na palcach, wyciągając szyję), aż zdałem sobie sprawę, że dalsze przepychanie się i szukanie jej w tym ulewnym deszczu, w tym ludzkim roju, nie ma sensu. Po prostu zobaczymy się w domu, pomyślałem. Było uzgodnione, że w sytuacjach awaryjnych tam się spotykamy, w domu; na pewno doszła już do wniosku, że próby odnalezienia mnie w tym ścisku nic nie dadzą. Ale mimo wszystko odczuwałem irracjonalne ukłucia rozczarowania - i gdy wracałem do domu (z rozsadzającym czaszkę bólem głowy, właściwie widziałem podwójnie), nie przestawałem jej wypatrywać, prześlizgując się wzrokiem po obcych, zatroskanych twarzach dookoła. Wydostała się - to było najważniejsze. Znajdowała się daleko od epicentrum eksplozji. Żadne z ciał nie należało do niej. Ale bez względu na to, co ustaliliśmy wcześniej i jak bardzo było to rozsądne, wciąż nie mogłem uwierzyć, że odeszła stamtąd beze mnie.
ROZDZIAŁ 2 Lekcja anatomii
Gdy byłem mały, miałem cztery, może pięć lat, najbardziej bałem się tego, że pewnego dnia mama nie wróci z pracy. Dodawanie i odejmowanie były mi przydatne głównie po to, żeby śledzić jej ruchy (Ile zostało minut do wyjścia z pracy? Ile zajmie jej przejście z biura do metra?), a jeszcze zanim nauczyłem się liczyć, obsesyjnie pragnąłem nauczyć się odczytywania godziny na zegarze: desperacko wpatrywałem się w magiczne koło namalowane kredką na papierowym talerzu, wiedząc, że gdy już zostanie rozszyfrowane, stanie się kluczem do wzoru jej powrotów i wyjść. Zwykle wracała do domu o czasie, jeśli więc spóźniała się dziesięć minut, zaczynałem się niepokoić; po dziesięciu minutach siadałem na podłodze przy drzwiach, jak pozostawiony zbyt długo sam szczeniak, i nasłuchiwałem buczenia windy wjeżdżającej na nasze piętro.
W podstawówce niemal codziennie słyszałem w wiadomościach na Channel 7 coś, co mnie martwiło. A jeśli jakiś menel w brudnej wojskowej kurtce pchnął mamę na tory, gdy czekała na pociąg metra? Albo w jakiejś ciemnej bramie dźgnął ją nożem, żeby ukraść torebkę? A jeśli upuściła suszarkę do wanny albo przejechał ją samochód, albo dostała niewłaściwe znieczulenie u dentysty i zmarła, co przytrafiło się matce mojego kolegi z klasy?
Myśl o tym, że mamie mogłoby coś się stać, nie byłaby tak przerażająca, gdyby mój tata nie był tak niesolidny. "Niesolidny" to mocno dyplomatyczne ujęcie sprawy. Nawet w dobre dni zdarzało mu się zgubić książeczkę czekową albo zasnąć na rauszu w mieszkaniu, nie zamknąwszy drzwi. A gdy był w złym humorze - a więc dużo częściej - miał zaczerwienione oczy, wyglądał nieświeżo, ubrany w garnitur tak wymięty, jakby tarzał się w nim po podłodze, i emanowała z niego aura tak nienaturalnego bezruchu jak z jakiegoś ściskanego przedmiotu, który zaraz trzaśnie.
Chociaż nie rozumiałem, dlaczego jest aż tak nieszczęśliwy, było dla mnie jasne, że wina leży po naszej stronie. Razem z mamą działaliśmy mu na nerwy. To przez nas chodził do pracy, której nie znosił. Wszystko, co robiliśmy, było irytujące. Szczególnie nie lubił mojego towarzystwa, nie żeby często był na nie skazany: rano, gdy szykowałem się do szkoły, siedział z zapuchniętymi oczami i milczący nad kawą z "Wall Street Journal" przed sobą, w rozchylonym szlafroku i ze sterczącymi na głowie kosmykami włosów, i czasem tak bardzo mu się trzęsły ręce, że rozlewał kawę, gdy podnosił filiżankę do ust. Przyglądał mi się nieufnie, gdy wchodziłem do kuchni, i rozszerzały mu się nozdrza, jeśli robiłem za dużo hałasu sztućcami lub miseczką na płatki.
Poza tymi krępującymi porannymi spotkaniami nie widywałem go często. Nie jadał z nami kolacji ani nie chodził na zebrania szkolne; nie bawił się ze mną i prawie w ogóle się do mnie nie odzywał, gdy bywał w domu; właściwie rzadko wracał przed moim pójściem spać i zdarzały się dni - zwłaszcza dni wypłaty, co drugi piątek - gdy wracał dopiero o trzeciej lub czwartej nad ranem: trzaskał drzwiami, rzucał teczkę, łomocząc i rozbijając się po mieszkaniu tak głośno, że niekiedy zrywałem się przestraszony ze snu i wpatrzony w jarzące się w ciemności gwiazdy planetarium na suficie zastanawiałem się, czy do naszego mieszkania nie włamał się morderca. Na szczęście kiedy był pijany, jego kroki zwalniały do nierównego i charakterystycznego rytmu - kroki Frankensteina, tak jak je sobie wyobrażałem, ciężkie i nieśpieszne, z niedorzecznie długimi przerwami między każdym postawieniem stopy - i gdy tylko uzmysławiałem sobie, że to on hałasuje w ciemności, a nie jakiś seryjny morderca tudzież psychopata, zapadałem z powrotem w niespokojny sen. Następnego dnia, w sobotę, staraliśmy się z mamą wyjść z mieszkania, zanim się zbudzi na sofie, zgrzany i zaplątany w pościel. A jeśli zostawaliśmy, cały dzień chodziliśmy na paluszkach, bojąc się trzasnąć za głośno drzwiami lub zakłócić mu spokój w jakikolwiek inny sposób, gdy on siedział z kamienną twarzą i szklistymi oczami przed telewizorem, popijając chińskie piwo i oglądając wiadomości albo sport z wyłączonym dźwiękiem.
Dlatego też ani mama, ani ja specjalnie się nie przejęliśmy, gdy pewnej soboty rano okazało się, że tym razem w ogóle nie wrócił do domu. W niedzielę zaczęliśmy się trochę niepokoić, ale nawet wtedy nie martwiliśmy się tak bardzo, jak można by się spodziewać; rozpoczynał się właśnie sezon piłkarski NCAA; było całkiem pewne, że postawił pieniądze u bukmachera, wsiadł do autobusu i pojechał do Atlantic City, nic nam nie mówiąc. Dopiero następnego dnia, gdy zadzwoniła Loretta, sekretarka mojego ojca, ponieważ nie przyszedł do pracy, zaczęło wyglądać na to, że naprawdę stało się coś złego. Mama, podejrzewając, że został okradziony lub zabity, gdy wychodził pijany z baru, zadzwoniła na policję; i spędziliśmy kilka nerwowych dni, czekając na telefon lub pukanie do drzwi. Później, pod koniec tygodnia, przyszedł krótki liścik od ojca (nadany w Newark w stanie New Jersey), informujący nas zamaszystym pismem, że planuje "rozpocząć nowe życie". Gdzie? Tego nie ujawnił. Pamiętam, jak zastanawiałem się nad wyrażeniem "nowe życie", jak gdyby te dwa słowa miały mnie naprowadzić na trop ojca; wcześniej przez cały tydzień wierciłem mamie dziurę w brzuchu, jęczałem i zadręczałem ją, aż w końcu zgodziła mi się pokazać jego list ("No dobrze, niech ci będzie - powiedziała z rezygnacją, otwierając szufladę biurka, i wyciągnęła z niej list - nie wiem, co chciałby, żebym ci powiedziała, więc równie dobrze możesz się tego dowiedzieć od niego"). Napisany był na papeterii z hotelu Doubletree niedaleko lotniska. Sądziłem wcześniej, że może zawierać wskazówki co do jego miejsca pobytu, tymczasem uderzyła mnie jego nadzwyczajna lapidarność (cztery-pięć linijek), i to szybkie, niestaranne, nonszalanckie pismo, jak coś, co mógł nabazgrać przed wyskoczeniem do sklepu spożywczego.
Pod wieloma względami czułem ulgę, że ojciec znalazł się na oucie. Oczywiście specjalnie za nim nie tęskniłem i mama też chyba nie, chociaż było smutne, że musiała zwolnić naszą gosposię, bo nie stać nas było na nią (Cinzia płakała i proponowała, że będzie pracować za darmo, ale mama znalazła jej zajęcie na pół etatu w naszym domu, u młodego małżeństwa z dzieckiem; raz w tygodniu wpadała do mamy na kawę, wciąż w fartuchu, który zakładała do sprzątania). Bez zbędnych fanfar ze ściany zsunęła się fotografia młodszego, opalonego taty na nartach na górskim stoku i zastąpiło ją zdjęcie mamy i mnie na lodowisku w Central Parku. W nocy mama siedziała do późna z kalkulatorem, przeglądając rachunki. Chociaż czynsz za mieszkanie był regulowany, utrzymanie się bez pensji ojca wymagało co miesiąc istnej ekwilibrystyki, bowiem owo nowe życie, które sobie ułożył gdzie indziej, nie przewidywało wysyłania alimentów. Właściwie nie przeszkadzało nam, że musimy robić pranie w suterenie, chodzić na popołudniowe seanse, a nie te wieczorne w pełnej cenie, posilać się pieczywem z poprzedniego dnia i tanią chińszczyzną na wynos (makaron, omlet) czy też odliczać drobne na bilety autobusowe. Ale gdy tamtego dnia wlokłem się z muzeum do domu - zmarznięty, przemoczony, z pękającą głową - uderzyła mnie myśl, że po odejściu taty nie został na świecie nikt, kto martwiłby się o mamę lub o mnie; nikt nie siedzi w domu, zachodząc w głowę, gdzie się podziewaliśmy całe przedpołudnie ani dlaczego się nie odzywamy. Gdziekolwiek był, wiodąc swoje "nowe życie" (w tropikach lub na prerii, w maleńkim kurorcie narciarskim lub wielkim amerykańskim mieście), z pewnością siedział teraz przykuty do telewizora; i łatwo było sobie wyobrazić, że może nawet się nieco przejął i zdenerwował, bo tak czasem reagował na tragiczne wiadomości, które nie miały z nim zupełnie nic wspólnego, huragany i oberwania mostów w odległych stanach. Ale czy zaniepokoi się na tyle, żeby zadzwonić i sprawdzić, czy jesteśmy bezpieczni? Zapewne nie - tak jak najprawdopodobniej nie zadzwoni do swojej dawnej pracy, żeby zapytać, co się dzieje, chociaż z pewnością pomyśli o swoich byłych kolegach z biura na Manhattanie, tych wszystkich liczykrupach i gryzipiórkach (jak ich określał) na Park Avenue 101. Czy sekretarki najadły się strachu, zabrały z biurek zdjęcia i włożyły na nogi sportowe buty, żeby wrócić do domu pieszo? Czy zrobiła się z tego mała impreza na trzynastym piętrze, ludzie pozamawiali kanapki i zebrali się wokół telewizora w sali konferencyjnej?
Chociaż spacer do domu dłużył mi się w nieskończoność, niewiele z niego zapamiętałem oprócz szarości i chłodu spowitej deszczem Madison Avenue - z podskakującymi parasolami, pieszymi na chodniku płynącymi ławą na południe, poczuciem anonimowości w grupie jak na starych czarno-białych zdjęciach tłumów przed bankrutującymi bankami i kolejek po chleb z lat trzydziestych. Ból głowy oraz deszcz zawęziły świat do tak ciasnego, chorobliwego kręgu, że widziałem niewiele poza zgarbionymi plecami ludzi przede mną na chodniku. Głowa bolała mnie tak bardzo, że ledwo widziałem, dokąd idę; i mało brakowało, a przejechałby mnie samochód, gdy parę razy wtargnąłem na przejście dla pieszych, nie patrząc na światła. Nikt najwyraźniej nie wiedział dokładnie, co się stało, chociaż usłyszałem z radia zaparkowanej taksówki "Korea Północna", a z ust kilkorga przechodniów wymamrotane "Iran" i "Al-Kaida". A przed muzeum Whitney paradował tam i z powrotem wychudły Murzyn z dredami na głowie - przemoknięty do suchej nitki, przeszywający powietrze pięściami i wykrzykujący w przestrzeń:
- Mieszkańcy Manhattanu, szykujcie się! Osama Bin Laden znowu nami kołysze!
Chociaż czułem się słabo i chciałem usiąść, jakoś kuśtykałem dalej, a to utykanie upodabniało mnie do częściowo zepsutej zabawki. Policjanci wymachiwali rękami; policjanci gwizdali i gestykulowali. Woda skapywała mi z czubka nosa. Raz za razem, gdy mrugałem powiekami w deszczu, po głowie tłukła mi się myśl: muszę jak najszybciej dostać się do domu, do mamy Pewnie czeka na mnie w mieszkaniu roztrzęsiona; pewnie ze zmartwienia rwie włosy, przeklinając siebie za to, że zabrała mi telefon. Wszyscy mieli problemy z dodzwonieniem się i piesi ustawiali się w dziesięcio-, dwudziestoosobowych kolejkach przy nielicznych automatach telefonicznych na ulicy. Mamo, wołałem ją w myślach. Mamo, starałem się przesłać jej telepatycznie wiadomość, że żyję. Chciałem jej przekazać, że ze mną wszystko w porządku, ale jednocześnie pamiętam, jak przekonywałem siebie: powinieneś iść, nie biec. Nie chciałem zemdleć po drodze do domu. Co za szczęście, że oddaliła się zaledwie chwilę wcześniej! Posłała mnie prosto w samo jądro eksplozji; na pewno myślała, że zginąłem.
I na myśl o dziewczynie, która uratowała mi życie, zapiekły mnie oczy. Pippa! Dziwaczne, śmieszne imię, pasowało do tego figlarnego rudzielca. Za każdym razem, gdy sobie przypominałem jej utkwione we mnie oczy, kręciło mi się w głowie na myśl, że ona - osoba zupełnie obca - ocaliła mnie przed wejściem prosto w czarny błysk w sklepie z pocztówkami, finito, koniec wszystkiego. Czy uda mi się kiedykolwiek jej powiedzieć, że mnie uratowała? A co do starszego pana: strażacy i ratownicy wbiegli do budynku ledwie kilka minut po moim wyjściu i wciąż liczyłem na to, że ktoś dotarł do niego i go odratował - wejście było zabezpieczone lewarem, wiedzieli, że tam jest. Czy kiedykolwiek zobaczę któreś z nich?
Gdy w końcu dotarłem do domu, byłem przemarznięty do szpiku kości, zdezorientowany i chwiałem się na nogach. Woda spływała z przemoczonego ubrania i zostawiała za mną meandryczny ślad na posadzce holu wejściowego.
Po tłumach na ulicy opustoszały hol robił upiorne wrażenie. Chociaż w portierni był włączony telewizor i słyszałem krótkofalówki trzeszczące gdzieś w budynku, nigdzie nie było widać Złotka, Carlosa, José ani nikogo ze stałych pracowników.
W głębi rozświetlona kabina windy stała pusta i wyczekująca jak pudło na scenie podczas numeru iluzjonisty. Przekładnie zaskoczyły i zadrżały; jeden po drugim perłowe stare cyfry w stylu art déco przesuwały mi się przed oczami, gdy winda, pojękując, wjeżdżała na szóste piętro. Wychodząc na znajomy ponury korytarz, poczułem wielką ulgę - mysiobura farba, duszny zapach płynu do czyszczenia wykładzin i cała reszta.
Klucz obrócił się hałaśliwie w zamku.
- Halo! - zawołałem, zanurzając się w mrok mieszkania: rolety opuszczone, cisza.
W tej ciszy słychać było tylko szum lodówki. Boże, pomyślałem wstrząśnięty, nie wróciła jeszcze do domu?
- Mamo? - zawołałem. Z zamierającym sercem przeszedłem szybko przez przedpokój, a potem stanąłem zdezorientowany pośrodku salonu.
Jej klucze nie wisiały na kołku przy drzwiach; jej torebka nie leżała na stole. W mokrych butach chlupiących w cichości mieszkania przeszedłem do kuchni, choć kuchnia to za dużo powiedziane: wnęki z kuchenką na dwa palniki przy kanale wentylacyjnym. Stała tam jej zielona filiżanka do kawy z pchlego targu, z odciśniętą szminką na brzegu.
Stałem tam, wbijając wzrok w nieumytą filiżankę z dwoma centymetrami zimnej kawy na dnie, i zastanawiałem się, co robić. W uszach dzwoniło mi i szumiało, a głowa bolała mnie tak bardzo, że trudno mi było zebrać myśli: na skraju pola widzenia zaznaczały się czarne fale. Tak mocno uczepiłem się myśli o tym, jak bardzo się martwi i że muszę wrócić do domu i ją uspokoić, że ani przez chwilę nie przeszło mi przez myśl, iż mogę jej nie zastać.
Krzywiąc się przy każdym kroku, przeszedłem korytarzem do sypialni rodziców: w zasadzie niezmienionej od odejścia ojca, ale teraz, gdy należała tylko do niej, panował w niej bardziej kobiecy rozgardiasz. Automatyczna sekretarka na stoliku przy rozgrzebanym łóżku ze skłębioną pościelą nie migała - żadnych nowych wiadomości.
Stojąc w drzwiach, niemal zataczając się z bólu, usiłowałem się skupić. Moje ciało przenikało nieprzyjemne uczucie rozbicia, jak gdybym spędził zbyt wiele godzin w samochodzie.
Ale po kolei: musiałem najpierw odnaleźć swój telefon i sprawdzić wiadomości. Tylko że nie wiedziałem, gdzie jest. Mama zabrała mi go, gdy zostałem zawieszony; poprzedniej nocy, gdy brała prysznic, próbowałem zlokalizować aparat, dzwoniąc pod swój numer, ale musiała go wyłączyć.
Pamiętam, jak zanurzyłem ręce w górnej szufladzie jej komody i zacząłem grzebać w plątaninie apaszek: jedwabnych i aksamitnych, z indyjskimi haftami.
Potem, z olbrzymim wysiłkiem (chociaż nie była bardzo ciężka) przeciągnąłem ławkę stojącą przy jej łóżku i wszedłem na nią, żeby zajrzeć na górną półkę szafy. Później siedziałem na dywanie w półotępieniu, oparty policzkiem o ławkę, z paskudnym szumem w uszach.
Coś mi tu nie grało. Pamiętam, że podniosłem głowę w nagłym przekonaniu, że z kuchenki sączy się gaz i że ten wyciek mnie zatruwa. Tyle że w ogóle nie wyczuwałem gazu.
Możliwe, że poszedłem do małej łazienki przy jej sypialni i zajrzałem do apteczki w poszukiwaniu aspiryny, czegoś na ból głowy, nie wiem. Za to wiem na pewno, że w pewnym momencie znalazłem się w swoim pokoju, nie wiedząc, jak się tam dostałem, przytrzymując się jedną ręką ściany przy łóżku i czując mdłości. A potem wszystko tak się zamazało, że nie jestem w stanie zdać jasnej relacji z tego, co się działo do czasu, gdy usiadłem skołowany na sofie w salonie na dźwięk przypominający otwieranie drzwi.
Ale nie naszych drzwi, tylko innych drzwi na tym samym piętrze. W pokoju było ciemno, a zza okien dobiegał szum popołudniowego szczytu. Siedziałem nieruchomo w tym mroku przez parę pełnych napięcia chwil, gdy wszystkie odgłosy poukładały się i na tle wieczornego okna stały się widoczne znajome zarysy lampy stołowej i oparć krzeseł w kształcie liry.
- Mamo? - odezwałem się i w moim głosie wyraźnie zabrzmiała nuta paniki.
Wcześniej zasnąłem w zapiaszczonym, mokrym ubraniu; sofa też była wilgotna, z ciemnym wgłębieniem w kształcie ciała w miejscu, gdzie leżałem. Rolety stukały w chłodnym wietrze, który wpadał przez szparę w oknie - mama zostawiła je rano półotwarte.
Zegar pokazywał godzinę osiemnastą czterdzieści siedem. Z narastającym lękiem obszedłem sztywnym krokiem mieszkanie, zapalając wszystkie światła - nawet żyrandol w salonie, którego zwykle nie używaliśmy, bo dawał zbyt jasne i ostre światło.
Stojąc w drzwiach matczynej sypialni, dostrzegłem czerwoną lampkę migającą w ciemności. Zalała mnie rozkoszna fala radości: w jednej chwili obiegłem łóżko, odnalazłem palcem przycisk na automatycznej sekretarce i dopiero po kilku sekundach uzmysłowiłem sobie, że to nie głos mamy, lecz kobiety, z którą pracowała, z jakiegoś powodu świergoczącej wesoło do telefonu. "Cześć, Audrey, mówi Pru, dzwonię kontrolnie. Zwariowany dzień, co? Słuchaj, przyszły szpalty Parei i musimy to obgadać, ale przesunęli termin, więc nie ma problemu, przynajmniej na razie. Mam nadzieję, że u ciebie wszystko okej, kochanie, zadzwoń, jak będziesz miała chwilkę".
Stałem tam przez dłuższy czas, wpatrzony w urządzenie długo po tym, gdy rozległo się piknięcie po zakończeniu wiadomości. Potem odchyliłem roletę i wyjrzałem na ulicę.
To była ta godzina: ludzie wracali do domów. W dole, na ulicy, buczały cicho klaksony. Cały czas dokuczał mi rozdzierający ból głowy, miałem też poczucie (wtedy dla mnie nowe, ale teraz niestety aż nadto znajome), że obudziłem się z paskudnym kacem, że zapomniałem o czymś ważnym, co miałem zrobić.
Wróciłem do sypialni mamy i drżącymi palcami wybrałem numer jej komórki, tak szybko, że się pomyliłem i musiałem powtórzyć wszystko od początku. Ale nie odebrała; odezwała się poczta głosowa. Zostawiłem wiadomość ("Mamo, to ja, martwię się, gdzie jesteś?") i usiadłem na krawędzi łóżka z głową w dłoniach.
Z niższych pięter zaczęły napływać zapachy gotowania. Z sąsiednich mieszkań dobiegały niewyraźne odgłosy: łupnięcia niewiadomego pochodzenia, otwieranie i zamykanie szafek. Było późno: ludzie wracali z pracy, rzucali na podłogę teczki, witali koty, psy i dzieci, włączali wiadomości, przygotowywali się do wyjścia na kolację. Gdzie ona jest? Próbowałem przywołać wszystkie powody, które mogłyby ją zatrzymać, ale tak naprawdę nic nie przychodziło mi do głowy - chociaż, kto wie, może zablokowano gdzieś jakąś ulicę i nie mogła dostać się do domu. Ale chybaby zadzwoniła?
Może zgubiła telefon? - pomyślałem. Może się roztrzaskał? Może oddała go komuś, kto bardziej go potrzebował?
Bezruch mieszkania działał na mnie deprymująco. W rurach śpiewała woda, a wiatr stukał złowieszczo roletami. Ponieważ siedziałem bezużytecznie na brzegu jej łóżka, czując, że muszę coś zrobić, zadzwoniłem do niej znowu i zostawiłem kolejną wiadomość, tym razem nie umiejąc zapanować nad drżeniem głosu. "Mamo, zapomniałem powiedzieć, jestem w domu. Proszę cię, zadzwoń od razu, jak tylko będziesz mogła, dobrze?" Potem jeszcze zadzwoniłem do niej do pracy i nagrałem się na pocztę głosową - na wszelki wypadek.
Czując w piersi rozchodzący się śmiertelny chłód, przeszedłem znów do salonu. Postałem w nim chwilę, a potem podszedłem do tablicy korkowej w kuchni, żeby sprawdzić, czy zostawiła dla mnie wiadomość, chociaż dobrze już wiedziałem, że nie. Po powrocie do salonu wyjrzałem przez okno na ruchliwą ulicę. Może pobiegła do apteki albo delikatesów, nie chcąc mnie budzić? Jakaś część mnie chciała wyjść na ulicę i jej poszukać, ale szaleństwem było myśleć, że dostrzegę ją w tym tłumie w czasie wieczornego szczytu, a poza tym bałem się, że akurat kiedy wyjdę z mieszkania, ona zadzwoni.
Minęła już pora, kiedy zmieniali się portierzy. Gdy zadzwoniłem na dół, miałem nadzieję, że odbierze Carlos (najstarszy i najbardziej dystyngowanych spośród nich) albo - jeszcze lepiej - José: postawny, radosny Dominikańczyk, mój ulubieniec. Ale nikt nie odbierał, bardzo długo, aż wreszcie odezwał się cienki, niepewny głos z cudzoziemskim akcentem:
- Halo?
- Jest tam José?
- Nie - odpowiedział głos. - Zadzwoni później.
Zdałem sobie sprawę, że to ten wiecznie wystraszony Azjata w okularach ochronnych i gumowych rękawiczkach, który obsługuje maszynę do pastowania podłóg, wynosi śmieci i wykonuje inne drobne prace w budynku. Portierzy (którzy najwyraźniej nie wiedzieli lepiej ode mnie, jak się nazywa) mówili o nim "ten nowy" i psioczyli, że administracja zatrudnia dozorcę, który nie mówi ani po angielsku, ani po hiszpańsku. Jeśli w domu coś szwankowało, to zawsze była jego wina: ten nowy nie odśnieżył porządnie chodników, ten nowy nie położył poczty we właściwym miejscu ani nie sprzątnął podwórka, jak należy.
- Zadzwoni później - powtórzył ten nowy zachęcająco.
- Nie, chwileczkę! - powiedziałem, gdy już miał się rozłączyć. - Muszę z kimś porozmawiać.
Pełna zakłopotania pauza.
- Jest tam kto? - zapytałem. - To pilne.
- Okej - powiedział nieufnie głos niejednoznacznym tonem, który dawał nadzieję. Słyszałem jego głośny oddech w ciszy.
- Mówi Theo Decker - wyjaśniłem. - Spod 7C? Widuję pana często na dole. Moja mama nie wróciła do domu i nie wiem, co robić.
Milczał długo, speszony.
- Siedem - powtórzył, jak gdyby to było jedyne słowo z mojej wypowiedzi, które zrozumiał.
- Moja mama - powtórzyłem. - Gdzie Carlos? Nie ma tam nikogo?
- Przepraszam, dziękuję - powiedział histerycznym tonem i rozłączył się.
Ja też odłożyłem słuchawkę, w najwyższym stopniu zdenerwowany, i po chwili znieruchomienia pośrodku salonu podszedłem do telewizora i włączyłem go. Miasto pogrążone było w chaosie; mosty do peryferyjnych dzielnic zostały zamknięte, co wyjaśniało, dlaczego Carlos i José nie byli w stanie dostać się do pracy, ale nic z tego, co widziałem, nie pomogło mi zrozumieć, co mogło zatrzymać mamę. Podawano numer, pod który należało zadzwonić w razie zaginięcia bliskiej osoby. Zapisałem go na skrawku gazety i umówiłem się sam ze sobą, że jeśli dokładnie za godzinę mamy nie będzie jeszcze w domu, zadzwonię.
Zapisanie numeru sprawiło, że poczułem się lepiej. Z jakiegoś powodu nabrałem pewności, że sam akt przepisania go w magiczny sposób doprowadzi do tego, że mama przejdzie przez nasze drzwi. Ale gdy minęło czterdzieści pięć minut, a potem godzina, a ona wciąż nie wracała, w końcu się złamałem i wybrałem numer (chodząc po pokoju, co chwila zerkając nerwowo w stronę telewizora, gdy czekałem na połączenie, i potem, gdy czekałem na rozmowę: reklamy materaców, reklamy sprzętu stereo, szybka darmowa dostawa, bez konieczności zaciągania kredytu). Wreszcie odezwał się energiczny żeński głos, pełna rzeczowość. Zapisała imię i nazwisko mamy, mój numer telefonu, powiedziała, że mamy nie ma "na jej liście", ale oddzwoni, jeśli się na niej pojawi. Dopiero po rozłączeniu się przyszło mi do głowy, że nie zapytałem, o jaką listę chodzi; i po nieokreślenie długim okresie wyczekiwania i złych przeczuć, kiedy to krążyłem nieszczęśliwie po wszystkich czterech pokojach, otwierałem szuflady, brałem do rąk książki i je odkładałem, włączyłem komputer mamy i sprawdziwszy, czy uda mi się coś wygooglować (nic), zadzwoniłem raz jeszcze, żeby zapytać.
- Nie ma jej wśród ofiar - wyjaśniła druga kobieta, z którą rozmawiałem, dziwnie nonszalanckim tonem. - Ani rannych.
Wstąpiła we mnie nadzieja.
- Więc jest cała i zdrowa?
- Mówię, że nie mamy żadnych informacji na jej temat. Zostawiłeś wcześniej numer, żebyśmy mogli oddzwonić?
Odpowiedziałem, że tak.
- Darmowa dostawa i montaż - mówił telewizor. - Sześć miesięcy bez rat. Nie czekaj, sprawdź naszą ofertę.
- No to powodzenia - powiedziała kobieta i rozłączyła się.
Ten bezruch w mieszkaniu był nienaturalny; nie rozpraszały go nawet donośne odgłosy telewizora. Dwadzieścia jeden osób zginęło, "kilkadziesiąt innych" odniosło obrażenia. Na próżno próbowałem uspokajać siebie tą liczbą: dwadzieścia jeden to nie tak dużo, prawda? Dwadzieścia jeden osób to niewielka grupka jak na salę kinową, a nawet autobus. Trzy osoby mniej niż na moich lekcjach angielskiego. Szybko jednak opadły mnie nowe lęki i wątpliwości, musiałem więc stoczyć ze sobą walkę, żeby nie wybiec z mieszkania, wykrzykując jej imię.
I chociaż bardzo chciałem wyjść i rozpocząć poszukiwania, wiedziałem, że powinienem siedzieć w domu. Było ustalone, że spotykamy się w mieszkaniu, taka była umowa: żelazna zasada od dnia, kiedy wróciłem ze szkoły z książeczką "Postępowanie w sytuacjach zagrożenia. Ćwiczenia", w której rysunkowe mrówki w maskach gazowych gromadziły zapasy i przygotowywały się do jakiejś nienazwanej katastrofy. Rozwiązałem krzyżówki i głupie testy ("Jakie ubranie najlepiej spakować do pakietu przetrwania? A. Strój kąpielowy B. Ubranie na cebulkę C. Spódniczkę z trawy D. Folię aluminiową") i - razem z mamą - opracowałem "rodzinny plan awaryjny". Nasz był prosty: spotykamy się w domu. A gdyby jedno z nas nie mogło się dostać do domu, mieliśmy dzwonić. Ale gdy czas wolno płynął, telefon nie dzwonił, a w wiadomościach liczba ofiar śmiertelnych wzrosła z dwudziestu jeden najpierw do dwudziestu dwóch, a potem do dwudziestu pięciu, znów zadzwoniłem pod miejski numer alarmowy.
- Tak - odezwał się denerwująco spokojny kobiecy głos. - Widzę, że już dzwoniłeś, zapisaliśmy jej dane.
- Ale... może jest w szpitalu albo coś takiego?
- Możliwe. Obawiam się jednak, że nie mogę tego potwierdzić. Mówiłeś, że jak się nazywasz? Chciałbyś porozmawiać z jednym z naszych psychologów?
- Do którego szpitala zabierają rannych?
- Przepraszam, naprawdę nie mogę...
- Beth Israel? Lenox Hill?
- Wszystko zależy od rodzaju obrażeń. Ludzie doznali urazów oczu, poparzeń i innych obrażeń. Operacje odbywają się w całym mieście...
- A co z tymi, o których kilka minut temu mówiono, że też nie żyją?
- Słuchaj, rozumiem, chciałabym ci pomóc, ale obawiam się, że na mojej liście nie ma Audrey Decker.
Moje spojrzenie omiotło nerwowo cały salon. Książka mamy (Jane and Prudence Barbary Pym) otwarta grzbietem do góry na oparciu sofy; jeden z jej cienkich kaszmirowych kardiganów na poręczy fotela. Miała je we wszystkich kolorach: ten był bladoniebieski.
- Może powinieneś przyjechać do Armory. Zorganizowano tam pomoc dla rodzin: jest jedzenie, mnóstwo gorącej kawy i ludzie, z którymi można porozmawiać.
- Ale chodzi mi o to, czy wśród zabitych są też tacy, których nazwisk nie znacie. Albo wśród rannych.
- Słuchaj, rozumiem twój niepokój. Naprawdę bardzo, ale to bardzo chciałabym ci pomóc, ale po prostu nie jestem w stanie. Jak tylko będziemy mieć coś konkretnego, zadzwonimy.
- Muszę znaleźć moją mamę! Proszę! Prawdopodobnie jest w którymś szpitalu. Może mi pani dać jakąś wskazówkę, gdzie jej szukać?
- Ile masz lat? - spytała kobieta podejrzliwie.
Wystraszony rozłączyłem się po chwili milczenia. Przez kilka niemych sekund wpatrywałem się w telefon, czując ulgę, ale i wyrzuty sumienia, jak gdybym coś przewrócił i stłukł. Gdy spojrzałem na swoje dłonie i zauważyłem, że się trzęsą, uzmysłowiłem sobie w sposób całkowicie obojętny, jakby chodziło o wyczerpanie baterii w moim ipodzie, że od pewnego czasu nic nie jadłem. Nigdy w życiu nie wytrzymałem tak długo bez jedzenia, nie licząc epizodu z wirusem żołądkowym. Udałem się więc do lodówki i znalazłszy pudełko z resztkami chińskiego makaronu z poprzedniego wieczoru, pochłonąłem wszystko przy kuchennym blacie, stojąc bezbronny i nieosłonięty w blasku żarówki nad głową. Chociaż był jeszcze chiński omlet z ryżem, zostawiłem go dla niej, na wypadek gdyby po powrocie była głodna. Zbliżała się północ: niedługo zrobi się za późno, żeby mogła zamówić coś z baru. Gdy skończyłem jeść, umyłem widelec i naczynia po porannej kawie i wytarłem blat, żeby nie musiała nic robić po powrocie do domu: będzie zadowolona, zapewniłem sam siebie, gdy zobaczy, że posprzątałem dla niej kuchnię. Ucieszy się też (przynajmniej tak sądziłem), widząc, że uratowałem jej obraz. Możliwe, że się zdenerwuje. Ale mogłem wszystko wyjaśnić.
Według doniesień telewizyjnych wiadomo już było, kto stał za wybuchem: w wiadomościach nazywano ich na przemian "prawicowymi ekstremistami" lub "rodzimymi terrorystami". Pracowali w firmie transportowej; z pomocą nieznanych współsprawców z muzeum ukryli ładunki wybuchowe wewnątrz pustych platform do ustawiania książek i pocztówek w muzealnych sklepach z pamiątkami. Część sprawców zginęła; inni zostali schwytani, jeszcze inni pozostawali na wolności. Podawano szczegółowe dane, ale było ich za dużo, bym mógł wszystko przyswoić.
Tymczasem zająłem się zablokowaną szufladą w kuchni, która zacięła się na długo przed odejściem ojca; nie było w niej nic prócz foremek do ciastek, starych patyczków do fondue i skrobaków do cytrusów, których nigdy nie używaliśmy. Od ponad roku mama próbowała sprowadzić kogoś z administracji, żeby naprawił szufladę (a przy okazji też popsutą gałkę przy drzwiach, cieknący kran i kilka innych irytujących drobiazgów). Wziąłem do ręki kuchenny nóż i próbowałem podważyć nim krawędź szuflady, uważając, żeby nie naruszyć i tak już trochę odpryśniętej farby. Siła eksplozji wciąż rozbrzmiewała głęboko w moich kościach, wewnętrzne echo dzwonienia w uszach; ale co gorsza, wciąż wyczuwałem zapach krwi, jej słono-metaliczny smak. (I choć wtedy o tym nie wiedziałem, ten zapach miał ze mną pozostać przez wiele dni).
Gdy zgryziony majstrowałem przy szufladzie, zastanawiałem się, czy powinienem do kogoś zadzwonić, a jeśli tak, to do kogo. Mama była jedynaczką. I chociaż formalnie rzecz biorąc, miałem parę żyjących dziadków - ojca i macochę mojego taty, w Marylandzie - nie wiedziałem, jak się z nimi skontaktować. Stosunki między moim tatą a Dorothy, jego macochą, imigrantką z NRD, która przed ślubem z moim dziadkiem pracowała jako sprzątaczka biurowa, były ledwo poprawne. (Będąc zawsze świetnym parodystą, tata naśladował Dorothy w sposób bezlitośnie śmieszny: jako rodzaj Hausfrau na baterie, zaciśnięte usta, mechaniczne ruchy i akcent Curta Jurgensa z Bitwy o Anglię). Ale choć tata nie cierpiał Dorothy, jego wrogość wycelowana była głównie w dziadka Deckera: wysokiego, grubego, groźnie wyglądającego mężczyznę o rumianych policzkach i czarnych włosach (farbowanych, jak przypuszczam), który nosił kamizelki i lubił krzykliwe wzory w szkocką kratę, był też zwolennikiem bicia dzieci pasem. Wyrażenie, które najbardziej kojarzyło mi się z dziadkiem Deckerem, brzmiało "to nie sielanka" - od stwierdzeń mojego ojca w rodzaju "Życie z tym draniem nie było sielanką" i "Wierz mi, wieczory w naszym domu nie były sielanką". Spotkałem dziadka Deckera i Dorothy tylko dwa razy w życiu, w bardzo napiętej atmosferze, kiedy to mama siedziała w płaszczu z torebką na kolanach, wychylona do przodu na sofie, a jej wszystkie dzielne próby podtrzymania konwersacji grzęzły i spełzały na niczym. Tym, co zapamiętałem najbardziej, były wymuszone uśmiechy, ciężka woń czereśniowego tytoniu do fajki i niezbyt gościnne ostrzeżenie dziadka Deckera, żebym trzymał swoje paluszki jak najdalej od jego kolejki (alpejska wioska, która zajmowała cały pokój w ich domu i według niego warta była dziesiątki tysięcy dolarów).
Wygiąłem ostrze kuchennego noża, zbyt mocno wpychając je w bok zablokowanej szuflady - jeden z nielicznych dobrych noży mamy, srebrny, który należał kiedyś do jej matki. Usiłowałem odgiąć je w drugą stronę, zagryzając wargę i koncentrując na tym zadaniu całą uwagę, ale wciąż ukazywały mi się przed oczami okropne sceny minionego dnia, za każdym razem jak policzek wymierzony w twarz. Próby wyrzucenia ich z głowy przypominały sytuację, w której usiłujesz przestać myśleć o fioletowej krowie. Rezultat jest taki, że nie myślisz o niczym innym, tylko o fioletowej krowie.
Szuflada niespodziewanie odskoczyła. Wbiłem wzrok w kryjący się w niej bałagan: zużyte baterie, zepsuta skrobaczka do cytrusów, foremki do ciastek w kształcie śnieżynek nieużywane, od kiedy byłem w pierwszej klasie, przemieszane ze starymi postrzępionymi ulotkami knajp z daniami na wynos: Viand, Shun Lee Palace i Delmonico's. Zostawiłem szufladę wysuniętą - żeby była pierwszą rzeczą, którą mama zobaczy po wejściu - a następnie przeszedłem do sofy i otuliwszy się kocem, ułożyłem się w taki sposób, żeby mieć dobry widok na drzwi.
Myśli w mojej głowie krążyły w kółko. Przez dłuższy czas siedziałem z zaczerwienionymi oczami w poświacie telewizora, trzęsąc się, gdy niebieskie cienie migotały nerwowo na ścianach. Tak naprawdę nie było żadnych nowych informacji; wciąż wracano do nocnych ujęć muzeum (które teraz wyglądało całkowicie normalnie, nie licząc nadal rozciągniętej na chodniku żółtej policyjnej taśmy, uzbrojonych strażników przed wejściem i kłębów dymu ulatujących od czasu do czasu z dachu w świetle reflektorów).
Gdzie ona się podziewała? Dlaczego jeszcze nie wróciła? Pewnie będzie miała jakieś dobre usprawiedliwienie; zamieni całą sytuację w błahostkę i wtedy to, że się tak zamartwiałem, okaże się totalną głupotą.
Aby wyprzeć ją z myśli, skupiłem się na wyświetlanym po raz kolejny wywiadzie zarejestrowanym wcześniej tego dnia. Kurator w okularach, tweedowej marynarce i muszce - wyraźnie roztrzęsiony - nazywał hańbą decyzję o niewpuszczeniu do muzeum specjalistów mających zadbać o eksponaty. "Tak - mówił - rozumiem, że to miejsce przestępstwa, ale te obrazy są bardzo wrażliwe na zmiany jakości powietrza i temperatury. Mogły zostać uszkodzone przez wodę, środki chemiczne lub dym. W tej chwili, gdy my tu rozmawiamy, te zniszczenia mogą się cały czas pogłębiać. Jest rzeczą najwyższej wagi, by jak najszybciej wpuszczono do kluczowych miejsc konserwatorów i kuratorów w celu oszacowania szkód..."
Nagle zadzwonił telefon - nienormalnie głośno, jak budzik wyrywający mnie z najgorszego koszmaru mojego życia. Przypływ ulgi był nie do opisania. Potknąłem się i o mało nie runąłem na twarz, gdy rzuciłem się na oślep do telefonu. Byłem pewien, że to mama, ale identyfikator dzwoniącego zmroził mnie: NWdsROD.
Nowojorski Wydział do spraw... czego? Po trwającej sekundę konsternacji chwyciłem telefon.
- Halo?
- Dobry wieczór - odezwał się przyciszony głos o łagodności, która przyprawiła mnie o gęsią skórkę. - Z kim mam przyjemność rozmawiać?
- Theodore Decker - przedstawiłem się zbity z tropu. - Kim pani jest?
- Miło mi, Theodore. Nazywam się Marjorie Beth Weinberg i pracuję w Wydziale do spraw Rodziny i Opieki nad Dziećmi.
- Tak? Dzwoni pani w sprawie mojej mamy?
- Jesteś synem Audrey Decker, zgadza się?
- Moja mama! Gdzie ona jest? Coś jej się stało?
Długa przerwa, straszna przerwa.
- O co chodzi? - zawołałem. - Gdzie ona jest?
- Zastałam tatę? Mogę z nim porozmawiać?
- Nie może podejść do telefonu. Co się stało?
- Przepraszam, ale to pilna sprawa. Niestety, muszę natychmiast porozmawiać z twoim tatą, to bardzo ważne.
- Co z mamą? - zapytałem, zrywając się na nogi. - Proszę! Niech mi pani tylko powie, gdzie jest! Co się stało?
- Chyba nie jesteś w domu sam, co, Theodore? Jest z tobą ktoś dorosły?
- Nie, wszyscy wyszli na kawę - skłamałem, rozglądając się rozpaczliwie po pokoju. Baletki krzywo pod krzesłem. Fioletowe hiacynty w owiniętej folią doniczce.
- Twój tata też?
- Nie, śpi. Gdzie jest mama? Jest ranna? Co się stało?
- Theodore, muszę cię poprosić, żebyś obudził tatę.
- Nie! Nie mogę!
- Niestety, to bardzo ważne.
- Nie może podejść do telefonu! Dlaczego nie może mi pani powiedzieć, co się stało?
- No to skoro tata nie może rozmawiać, najlepiej będzie, jak zostawię ci mój numer kontaktowy. - Głos, chociaż łagodny i pełen empatii, brzmiał jak komputer HAL z 2001: Odyseja kosmiczna. - Powtórz mu, proszę, żeby jak najszybciej się ze mną skontaktował. To bardzo ważne, żeby oddzwonił.
Po rozłączeniu się przez dłuższy czas siedziałem bez ruchu. Zegar na kuchence, który widziałem ze swojego miejsca, wskazywał drugą czterdzieści pięć w nocy. Jeszcze nigdy nie byłem sam, przebudzony, o takiej porze. Salon - zazwyczaj tak przestronny i otwarty, tętniący obecnością mamy - skurczył się, schłodził i pobladł, jak letni domek zimą: delikatne materiały, szorstki sizalowy dywanik, papierowe abażury z Chinatown i krzesła za małe i za lekkie. Wszystkie meble wydawały się patykowate, jakby znieruchomiałe nerwowo na paluszkach. Czułem, jak bije mi serce, słyszałem stukania, pukania i szumy wielkiego starego budynku pogrążonego we śnie. Wszyscy spali. Nawet odległe klaksony i sporadyczny łoskot ciężarówek na Pięćdziesiątej Siódmej Ulicy brzmiały cicho i niepewnie, samotne jak odgłosy z innej planety.
Wiedziałem, że niedługo nocne niebo przejdzie w granat; do pokoju wkradną się pierwsze delikatne promienie kwietniowego świtu. Śmieciarki zaczną toczyć się po ulicy, łoskocząc i popiskując; wiosenne ptaki zaczną śpiewać w parku; w całym mieście w sypialniach będą włączać się budziki. Uwieszeni z tyłu furgonetek rozwoziciele będą rzucać grube paczki z "New York Timesem" i "Daily News" na chodniki przed kioskami. Matki i ojcowie w całym mieście będą się krzątać rozczochrani w bieliźnie i szlafrokach, nastawiając kawę, włączając tostery, budząc do szkoły dzieci.
A co ja będę robił? Część mnie była nieruchoma, ogłuszona rozpaczą, jak laboratoryjny szczur, który traci wszelką nadzieję podczas eksperymentów i kładzie się w labiryncie, by umrzeć z głodu.
Starałem się zebrać myśli. Przez chwilę wydawało mi się wręcz, że jeśli będę siedział nieruchomo i poczekam, wszystko jakoś się wyprostuje. Zmęczenie sprawiało, że przedmioty w mieszkaniu chwiały się: wokół lampy na stole migotały aureole; pasy na tapecie zdawały się wibrować.
Wziąłem do rąk książkę telefoniczną; odłożyłem ją. Myśl o telefonie na policję przerażała mnie. Zresztą co policja mogła zrobić? Wiedziałem aż nadto dobrze z telewizji, że zaczynają działać dwadzieścia cztery godziny od czyjegoś zaginięcia. Już właściwie przekonałem samego siebie, że powinienem - był środek nocy, ale co z tego - wyjść i poszukać jej na mieście, i do diabła z naszym rodzinnym planem awaryjnym, gdy ciszę rozdarł ogłuszający dzwonek (u drzwi) i moje serce zabiło mocniej z radości.
Zerwałem się z miejsca, popędziłem na łeb na szyję do drzwi i zacząłem się szarpać z zamkiem.
- Mama? - zawołałem, odsuwając górną zasuwę i otwierając drzwi na oścież, po czym serce zamarło mi w piersi.
Na wycieraczce stały dwie osoby, które widziałem po raz pierwszy w życiu: pulchna Koreanka o krótkich, nastroszonych włosach i Latynos w koszuli i krawacie, który wyglądał całkiem jak Luis z Ulicy Sezamkowej. Nie było w nich nic groźnego, wręcz przeciwnie; wyglądali dość przeciętnie i byli w średnim wieku, ubrani jak para szkolnych nauczycieli na zastępstwie, ale chociaż oboje spoglądali na mnie życzliwie, zrozumiałem w chwili, gdy ich zobaczyłem, że moje dotychczasowe życie dobiegło końca.
ROZDZIAŁ 3 Park Avenue
I
Pracownicy opieki społecznej posadzili mnie na tylnej kanapie małego auta i zawieźli do restauracji w południowej części Manhattanu, blisko swojego miejsca pracy, pseudowytwornego lokalu migoczącego fazowanymi lustrami i tanimi chińskimi żyrandolami. Gdy już usiedliśmy w naszym boksie (oni z jednej strony, ja naprzeciwko), wyjęli z teczek podkładki i długopisy i próbowali wmusić we mnie śniadanie, gdy sami sączyli kawę i zadawali pytania. Na zewnątrz wciąż było ciemno; miasto dopiero się budziło. Nie pamiętam, żebym płakał, nie pamiętam też, żebym coś jadł, chociaż po tych wszystkich latach wciąż czuję zapach jajecznicy, którą dla mnie zamówili; na wspomnienie tego kopiastego parującego talerza nadal ściska mnie w żołądku.
Lokal był prawie pusty. Zaspani pomocnicy kelnera za ladą wypakowywali pudła z bajglami i muffinkami. W pobliskim boksie stłoczyła się grupka wybladłych klubowiczów z rozmazanym tuszem na twarzach. Pamiętam, że gapiłem się na nich z desperackim, natrętnym zainteresowaniem - spocony chłopak w kurtce ze stójką, przemoknięta dziewczyna z różowymi pasmami we włosach - a także na starszą kobietę z pełnym makijażem, w futrze o wiele za ciepłym na tę pogodę, która siedziała samotnie przy barze, konsumując porcję szarlotki.
Pracownicy opieki społecznej - którzy robili wszystko, żebym tylko na nich spojrzał, obyło się jedynie bez potrząsania mną i pstrykania mi przed twarzą palcami - zdawali się rozumieć, jak bardzo nie mam ochoty przyswoić sobie tego, co próbowali mi powiedzieć. Na zmianę pochylali się nad stołem i powtarzali to, czego nie chciałem usłyszeć. Mama nie żyła. Zginęła na miejscu, uderzona w głowę fruwającym kawałkiem gruzu. Było im przykro, że muszą mi przekazać tę wiadomość, to najgorsza część ich pracy, ale naprawdę zależało im na tym, żebym zrozumiał, co się wydarzyło. Moja mama nie żyła, a jej ciało znajdowało się w New York Hospital. Zrozumiałem?
- Tak - potwierdziłem po długiej pauzie, gdy zdałem sobie sprawę, że powinienem coś powiedzieć.
Nie sposób było pogodzić tak bezceremonialnego i uporczywego użycia słów "śmierć" i "umarła" z ich rozsądnie brzmiącymi głosami, poliestrowymi służbowymi strojami, latynoską muzyką pop w radiu i żywymi kolorami napisów za ladą ("Koktajle ze świeżych owoców", "Posiłek dietetyczny" "Wypróbuj naszego hamburgera z indykiem!").
- ?Fritas? - spytał kelner, zjawiwszy się przy naszym stoliku z wielkim talerzem frytek.
Oboje pracownicy opieki społecznej wyglądali na skonsternowanych; mężczyzna w tej parze (tylko imiona: Enrique) powiedział coś po hiszpańsku i wskazał miejsce kilka stolików dalej, gdzie przywoływała go klubowa młodzież.
Siedząc z zaczerwienionymi oczami, w szoku, przed szybko stygnącym talerzem z jajecznicą, z trudem ogarniałem praktyczne aspekty swojej sytuacji. W świetle tego, co się wydarzyło, ich pytania o mojego ojca wydawały się tak kompletnie bezsensowne, że trudno mi było zrozumieć, dlaczego ciągle mnie o niego wypytują.
- Więc kiedy widziałeś go po raz ostatni? - spytała Koreanka, która kilkakrotnie prosiła mnie, żebym mówił do niej po imieniu (potem wielokrotnie próbowałem sobie je przypomnieć, bez skutku). Wciąż jednak widzę jej pulchne dłonie splecione na stole oraz intrygujący odcień lakieru do paznokci: popielaty, srebrzysty, coś między lawendą i błękitem.
- Więc kiedy - zachęcał Enrique. - Na oko.
- Mniej więcej - dodała Koreanka. - Jak myślisz, kiedy go ostatnio widziałeś?
- Eeee - zacząłem (myślenie przychodziło mi z trudem) - jakoś tak na jesieni?
Śmierć mamy wciąż wydawała mi się nieporozumieniem, które może się wyjaśni, jeśli się wezmę w garść i będę współpracował z tymi ludźmi.
- Październik? Wrzesień? - dopytywała kobieta łagodnie, gdy nic nie dodałem.
Głowa bolała mnie tak bardzo, że chciało mi się płakać za każdym razem, gdy ją odwracałem, chociaż ból głowy był najmniejszym z moich problemów.
- Nie wiem - odparłem. - Już zaczęła się szkoła.
- A więc raczej wrzesień? - spytał Enrique, podnosząc wzrok znad notatek. Wyglądał na twardziela, który czuje się nieswojo w garniturze i krawacie, jak trener sportowy z za dużym brzuchem - ale w jego głosie pobrzmiewało krzepiące echo urzędniczego świata: biurowe systemy przechowywania dokumentów, pokryte wykładziną podłogi, praca jak co dzień w okręgu Manhattan. - Od tamtej pory żadnych prób kontaktu?
- Ma jakiegoś kolegę albo przyjaciela, który by wiedział, jak się z nim skontaktować? - spytała Koreanka, nachylając się po matczynemu.
Pytanie to zbiło mnie z tropu. Nie znałem ani jednej takiej osoby. Już sama sugestia, jakoby ojciec miał mieć przyjaciół (a nawet "kolegów"), wykazywała tak głębokie niezrozumienie jego osobowości, że nie wiedziałem, jak odpowiedzieć.
Dopiero kiedy zabrano talerze, w chwili podszytego niepokojem rozleniwienia, gdy posiłek dobiegł końca, ale nikt nie wstawał jeszcze do wyjścia, wstrząsnęła mną świadomość, dokąd prowadzą te wszystkie pozornie nieistotne pytania o mojego ojca, dziadków Deckerów (w Marylandzie, nie pamiętałem nazwy miasteczka, na jakimś prawie wiejskim osiedlu za Home Depot), a także o nieistniejących ciotki i wujków. Byłem nieletnim pozbawionym opiekuna. Miałem zostać natychmiast zabrany z domu (lub "dotychczasowego miejsca zamieszkania", jak to ciągle określali). Do czasu nawiązania kontaktu z rodzicami mojego ojca miało się mną zająć miasto.
- Ale co zamierzacie ze mną zrobić? - spytałem po raz drugi, odsuwając krzesło, z nutą paniki w głosie.
Wszystko wyglądało tak nieoficjalnie, gdy wyłączyłem telewizor i wyszedłem z nimi z mieszkania, żeby "coś przekąsić", jak powiedzieli. Nie zająknęli się nawet słowem o tym, że mają mnie zabrać z domu.
Enrique zerknął na swoją podkładkę.
- No cóż, Theo... - wymawiał moje imię "Teo", zresztą ona też, co mi się nie podobało - jesteś niepełnoletni i potrzebujesz natychmiastowej opieki. Będziemy musieli zapewnić ci jakiś doraźny nadzór.
- Nadzór? - Na dźwięk tego słowa żołądek podszedł mi do gardła; przywodziło na myśl sale sądowe, zamykane dormitoria, otoczone drutem kolczastym boiska do koszykówki.
- No dobrze, powiedzmy więc, że opiekę. Tylko do czasu, aż twój dziadek i babcia...
- Zaraz - przerwałem, oszołomiony tempem, w jakim sytuacja wymykała się spod kontroli, oraz błędnym założeniem, że słowa "dziadek" i "babcia" mają brzmieć ciepło i swojsko.
- Musimy po prostu przyjąć jakieś tymczasowe rozwiązanie, dopóki się z nimi nie skontaktujemy - wyjaśniła Koreanka, pochylając się bliżej. W jej oddechu wyczuwało się miętę, lecz także leciutką woń czosnku. - Wiemy, jak musi ci być smutno, ale nie martw się. Naszym zadaniem jest znaleźć ci bezpieczne miejsce do czasu, aż skontaktujemy się z ludźmi, którzy cię kochają i którym na tobie zależy, okej?
To było zbyt straszne, żeby było prawdziwe. Wpatrywałem się w dwie obce twarze po drugiej stronie stołu, ziemiste w sztucznym świetle. Samo przypuszczenie, że dziadek Decker i Dorothy to ludzie, którym na mnie zależy, brzmiało absurdalnie.
- Ale co się ze mną stanie? - spytałem.
- Najważniejsze - odpowiedział Enrique - żebyś na razie znalazł się pod kuratelą właściwej osoby. Kogoś, kto będzie współpracował z opieką społeczną i wypełniał nasze zalecenia.
Ich wspólne wysiłki mające na celu uśmierzenie moich obaw - spokojne głosy i twarze, na których malowały się współczucie i rozsądek - doprowadzały mnie coraz bardziej do szału.
- Przestańcie! - zawołałem, odskakując od Koreanki, która sięgała przez stół, żeby troskliwie uścisnąć mi dłoń.
- Posłuchaj, Teo. Pozwól, że coś ci wyjaśnię. Nikt tu nie mówi o ośrodku opiekuńczym ani innej instytucji dla nieletnich...
- Więc co?
- Chodzi o tymczasową opiekę. A to znaczy, że zabierzemy cię w bezpieczne miejsce u kogoś, kto będzie pełnić funkcję opiekuna z ramienia państwa...
- A jeśli nie będę chciał? - zapytałem tak głośno, że ludzie odwrócili się w naszą stronę.
- Słuchaj - rzekł Enrique, odchylając się do tyłu i sygnalizując chęć zamówienia kolejnej kawy. - Miasto ma sprawdzone domy dla młodych ludzi w potrzebie. Świetne miejsca. I w tym momencie jest to jedna z możliwości, jakie rozważamy. Bo w wielu wypadkach takich jak twój...
- Nie chcę iść do rodziny zastępczej!
- Mały, nie dziwię ci się - skwitowała różowowłosa klubowiczka przy pobliskim stole. Niedawno "New York Post" pełen był artykułów o Johntayu i Keshawnie Divensach, jedenastoletnich bliźniakach, których zastępczy ojciec gwałcił i niemal zagłodził gdzieś w Morningside Heights.
Enrique udał, że tego nie słyszał.
- Słuchaj, jesteśmy tu po to, żeby ci pomóc - przekonywał, splatając ponownie ręce na blacie stołu. - Bierzemy też pod uwagę inne możliwości, o ile zapewnią ci bezpieczeństwo i pozwolą zaspokoić twoje potrzeby.
- Nie mówiliście, że nie mogę wrócić do siebie!
- Cóż, instytucje miejskie są przeciążone... sí, gracias - Enrique zwrócił się do kelnera, który przyszedł dolać mu kawy. - Ale czasem udaje się zastosować inne rozwiązania, jeśli dostaniemy wstępną akceptację, zwłaszcza w takiej sytuacji jak twoja.
- On chce powiedzieć tylko tyle - Koreanka zastukała paznokciem w laminat, żeby przyciągnąć moją uwagę - że sprawa nie jest przesądzona, można ominąć drogę urzędową, jeśli znajdzie się ktoś, kto będzie mógł u ciebie przez jakiś czas pomieszkać. Lub odwrotnie.
- Przez jakiś czas? - powtórzyłem. Tylko ta część zdania do mnie dotarła.
- No bo może jest ktoś, do kogo moglibyśmy zadzwonić, u kogo czułbyś się swobodnie przez dzień lub dwa? Może jakiś nauczyciel? Albo przyjaciel rodziny?
Bez namysłu podałem im numer telefonu mojego dawnego kolegi, Andy'ego Barboura - przyszedł mi do głowy jako pierwszy może dlatego, że był to pierwszy numer, którego nauczyłem się na pamięć, nie licząc własnego. Chociaż kolegowaliśmy się z Andym w podstawówce (filmy, wspólne noclegi, letnie ćwiczenia w Central Parku w posługiwaniu się mapą i kompasem), wciąż nie jestem pewien, dlaczego jego imię wydostało się z moich ust w pierwszej kolejności, jako że wtedy już nie byliśmy tak bliskimi przyjaciółmi. Kontakt z nim rozluźnił się na początku gimnazjum; właściwie nie widziałem go od kilku miesięcy.
- Barbour z "u" - upewnił się Enrique, zapisując nazwisko. - Co to za ludzie? Przyjaciele?
Tak, odpowiedziałem. Praktycznie rzecz biorąc, znałem ich całe życie. Barbourowie mieszkali na Park Avenue. Andy był moim najlepszym kolegą od trzeciej klasy.
- Jego tata jest jakąś szychą na Wall Street - powiedziałem... i zamilkłem. Przypomniało mi się, że tata Andy'ego spędził ileś czasu w ośrodku zdrowia psychicznego w Connecticut z powodu "wycieńczenia".
- A jego mama?
- Przyjaźni się z moją.
(Prawda, choć nie do końca; pozostawały wprawdzie w jak najbardziej przyjaznych stosunkach, moja mama nie była jednak wystarczająco bogata ani ustosunkowana dla damy z kronik towarzyskich takiej jak pani Barbour).
- Nie, mam na myśli: czym się zajmuje?
- Działalnością charytatywną - odpowiedziałem po chwili konsternacji. - Na przykład organizuje w Armory targ ze starociami.
- Więc jest gospodynią domową.
Przytaknąłem, ciesząc się, że podsunęła mi to wyrażenie w dogodnym momencie, i choć od strony formalnej było ono właściwe, nikt, kto znał panią Barbour, nigdy by jej tak nie nazwał.
Enrique złożył zamaszysty podpis.
- Zbadamy sprawę. Niczego nie mogę obiecać - powiedział, pstrykając długopisem i chowając go z powrotem do kieszeni. - Ale na pewno możemy cię do nich podrzucić na kilka godzin, jeśli tego chcesz.
Wysunął się z boksu i wyszedł na zewnątrz. Przez szybę widziałem, jak chodzi tam i z powrotem po chodniku, rozmawiając przez telefon z palcem wciśniętym do drugiego ucha. Potem wybrał inny numer i odbył znacznie krótszą rozmowę. Na chwilę wstąpiliśmy do mojego mieszkania - niecałe pięć minut, żeby zabrać szkolną torbę i kilka wybranych naprędce, w sposób nieprzemyślany, ciuchów - a potem, po powrocie do samochodu ("Zapiąłeś tam z tyłu pasy?"), oparłem policzek o zimną szybę i patrzyłem, jak w pustym porannym kanionie Park Avenue światła zmieniają się na zielone.
Andy mieszkał pod numerem sześćdziesiąt ileś, w jednym z tych wielkich starych budynków na Park Avenue, gdzie lobby wygląda jak wyjęte z filmu Dicka Powella, a portierzy w białych rękawiczkach wciąż są przeważnie Irlandczykami. Wszyscy pracowali tam od zawsze i tak się złożyło, że pamiętałem gościa, który powitał nas w drzwiach - Kennetha z nocnej zmiany. Był młodszy niż większość pozostałych portierów: śmiertelnie blady i kiepsko ogolony, często półprzytomny po całej nocy. Chociaż był sympatyczny - czasem naprawiał dla Andy'ego i mnie piłki i udzielał rad, jak sobie radzić z łobuzami w szkole - lokatorzy domu wiedzieli, że nadużywa trochę alkoholu; i gdy odsunął się, żeby nas wpuścić przez okazałe drzwi, rzucając mi pierwsze z wielu spojrzeń typu "Boże, chłopcze, tak mi przykro", które miały na mnie paść w następnych miesiącach, wyczułem od niego kwaśny zapach piwa i snu.
- Czekają na was - zwrócił się do pracowników opieki społecznej. - Zapraszam na górę.
Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.