Wprowadzenie
Suwerenność jest przedmiotem intensywnych badań kilku dyscyplin naukowych. Historycy starają się odtworzyć i wyjaśnić powstanie oraz ewolucję koncepcji suwerenności na przestrzeni wieków. Interesuje ich to, czy zachodzące współcześnie zmiany tej koncepcji nie mają swego precedensu w historii. Filozofowie analizują różne sposoby rozumienia suwerenności, relacje między człowiekiem a państwem i związek suwerenności ze sprawiedliwością. Prawnicy koncentrują się na uznaniu przez społeczność międzynarodową suwerenności państwa oraz legalności i zakresu władzy. Dla nauk politycznych ważny jest sposób realizacji suwerenności w danym państwie, zwłaszcza zagadnienia ustroju i podziału władzy. Badacze stosunków międzynarodowych zaś skupiają się na tym, jak suwerenność państwa przejawia się w relacjach z innymi podmiotami na arenie międzynarodowej.
Należy zgodzić się z tymi badaczami, którzy twierdzą, że pojęcie suwerenności wymaga podejścia interdyscyplinarnego, jest bowiem na tyle wieloaspektowe, że nie da się go zbadać w ramach jednej dyscypliny. Chociaż główna perspektywa przyjęta w tej pracy to perspektywa stosunków międzynarodowych, przeanalizowane zostaną wyjaśnienia zjawiska suwerenności z punktu widzenia nauki o polityce, filozofii, prawa oraz historii. Pewna trudność polega na tym, że poszczególne dyscypliny naukowe definiują i interpretują suwerenność na własny sposób. Inne znaczenie przypisują temu pojęciu prawnicy międzynarodowi, inne - prawnicy konstytucjonaliści, a jeszcze inne - politolodzy.
Przedmiotem zainteresowania prawa międzynarodowego jest suwerenność państwa, której istotę stanowi łączność suwerennej władzy z określonym terytorium (zwierzchnictwo terytorialne). Odnosi się ona do relacji między państwami i skierowana jest na zewnątrz państwa. Przedmiotem zainteresowania prawa konstytucyjnego jest z kolei suwerenność narodowa, zasadzająca się na związku między władzą a określoną ludnością i skierowana do wewnątrz państwa. Wreszcie przedmiotem zainteresowania nauk politycznych jest suwerenność polityczna, która dotyczy zdolności do prowadzenia polityki niezależnie od zobowiązań wobec innych państw.
Historia dostarcza przykładów różnych sposobów organizacji władzy w społeczeństwie, natomiast myśl filozoficzna z jednej strony opisuje i wyjaśnia świat rzeczywisty, z drugiej - wpływa na kierunki jego rozwoju. Suwerenność odgrywa pozytywną rolę jako podstawa społeczności międzynarodowej. Jej treść zmienia się jednak w odpowiedzi na procesy globalizacji i integracji europejskiej, a jej jakość zależy od danego państwa.
Współczesny dyskurs w teorii polityki i teorii stosunków międzynarodowych konstytuuje krytyka suwerenności państwa. Badacze różnią sięwocenie tego, czymjest suwerenność, gdzie jest usytuowana, jaki jest jej stosunek do prawa oraz czy jest podzielna i podlega zmianie. Część z nich utrzymuje, że miała ona w historii duże znaczenie, jednak obecnie odchodzi w przeszłość, inni twierdzą, że jeszcze długo pozostanie główną zasadą organizującą stosunki międzynarodowe. Istotę debaty na temat suwerenności stanowi poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o najlepsze usytuowanie i podział władzy we współczesnym świecie. Podzielność suwerenności jest w czasach integracji europejskiej akceptowana przez wielu badaczy stosunków międzynarodowych, natomiast sceptyczny stosunek do tej koncepcji mają prawnicy międzynarodowi, którzy uznają niezmienność suwerenności państwa.
Pytania, na które w tej książce szuka się odpowiedzi, dotyczą treści pojęcia suwerenności. Czy treść ta się zmienia, a jeżeli tak, od czego te zmiany zależą i jaki mają charakter? Jakie były główne konceptualizacje suwerenności dokonywane przez filozofów i teoretyków stosunków międzynarodowych? Jaką normatywną rolę odgrywa suwerenność we współczesnej społeczności międzynarodowej i jakie dylematy są z tym związane? Czy i w jaki sposób zmienia się suwerenność w procesie integracji europejskiej?
Stawiana tu teza głosi, że treść suwerenności nie jest określona raz na zawsze, lecz zmienia się i ewoluuje jako wynik rywalizacji różnych ośrodków władzy i w odpowiedzi na potrzeby społeczne. Znaczenie suwerenności jest ustalane w procesie dyskursywnym, w którym biorą udział filozofowie, prawnicy (juryści), uczeni oraz sprawujący władzę praktycy, czyli klasa polityczna. Znane są dwa zasadnicze znaczenia suwerenności. Można ją rozumieć jako atrybut państwa, oznacza wówczas swobodę działania na rzecz realizacji interesu państwa, oraz jako instytucję społeczności międzynarodowej, która zapewnia państwom przetrwanie i legitymizuje współczesne stosunki międzynarodowe. Te dwa znaczenia określały dyskurs suwerenności na przestrzeni historii oraz kształtowały stosunki między państwami. Na sposób wykonywania suwerenności przez państwa wpływa proces integracji europejskiej.
Zainteresowanie ideą suwerenności wynika z przemian społecznych będących rezultatem procesów, które bezpośrednio dotykają istoty suwerenności współczesnego państwa, mianowicie procesów globalizacji i integracji europejskiej. Literatura światowa na ten temat jest ogromna; co roku przybywają dziesiątki prac. Zagadnieniu suwerenności poświęcali uwagę filozofowie klasyczni i prawnicy międzynarodowi, których prace będą przedmiotem analizy. Rozważali tę problematykę badacze stosunków międzynarodowych, tacy jak Stephen Krasner, Robert Jackson, Kalevi Holsti i Christian Reus-Smit. Analizowali ją teoretycy stosunków międzynarodowych wywodzący się z różnych nurtów, m.in. realista Kenneth Waltz, liberalny instytucjonalista Robert O. Keohane czy konstruktywista Alexander Wendt, a także teoretycy integracji europejskiej związani z różnymi kierunkami badawczymi. W zasadzie każda teoria stosunków międzynarodowych i teoria integracji europejskiej zajmuje jakieś stanowisko wobec suwerenności. Co więcej, stosunek do suwerenności stanowi często ważne kryterium różnicujące poszczególne teorie.
Z powodu uwarunkowań politycznych w okresie PRL zainteresowanie środowiska naukowego problematyką suwerenności sztucznie ograniczano. Zgodnie z obowiązującym podejściem marksistowskim suwerenność była umiejscowiona w klasie sprawującej władzę. Na arenie międzynarodowej państwa socjalistyczne dążyły do uznania bezwarunkowości suwerenności i legitymizacji autonomii państwa, przyznając mu pełną władzę nad społeczeństwem. Propagowane przez nie tzw. zbiorowe prawa człowieka oraz unormowanie suwerennych praw w poszczególnych dziedzinach, m.in. gospodarczej i kulturalnej, umacniały władzę państwa nad społeczeństwem.
Wzrost zainteresowania suwerennością jest w Polsce z jednej strony wynikiem zmian politycznych po 1989 r., z drugiej - konsekwencją przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Spośród prawników piszących na temat suwerenności wymienić należy Jana Barcza, Władysława Czaplińskiego, Jerzego Kranza, Romana Kwietnia, Ewę Łętowską, Jerzego Menkesa, Cezarego Mika, Artura Nowaka-Fara, Andrzeja Wasilkowskiego i Annę Wyrozumską. Wśród politologów i badaczy stosunków międzynarodowych, którzy zajmują się tą problematyką, znajdują się: Włodzimierz Anioł, Jan Baszkiewicz, Marek Cichocki, Aniela Dylus, Andrzej Gałganek, Leszek Jesień, Antoni Kamiński, Mieczysław Krąpiec, Antoni Marszałek, Piotr Mierecki, Irena Popiuk-Rysińska i Krzysztof Szczerski.
Tezy książki przedstawione są w sześciu rozdziałach. W rozdziale pierwszym zostają omówione definicje suwerenności oraz różnice w jej postrzeganiu przez rozmaite dyscypliny naukowe. Przedstawiona jest istota państwa i federacji oraz idea suwerenności prawa. Przeanalizowane są takie cechy suwerenności, jak terytorialność, uznanie, zdolność do legitymizacji oraz niepodzielność. Wyodrębnione zostają dwa wymiary suwerenności - usytuowanie i wpływ norm, oraz dwa jej znaczenia - właściwość państwa i instytucja społeczności międzynarodowej. Te wymiary i znaczenia służą jako ramy konceptualne w dalszej części.
W rozdziale drugim pokazana jest ewolucja suwerenności w historii. Zrozumienie historii ewolucji suwerenności może dostarczyć wskazówek co do prawidłowej interpretacji teraźniejszości. Kolejne etapy tej ewolucji to przednowoczesne formy suwerenności w postaci greckich miast-państw, imperium rzymskiego i średniowiecznej Respublica Christiana. Przełomowe znaczenie dla powstania nowoczesnej formy suwerenności był pokój westfalski zawarty w 1648 r. Od tego czasu państwo ewaluowało od terytorialnego, poprzez absolutystyczne do narodowego. Suwerenność traktowana jest tu jako cecha państw, która daje im nieograniczone prawo do realizacji swej woli zgodnie z własnym interesem. Celem tej analizy jest pokazanie, że znaczenie suwerenności się zmieniało, różne były jej atrybuty w wiekach XVI, XVIII czy XX.
Rozdział trzeci poświęcony jest postrzeganiu suwerenności w filozofii. Istnieją dwie tradycje pojmowania tej idei: grecko-rzymska, która suwerenność odnosi do władcy i państwa, oraz chrześcijańska, która dotyczy jednostki stworzonej przez Boga. Pierwsza z wymienionych tradycji znalazła swe ukoronowanie w teorii suwerenności Jeana Bodina i Thomasa Hobbesa, druga - w koncepcjach Johna Locke'a i Jeana Jacques'a Rousseau. Inne podejście do suwerenności mieli teoretycy prawa międzynarodowego, którzy traktowali ją jako instytucję społeczności międzynarodowej. Na współczesną myśl filozoficzną dotyczącą analizowanego tutaj pojęcia istotny wpływ miała idea suwerenności jako wyjątku, zaproponowana przez Carla Schmitta, rozwinięta następnie przez Michaela Foucaulta i Giorgia Agambena w postaci koncepcji urządzenia i biopolityki.
Rozdział czwarty dotyczy rozumienia suwerenności w teoriach stosunków międzynarodowych. Najpierw omówione jest rozumienie suwerenności w realizmie, szkole angielskiej, liberalizmie, różnych nurtach globalizmu (neomarksizmu), a także w teorii krytycznej i rozmaitych nurtach kosmopolityzmu. Podejścia te różnią się pod względem umiejscowienia suwerenności i uznania wpływu norm na stosunki międzynarodowe. W części drugiej przedstawione są założenia konstruktywizmu, feminizmu i postmodernizmu, a więc podejść, które przywiązują dużą wagę do praktyki suwerenności, krytykują suwerenność państwa jako służącą dominacji i formułują koncepcję suwerenności człowieka. Podejścia te proponują myślenie w kategoriach alternatywnych systemów zarządzania, które zrywają powiązania polityki z suwerennością.
Rozdział piąty omawia znaczenie suwerenności jako podstawy utworzenia społeczności międzynarodowej i takich jej instytucji, jak równowaga sił, dyplomacja, prawo międzynarodowe i organizacja międzynarodowa. Dla rozprzestrzenienia się społeczności międzynarodowej duże znaczenie miał kolonializm, który wywarł także przemożny wpływ na suwerenność państw postkolonialnych. Współczesne dylematy suwerenności dotycząpaństw upadłych, interwencji humanitarnej, praw człowieka i ochrony środowiska. Na suwerenność dzisiejszego państwa i kształt społeczności międzynarodowej wpływa proces globalizacji. W rozdziale tym dochodzimy do konkluzji, że inną postać ma dziś suwerenność w Europie i Ameryce Północnej (państwo ponowoczesne), inną - w Azji i Ameryce Południowej (państwo nowoczesne), a jeszcze inną - w Afryce i na Bliskim Wschodzie (państwo przednowoczesne).
Rozdział szósty poświęcony jest wpływowi integracji europejskiej na suwerenność państwa. Przedstawiony zostaje stosunek do suwerenności w teoriach integracji europejskiej. Z takiej perspektywy można rozpatrywać Unię Europejską jako system polityczny, federację, system wielopoziomowego zarządzania oraz imperium. Analizie poddane jest stanowienie prawa w UE oraz suwerenność w systemach konstytucyjnych państw członkowskich. Na suwerenność tych państw wpływa proces europeizacji, który dotyczy m.in. suwerenności społecznej i monetarnej oraz obywatelstwa europejskiego. Omówione zostają tu także problem deficytu demokracji oraz sposoby wykonywania suwerenności w Unii Europejskiej. Aby uzyskać nowe możliwości realizacji swoich interesów i zapewnić obywatelom dobrobyt, państwa przekazują kompetencje na poziom ponadnarodowy lub wspólnie ją wykonują. Odniesienie się do zdefiniowanych przez Jeana Bodina atrybutów suwerenności pozwala stwierdzić, że wiele cech suwerenności, które wcześniej były traktowane jako oczywiste, przestało takimi być. W nawiązaniu do konceptualizacji suwerenności w ujęciu Kantowskim zostaje tu pokazane, że dochodzi do przenoszenia tej ostatniej na poziom ponadnarodowy.
Konkluzje zawierają podsumowanie głównych tez pracy. Znaczenie suwerenności zmienia się ze względu na rozwój życia politycznego i na potrzeby społeczne. Nie należy się spodziewać, że suwerenność zniknie, jest ona wartością, którą trzeba cenić i chronić, gwarantuje bowiem zachowanie różnorodności społeczności międzynarodowej.
* * *
Badania nad problematyką suwerenności prowadziłem przez wiele lat. Rozpocząłem je latem 2004 r., gdy przebywałem jako visiting fellow w Instytucie Uniwersyteckim Unii Europejskiej we Florencji. Od tego czasu analizowałem rozmaite aspekty suwerenności, pracując jednocześnie nad innymi tematami, a fragmenty ustaleń publikowałem w różnych pracach, m.in. w monografii Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja (PWN 2007).
Dążąc do uchwycenia istoty suwerenności, co jakiś czas odkrywałem, co wnoszą do jej rozumienia dyscypliny inne niż politologia i stosunki międzynarodowe, a więc prawo międzynarodowe, historia - zwłaszcza badania nad okresem średniowiecza (nieoceniona książka Ernsta Kantorowicza Dwa ciała króla), filozofia polityczna, zarówno klasyczna, jak i współczesna (w szczególności prace Michaela Foucaulta i Homo sacer Gorgia Agambena). Książka, którą zacząłem pisać z perspektywy nauki o stosunkach międzynarodowych, powoli nabierała wielodyscyplinarnego charakteru i taką formę ostatecznie przyjęła. Mam nadzieję, że prawnicy międzynarodowi, filozofowie i historycy wybaczą mi ewentualne braki i nieścisłości. Chciałbym także podziękować za cenne uwagi recenzentom prof. Romanowi Kwietniowi, prof. Leszkowi Jesieniowi oraz dr Annie Wojciuk za uwagi do wcześniejszej wersji rozdziału dotyczącego filozofii.
