Rozdział 1. Łukasz z Antiochii
Imię Łukasz pochodzi prawdopodobnie ze skrócenia greckiego imienia Lukanos, które funkcjonuje jako praktycznie stosowane spieszczenie. Miało odpowiadać znaczeniowo łacińskiemu imieniu Lucius ("urodzony o świcie") lub Lucanus ("pochodzący z Lukanii").
Dlatego też św. Łukasz, autor trzeciej Ewangelii, bywa niekiedy utożsamiany z Lucjuszem, o którym św. Paweł wspomina w Liście do Rzymian (Rz 16, 21), a także Lucjuszem Cyrenejczykiem, który wraz ze św. Pawłem i Barnabą przebywał w Antiochii.
Świętego Łukasza ewangelistę już starożytne źródła łączą z miastem Antiochia, z której miał pochodzić. Tzw. Prolog Rzymski (160-180 r.) wspomina, że Łukasz pochodził z Antiochii nad Orontesem, leżącej na terenie dzisiejszej Turcji, przy granicy z Syrią. Fakt ten potwierdza także historyk Kościoła - Euzebiusz z Cezarei (IV wiek) w Historii kościelnej (III, 4, 6) oraz Tertulian. W Dziejach Apostolskich łatwo zauważyć, że Autor zna bardzo dobrze Antiochię i przypisuje jej duże znaczenie (por. Dz 11, 26). Niektórzy badacze sugerują macedońskie pochodzenie Łukasza z powodu jego bardzo dobrej znajomości topografii Grecji, w odróżnieniu od słabej znajomości Judei i Galilei. Być może tam właśnie Łukasz studiował.
Najstarszą wzmiankę o św. Łukaszu zawiera List św. Pawła do Filemona (ok. 61 r.), jak również List do Kolosan (ok. 61 r.) oraz Drugi List do Tymoteusza - również autorstwa św. Pawła. Epifaniusz z Salaminy (zm. 403 r.) stwierdził, że Łukasz był jednym z Siedemdziesięciu Apostołów, a Jan Chryzostom (zm. 407 r.) wskazuje w pewnym momencie, że "brat", o którym Paweł wspomina w Drugim Liście do Koryntian, to prawdopodobnie Łukasz.
Miasto Antiochia zostało założone około 300 roku przed Chrystusem przez Seleukosa I Nikatora. Nazwa pochodzi od imienia jego ojca, Antiocha - jednego z generałów Aleksandra Macedońskiego. Miasto było stolicą prowincji syryjskiej, która należała do Seleucydów. Nazywano je też Antiochią Syryjską lub Antiochią nad Orontesem - dla odróżnienia od innych miast o tej samej nazwie.
Miasto miało wyjątkowo strategiczne położenie - na połączeniu Anatolii, Syrii i Mezopotamii z dostępem do morza (port Seleucja Pieria) oraz do żeglownej rzeki Orontes, na skrzyżowaniu dróg handlowych z Damaszkiem, Palestyną, Egiptem i wybrzeżem egejskim. Było to więc dogodne miejsce do zarządzania dużą częścią podbitego świata. Antiochia została zajęta przez wojska rzymskie pod wodzą Pompejusza i stała się stolicą rzymskiej prowincji Syria. Była obdarzona szerokim samorządem już w 64 roku przed narodzeniem Chrystusa.
W okresie swojej świetności, w okresie hellenistycznym i rzymskim, Antiochia była największym miastem w tej części świata. Była też bogata, posiadała akwedukty, pięć mostów, świątynie, teatr, bibliotekę, łaźnie i inne obiekty użyteczności publicznej. Wszystkie obiekty zachwycały wielkim rozmachem i starannym wykonaniem.
Pierwszy raz na kartach Biblii Antiochia pojawia się w związku z powstaniem Machabeuszy przeciw próbom zhellenizowania Judei - przeciw zbezczeszczeniu świątyni w Jerozolimie, zakazowi praktykowania obrzędów i zwyczajów żydowskich, w tym obrzezania, zachowania szabatu oraz zmuszania spożywania niekoszernego jedzenia. Wówczas to w Antiochii, jako królewskiej stolicy, gromadziło się wojsko i stąd wyruszało na wojnę (por. 1 Mch 3, 37). Tutaj też powracały wojska tłumiące powstanie oraz wycofywały się rzymskie siły zbrojne (1 Mch 4, 35).
W pierwszym wieku Antiochia miała charakter kosmopolityczny, skupiała ludność grecką, syryjską, aramejską i żydowską. Ze Wschodu silne były wpływy kultury perskiej. Miasto zamieszkiwało około pół miliona ludności - w tym około 10 procent stanowili Żydzi. Otoczone było murami, w które wbudowano potężne baszty. Przez całe miasto prowadziła główna ulica (cardo), ciągnąca się przez sześć, siedem kilometrów. Jak na owe czasy, była ona bardzo ciekawie zaprojektowana - podzielona czterema rzędami kolumn na trzy równoległe odcinki. Środkowy przeznaczony był dla pojazdów, a boczne - dla ruchu pieszego. Główna świątynia była poświęcona Zeusowi, który był ogłoszony głównym opiekunem miasta. Drugim opiekunem był Apollon, opiekun dynastii Seleucydów, który miał swoje sanktuarium w pobliskim Dafne (dziś dzielnica Antakyi, Turcja).
Od początku istnienia miasta pojawiła się w nim kolonia Żydów, którzy otrzymali tutejsze obywatelstwo, nazywano ich "Antiocheńczykami z Jerozolimy" (2 Mch 4, 9. 19. 36). Z biegiem czasu kolonia ta coraz bardziej się rozrastała (por. 2 Mch 4, 36). Nigdy jednak nie była tak liczna i silna jak w Aleksandrii. Wśród tej społeczności było wielu prozelitów - nawróconych na judaizm pogan, a także wielu tzw. bojących się Boga - sympatyków judaizmu, którzy jednak nie przyjęli tej religii jako własnej. Żydzi zamieszkujący jedną z dzielnic Antiochii mieli swoich przedstawicieli w radzie miasta - poszczególne synagogi wysuwały przedstawicieli do rady starszych, którym przewodził "zarządca". Inne dzielnice zasiedlali Syryjczycy i osadnicy europejscy. W mieście wyróżniano cztery dzielnice, dlatego niekiedy Antiochię nazywano Tetrapolis ("cztery miasta"). Starożytny historyk żydowski Józef Flawiusz twierdził, że "pod względem wielkości i zamożności Antiochia zajmowała trzecie miejsce w rzędzie miast należących do Rzymu" (Wojna żydowska 3, 2, 4). Było ono trzecie, po Rzymie i Aleksandrii.
W tym mocno zróżnicowanym kulturowo mieście bardzo często dochodziło do zmiany codziennego języka w rodzinach czy nawet do przyjmowania nowej religii. Stąd wśród badaczy trwa dyskusja nad kwestią etniczności Łukasza, twórcy trzeciej Ewangelii. Najczęściej przyjmuje się, że nie był Żydem. Głównym argumentem za takim twierdzeniem są słowa św. Pawła z Listu do Kolosan, gdzie Łukasz nie jest wymieniony jako jeden z Żydów (por. Kol 4, 14), tak jak Marek (Kol 4, 11). Stąd wnioskuje się, że Marek był Żydem, Łukasz zaś nim nie był. Jednak wyrażenie Pawła "nie z Żydów" może też odnosić się do chrześcijan pochodzenia żydowskiego - frakcji wiernych Chrystusa, która była niechętna Pawłowi (Ga 2, 12). Co nie znaczyłoby, że Łukasz nie był etnicznym Żydem.
Za greckim pochodzeniem Łukasza ma też przemawiać jego doskonała znajomość języka greckiego i kultury greckiej - mógł jednak być zhellenizowanym Żydem, później, tak jak Paweł, zorientowanym na ewangelizację nie-Żydów. Co więcej, na jego żydowskie pochodzenie może wskazywać jego szeroka znajomość Starego Testamentu, zainteresowanie świątynią w Jerozolimie oraz stanem kapłańskim.
Rozdział 2. Wśród pierwszych chrześcijan w Antiochii
Według Dziejów Apostolskich Łukasz należał do wspólnoty chrześcijańskiej w Antiochii już około 40 roku (Dz 11, 28). Miał pochodzić z rodziny pogańskiej. Jego droga do chrześcijaństwa nie była prosta - nie był jednym z uczniów Jezusa.
Święty Hieronim (zm. 420 r.) utrzymuje, że zanim Łukasz przyjął chrześcijaństwo, przez pewien czas był prozelitą żydowskim. Wówczas, jako Grek, miał sposobność zapoznać się z językiem i religią żydowską. Potwierdza to także jego dobra znajomość Biblii oraz nabożeństwa synagogalnego. Prawdopodobnie więc wcześniej zbliżył się do judaizmu, mimo że religia Żydów była ośmieszana, zwłaszcza przez Greków i Rzymian. Konwersje na judaizm były mimo to zjawiskiem stosunkowo częstym. Żydzi opracowali tzw. zasady prozelityzmu, według których prozelitą mógł zostać tylko ten, kto przejął doktrynalne zasady judaizmu, poddał się obrzezaniu, odbył kąpiel oczyszczającą i złożył w świątyni ofiarę. Ważną konsekwencją prozelityzmu było wliczenie przyjmującego wiarę do narodu wybranego, czyli przejście do innego narodu - judaizm miał bowiem charakter narodowy. Ten fakt często jednak budził opór chętnych, dlatego utworzono kategorię sympatyków judaizmu skupiających się przy synagogach.
Święty Łukasz, apostoł i ewangelista, Muzeum Ikon w Recklinghausen.
Chrześcijaństwo dotarło do Antiochii Syryjskiej prawdopodobnie zaraz po Zesłaniu Ducha Świętego (por. Dz 2, 9-11; 11, 19-29). Z pewnością fakt ten zaistniał po roku 36, gdy w Jerozolimie i Judei wszczęto prześladowanie wiernych Chrystusa, skoro wśród powołanych do grona Siedmiu Diakonów był także Nikanor, prozelita z Antiochii (Dz 6, 5) - poganin wcześniej nawrócony na judaizm. Po męczeńskiej śmierci Szczepana, czyli po roku 33 (por. Dz 7, 54-60), wzmogło się prześladowanie Kościoła jerozolimskiego, a wówczas "wszyscy z wyjątkiem Apostołów, rozproszyli się po okolicach Judei i Samarii" (Dz 8, 1). Jak odnotowały Dzieje Apostolskie: "Ci, których rozproszyło prześladowanie, jakie wybuchło z powodu Szczepana, dotarli aż do Fenicji, na Cypr i aż do Antiochii" (Dz 11, 19). Był to czas jeszcze przed nawróceniem św. Pawła (Szawła) i jego pobytem w rodzinnym Tarsie (Dz 9). Wygnani przez represje w Jerozolimie chrześcijanie udali się do krajów sąsiednich: obecnego Libanu, Syrii, południowej Azji Mniejszej oraz na Cypr. Wielu z nich zresztą stamtąd pochodziło. Zapewne wielu udało się także do Egiptu, gdzie mieszkała diaspora około miliona Żydów i gdzie chrześcijaństwo trafiło dość wcześnie. Dzieje Apostolskie wspominają o działalności Filipa w Samarii, Azocie (kraina historyczno-geograficzna w Macedonii) i Cezarei (Dz 8, 4-40) oraz Piotra na Saronie (Dz 9, 32-11, 18). Inni ewangelizatorzy pozostali anonimowi.
Początkowo przybyli z Jerozolimy i Judei wyznawcy Chrystusa głosili Ewangelię tylko Żydom (Dz 11, 19), lecz niebawem ewangeliści z Cypru i Cyreny - a więc helleniści - zwrócili się z Dobrą Nowiną także do Greków, osiągając w tej misji wielki sukces (Dz 11, 26). Jak zapisano: "Wielka liczba uwierzyła i nawróciła się do Pana" (Dz 11, 21). To wtedy anonimowi ewangeliści dotarli też do Antiochii, gdzie szybko powstała pierwsza gmina chrześcijańska. Była ona złożona głównie z nawróconych z pogaństwa Greków oraz Żydów (por. Dz 8, 1-6; 11, 19-21). Atrakcyjność przyjęcia chrześcijaństwa wiązała się dla pogan m.in. z faktem, że nie wymagano od nich wyrzeczenia się własnej narodowości. Grupy tych chrześcijan gromadziły się w pobliżu synagog, gdzie już wcześniej prozelici utworzyli chrześcijańskie wspólnoty. Od tego czasu datuje się rozwój w Antiochii jednego z największych i najbardziej aktywnych Kościołów wczesnego chrześcijaństwa. Około 43 roku Antiochia była - oprócz Jerozolimy - drugim centrum chrześcijaństwa.
Wiadomość o rozkwicie gminy chrześcijańskiej w Antiochii szybko dotarła do Jerozolimy. Wysłano więc do Antiochii Barnabę: "Gdy on przybył i zobaczył działanie łaski Bożej, ucieszył się i zachęcał wszystkich, aby całym sercem wytrwali przy Panu; był bowiem człowiekiem dobrym i pełnym Ducha Świętego i wiary. Pozyskano wtedy wielką liczbę wiernych dla Pana. Udał się też do Tarsu, aby odszukać Szawła. A kiedy go znalazł, przyprowadził go do Antiochii i przez cały rok pracowali razem w Kościele, nauczając wielką rzeszę ludzi. W Antiochii też po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (Dz 11, 22-26).
Określenie to nie pochodziło jednak od chrześcijan, lecz od tych, którzy nie uznawali Chrystusa za prawdziwego Mesjasza. Prawdopodobnie od krytyków rzymskich, którzy w ten sposób chcieli odróżnić zwolenników Chrystusa od wyznawców judaizmu. Początkowo była to nazwa poniżająca i ośmieszająca, odnosiła się zarówno do jednostek, jak i do całej społeczności wiernych. "Chrześcijanie" - gr. christianus - oznaczało "wierzący w Jezusa jako Chrystusa", "przynależący do Chrystusa, Jego zwolennicy i słudzy". Wcześniej nazywano ich także "Galilejczykami" (Dz 2, 7), "Nazarejczykami" czy też "zwolennikami nowej drogi" (hebr. halacha) - por. Dz 9, 2; 24, 14; 28, 22. Sami chrześcijanie określali siebie mianem "wierzących" (pistoi, fideles, credentes - Ef 1, 1; Kol 1, 2; 1 Tm 4, 3); "świętych" (hagioi, santi) - jako uświęceni przez krew Chrystusa, napełnieni przez Ducha Świętego, zdolni do świętości (np. Dz 9, 13. 32); "braci" (adelfoi, fratres, adelfotes, fraternitas - np. Dz 1, 16); "uczniów" (mathetai, discipuli - np. Dz 6, 1); "Wiernych" (Dz 5, 7); "wybranych" (electoi, electi - np. Rz 8, 33); "powołanych" (kletoi, vocati - np. Rz 1, 6); "zwolenników "drogi" (Dz 9, 2). Istotnymi określeniami były też terminy: "Kościół" (ekklesia, ecclesia) - jako zgromadzenie wiernych wezwanych przez Boga; "Lud Boży" (laos thou theou, populus dei - np. Dz 15, 14).
Michel Picquenot. Widok wież zrujnowanego zamku i murów obronnych w Antiochii (Antakya) w Turcji.
Nowy Testament jedynie trzy razy nazywa wyznawców Chrystusa "chrześcijanami" (Dz 11, 26; 26, 28; 1 P 4, 16). W sensie negatywnym tej nazwy użył Herod Agryppa po 53 roku (por. Dz 26, 28); Józef Flawiusz, pisząc o ludziach znienawidzonych i dokonujących nikczemnych czynów (Annales 15, 44) oraz Swetoniusz, określając chrześcijan jako "nowy i szkodliwy zabobon" (Żywoty cezarów 6, 16). Jednak pod koniec pierwszego wieku sami chrześcijanie zaczęli tak siebie nazywać (por. Ga 1, 22; 1 P 4, 14).
Do znanych pierwszych chrześcijan z Antiochii należeli - poza Łukaszem - m.in. św. Tytus z Krety (ur. ok. 2-zm. ok. 96 r.) - uczeń św. Pawła i Apostoł Krety. Jednym z pierwszych biskupów był św. Ignacy Antiocheński (I/II w.). Miasto stało się około 50 roku punktem wyjściowym dla podróży misyjnych św. Pawła.
Życie wspólnoty wiernych w Antiochii było zgodne z ogólną regułą ówczesnego Kościoła: "Trzymali się zaś nauczania wysłanników i wspólnoty, łamania chleba i modlitw" (Dz 2, 42).
Pomimo różnic w podejściu do formacji wiernych w Antiochii i w Judei - dotyczących stosunku do obowiązków związanych z obrzędami judaizmu - pierwsi chrześcijanie z Antiochii przyszli z pomocą braciom w wierze mieszkającym w Judei. Było to podczas wielkiego głodu, który nastał za Klaudiusza. Uczniowie w Antiochii postanowili, że "każdy według możności pośpieszy z pomocą braciom mieszkającym w Judei. Tak też zrobili, wysyłając jałmużnę starszym przez Barnabę i Szawła" (Dz 11, 29-30).
Święty Grzegorz z Nazjanzu (330-390 r.), starożytny biskup Konstantynopola, powiadał, że gałąź może przynieść owoc tylko wówczas, gdy jest trwale połączona z pniem drzewa, gdyż z niego płyną do niej soki, jakich owoc potrzebuje, aby z pąka mógł się rozwinąć do pełnego owocu. Odcięcie gałęzi, oderwanie się jej od pnia powoduje, że szybko usycha, umiera, ginie. Cała tajemnica siły poszczególnych gałęzi drzewa tkwi w owej jedności z całością, w korzystaniu z tego, co jest dla niej przeznaczone.
Rozdział 3. Wykształcenie
Nie ma żadnych źródeł historycznych dotyczących dzieciństwa i okresu dojrzewania Łukasza - późniejszego Ewangelisty. Z drugiej strony wielu z podziwem odnajduje jego wykształcenie, którego śladem są wybitne teksty, które po sobie pozostawił - Ewangelia i Dzieje Apostolskie.
Stąd zrozumiałe jest zainteresowanie jego drogą edukacyjną, a także wychowaniem i czerpaniem z mądrości tych, wśród których wzrastał. Pojawiło się więc kilka koncepcji tej drogi, opisanej w podaniach, tradycji i apokryfach.
Jedno z rozbudowanych podań dotyczących wzrastania Łukasza mówi, że urodził się jako niewolnik w domu Teofila. Jego pan był bogatym urzędnikiem w Antiochii. Tak więc Łukasz od najmłodszych lat miał okazję podziwiać wytworne i bogate życie swojego pana. Jego charakter kształtowała więc zarówno niewola, jak i duża swoboda - zwłaszcza że Łukasz szybko zyskał zaufanie swego pana, a z czasem stał się jego ulubieńcem. Teofil postanowił nawet wykształcić go za swoje pieniądze, włączając go - ówczesnym zwyczajem - w edukację domową lub posyłając do dostępnych szkół.
Zwyczajowo dzieci do siódmego roku życia pozostawały pod opieką matki, która była odpowiedzialna za ich wychowanie moralne (pietas). W wieku około siedmiu lat dziecko rozpoczynało edukację, która trwała w wypadku chłopców do 15. roku życia, a dziewcząt - do 13. roku. Odpowiedzialny za wykształcenie był ojciec, który miał przygotować do przejęcia obowiązków zawodowych, nadzorowania pracą niewolników, czy podjęcia obowiązków obywatelskich.
Sztuki czytania zwykle uczono się od rodziców, pracując wraz z nimi na tekście tzw. lex duodecim tabularum (prawa XII tablic) (V w. przed Chr.) - określających obowiązki publiczne i patriotyczne. Często uczono się ich na pamięć i przytaczano w czasie różnego rodzaju publicznych występów. W zamożnych senatorskich rodzinach normą było zatrudnianie prywatnych nauczycieli - za najlepszych uchodzili Grecy, w tym często niewolnicy. Opieka domowa pedagoga (pedagodus, comes, custos, monitor) polegała na tym, że był on jednocześnie wychowawcą, jak i nauczycielem. Ich posługę opłacano niezwykle skromnie - niekiedy możniejsi mecenasi obdarzali ich wyższym wynagrodzeniem (honorarium). Nauka była prowadzona najczęściej dwujęzycznie: w języku łacińskim i greckim.
Rzymski kodeks prawny przez decemwirów (komisję dziesięciu mężów) około 451-450 roku p.n.e.
Dzieci uboższych mieszkańców podejmowały naukę w prywatnych szkółkach. Nauczyciele rozstawiali klasy, gdzie tylko mogli - często wprost na ulicy, w krużgankach, pod portykami (dla osłony przed deszczem). Pierwszą taką szkołę zorganizował w Rzymie, w połowie III wieku przed Chr., wyzwoleniec Spurius Carvilius. Pierwsza szkoła opłacana przez państwo powstała za Wespazjana. W Antiochii takich przyulicznych szkółek było z pewnością wiele. Naukę rozpoczynało się przed wschodem słońca (uczniowie mieli przynosić ze sobą świeczki, by rozświetlać pierwsze godziny w szkole). W czasie lekcji zarządzano jedną przerwę - na posiłek, po czym podejmowano drugą, popołudniową część zajęć.
Edukacja rozpoczynała się od nauki czytania, częścią programu (curriculum) było też pisanie - chociaż niekoniecznie - obowiązkowa była natomiast arytmetyka. Nauczyciele arytmetyki zwani byli "kalkulatorami" - od słowa calculus - czyli gładki kamyk do rachowania. Wobec uczniów często stosowano przemoc, używając specjalnej laski (farula) dla lepszej "koncentracji" i "dążenia do rozwoju". Znane były powiedzenia o "wbijaniu wiedzy", czy zasada: "człowiek, którego nie chłostano, nie mógł posiąść wiedzy".
Edukacja była trzystopniowa. Po nauce domowej lub w szkółkach przyulicznych (literator uczył dzieci czytać i pisać), w wieku około 13 lat odsyłano ucznia do "gramatyka" (gramaticus - uczył wypowiadania się i rozumienia tekstów, w tym filozofii), a 15-latków - do szkoły oratorskiej (retor - uczył mowy na jakikolwiek temat - monologów, suasiriae lub mów oskarżycielskiej i obronnej - controversiae). Szkoły retorskie stały się zaczątkiem szkół wyższych, zwłaszcza prawniczych i urzędniczych. Ich program obejmował z czasem tzw. siedem sztuk wyzwolonych (septem artes liberales), czyli: gramatykę, retorykę i dialektykę (trivium) oraz arytmetykę, geometrię, astronomię i muzykę (quadrivium). Największy zapał wśród młodzieży budziła retoryka, dająca dobre przygotowanie do czynnego życia publicznego.
W wieku 17 lat chłopca uznawano za dorosłego mężczyznę, co symbolizował zwyczaj założenia togi (tzw. togi virilis) w stylu odpowiednim dla określonej warstwy społecznej.
Być może Łukasz w tym okresie życia korzystał także z edukacji prowadzonej przy synagogach w Antiochii, bowiem interesował się judaizmem. Dzieci chórem powtarzały za nauczycielem (chazan, często zakrystianin synagogi) podawane im słowa z Biblii. Uczono przede wszystkim Tory (mawiano: "trzeba utuczyć dziecko Torą, jak tuczy się wołu w oborze"). Bowiem zasady Prawa "wchodzą w krew, a wychodzą ustami". Nauka kończyła się w trzynastym roku życia, ogłaszano wówczas - w dzień Bar Micwa - że chłopiec jest "synem Prawa", pełnoletnim mężczyzną.
Ważnym wydarzeniem w życiu Łukasza było wysłanie go do dalszej nauki do słynnej uczelni w Tarsie. Było to miasto znane z pielęgnowania nauki - Antoniusz uczynił je stolicą rzymskiej prowincji Cylicja. Według greckiego geografa Strabona, żyjącego współcześnie ze św. Pawłem, poziom szkół w Tarsie był wyższy niż w Atenach czy Aleksandrii.
Po ukończeniu nauki w Tarsie Łukasz miał powrócić do Antiochii. I wtedy właśnie zetknął się z głosicielami Ewangelii - był jednym z pierwszych, którzy w tym mieście o niej usłyszeli. Podanie głosi, że dzielił się Dobrą Nowiną ze swoim panem, który był nią żywo zainteresowany, aż w końcu został chrześcijaninem. Po przyjęciu chrztu Teofil obdarzył Łukasza wolnością. Jako wolny człowiek Apostoł rozpoczął podróżowanie po świecie, co jeszcze bardziej poszerzało jego horyzonty. Podczas jednej z podróży poznaje rodzinę Lukanosa, która namawia go do udania się do ich domu w Kordobie, w Hiszpanii. W tym czasie w rodzinie Lukanosa urodził się syn, któremu nadał on imię Lukasz - co miało świadczyć o silnym wpływie osobowości Łukasza na jego przyjaciół. To dziecko będzie później znanym rzymskim poetą Lukanem, autorem m.in. niedokończonej epopei historycznej o wojnie Cezara z Pompejuszem.
W domu Lukanusa w Hiszpanii Łukasz miał okazję spotkać wybitne osobistości starożytnego świata kultury, jak Seneka. Seneka (ok. 55 r. przed Chr.-ok. 40 r. po Chr.) był krewnym Lukana i retorem rzymskim z Kordoby. Jest autorem zbioru 10 fikcyjnych mów sądowych, bogato ilustrowanych licznymi cytatami, i mów publicznych.
W ten sposób Łukasz wzniósł się z pozycji niewolnika i osiągnął najwyższe sfery życia kulturalnego. Gdy po jakimś czasie powrócił do Antiochii, był już znanym, wykształconym i szanowanym obywatelem. Ten okres życia opisał później w swoich księgach.
Rozdział 4. Lekarz
Nowy Testament tylko jednym zdaniem potwierdza, że św. Łukasz był lekarzem. Potwierdził to św. Paweł, który w Liście do Kolosan napisał: "Pozdrawia was Łukasz, umiłowany lekarz" (Kol 4, 14).
Obecność przy Pawle lekarza mogła być szczególnie cenna nie tylko jako wsparcie ewangelizacyjne, ale także jako pomoc przydatna dla leczenia dolegliwości Apostoła Narodów - niektórzy badacze twierdzą bowiem, że cierpiał nawet na padaczkę.
Zawód lekarza w starożytnej Grecji był traktowany jako zawód wolny, mógł go wykonywać każdy, kto czuł się do takiej posługi przygotowany. Nauka odbywała się na zasadzie rzemiosła - przez terminowanie u jednego lub więcej mistrzów. Ośrodki, w których lekarze o wybitnym autorytecie skupiali wokół siebie innych lekarzy i uczniów, nazywano szkołami lekarskimi. Nauczanie medycyny rozpoczynało się wcześnie - niekiedy już w dzieciństwie. Kandydat na lekarza musiał się wykazywać znajomością filozofii (retoryki) i matematyki. W szkołach tych dokonywano - jak wskazują na to przypadki Polybosa, zięcia Hipokratesa - pierwszych eksperymentów: uczono anatomii świni, poznawano kurzy zarodek. Podstawową metodą było jednak słuchanie przekazów ustnych, odbywanie wspólnych wizyt w domach chorych, studiowanie pism. Niekiedy przyjmowano chorych w jatreionach - specjalnych pomieszczeniach, w których lekarze świeccy podejmowali praktykę lekarską.
Ważnymi ośrodkami leczniczymi były świątynie poświęcone bogom odpowiedzialnym za zdrowie, przy których powstały pierwsze szpitale. Za panowania cesarza Oktawiana Augusta, przed rokiem 14 po Chr., powstały pierwsze szpitale dla legionistów. Z medycyną łączono m.in. Dea Salus (bogini zdrowia), Febris (bogini od chorób gorączkowych), zaś kobietami ciężarnymi opiekowały się Diana i Junona, a Mars chronił przed zarazami.
Leczącymi w nich byli kapłani, łączący często elementy magii (amulety zdrowia, wymyślne praktyki) z początkami logicznych wniosków na tematy zdrowotne, jak np. podkreślanie roli równowagi soków w organizmie; czy regularny rozkład dnia jako sposób na idealną profilaktykę; nakaz unikania oszustów medycznych.
Szkoły lekarskie dystansowały się od źle wykształconych praktyków, oszustów, chciwych spekulantów - znane są pisma szkoły Hipokratesa na ten temat z początku pierwszego wieku. Tradycje lekarskie Antiochii były znane - to miasto wydało m.in. Apollofanesa, lekarza króla Antiocha III.
Peter Paul Rubens. Hipokrates.
Według niepotwierdzonych źródłami historycznymi podań i apokryfów Łukasz z Antiochii podczas pobierania nauki w Tarsie odbywał praktykę medyczną w szpitalu przy świątyni Eskulapa w miejscowości Aega, położonej niedaleko Tarsu. Tam mieścił się najbardziej znany wówczas szpital. Podczas tej pracy miał też spotkać i zaprzyjaźnić się z Barnabą oraz Szawłem (późniejszym Pawłem). Po powrocie do Antiochii Łukasz, jako lekarz, miał zaciągnąć się do służby na okręcie kursującym po Morzu Śródziemnym. Odwiedzał nowe porty, poznawał też nowych ludzi, którym służył radami zdrowotnymi. Dzięki temu zyskiwał wielu przyjaciół. Już wtedy znane było powiedzenie, że kapłan patrzy na ludzi z jak najlepszej strony, prawnik - widzi ich z jak najgorszej, a lekarz - widzi ich takimi, jakimi naprawdę są. Łukasz należał do wyjątkowych lekarzy. Starożytność przekazała imiona dwóch, których zasługą było także spisanie dziejów. Obaj byli Grekami: to Hipokrates oraz Łukasz.
W Grecji utworzono słynną szkołę Hipokratesa z Kos (ok. 460 p.n.e.-ok. 377 p.n.e.) uważanego za "ojca medycyny". Metoda Hipokratesa opierała się na działaniach racjonalnych. Na podstawie obserwacji i doświadczeń wyciągał wnioski prowadzące do ustalenia diagnozy i dobierał odpowiadające jej sposoby leczenia. Jego szkołę cechowała troska o zdrowie chorego (łac. salus aegroti suprema lex - zdrowie chorego najwyższym prawem). Leczenie miało polegać na wspomaganiu naturalnych procesów zdrowienia, a naczelną zasadą było nieszkodzenie choremu (łac. primum non nocere - po pierwsze nie szkodzić). Główną siłą leczącą jest sama natura, lekarz ma jej jedynie pomagać, jest więc minister naturae (sługą natury), a nie nauczycielem (magister). Stworzył pierwsze opisy dotyczące zimna, ciepła słonecznego, światła i ćwiczeń fizycznych jako zabiegów leczniczych. Zajmował się zniekształceniami kręgosłupa (skonstruował urządzenie do redukcji skoliozy). Opisał także sposób amputacji kończyn, budowę protez oraz obuwia korygującego wady stóp. Opisywał leczenie złamań, ran, hemoroidów, przetok odbytu. Stosował balneoterapię w leczeniu chorych.
Okres życia Łukasza to czas pojawienia się nowych koncepcji w medycynie. Bardzo długo w Rzymie obywano się bez lekarzy, a proces leczenia sprowadzano do domowych zabiegów - stosowano głównie kiszoną kapustę i wino. Wierzono, że o zdrowiu świadczy równowaga humoralna organizmu, przyjmując że są cztery humory (płyny): krew - ciepła i wilgotna; żółć - ciepła i sucha; czarna żółć - zimna i sucha oraz śluz - zimny i wilgotny. Wierzono, że nierównowaga mogła się pojawić w wyniku np. bliskości bagna, zarazy, gniewu bogów czy ukąszenia przez komary. Kładziono nacisk na prostotę obyczajów, hart ciała, wytrzymałość na trudy i cierpienie. Nowe światło na medycynę rzucił Grek Asklepiades (I w. przed Chr.). Był on zwolennikiem koncentrowania się na doświadczeniu, odrzucając wszystko, co magiczne i bezzasadne. Lekarz w walce o zdrowie człowieka miał wspomóc naturę. Sam leczył głównie winem, wodą, spacerami, zalecał ćwiczenia (masaże), gimnastykę. Dał początek szkole tzw. metodyków, przez których autorytet lekarzy znacznie wzrósł: Juliusz Cezar w 46 roku przed Chr. nadał lekarzom prawa obywatelstwa rzymskiego. Cesarz August w 10 roku przed Chr. zwolnił lekarzy od płacenia podatku, a później Hadrian - w 117 roku - zwolnił ich od pełnienia służby wojskowej i innych obowiązków publicznych. Metodycy uczyli medycyny przez okres sześciu miesięcy. Uprawiali chirurgię, chociaż nie uczyli anatomii.
Inny sposób uprawiania medycyny przedstawiali tzw. encyklopedyści - gromadzący wiedzę na temat leczniczych właściwości różnych roślin, środków i sposobów zachowań. Należeli do nich m.in. Korneliusz Celsus, który na początku pierwszego wieku napisał dzieło O medycynie ksiąg osiem; Pliniusz (23-79 r. po Chr.) - autor Historia naturalis złożonego z 37 ksiąg; Skryboniusz Largus (I w.) - ogłosił Skład leków - zbiór recept według części ciała; Dioskurydes (I w.) - podał wielki opis roślin i ich właściwości farmakologicznych.
Inną koncepcję przedstawili tzw. pneumatycy, sprowadzając zdrowie i chorobę do stanu napięcia pneumy - płynącej w ciele człowieka wraz z krwią. Galen (ok. 130-200 r. po Chr.; przez pewien czas był lekarzem gladiatorów) w tym duchu opisał dokładnie ciało ludzkie, zwracając uwagę na analizę krwi, moczu, anatomii. Przyjmował, że natura sama leczy, a lekarz powinien ją tylko wspomagać. Rozwijał tzw. teorię humoralną Hipokratesa, uznając chorobę za zaburzenie czterech istotnych płynów w ciele: krwi, żółci, czarnej żółci i śluzu. Według niego nauka medycyny powinna trwać 11 lat.
Łukasz korzystał obficie także z nauki o zdrowiu człowieka pochodzącej z tradycji żydowskiej. Biblia bardzo często mówiła o chorobach - w sumie Stary Testament wymienia około 50 różnych chorób. Niekiedy łączy się je np. z działaniem Zła, demonów, ufnością pokładaną w zakazanych środkach magicznych. W Nowym Testamencie też występuje wiele chorób: paraliż, puchlina wodna, ślepota, głuchota, trąd, malarię zaś sugeruje "wielka gorączka" teściowej św. Piotra. Wierzono, że to Bóg działa przez lekarzy, szanowano ich i akceptowano ich działanie. Medyczne wyksztalcenie Łukasza pozwalało mu opisać różne cuda uzdrowień Jezusa. W Ewangelii Łukasza i w Dziejach Apostolskich występuje wiele terminów, które występują u Hipokratesa czy Galena. Tam gdzie synoptycy używają określeń potocznych, Łukasz próbuje diagnozować niektóre schorzenia albo reakcje fizjologiczne, jak np. krwawy pot Jezusa podczas Jego walki wewnętrznej w Ogrodzie Oliwnym. Łukasz lekarz jako jedyny relacjonuje to zjawisko, używając przy tym terminów technicznych - nazywając krople krwawymi, poprawnie stosuje określenie tromboi. Inne opisy sytuacji z Ogrodu Oliwnego (np. Mt 26, 36-46) nie zawierają wzmianki o krwawym pocie.
Innym znaczącym wiele terminem zawodowym, użytym przez Łukasza, jest wyrażenie "pogrążony w udręce", które w języku greckim brzmi: genomenos en agonia - "znajdując się w agonii". Przy czym "agonia", początkowo była terminem sportowym i określała walkę rozgrywającą się na stadionie, potem stała się również określeniem medycznym oznaczającym walkę ciała ze śmiercią. W medycynie zjawisko krwawego pocenia się jest znane pod nazwą hematodrosis, hematohydrozja (gr. hema - krew; hyder - woda). Wspominał o nim już Arystoteles, wymieniając je pośród kuriozów medycznych w swym dziele Zoologia (3, 19).
Występuje w sytuacjach, gdy do bardzo wielkiej trwogi i cierpień posuniętych do ostatecznych granic dołączają jeszcze nowe i organizm nie może już znieść bólu. Do czynników, które mogą wywołać pojawienie się krwawego potu, zalicza się: podwyższenie temperatury otoczenia; nieuzupełnianie płynów; wysiłek fizyczny lub silny stres. W takich chwilach chory zazwyczaj traci świadomość. Podskórne naczynka krwionośne pękają. W przebiegu takiego ekstremalnego napięcia dochodzi do uszkodzenia naczyń włosowatych, czyli najmniejszych naczyń krwionośnych. Zwykle nie ma to większego znaczenia dla organizmu - to krwawa wybroczyna przypominająca siniak, który zazwyczaj nie boli, albo krwawienie np. z nosa, które człowiekowi raczej utrudnia funkcjonowanie niż stanowi dla niego zagrożenie. Niekiedy krew wypływa z uszkodzonych naczynek w okolicach oczu, wydobywa się wtedy kanalikami łzowymi, co sprawia przerażający widok.
Jezusa przedstawia Łukasz jako Lekarza zarówno dusz, jak i ciał ludzi. Ewangelista wspomina też np. kobietę, która dwanaście lat cierpiała na krwotok, a całe swoje mienie wydała na honoraria dla lekarzy (Łk 8, 43-48). Dopiero spotkanie z Jezusem przywróciło jej zdrowie. Do Jezusa pozwala to odnieść określenie: lekarz-Zbawiciel grzechów.