WSTĘP

Jeszcze nie tak dawno temu autyzm kojarzono przede wszystkim z mężczyznami i chłopcami. Badania empiryczne przez długi czas wskazywały stosunek płci 8 : 1[I]. Autystyczne kobiety i dziewczęta były rzadkością. Koncepcja autyzmu jako "męskiej choroby" została w ciągu ostatnich dwudziestu lat wsparta i spopularyzowana dzięki Teorii Skrajnie Męskiego Mózgu (Extreme Brain Theory). Teoria ta została stworzona przez brytyjskiego psychologa Simona Barona-Cohena. Według niej osoby autystyczne wykazują niski poziom empatii i wyjątkowo dobrze potrafią systematyzować, czyli budować i rozumieć systemy[II]. Za główną przyczynę autyzmu uznano w tej teorii podwyższony poziom testosteronu w określonych momentach rozwoju prenatalnego.

Być może jest w tej teorii ziarno prawdy. Z pewnością nieprawdziwe jest jednak założenie, że autystyczni są tylko chłopcy i mężczyźni. Przynajmniej z klinicznego punktu widzenia staje się coraz bardziej oczywiste, że autyzm przez długi czas nie był diagnozowany u dziewczynek i kobiet nie dlatego, że ograniczał się wyłącznie do występowania u płci męskiej, ale dlatego, że nasze spojrzenie na autyzm było zawężone. "Męski autyzm" - podobnie jak w przypadku ADHD - jest bardziej widoczny w codziennym życiu, co jednak wcale nie oznacza, że wykazuje on silniejsze objawy niż u kobiet i dziewcząt.

"Męski autyzm", "żeński autyzm" - czy nie jest to myślenie binarne, zbyt mocno oparte na stereotypach? W tym miejscu konieczne wydaje się krótkie wyjaśnienie: kiedy mówimy o autystycznych kobietach i mężczyznach, o "męskim autyzmie" i "kobiecym autyzmie", mamy oczywiście na myśli typy wzorcowe i nie można tego od razu odnosić do konkretnych przypadków. To, w jaki sposób przejawia się autyzm, zależy od wielu czynników i nie da się tego sprowadzić wyłącznie do podziału na płeć męską i żeńską. Tak więc z pewnością niektórzy autystyczni mężczyźni po przeczytaniu tej książki (im również zdecydowanie poleca się jej lekturę) będą się raczej identyfikować z "autyzmem kobiecym" niż "męskim" - i na odwrót.

Z kliniczno-diagnostycznego punktu widzenia, mimo dużych różnic indywidualnych, wyraźnie jednak widać, że autyzm u kobiet i mężczyzn przejawia się w dość odmienny sposób. To, czy zjawisko to ma podłoże biologiczne, czy społeczne, nie ma w tym przypadku większego znaczenia. W diagnostyce dorosłych osób autystycznych wyraźnie widać, że kobiety często wykazują inne objawy autyzmu i często otrzymują diagnozę w późniejszym wieku.

Wiele autystycznych kobiet i dziewcząt przejawia większą orientację społeczną, a często także szczególne zainteresowania w sferze społecznej. Ponadto dziewczęta i kobiety w spektrum autyzmu często potrafią naśladować innych ludzi znacznie lepiej niż chłopcy i mężczyźni. Co więcej, autystyczne dziewczęta lepiej radzą sobie z zachowaniem spokoju, gdy nie nadążają lub nie są w stanie podążać za dynamiką społeczną, co - zwłaszcza w kontekście szkolnym - sprawia, że prawie nie rzucają się w oczy.

Ta kompensacja ma jednak w większości przypadków wysoką cenę, jest niezwykle wyczerpująca psychicznie i budzi w otoczeniu znacznie większe oczekiwania niż w przypadku autystycznych chłopców, których specyficzne zachowania są bardziej widoczne. A gdy wymagania dotyczące kompetencji społecznych rosną, społeczne mechanizmy kompensacyjne docierają do swoich granic, na przykład przy wchodzeniu na rynek pracy lub wyzwaniach związanych z wielozadaniowością w "życiowych godzinach szczytu". W tym okresie nierzadko dochodzi do dekompensacji: nasila się cierpienie, a osoby autystyczne popadają na przykład w depresję, odczuwają lęk lub wykazują objawy psychosomatyczne. Nierzadko dopiero w tej fazie życia następuje rozpoznanie autyzmu. To wyjaśnia również wyraźną zmianę stosunku płci w diagnostyce dorosłych, wynoszącą 2 : 1. Chociaż nadal jest więcej zdiagnozowanych mężczyzn, mówienie o "męskim obrazie sytuacji" jest jednak zdecydowanie nie na miejscu.

Wniosek dla diagnostyki jest oczywisty: sama obserwacja zachowania może być dość myląca. Zachowanie może bowiem wynikać z różnych przyczyn, może być intuicyjne i automatyczne lub przemyślane i kontrolowane. Kontakt wzrokowy, uśmiech na powitanie lub gest emocjonalny mogą po prostu się zdarzyć lub być zaplanowane i precyzyjnie zorganizowane. W diagnostyce należy zatem dokładnie zastanowić się nad tym, jak dane zachowanie się ukształtowało, na przykład czy zostało narzucone przez rodziców, czy też jest naśladowaniem jakiegoś bohatera z serialu na Netflixie.

Wyraźne różnice płciowe widoczne są także u osób autystycznych w postrzeganiu i rozumieniu siebie: autystyczni mężczyźni często otrzymują od otoczenia sygnały, że są ewidentnie inni niż reszta ludzi; w najlepszym przypadku staje się to dobrze zintegrowaną częścią ich tożsamości. Natomiast autystyczne kobiety często dostosowują się w trakcie dzieciństwa i młodości tak dobrze, że nie są już inne w sposób oczywisty, a jedynie jakoś inne. Tak więc w procesie poszukiwania tożsamości kobiety i dziewczęta stoją przed zupełnie innymi wyzwaniami. Z tego powodu powstała właśnie książka, którą trzymają Państwo w rękach.

Publikacja ta jest wspólnym dziełem autorki autystki i autorek nie będących w spektrum autyzmu. Takie połączenie sił chroni tę książkę przed nieporozumieniami, protekcjonalnością osób niebędących w spektrum autyzmu, poczuciem wyższości osób autystycznych i fałszywym współczuciem. Zawarty w tej książce humor i nieustannie przebłyskująca autoironia pomagają z jednej strony porządnie zagłębić się w temat, a z drugiej odkryć, jak można wieść dobre i satysfakcjonujące życie w spektrum autyzmu.

Andreas Riedel

kierownik poradni ambulatoryjnej dla dorosłych z autyzmem przy Klinice Psychiatrii w Lucernie

Lucerna, 16 września 2024

Rozdział 1 JAKOŚ INNE... CZYM JEST AUTYZM?

Autystyczne kobiety i dziewczęta pod wieloma względami różnią się od swoich krewnych, koleżanek z pracy lub ze szkoły, które nie są osobami w spektrum autyzmu. Różnią się również od autystycznych chłopców i mężczyzn. Pomimo typowych objawów kobiety autystyczne zbierają inne doświadczenia niż autystyczni mężczyźni i często nawet nie zdają sobie sprawy, że mają autyzm. Albo są tego świadome, ale nikt z ich otoczenia nawet tego u nich nie podejrzewa. W naszym społeczeństwie od kobiet i dziewcząt oczekuje się innego zachowania niż od chłopców i mężczyzn, w związku z tym ich zachowanie jest oceniane inaczej. Nic więc dziwnego, że bycie autystyczną kobietą wiąże się z zupełnie specyficznymi wyzwaniami.

Aby zrozumieć, co oznacza bycie autystyczną kobietą lub dziewczynką i tym samym różnienie się od kobiet i dziewcząt w twoim otoczeniu, musimy najpierw zastanowić się, co właściwie uznaje się za normalne i czego zazwyczaj oczekuje się od kobiet i dziewcząt. Jest to bardzo obszerny temat. Być może dlatego podczas pierwszej lektury nie wszystkie fragmenty tego rozdziału będą cię interesować. Możesz je oczywiście pominąć.

Ponadto w pierwszym rozdziale znajdziesz podstawowe informacje na temat autyzmu. Jest on przeznaczony dla wszystkich, którzy jeszcze nie znają się na tym temacie zbyt dobrze lub chcą poszerzyć swoją wiedzę. Nawet jeśli już intensywnie zajmowałaś się tą tematyką, myślę, że i tak warto go przeczytać. Pomimo że istnieją liczne źródła informacji - a może właśnie z tego powodu - często nie jest łatwo ocenić ich wiarygodność. Dołożyłyśmy w naszej książce wszelkich starań, aby podsumować najważniejsze informacje na ten temat.

Czy normalne jest to, co inni uznają za normalne?

Wiele osób jest w jakiś sposób innych. Ale innych w stosunku do czego? Innych niż reszta mieszkańców wsi? Innych niż większość społeczeństwa? Innych niż to, co twoi dziadkowie uważali za właściwe? Innych niż to, co na Instagramie lub TikToku zbiera najwięcej komentarzy i polubień?

Łaciński przymiotnik "normalis" oznacza "zrobiony zgodnie z kątomierzem, zgodny z zasadą". Chodzi więc o to, aby stworzyć lub opisać coś jak najbardziej podobnego. Być może w przedszkolu musiałaś wykonywać te zabawne girlandy, które powstają, gdy papier wielokrotnie składa się w zygzak i następnie wycina się w nim kształt? Wszystkie kształty, które wtedy stworzyłaś, są niemal identyczne, poza kilkoma małymi wypustkami i zagięciami.

Kto później miał w szkole zajęcia z etyki, być może jeszcze pamięta, że istnieje opisowe ( Jak jest) oraz normatywne ( Jak powinno być) pojęcie normalności. Jest duża różnica między naukowym opisem, że piłka zawsze spada na ziemię, gdy rzuca się ją w kierunku kosza do koszy-kówki (czyli normalne jest, że piłka spada), a stwierdzeniami typu, że rodzina składająca się z matki, ojca i dziecka jest jedyną normalną formą wspólnego życia (lub powinna taką być).

Ponadto często nie jest do końca jasne, czy terminy "normalny" lub "nienormalny" niosą ze sobą ocenę moralną, czy też są neutralnym opisem odchylenia od wartości średniej. Jednak w języku potocznym określenie "nienormalny" ma często pejoratywny, a nawet obraźliwy wydźwięk ("Ona ma coś nienormalnego z głową!"). Nie dziwi więc, że każda debata na temat normalności i odchylenia od tzw. normy dotyka wrażliwego tematu.

Normalność nie jest czymś stałym. Pokazała to nam wszystkim pandemia koronawirusa: nagle nie było już normalne chodzenie bez maski, podawanie rąk czy zbliżanie się do drugiej osoby na odległość mniejszą niż zalecana. Również chodzenie do szkoły lub do pracy nie było już czymś normalnym. Te nowe wytyczne zostały więc opracowane według nowych zasad, zastosowano inne kryteria. I chociaż pandemia już minęła, niektóre z tych nowych norm pozostały. Przynajmniej teraz, nawet wśród osób niebędących autystami, panuje czasami zamieszanie co do tego, czy uścisk dłoni jest nadal społecznie akceptowalny, czy też należy go unikać ze względu na ryzyko zakażenia.

Według aktualnych danych epidemiologicznych około jednego procenta ludzi to osoby autystyczne[1]. Pozostałe 99 procent to osoby niebędące w spektrum autyzmu. Gdyby było odwrotnie, być może w tej chwili czytałabyś książkę o wyzwaniach, przed jakimi stają kobiety i dziewczęta nieautystyczne. Większość statystyczna określa to, co uważamy za normalne. Kto wygląda lub zachowuje się zupełnie inaczej, stanowi statystyczne odstępstwo od normy. Ze względu na kolor skóry w niektórych krajach należysz do większości, w innych do mniejszości. Twój kolor skóry nie jest lepszy ani gorszy, gdy zmieniasz kraj i nie masz go już wspólnego z wieloma ludźmi, a jedynie z nielicznymi. Jednak to, czy ze swoim wyglądem należysz do mniejszości czy większości, ma decydujący wpływ na twoją rzeczywistość...

To, jakie zachowania i postawy w twoim otoczeniu są postrzegane jako normalne, a jakie jako odbiegające od normy, zależy od tego, co społeczeństwo, w którym żyjesz, uzgodniło w tej kwestii. Twoi dziadkowie raczej nie uważali (oczywiście zależy to od tego, ile masz lat) za normalne, aby przed ślubem zamieszkać razem ("związek na kocią łapę!"). Takie zachowanie mogło z jednej strony skłonić całą wioskę do ciągłego oszukiwania - z drugiej strony mieszkańcy nieustannie zapewniali się nawzajem, że to "naprawdę nie jest normalne".

Czy regularnie widzisz duchy swoich zmarłych krewnych? W zachodnich kulturach XXI wieku prawdopodobnie uznano by cię za osobę z zaburzeniami psychicznymi, podczas gdy w innych kręgach kulturowych takie doświadczenia nie budzą większego zdziwienia. Czy jako dziecko krytykowano cię za to, że nie patrzysz innym ludziom w oczy, gdy się z nimi witasz? W naszym kręgu kulturowym kontakt wzrokowy jest rzeczywiście uważany za istotny element uprzejmego zachowania podczas rozmowy. Natomiast w wielu innych krajach, na przykład w krajach Afryki Północnej lub Azji, bezpośredni kontakt wzrokowy jest postrzegany jako niegrzeczny lub zbyt dominujący. A czy wiesz, że w Japonii za uprzejme uważa się beknięcie przy stole po posiłku? Kilkaset lat temu nie było to niczym zresztą niezwykłym również w Niemczech.

Niezależnie od tego, w jakim środowisku kulturowym żyjesz - to, czy potrafisz zrozumieć panujące tam normy, zależy od wielu czynników. Wiele autystycznych osób czuje się jak kosmici na planecie Ziemia. Jeśli tak właśnie jest w twoim przypadku, miejmy nadzieję, że prędzej czy później przekonasz się, że nie jesteś w tym osamotniona. Ludzie, którzy podzielają twoje poglądy na temat normalności, być może nie uczęszczają do twojej klasy ani nie pracują w twoim miejscu pracy, ale możesz ich znaleźć w społeczności internetowej, grupie wsparcia lub stowarzyszeniu zajmującym się tematem, który cię pasjonuje.

Całkiem normalna dziewczynka. W poszukiwaniu właściwej definicji

Badania nad płcią kulturową zajmują się między innymi stereotypami płciowymi i oczekiwaniami dotyczącymi ról społecznych - czyli wyobrażeniami i uprzedzeniami na temat tego, jacy są mężczyźni i kobiety lub chłopcy i dziewczynki albo jacy powinni być zdaniem otoczenia (przypomnijmy: deskrypcyjne a normatywne). Te wyobrażenia kształtują się pod wpływem czynników społecznych i kulturowych (czyli rodziny, nauczycieli, rówieśników, filmów, internetu, książek, muzyki itp.) i - co ciekawe - pozostają one stosunkowo stabilne w czasie i w różnych kulturach. Oznacza to, że wszędzie panuje dość jasne wyobrażenie o tym, jak powinna zachowywać się dziewczynka, a jak chłopiec. Dzieje się tak już od wczesnego dzieciństwa - jeszcze przed rozpoczęciem nauki w szkole podstawowej chłopcy i dziewczynki starają się dostosować swoje zachowanie do wyuczonych wyobrażeń.

Nawet jeśli wielokrotnie spotykamy się z przykładami, które zaprzeczają stereotypowym wyobrażeniom, przekonania te są dość trudne do zmiany. Nie wystarczy więc, że w przedszkolu miałaś wychowawcę płci męskiej lub że matka jednego z twoich przyjaciół była policjantką, aby przełamać te uprzedzenia.

Kiedy dziewczyna lub kobieta łamie panujące stereotypy, to jej otoczenie raczej nie obawia się tego, że może ona zostać niesłusznie odrzucona przez innych. Zazwyczaj nie pojawia się też wtedy refleksja o konieczności przeprowadzenia badań psychologicznych ani impuls do wsparcia jej w wyrażaniu swojej indywidualności. Nie, z reguły otoczenie reaguje na odstępstwa od oczekiwanych zachowań albo zaskoczeniem ("O co tu właściwie chodzi?"), albo odrzuceniem ("Dziewczyna tak nie postępuje!"), albo też karą ("Kto się tak zachowuje, musi opuścić klasę!")." Reakcje te są zazwyczaj całkowicie mimowolne, a nierówne traktowanie chłopców i dziewcząt lub mężczyzn i kobiet w zdecydowanej większości przypadków ma z pewnością charakter nieświadomy. Mają one jednak daleko idące konsekwencje dla kształtowania się tożsamości oraz samooceny w dorosłości.

Ale jakie są w ogóle najpowszechniejsze stereotypy dotyczące kobiet i dziewcząt oraz oczekiwania związane z pełnionymi przez nie rolami? Jeśli spojrzysz na tabelę poniżej, zauważysz, że szczególnie wiele kompetencji, których oczekuje się od kobiet i dziewcząt, dotyczy relacji międzyludzkich.

Cechy "typowo kobiece"

Cechy "typowo męskie"

Przyjazna, dopasowująca się

Dominujący, pewny siebie

Empatyczna, serdeczna, opiekuńcza

Silny, emocjonalnie niedostępny, niezależny

Kreatywna, uzdolniona językowo

Dobry w matematyce, uzdolniony technicznie

Niekompetentna w sprawach praktycznych (np. parkowanie)

Niekompetentny w sprawach emocjonalnych (np. w rozmawianiu o uczuciach)

"Fałszywa, intrygantka"

"Bezpośredni i szczery"

Powszechne stereotypy związane z płcią i oczekiwania dotyczące ról społecznych sugerują, że autystycznym kobietom i dziewczętom szczególnie trudno jest się dostosować. Wynika to z faktu, że oczekiwania te są dalekie od ich prawdziwej natury. Cechy uznawane za typowo kobiece w znacznym stopniu kolidują z charakterystycznymi dla autyzmu sposobami komunikacji i wchodzenia w interakcje społeczne. A fakt, że już małe dzieci nieświadomie próbują dostosować się do oczekiwań związanych z rolami społecznymi, może przyczyniać się do tego, że u dziewczynki trudniej jest rozpoznać autyzm.

Pod względem fizycznym istnieją między chłopcami a dziewczynkami, a także między mężczyznami a kobietami pewne wyraźne i dość oczywiste różnice. Mniej widoczne, ale nadal mierzalne są różnice w zestawie chromosomów (mężczyźni zamiast dwóch chromosomów X mają jeden chromosom X i jeden chromosom Y), w układzie hormonalnym (mężczyźni wytwarzają więcej testosteronu, a kobiety więcej estrogenu) oraz w metabolizmie (u mężczyzn i kobiet na przykład alkohol i niektóre leki są metabolizowane w różnym tempie).

Nie da się tak po prostu stwierdzić, na ile mężczyźni i kobiety różnią się od urodzenia pod względem sposobu myślenia i odczuwania. Istnieją co prawda badania, które wskazują na różnice w wynikach między mężczyznami a kobietami w niektórych testach psychologicznych i sugerują, że mężczyźni rzeczywiście lepiej radzą sobie z orientacją w terenie, a kobiety są lepsze w kwestiach językowych. Należy jednak podchodzić do tych wyników badań z rezerwą. Nie pozwalają one na wyciągnięcie wniosków dotyczących stopnia wrodzonego charakteru tych różnic. Dlatego też zbadano niemowlęta i małe dzieci pod kątem różnic związanych z płcią i stwierdzono na przykład, że dziewczynki w okresie niemowlęcym dłużej skupiają uwagę na twarzach, podczas gdy chłopcy wolą patrzeć na karuzelę[2]. Jeśli zaś chodzi o tempo rozwoju mowy, dziewczynki wyprzedzają chłopców. Konieczne są jednak dalsze badania, aby naprawdę dobrze zrozumieć strukturalne podobieństwa i różnice między płciami.

Zniekształcenia, które mogą wpływać na nasze postrzeganie, myślenie i ocenianie, wyjaśniają, dlaczego to samo zachowanie lub te same objawy u dziewczynki lub kobiety są oceniane inaczej niż u chłopca lub mężczyzny.

Nawet jeśli udało się wykazać różnice między płciami w zakresie niektórych umiejętności, to nie pozwalają one jeszcze na wyciąganie wniosków dotyczących indywidualnych umiejętności poszczególnych kobiet i dziewcząt. Mimo to stereotypowo uznaje się je za odnoszące się do każdej osoby, chociaż różnice indywidualne w obrębie poszczególnych płci są znacznie większe niż te między osobami płci męskiej i żeńskiej. Ponadto błąd potwierdzenia sprawia, że indywidualne umiejętności lub indywidualne trudności są często całkowicie pomijane.

Kobiety i mężczyźni mają znacznie więcej cech wspólnych niż różnic, a tylko niewielka część tych różnic ma podłoże wrodzone[3]. Często jednak reakcje na zachowania męskie i kobiece są odmienne.

Czym (nie) jest autyzm?

Aby zrozumieć, co wyróżnia autystyczne dziewczęta i kobiety i jak wpływa to na ich życie, najpierw przyjrzałyśmy się temu, jak można zdefiniować "normalność" i na czym polegają społeczne oczekiwania wobec dziewcząt. I w ten oto sposób dochodzimy do autyzmu.

Obecnie specjaliści mówią o zaburzeniach ze spektrum autyzmu, gdy u danej osoby występują głębokie zaburzenia rozwojowe obejmujące ograniczenia czy trudności w komunikacji i interakcjach społecznych, a także kiedy można zaobserwować stereotypowe, powtarzające się zainteresowania i zachowania.

Być może zastanawiasz się, dlaczego używa się terminu "spektrum autyzmu". Został on wprowadzony w piątym wydaniu "Podręcznika diagnostycznego i statystycznego zaburzeń psychicznych" (DSM), wydawanego przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne i stanowiącego wiodący system klasyfikacji zaburzeń psychicznych w Stanach Zjednoczonych. W Europie stosuje się inny system klasyfikacji, a mianowicie Międzynarodową Statystyczną Klasyfikację Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD). W najnowszym wydaniu, ICD-11, również przyjęto pojęcie spektrum autyzmu. W Niemczech i Polsce nadal jednak stosowana jest poprzednia wersja, czyli ICD-10[4]. W rozdziale "Całościowe zaburzenia rozwojowe" (wg klasyfikacji WHO ICD-10: F.84) pojawiają się tam takie diagnozy, jak autyzm wczesnodziecięcy, zespół Aspergera (F84.5) i autyzm atypowy (F.84.1). Ponieważ nie można było wiarygodnie rozróżnić tych rozmaitych podtypów, zostały one w nowym wydaniu ICD-11 zebrane pod ogólnym określeniem "zaburzenia ze spektrum autyzmu" (wg klasyfikacji WHO ICD-11: 6A02).

Autyzm uważa się za zaburzenie wrodzone, które objawia się już we wczesnym dzieciństwie, najpóźniej w trzecim roku życia. Cechy charakterystyczne nie ulegają znaczącym zmianom w ciągu życia, ale oczywiście zmienia się wiele innych rzeczy, na przykład wymagania otoczenia oraz własne umiejętności radzenia sobie z nimi. W związku z tym u autystycznych kobiet w trakcie życia mogą nasilać się trudności społeczne, gdy funkcjonowanie w społeczeństwie staje się bardziej wymagające i złożone (więcej na ten temat w rozdziałach 2 i 3). Rodzice często zgłaszają niepokojące objawy już od okresu przedszkolnego, które dopiero z perspektywy czasu rozpoznaje się jako oznaki autyzmu.

Początek i przebieg objawów u kobiet i dziewcząt trzeba rekonstruować po latach, ponieważ na ogół, przechodzą one diagnozę autyzmu później niż chłopcy i mężczyźni. Zazwyczaj przytacza się stwierdzenie, że autyzm u dziewcząt i kobiet ujawnia się dopiero później (np. w okresie dojrzewania), co łatwo można źle zrozumieć. Nie oznacza to bowiem, że autyzm u dziewcząt rzeczywiście zaczyna się później niż u chłopców.

1. Trudności w komunikacji i społecznych interakcjach

Komunikację i interakcje społeczne można podzielić na następujące umiejętności: język mówiony, sygnały niewerbalne, reakcje na innych ludzi, interakcje z innymi ludźmi, kontakt wzrokowy, gesty, pomysły i wyobraźnia. Jest to więc cała gama obszarów, w których mogą pojawić się trudności. W procesie efektywnej komunikacji i wchodzenia w interakcje społeczne wykorzystujemy narzędzia z kilku wymienionych obszarów. Uczestnik interakcji postawiony jest więc przed złożonymi wymaganiami, które musi spełnić, aby dobrze się porozumieć z innymi i zostać też przez nich zrozumiany.

Najtrudniejsze wyzwanie: small talk

Język jest podstawowym środkiem komunikacji międzyludzkiej. Ograniczone zdolności językowe prowadzą do znacznych trudności w komunikacji. Rozwój mowy w przypadku autyzmu może być zaburzony, ale nie musi. Spektrum autyzmu jest pod tym względem bardzo szerokie i obejmuje zarówno osoby, które w ogóle nie komunikują się za pomocą słów, jak i osoby o ponadprzeciętnych zdolnościach językowych. Dziewczynki z opóźnieniem rozwoju mowy i/lub dodatkowymi ograniczeniami intelektualnymi są zazwyczaj diagnozowane wcześniej, ponieważ tych zaburzeń trudno nie zauważyć.

Jednak nawet w przypadku rozwoju mowy zgodnego z wiekiem mogą występować pewne nieprawidłowości w sposobie mówienia. Często intonacja, zwana prozodią, jest mniej zróżnicowana lub pojawiają się trudności w rozumieniu elementów wypowiedzi, których znaczenie nie jest dosłowne (np. zwrotów frazeologicznych, żartów). Ponadto wiele autystycznych dzieci i dorosłych ma tendencję do powtarzania jakby małym echem tego, co powiedział rozmówca (echolalia), zamiast samodzielnie formułować wypowiedzi. Echolalia jest częścią normalnego rozwoju mowy, ale zazwyczaj występuje jako faza przejściowa.

Do tego dochodzi jeszcze ten okropny small talk - zwyczaj ten u osób neurotypowych pojawia się mniej więcej w okresie dojrzewania i później ta forma komunikacji występuje praktycznie we wszystkich innych obszarach życia społecznego. Osoby autystyczne często wyrażają niezrozumienie wobec tego zwyczaju, polegającego na wymianie powierzchownych frazesów i nieistotnych informacji. Kłopoty ze small talkiem zasadzają się na nieumiejętności jego uprawiania lub na niechęci wobec niego:

Nie rozumiem sensu small talku. Nie uważam tego za ważne. Przygotowałem sobie już kilka pytań i tematów. Zazwyczaj jednak pozwalam mówić innym. Aby nie musieć pytać o samopoczucie innych ludzi bez prawdziwego zainteresowania, bo to byłoby kłamstwem, przyzwyczaiłem się zamiast tego mówić: "Hej, co słychać?".

Mówisz jedno, a twoja mimika mówi drugie

U kobiet autystycznych komunikacja oparta na mimice i gestach jest znacznie ograniczona. Już małe dzieci w spektrum autyzmu rzadziej wskazują na przedmioty, aby zwrócić na nie uwagę, i rzadziej spontanicznie odwzajemniają uśmiech, gdy ktoś się do nich uśmiecha. Ten brak mimiki często wywołuje u otoczenia irytację i jest niesłusznie interpretowany jako brak zainteresowania.

Matka autystycznej dziewczynki opowiadała, że często nie można było stwierdzić, czy informacja do córki dotarła. Nie można było też rozpoznać, w jakim jest nastroju. Brak tej reakcji interpretowała jako brak zainteresowania lub brak dobrych manier. Sama dziewczynka już jako dorosła kobieta zauważa, że do dziś często słyszy, że ma "minę wrednej suki (resting bitch face)"[5].

Szczególnie nieprzyjemne jest, gdy mimika jest nie tylko ograniczona, ale wręcz zupełnie nie pasuje do sytuacji. Uśmiechanie się na pogrzebie to skrajny, ale niezmyślony przykład nieadekwatnej mimiki, która bardzo irytuje otoczenie ("Czy ona uważa to za zabawne? A może jest tak bezduszna?", "Czy z nią coś nie tak?").

Spójrz mi w oczy, moja mała!

Wiele autystycznych kobiet i dziewcząt odbiera kontakt wzrokowy jako coś bardzo nieprzyjemnego, irytującego, rozpraszającego lub po prostu zbyt intensywnego. W dzieciństwie brak kontaktu wzrokowego bywa interpretowany jako powściągliwość lub nieśmiałość. W niektórych przypadkach może być również odbierany jako niegrzeczne zachowanie. W wyniku ciągłych próśb ze strony dorosłych: "Patrz mi w oczy, gdy do ciebie mówię", większość osób autystycznych w ciągu swojego życia uczy się wyglądać tak, jakby faktycznie utrzymywały kontakt wzrokowy. Tylko nieliczni ludzie mogą zauważyć, że ich wzrok nie jest skierowany bezpośrednio na oczy, ale często między oczy lub na okolice ust rozmówcy. W wielu przypadkach nadal jednak utrzymują się subtelne nieprawidłowości, na przykład trudności z przenoszeniem wzroku na uczestników rozmowy w sytuacjach, w których obecnych jest kilka osób, lub też zbyt długi i intensywny kontakt wzrokowy. Często jednak osoby z otoczenia, które nie są w tym zakresie przeszkolone, nie dostrzegają tych wysiłków.

Jeśli autystyczne kobiety i dziewczęta unikają kontaktu wzrokowego, to oczywiście tracą wiele z tego, co pokazuje mimika ich rozmówcy. Niektórym pomaga zatem przynajmniej spoglądanie na twarz tej osoby. Inne twierdzą, że nie znajdują tam i tak żadnych istotnych dla siebie informacji, ponieważ odczytywanie wyrazu twarzy stanowi kolejny typowy problem dla autystek. Spontaniczna, intuicyjna i w związku z tym szybka forma interpretacji często jest w ich przypadku niemożliwa. Co prawda potrafią one dość trafnie ocenić sytuację poprzez racjonalne połączenie różnych wskazówek, jednak jest to dla nich męczące i czasochłonne. Metoda ta jednak często sprawdza się tylko do pewnego poziomu złożoności emocji rozmówcy lub gdy rozmówca jest dobrze znany. Jednakże w sytuacjach, gdy czas goni lub gdy mamy do czynienia z większą liczbą osób, ten mechanizm radzenia sobie zazwyczaj nie wystarcza lub pochłania nieproporcjonalnie dużo energii.

Mówić bez owijania w bawełnę i bez ogródek

Czy powyższy tytuł cię zdezorientował? Nic dziwnego, ponieważ intuicyjne rozumienie języka, który nie jest dosłowny, stanowi problem dla wielu autystycznych kobiet i dziewcząt. "No to po prostu nie rozumie przysłów, to przecież nic strasznego" - można by powiedzieć. W końcu z czasem osoby autystyczne poznają najpopularniejsze przysłowia i ich znaczenie, zwłaszcza że wiele z nich uczy się ich na pamięć w sposób całkowicie świadomy. Ale znacznie większe kłopoty sprawia tak zwana pragmatyka językowa. Na przykład ironia i dowcip, które więcej znaczą w relacjach międzyludzkich niż przysłowia. Autystyczne kobiety potrafią być ironiczne. Jednak gdy inni używają ironii, one nie zawsze łatwo to rozpoznają. Dlatego wolą, gdy myśli i wnioski w rozmowie są sformułowane w sposób jednoznaczny.

Kobiety i dziewczęta z trudnościami w zakresie pragmatyki językowej są postrzegane przez otoczenie jako poważne lub niezabawne, a czasem również jako bezczelne. Na przykład autystyczna dziewczynka mogłaby na retoryczne pytanie nauczycielki "Czy możemy się teraz zabrać za zadanie matematyczne?" całkowicie poważnym tonem odpowiedzieć: "Nie, wolałabym teraz powycinać".

W życiu zawodowym jest podobnie - zdanie: "Trzeba by to wkrótce załatwić" osoba autystyczna może zrozumieć dosłownie i nie przejąć się pilnością sprawy, nie rozumiejąc, że w połączeniu z wnikliwym spojrzeniem przełożonego oznacza to, że najlepiej byłoby, gdyby sprawa została załatwiona już wczoraj. Także prośba "Czy mógłbyś to załatwić w najbliższym czasie?" nie jest sformułowana wystarczająco jasno. Oznacza to, że gdy później padnie zarzut: "Przecież prosiłem cię, żebyś to załatwił!", osoba autystyczna nie zrozumie go, a w najgorszym przypadku wyjaśni, że nie wynikało to przecież z dosłownego brzmienia prośby. To z kolei zostanie prawdopodobnie odebrane jako zuchwałe lub bezczelne zachowanie.

Dla kobiet szczególnie niebezpieczne są trudności w rozpoznawaniu sugestii o charakterze seksualnym ("Chcesz wejść do mnie na górę na drinka?" lub "Masz ochotę na Netflix & Chill?"[6]) oraz oczywistych kłamstw ("Jesteś tu sama? Wsiadaj, podwiozę cię do domu..."). Jednak przejście do trudności dotyczących teorii umysłu[III] (więcej na ten temat w następnym rozdziale) jest płynne, ponieważ w tym przypadku pomocna byłaby również umiejętność oceny intencji innych osób.

Kwestia empatii

Ogólne stwierdzenie, że autystyczne kobiety i dziewczęta mają ograniczoną zdolność empatii i są pozbawione uczuć, jest przestarzałe i nieprawdziwe. Obecnie przyjmuje się, że w przypadku autyzmu różne aspekty empatii są po prostu w stanie nierównowagi[7][IV]. W ten sposób empatia poznawcza, czyli zdolność do wczucia się w sytuację innej osoby, może być ograniczona, podczas gdy empatia emocjonalna, czyli współodczuwanie emocji, występuje w pełni, a nawet jest wzmocniona. Niektórzy opisują to jako bardzo nieprzyjemne zarażenie się lub przenoszenie emocji innych osób. Jednak nasilenie rozmaitych składników empatii różni się u poszczególnych osób ze spektrum autyzmu, tak więc w twoim przypadku może to wyglądać zupełnie inaczej.

Prawdopodobnie w kontekście autyzmu słyszałaś już o teorii umysłu. Termin ten odnosi się właśnie do zdolności do przyjmowania perspektywy drugiej osoby, która jest niezbędna do zrozumienia uczuć, potrzeb i intencji innych oraz przewidywania działań. Ta zdolność jest niezwykle potrzebna do intuicyjnego oceniania sytuacji społecznych i reagowania na nie w sposób adekwatny.

2. Stereotypowe sposoby zachowania oraz zainteresowania

Jakie skojarzenia przychodzą ci do głowy, gdy myślisz o autystycznym dziecku? Wiele osób wyobraża sobie je mniej więcej tak: mały chłopiec, który nieustannie uderza się w głowę lub - w lepszych dniach - potrafi godzinami trzymać w dłoni kulkę i przyglądać się jej pod światło w ogóle się tym nie nudząc. A gdyby jednak kiedyś zaczął się nudzić, wówczas uczy się na pamięć kilku cyfr po przecinku liczby Pi. Dla większości dzieci neurotypowych takie aktywności byłyby zbyt mało urozmaicone. Oczywiście jest to jednak jakiś stereotyp, który tylko w nielicznych przypadkach sprawdza się w odniesieniu do autystycznych dzieci.

Przedstawiany w mediach obraz chłopców, którzy znają na pamięć układ okresowy pierwiastków lub potrafią recytować wszystkie rozkłady pociągów, w znacznym stopniu zniekształca rzeczywistość. Powtarzające się zachowania, zainteresowania i zajęcia nie muszą zawsze mieć charakteru naukowego ani być uroczo ekscentryczne. W przypadku dziewcząt autystycznych ich zachowania są często raczej odpowiednie do wieku i akceptowane społecznie pod względem treści, tak więc to przede wszystkim intensywność, z jaką dziewczęta się czymś zajmują, rzuca się w oczy.

Kojące powtórzenia

Tak zwane stereotypie ruchowe to powtarzające się ruchy, takie jak kołysanie się w pozycji siedzącej, machanie rękami lub wielokrotne uderzanie głową o jakąś powierzchnię. Stanowią normalny etap rozwoju układu nerwowego odpowiedzialnego za motorykę w dzieciństwie i nie muszą mieć związku z autyzmem.

U autystycznych dziewcząt te stereotypowe ruchy są jednak bardziej wyraźne i trwają dłużej. Autystyczne dziewczynki wykonują je znacznie częściej niż dorosłe autystyczne kobiety. W większości przypadków jednak dziewczynki wcześnie odzwyczajają się od tych ruchów lub same zauważają, że niektóre z nich wywołują u innych osób zdziwienie. W ten sposób dziewczynki na pierwszy rzut oka sprawiają wrażenie mniej autystycznych - jednak stereotypowe ruchy niosą ze sobą pewne korzyści, które osoby autystyczne w ten sposób tracą. Huśtanie się, chodzenie w kółko, przebieranie palcami lub inne powtarzające się ruchy mogą bowiem działać uspokajająco, podczas gdy świadome tłumienie takich czynności może prowadzić do narastania napięcia.

Tylko nie wychodzić ze swojej strefy komfortu!

Autystyczne kobiety i dziewczęta lubią robić wszystko zawsze w ten sam sposób. Tak budują one w codziennym życiu różne rutyny, które dają im poczucie bezpieczeństwa. Typowymi przykładami są poranne i wieczorne rutyny, w których poszczególne czynności odbywają się w ustalonej kolejności, jak na przykład rytuał ubierania się, od którego pod żadnym pozorem nie odstępują.

Na zakłócenia w swojej rutynie reagują z irytacją lub dużym niezadowoleniem. Odstępstwa od zwyczajowych pór posiłków lub snu również często stanowią trudność dla autystek. Rutynowe czynności traktowane są przez osoby autystyczne jako coś oczywistego i niepodlegającego zmianie, w niektórych przypadkach reagują one wręcz zdziwieniem, kiedy słyszą, że nie wszyscy ludzie przestrzegają ustalonej wcześniej kolejności czynności podczas kąpieli.

Rutyna zazwyczaj nie jest postrzegana jako coś uciążliwego, lecz jako rzecz przyjemna. Sprawia, że świat staje się bardziej przewidywalny i łatwiejszy do zaplanowania, a także stanowi bezpieczną strefę komfortu. Jeśli jednak otoczenie ulegnie zmianie, może to być dość trudne do przeżycia: nocowanie u przyjaciółki lub partnera, wyjazd, a zwłaszcza nowy etap życia, nowa szkoła lub praca, wyprowadzka z domu. W takich sytuacjach brak możliwości wykonywania rutynowych czynności osoby autystyczne ozdczuwają szczególnie dotkliwie i - w przeciwieństwie do swojego zwykłego otoczenia - muszą dokładnie przemyśleć każdy ruch i przetworzyć, jak się wydaje, milion nowych szczegółów. Sytuacje te - czyli zmiany w stosunku do znanego przebiegu wydarzeń - zazwyczaj wiążą się dla osób autystycznych z ogromnymi wyzwaniami, wymagają intensywnego planowania i przygotowań, prowadząc często do ogromnego wyczerpania, a czasami są wręcz niemożliwe do zrealizowania.

Spontaniczna zmiana planów? Stres do potęgi dziesiątej

Wyobraź sobie, że otrzymujesz następującą wiadomość: "Hej, nie dam rady być teraz o 15.00 na dworcu. Czy możemy zamiast tego spotkać się o 15.15 w teatrze?". Jak wysoki jest teraz twój poziom stresu w skali od 1 do 10? Kobiety i dziewczęta neurotypowe z reguły nie mają prawie żadnych trudności ze spontanicznymi zmianami planów. Ale oczywiście zdarza się, że denerwują się z powodu czyjejś nieodpowiedzialności lub ciągłego spóźniania się. Jednak ich poziom tolerancji jest zazwyczaj wyższy i są w stanie dostosować swoje plany do nagłych zmian - o ile tego chcą. Jeśli irytuje je zmiana planów, wynika to raczej ze związanych z nią niedogodności, a nie z samego faktu, że coś się zmieniło.

Przypisy

[I] W nowszych publikacjach i wystąpieniach Baron-Cohen oraz jego zespół z Autism Research Centre w Cambridge sugerują, że rzeczywista proporcja płci jest prawdopodobnie bliższa 3 : 1, a w niektórych grupach nawet 2 : 1. Mimo że Baron-Cohen nadal uznaje, że autyzm częściej występuje u mężczyzn, podkreśla, że różnica ta nie jest tak duża, jak sugerowały dawne statystyki, a obecne dane są w dużej mierze wynikiem tego, że kobiety są rzadziej diagnozowane lub diagnozowane znacznie później (przyp. red. nauk.).

[II] Teoria "Extreme Male Brain" Simon'a Baron-Cohen'a (brytyjskiego psychologa i badacza autyzmu) podkreśla, że tzw. typowy męski mózg ma tendencję do silniejszego skupienia się na systematyzowaniu, a więc ma większą zdolność do porządkowania, analitycznego myślenia, rozumienia reguł i wzorców, koncentrowania się na szczegółach. Co może być związane z czynnikami genetycznymi i hormonalnymi (przyp. red. nauk.).

[III] Termin "teoria umysłu" (ang. Theory of Mind, w skrócie ToM) odnosi się do zdolności poznawczej, która pozwala nam przypisywać innym ludziom stany mentalne - takie jak przekonania, intencje, pragnienia, wiedzę czy emocje, ale także rozumieć, że te stany mogą różnić się od naszych. Osoba mająca sprawną teorię umysłu potrafi "czytać w myślach" innych osób, tym samym przewidywać ich zachowania i prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie. Osoba autystyczna ujawnia np.: trudności z intuicyjnym rozumieniem, że inni ludzie mogą mieć inne informacje niż ona; że można mieć intencje, które nie są wypowiedziane wprost, a zachowanie osoby wynika z jej wewnętrznych stanów (np. smutku, złości), a nie tylko z sytuacji zewnętrznej; trudności z rozumieniem ironii, sarkazmu lub metafor, intencji żartu lub sarkazmu, z przewidywaniem reakcji innych, z "czytaniem między wierszami". Teoria umysłu w autyzmie to trudność w automatycznym, intuicyjnym przetwarzaniu perspektywy innej osoby. Tzw. ukryte reguły społeczne, które inni rozumieją podświadomie, dla osoby autystycznej nie są oczywiste czy zrozumiałe. Nie każda osoba w spektrum autyzmu ma trudności z teorią umysłu. Wiele osób, szczególnie tych z tzw. wysokofunkcjonującym autyzmem, wypracowuje "intelektualną" teorię umysłu. Uczą się zasad społecznych na pamięć, analizując zachowania innych jak skomplikowany system, zamiast robić to intuicyjnie.

W latach 80. XX wieku Simon Baron-Cohen, a także inni badacze sformułowali hipotezę, że podstawowym deficytem w autyzmie jest właśnie brak lub opóźnienie w rozwoju teorii umysłu. Nazwano to "ślepotą umysłu" (mind-blindness) (przyp. red. nauk.).

[IV] Wiele osób w spektrum autyzmu odczuwa bardzo silną empatię afektywną (współodczuwanie emocji innych), ale ma trudności z empatią poznawczą, tzn. zrozumieniem dlaczego ktoś się tak czuje). Występuje tzw. problem podwójnej empatii (Double Empathy Problem). Damian Milton przedstawił teorię, według której trudności w komunikacji nie wynikają tylko z "deficytu" osoby autystycznej, ale z rozbieżności między sposobem myślenia osób autystycznych i neurotypowych. Osoby neurotypowe często mają równie duże trudności ze zrozumieniem sposobu myślenia osób autystycznych, co osoby autystyczne ze zrozumieniem neurotypowych (przyp. red. nauk.).

Przypisy końcowe

[1] Fombonne, E., MacFarlane, H. i Salem, A. C. (2021). Epidemiological surveys of ASD: Advances and remaining challenges. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(12), 4271. https://doi.org/10.1007/s10803-021-05005-9

[2] Connellan, J., Baron-Cohen, S., Wheelwright, S., Batki, A. i Ahluwalia, J. (2000). Sex differences in human neonatal social perception. Infant Behavior and Development, 23(1), 113-118. https://doi.org/10.1016/S0163-6383(00)00032-1

[3] Becker, R. (2010). Handbuch Frauen- und Geschlechterforschung (Geschlecht und Gesellschaft). Springer Fachmedien, s. 660.

[4] Nowa Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 oficjalnie obowiązuje od 1 stycznia 2022. Polska ma jednak 5-letni okres przejściowy, co oznacza, że przez ten czas w praktyce nadal funkcjonuje ICD-10 (przyp. tłum.).

[5] Wyraz twarzy, który nieświadomie wyraża ciągłą irytację, znudzenie lub złość. To zjawisko o pejoratywnej nazwie ma nawet swój artykuł w Wikipedii i zostało zbadane naukowo. Prawdopodobnie mężczyźni mają go równie często jak kobiety, angielskie słowo "bitch" sugeruje jednak niestety, że zjawisko to dotyczy wyłącznie kobiet, którym taki nieprzyjazny wyraz twarzy wydaje się być rzadziej wybaczany niż mężczyznom.

[6] Wyrażenie to uważane jest za (bardzo stereotypowy) sygnał zainteresowania seksualnego; dwuznaczny slang internetowy, oznaczający zaproszenie na spotkanie seksualne. Choć wyrażenie to dosłownie oznacza "Włącz Netflix i się zrelaksuj", w kontekście randkowym często sugeruje intymne spotkanie zamiast wspólnego oglądania filmu. Jeśli potraktować to dosłownie, może to prowadzić do nieprzyjemnych sytuacji. Niestety istnieje wiele możliwych odmian tego wyrażenia.

[7] Shalev, I., Warrier, V., Greenberg, D. M., Smith, P., Allison, C., Baron-Cohen, S., Eran, A. i Uzefovsky, F. (2022). Reexamining empathy in autism: Empathic disequilibrium as a novel predictor of autism diagnosis and autistic traits. Autism Research, 15(10), 1917-1928. https://doi.org/10.1002/aur.2794

[8] Attwood, T. (2020, October 22). Aspergers in girls [Video]. YouTube. https://youtu.be/wfOHnt4PMFo?si=3osM55tDXwIQ6CK0 (dostęp: 24 września 2024).

Fragment

WSTĘP

Rozdział 1. Jakoś inne... Czym jest autyzm?

Czy normalne jest to, co inni uznają za normalne?

Całkiem normalna dziewczynka. W poszukiwaniu właściwej definicji

Czym (nie) jest autyzm?

W jakim stopniu autyzm jest stanem typowym?

Lekcja matematyki: "Autyzm w liczbach"

Lekcja historii: "Była raz sobie autystyczna dziewczynka"

Lekcja biologii: "Powstawanie autyzmu"

Lekcja fizyki: "Czyż nie wszyscy znajdujemy się w spektrum?"

Choroba, struktura, zaburzenie czy niepełnosprawność?

Inny ? chory? Ruch na rzecz neuroróżnorodności

Czy autystyczne kobiety i dziewczynki są niezauważane?

Rozdział 2. Autyzm w codziennym życiu. Sztuka zarządzania swoimi łyżkami

Autystyczna irytacja. Niewidzialny pochłaniacz energii

Planowanie i spontaniczność: "Trzeba by tam po prostu być"

Stimming (nazywany także samoregulacją/autoregulacją) i rutyna. Zintegrowane narzędzia do radzenia sobie ze stresem

Zbyt głośno, zbyt jaskrawo, zbyt drażniąco. Życie z osłabionymi filtrami bodźców

Skąd mam wiedzieć, czy chce mi się jeść? Kwestia świadomości ciała

Nie dotykaj! Kwestia kontaktu fizycznego

To samo, ale jednak inaczej. Szczególne zainteresowania kobiet i dziewcząt

Głupio, gdy zawsze ma się rację. Różnice w zdolności zapamiętywania

Całe to emocjonalne zamieszanie

Autystyczne wypalenie. Kiedy siły wyczerpują się na całe dni i tygodnie z góry

Niedaleko pada jabłko od jabłoni. Rodziny osób neuroróżnorodnych

Całkiem bogate życie towarzyskie ludzi na obcej planecie

Czym jest kultura autystyczna?

Rozdział 3. Od przedszkola do menopauzy - jak wygląda życie autystycznych dziewcząt i kobiet

Kompetentne nerdki i nieutalentowane szare myszki

Kamuflaż na najwyższym poziomie

Wiek przedszkolny i wczesnoszkolny

Od szkoły podstawowej do szkoły średniej

Okres dojrzewania - własny i innych

Pomiędzy dopasowaniem a samotnością

Ryzyko "wpadnięcia pod koła"

Pierwsze romantyczne związki

Przejście do kształcenia zawodowego lub studiów

Kto tam jest w mojej bezpiecznej przestrzeni?

"Zostać matką nie jest łatwo, ale być nią - jeszcze trudniej"

Szczęśliwa samotnie czy samotna? Życie w pojedynkę

W końcu można pozwolić sobie na odrobinę szaleństwa! Starzenie się

Kłócą się jak pies z kotem, czy nie mogą bez siebie żyć?

Rozdział 4. Autyzm rzadko występuje w pojedynkę. Choroby współistniejące u autystycznych kobiet i dziewcząt

Czy autyzm powoduje choroby?

Tak istotne, a jednak często niedoceniane

Gdzie to ja położyłam swój mózg? Autyzm i ADHD

Moje ciało robi, co chce. Autyzm i tiki

Supermózg? Autyzm i inteligencja

Jaka tam dobra noc! Autyzm i zaburzenia snu

To nie jest po prostu smutek. Autyzm i depresja

Unikanie i błędne koło. Autyzm i lęk

"Lepiej sprawdzę jeszcze raz ...". Autyzm i kompulsje

Głosy w głowie. Autyzm i psychozy

Relaks za naciśnięciem przycisku? Autyzm i uzależnienia

Więcej niż tylko szczupła sylwetka. Autyzm i zachowania żywieniowe

Sztywne wzorce. Autyzm i zaburzenia osobowości

Ciągle w stanie gotowości. Autyzm i trauma

Kryzysy zagrażające życiu. Autyzm i skłonności samobójcze

Strajkujące ciało. Autyzm oraz dolegliwości fizyczne i choroby

Hormonalny chaos. Autyzm, miesiączka, menopauza

Rozdział 5. W poszukiwaniu skarbu. Zasoby i mocne strony autystycznych kobiet i dziewcząt

Dwie strony tego samego medalu

"Widzę coś, czego ty nie widzisz" - dostrzeganie szczegółów, dokładność i precyzja

Niezawodność, sumienność, uczciwość

A co z samotniczkami? Integracja społeczna i relacje społeczne

Usystematyzowane, logiczne myślenie

Kreatywność i fantazja

Upór, wytrwałość, determinacja w dążeniu do celu

Supermoc, która może uzależniać - specjalne zainteresowania

Rozdział 6. Licencja na bycie inną. Diagnoza i diagnostyka autystycznych kobiet i dziewcząt

Droga do "autodiagnozy"

Czy potrzebuję oficjalnej diagnozy?

Droga do oficjalnej diagnozy

No dobrze, jestem osobą autystyczną - i co teraz?

Rozdział 7. Zupełnie inne i inne we właściwy sposób. Problemy z tożsamością i pogoń za prawdziwym ja

Kim jestem i ile mam jeszcze zasobów?

Być w sam raz i stale pracować nad sobą - nie ma w tym sprzeczności

Rozdział 8. Jeśli tak dalej być nie może. Terapia dla autystycznych kobiet i dziewcząt

Jaki jest cel terapii autyzmu?

Elementy składowe psychoterapii autystycznych kobiet

Znalezienie miejsca na terapię - rzecz niemożliwa?

Rozdział 9. Krok po kroku. Poradnik dla AUTYSTEK

Skąd mam wiedzieć, kim naprawdę jestem?

Do dzieła! Twój projekt "Życie osoby autystycznej"

Kto, jeśli nie ty, zatroszczy się o ciebie najlepiej?

Dbanie o swoje ciało

Kształtuj swoją codzienność według własnych potrzeb

Całe to towarzyskie zamieszanie

Twoja apteczka pierwszej pomocy

Jedz, śpij, dbaj o równowagę - i tak cały czas

ZAŁĄCZNIK (do rozdziału 9)

Załącznik do polskiego wydania Diagnoza autyzmu w Polsce

Lista Fundacji i Stowarzyszeń działających na rzecz osób w spektrum autyzmu i ich rodzin w wybranych miastach Polski

O AUTORKACH

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.