? Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: dr hab. n. med. Michał Czapla, prof. UMW

Wydawca: Inga Miros

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Zespół

Korekta: Zofia Ślusarska

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24673-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.139

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Słowo wstępne Profesora Michała Czapli

W czasach, gdy internet zalewa nas falą sprzecznych informacji, mitów i uproszczeń dotyczących zdrowia, pojęcie "suplementacji" zyskało ogromną popularność ... niestety, często w oderwaniu od rzetelnej wiedzy naukowej. Dlatego jest potrzebna taka książka jak Suplementacja w dietetyce. Stanowi ona kompendium wiedzy naukowej - opierające się na faktach, a nie na marketingowych hasłach czy modnych trendach. Suplementacja, jak sama nazwa wskazuje, jest uzupełnieniem, a nie zastąpieniem zdrowej i zrównoważonej diety. Jej właściwe stosowanie może wspomagać organizm w stanach zwiększonego zapotrzebowania, rekonwalescencji czy choroby, jednak nie powinna być traktowana jako uniwersalne remedium. Zrozumienie, kiedy suplementacja ma sens, a kiedy może zaszkodzić, wymaga wiedzy i odpowiedzialności - zarówno ze strony pacjentów, jak profesjonalistów z zakresu dietetyki, medycyny, farmacji i innych zawodów medycznych. W obliczu rosnącej popularności preparatów dostępnych bez recepty, edukacja staje się kluczowym narzędziem ochrony zdrowia publicznego. Ta książka porządkuje wiedzę o suplementach, ich składnikach, działaniu i potencjalnych interakcjach, oferując praktyczne wskazówki oparte na dowodach naukowych. Świadoma suplementacja zaczyna się od wiedzy, nie od reklamy.

dr hab. Michał Czapla, prof. UMW

dietetyk, ratownik medyczny,

specjalista promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej

Czym jest suplementacja

Definicja

Suplementacja - temat nieustanie rozgrzewający wiele środowisk medycznych, dietetycznych i nie tylko. Czy w dzisiejszych czasach suplementacja jest nieuniknioną koniecznością, czy szybką formą naprawy organizmu? Przez jednych uznawana za konieczność, przez innych - za fanaberię współczesności, towarzyszy nam jednak na co dzień już od pierwszych godzin życia. Czym tak naprawdę jest? Co mówi o niej współczesna nauka i dlaczego suplementacja jest i będzie tematem dotykającym każdego? Mam nadzieję, że niniejsze opracowanie pozwoli odpowiedzieć w sposób zgodny z medycyną opartą na faktach (EBM - evidence-based medicine), rzetelny i kompleksowy na wiele pytań dotyczących tematu suplementacji i suplementów diety.

Z codziennej praktyki farmaceutycznej jasno stwierdzam, że podział substancji na suplementy diety i leki, mimo że coraz szerzej nagłaśniany, jest niezrozumiały i dla wielu pacjentów wciąż zbyt mało istoty, żeby brać go pod uwagę przy codziennych aptecznych wyborach. Czy zatem fakt, że pacjenci nie widzą między nimi różnic sprawia, że nie należy brać go pod uwagę? Czy fakt wyboru suplementu diety sprawia, że wybieramy większe bezpieczeństwo, bo jak wynika z powszechnej opinii ciężko "zrobić sobie z nimi krzywdę"? Czy preparaty bez recepty mogą wchodzić w interakcje - przecież producent o takowych nie informuje? Czy brak takich informacji wynika z tego, że suplementy diety nie mają działań niepożądanych, nie wchodzą w interakcje z innymi preparatami, w tym z lekami stosowanymi w chorobach przewlekłych? Czy suplementy diety w zbyt dużej dawce mogą być toksyczne? I czy jedna kapsułka czy tabletka zawsze pokryje 100% zapotrzebowania i uzupełni niedobory? To, co dla nas oczywiste, dla pacjentów wydaje się być błahostką - dlatego szczególnie istotne wydaje się uzupełnianie wiedzy w aktualne informacje oraz nieustanne odpowiadanie sobie na powyższe pytania w trakcie konsultacji.

Czym zatem jest suplementacja?

Zgodnie z art. 2 pkt 32 Ustawy z dnia 6 września 2001 roku - Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2021, nr 126, poz. 1381), produktem leczniczym (lekiem) jest "substancja lub mieszanina substancji, przedstawiana jako posiadająca właściwości zapobiegania lub leczenia chorób występujących u ludzi lub zwierząt lub podawana w celu postawienia diagnozy, lub w celu przywrócenia, poprawienia lub modyfikacji fizjologicznych funkcji organizmu poprzez działanie farmakologiczne, immunologiczne lub metaboliczne".

Suplement diety natomiast to "środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub składników mineralnych, lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy lub inny fizjologiczny, pojedynczych lub złożonych, wprowadzany do obrotu w formie umożliwiającej dawkowanie, w postaci: kapsułek, tabletek, drażetek i w innych podobnych postaciach, saszetek z proszkiem, ampułek z płynem, butelek z kroplomierzem i w innych podobnych postaciach płynów i proszków przeznaczonych do spożywania w małych, odmierzonych ilościach jednostkowych, z wyłączeniem produktów posiadających właściwości produktu leczniczego w rozumieniu przepisów prawa farmaceutycznego" (Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 roku o bezpieczeństwie żywności i żywienia, Dz.U. 2006, nr 171, poz. 1225).

Według informacji podanych przez Krajową Radę Suplementów i Odżywek wartość rynku suplementów w 2024 wynosiła 8 mld złotych, a prognozy wskazują na kontynuację trendu wzrostowego w najbliższych latach. Tym samym stanowimy czwarty co do wielkości rynek w Europie - po Włochach, Francji i Niemczech.

Jak wprowadza się suplement diety do obrotu?

Suplementy diety podlegają przepisom dotyczącym żywności (art. 29 ust. 1 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia z dnia 25 sierpnia 2006 r.) i są nadzorowane przez Główny Inspektorat Sanitarny (GIS). Jego wprowadzenie na rynek i legalna sprzedaż wymaga jedynie prawidłowego złożenia elektronicznego (jedyna forma) powiadomienia do GIS-u. Jest to proces bezpłatny.

Zgodnie z prawem, chcąc wprowadzić suplement diety do obrotu, należy zawiadomić Głównego Inspektora Sanitarnego, przekazując następujące informacje:

- nazwę produktu oraz jego producenta,

- postać produktu, w jakiej jest on wprowadzany do obrotu,

- wzór oznakowania w języku polskim,

- kwalifikację (rodzaj) środka spożywczego przyjętą przez podmiot działający na rynku spożywczym,

- imię, nazwisko albo nazwę i adres podmiotu, powiadamiającego o pierwszym wprowadzeniu do obrotu oraz NIP, jeżeli taki numer podmiot powiadamiający posiada,

- skład jakościowy obejmujący dane dotyczące składników zawartych w produkcie.

W oznakowaniu suplementu diety muszą być również zamieszczone wymienione niżej zapisy zgodnie z art. 27 ust. 3 Ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia oraz Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 9 października 2007 r. w sprawie składu oraz oznakowania suplementów diety:

- określenie "suplement diety",

- nazwy kategorii substancji odżywczych lub substancji charakteryzujących produkt lub wskazanie charakteru tych substancji,

- porcja produktu zalecana do spożycia w ciągu dnia,

- ostrzeżenie dotyczące nieprzekraczania zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia,

- stwierdzenie, że suplementy diety powinny być przechowywane w sposób niedostępny dla małych dzieci.

Z kolei informacje o zawartości witamin i składników mineralnych oraz innych substancji wykazujących efekt odżywczy lub inny efekt fizjologiczny muszą być wskazywane:

- w postaci liczbowej, przy korzystaniu z odpowiednich jednostek określonych przepisami,

- w przeliczeniu na zalecaną przez producenta do spożycia dzienną porcję produktu,

- w procentach w stosunku do referencyjnych wartości spożycia,

- jako przeciętne wartości oparte na analizie produktu, wykonanej przez producenta.

Lek jako produkt dostępny w aptece podlega na każdym etapie produkcji oraz ekspedycji prawu farmaceutycznemu, suplement diety natomiast - ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia - i jako taki powinien być również rozpatrywany.

Podsumowując, warto zwrócić uwagę, z czym realnie wiąże się to dla pacjentów.

Najbardziej istotny wydaje się brak szczegółowej informacji dla pacjenta dotyczącej celu stosowania preparatu, możliwych spodziewanych działań ubocznych czy potencjalnych interakcji.

Niejednokrotnie rozpowszechniana reklama oraz fakt, że dany preparat jest dostępny bez recepty skutkuje pewnością pacjenta co do jego bezpieczeństwa i braku wpływu na inne leki, suplementy diety, a końcowo na samopoczucie. Pytanie, czy jest to istotne.

Dla przykładu kilka najczęstszych błędów łączenia suplementów diety z innymi preparatami mających realny wpływ na efektywność działania:

- łączenie preparatów żelaza z niemal wszystkimi innymi skutkuje zmniejszeniem efektywności działania,

- łączenie żelaza z witaminą C poprawia wchłanianie preparatów żelaza,

- błonnik ogranicza wchłanianie pozostałych preparatów,

- preparaty wapnia osłabiają wchłanianie leków przeciwarytmicznych i stosowanych w nadciśnieniu - tym samym zmniejsza się ich moc działania,

- preparaty potasu (w ostatnich czasach modne stało się profilaktyczne suplementowanie potasu) w połączeniu z lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas mogą spowodować nadmierny wzrost stężenia tego pierwiastka w organizmie (co skutkuje zaburzeniami rytmu serca itd.),

- żeń-szeń w połączeniu z niektórymi lekami przeciwdepresyjnymi może nasilać ich działanie,

- miłorząb japoński stosowany w celu poprawy pamięci i koncentracji, a także przy szumach usznych czy zawrotach głowy może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych (stąd też zalecane jest co najmniej tygodniowe wycofanie suplementacji przed planowanym zabiegiem chirurgicznym czy chociażby wyrwaniem zęba),

- dziurawiec zwyczajny jako najlepiej kojarzony preparat bez recepty wchodzi w interakcje z innymi lekami, takimi jak stosowane w doustnej antykoncepcji hormonalnej, przeciwzakrzepowe czy rozszerzające oskrzela.

Przykłady działań niepożądanych związanych z suplementami diety:

- fotouczulenia: dziurawiec pospolity,

- zaparcia: żelazo,

- alergie skórne: uczucie swędzenia po zastosowaniu dużych dawek witamin z grupy B.

Przykłady przeciwwskazań do stosowania suplementów diety:

- zabiegi chirurgiczne - przeciwwskazane stosowanie preparatów z czosnkiem pospolitym, miłorzębem japońskim,

- silne reakcje alergiczne - np. rumianek pospolity,

- interakcje z lekami - np. miłorząb japoński,

- choroby, np. nadciśnienie - suplementy zawierające kofeinę czy żeń-szeń.

Jaki jest zatem cel stosowania suplementów diety?

Najważniejszy wydaje się fakt, że suplementy diety nie mają na celu leczenia i w przypadku ich stosowania nie mówimy nigdy o efekcie leczniczym. Suplementy diety mają na celu uzupełnianie niedoborów wynikających ze źle zbilansowanej diety lub innych przyczyn.

Jakie zatem suplementy możemy znaleźć w aptece?

Nie istnieje sztywny farmaceutyczny podział suplementów diety. Możemy je jednak podzielić ze względu na cel stosowania lub na formę przyjęcia.

Podział suplementów ze względu na zastosowanie:

- witaminowe lub witaminowo-minerałowe,

- wspomagające kości i stawy,

- wspomagające odporność,

- wspomagające wzrok,

- stosowane na włosy, skórę, paznokcie,

- wspomagające obniżanie cholesterolu, profilaktykę przeciwmiażdżycową,

- adaptogeny,

- wspomagające układ nerwowy, przekaźnictwo nerwowe,

- wspomagające potencję i libido,

- wspomagające trawienie,

- probiotyki,

- wspomagające redukcję masy ciała,

- wspomagające budowę masy ciała,

- antyoksydanty.

Podział ze względu na formę:

- kapsułki,

- tabletki,

- proszek,

- syrop,

- ampułki.

Suplementy roślinne (DER, standaryzacja)

Aby określić jakość suplementu diety zawierającego składniki roślinne używa się przede wszystkim dwóch parametrów - DER oraz standaryzacji. Dzięki nim jesteśmy w stanie ocenić, czy użyty do produkcji suplementu surowiec zawiera w składzie substancje aktywne, które są odpowiedzialne za działanie na organizm oraz w jakich ilościach te składniki występują. Obecność tych parametrów na opakowaniu suplementu diety pomaga w porównaniu produktów różnych producentów i pozwala wybrać ten najlepszy.

DER (ang. Drug Extract Ratio) - parametr, który określa, z jakiej ilości surowca roślinnego otrzymano określoną ilość wyciągu. Na przykład oznaczenie DER 10:1 wskazuje, że 1 gram ekstraktu powstał z 10 gramów surowca, natomiast DER 25:1 oznacza, że do uzyskania 1 grama ekstraktu wykorzystano aż 25 gramów surowca. W tym przypadku sprawdza się zasada "im więcej, tym lepiej" - im wyższy wskaźnik DER, tym bardziej skoncentrowany i potencjalnie silniejszy jest wyciąg.

Standaryzacja produktów roślinnych - kluczowy proces umożliwiający określenie, jaka ilość konkretnej substancji aktywnej - czyli tej odpowiedzialnej za efekt działania - znajduje się w danym surowcu roślinnym, najczęściej w postaci wyciągu. Jest to bardzo istotny parametr, ponieważ obok współczynnika DER stanowi jedną z dwóch podstawowych informacji pozwalających ocenić jakość produktu, a tym samym jego potencjalną skuteczność. Producenci chętnie podkreślają, że korzystają z surowców standaryzowanych, traktując to jako element budujący wiarygodność i wartość oferowanego suplementu.

Reklama suplementów diety

Zasady reklamowania suplementów diety zostały opracowane na podstawie:

- Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. (w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności),

- Kodeksu Dobrych Praktyk Reklamy Suplementów Diety (opracowanego przez PASMI - Polski Związek Producentów Suplementów Diety),

- Porozumienia nadawców w sprawie rozpowszechniania reklam suplementów diety (regulacje medialne).

Zgodnie z nimi wyznaczono następujące zasady reklamy suplementów diety:

- Reklama nie może wprowadzać konsumentów w błąd co do charakteru, działania, skuteczności ani przeznaczenia suplementu.

- Nie wolno sugerować, że suplement może zastąpić zróżnicowaną dietę lub leczenie farmakologiczne.

- W reklamie musi znaleźć się czytelna i wyraźna informacja, że produkt jest suplementem diety. Oznaczenie to powinno być zamieszczone w sposób widoczny i jednoznaczny.

- Suplementy diety nie mogą być reklamowane jako środki lecznicze - nie wolno przypisywać im zdolności do zapobiegania, leczenia czy wyleczenia chorób ludzi. Dotyczy to również pośrednich sformułowań, które mogą sugerować działanie terapeutyczne.

- Można stosować jedynie zatwierdzone przez Komisję Europejską oświadczenia zdrowotne i żywieniowe, zgodne z rozporządzeniem (WE) nr 1924/2006.

- Oświadczenia te muszą być sformułowane zgodnie z treścią zatwierdzoną przez EFSA.

- Reklama nie może zawierać sformułowań typu: "gwarantowany efekt", "działa natychmiast", "100% skuteczności".

- Zabronione są także odniesienia do badań naukowych, jeśli są one przedstawione w sposób wyrwany z kontekstu lub niezrozumiały dla przeciętnego konsumenta.

- W reklamie nie wolno prezentować ani cytować lekarzy, farmaceutów, naukowców ani osób podających się za ekspertów medycznych.

- Zabronione jest również używanie wizerunku osób w strojach sugerujących zawody medyczne.

- Reklamy skierowane do dzieci lub przedstawiające dzieci muszą być przedstawione w sposób szczególnie ostrożny - nie mogą bezpośrednio nakłaniać dzieci do zakupu ani zachęcać ich do namawiania rodziców.

- Niedopuszczalne jest sugerowanie, że rezygnacja z suplementu może prowadzić do pogorszenia stanu zdrowia.

- Reklama nie może sugerować, że suplement działa podobnie do leku, ani używać pojęć typowych dla leku.

Zgodnie z Porozumieniem nadawców każda reklama suplementu diety musi zawierać komunikat:

- "Suplement diety. Nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety."

- W reklamach telewizyjnych i kinowych komunikat ten musi trwać co najmniej 4 sekundy i być odpowiednio czytelny.

- W reklamach radiowych - wyraźnie odczytany i nieprzyspieszony.

1Układ krążenia

Kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6

Nazwa: kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6, kwasy omega-3 i omega-6

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, płyn, żelki

Forma, w jakiej występuje suplement: trzy najważniejsze kwasy omega-3: kwas dokozaheksaenowy (DHA), kwas eikozapentaenowy (EPA), kwas ?-linolenowy (ALA); trzy najważniejsze kwasy omega-6: kwas linolowy (LA), kwas ?-linolenowy (GLA), kwas arachidonowy (AA)

Obecny stan wiedzy naukowej jednoznacznie pozwala stwierdzić, że należy stosować suplementację wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi WNKT - szczególnie należącymi do rodziny omega-3: EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy) - jako uzupełnienie strategii profilaktycznej i terapeutycznej w chorobach sercowo-naczyniowych. Korzystny wpływ kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6 na parametry lipidowe, ciśnienie krwi, ryzyko incydentów sercowych i ogólną śmiertelność znajduje potwierdzenie w licznych badaniach klinicznych o wysokiej jakości metodologicznej.

Jednym z najobszerniejszych opracowań w tym zakresie jest przegląd autorstwa Choi i wsp. (2021). Wnioski są jednoznaczne - suplementacja EPA i DHA wiąże się z wyraźnym zmniejszeniem ryzyka zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych, zawału serca oraz innych incydentów wieńcowych. Co istotne, największe korzyści obserwowano u osób z grupy podwyższonego ryzyka oraz przy stosowaniu wyższych dawek, a efekty te były bardziej wyraźne w badaniach interwencyjnych niż obserwacyjnych, co potwierdza rzeczywisty, a nie tylko statystyczny, związek przyczynowo-skutkowy.

Równie silne przesłanki pojawiają się w kontekście pacjentów z cukrzycą typu 2 - grupy szczególnie narażonej na powikłania sercowo-naczyniowe. Metaanaliza Huang i wsp. (2023) wykazała, że suplementacja kwasami omega-3 u osób z cukrzycą istotnie zmniejsza ryzyko zawału serca i udaru mózgu. Co ciekawe, największe korzyści obserwowano przy preparatach bogatszych w EPA.

Nie mniej interesujący jest wpływ kwasów omega-3 na gospodarkę lipidową. W metaanalizie Wang i wsp. (2023) oceniono zależność między dawką suplementowanych kwasów omega-3 a zmianami w stężeniach cholesterolu i triglicerydów. Najbardziej spektakularny efekt dotyczył obniżenia stężenia triglicerydów - zauważono, że im wyższa była dawka kwasów omega-3, tym silniejsze osiągano działanie hipolipemizujące. Zmiany w stężeniach LDL (tzw. złego cholesterolu) były natomiast nieznaczne.

Inny ważny obszar działania kwasów omega-3 to wpływ na ciśnienie tętnicze. Metaanaliza Zhang i wsp. (2022) obejmująca 71 randomizowanych badań klinicznych wykazała, że suplementacja EPA i DHA (w dawce 2-3 g dziennie) przyczynia się do obniżenia zarówno ciśnienia skurczowego, jak i rozkurczowego. Efekt był szczególnie wyraźny u osób z niekontrolowanym nadciśnieniem, co może czynić suplementację cennym wsparciem u pacjentów we wczesnych fazach choroby lub tych, którzy jeszcze nie stosują leczenia farmakologicznego.

Na uwagę zasługują także dane przedstawione przez Yan i wsp. (2024), obejmujące ponad 135 000 uczestników. Autorzy potwierdzili korzystny wpływ suplementacji kwasami omega-3 nie tylko na ryzyko zawału serca czy zgonu sercowego, lecz także na częstość hospitalizacji z powodu niewydolności serca. Co ważne, efekt ten był istotny klinicznie przy dawkach przekraczających 2 g dziennie, a sam profil bezpieczeństwa suplementów kwasów omega-3 oceniono jako bardzo korzystny.

Nie sposób mówić o WNKT, nie odnosząc się do kwasów omega-6, które przez lata były postrzegane jako potencjalnie prozapalne. Weryfikowane przez różnych naukowców spojrzenie na rolę kwasów omega-6 rzuca nowe światło na zasadność ich suplementacji. Najnowsza metaanaliza Sadeghi i wsp. (2025), obejmująca dane ze 150 kohort z całego świata, wyraźnie pokazuje, że wyższe spożycie kwasów omega-6 - zwłaszcza kwasu linolowego - wiąże się z niższym ryzykiem chorób serca, niektórych nowotworów oraz śmiertelności ogólnej. Co istotne, efekt ten był spójny niezależnie od wieku, płci czy miejsca zamieszkania uczestników. Autorzy podkreślają również, że choć utrzymanie równowagi między kwasami omega-6 a omega-3 - o czym dużo się mówi - jest ważne, nie zaleca się drastycznego ograniczania spożycia tych pierwszych.

Piśmiennictwo

1. Choi H., Kim J.Y., Lee K.H. i wsp.: Omega-3 fatty acids supplementation on major cardiovascular outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomized controlled trials. European Review for Medical and Pharmacological Sciences 2021; 25(4): 2079-2092.

2. Huang L., Zhang F., Xu P. i wsp.: Effect of Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids on Cardiovascular Outcomes in Patients with Diabetes: A Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Advances in Nutrition (Bethesda, Md.) 2023; 14(4): 629-636.

3. Sadeghi R., Norouzzadeh M., HasanRashedi M. i wsp.: Dietary and circulating omega-6 fatty acids and their impact on cardiovascular disease, cancer risk, and mortality: a global meta-analysis of 150 cohorts and meta-regression. Journal of Translational Medicine 2025; 23(1): 314.

4. Wang T., Zhang X., Zhou N. i wsp.: Association Between Omega-3 Fatty Acid Intake and Dyslipidemia: A Continuous Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association 2023; 12(11): e029512.

5. Yan J., Liu M., Yang D. i wsp.: Efficacy and Safety of Omega-3 Fatty Acids in the Prevention of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-analysis. Cardiovascular Drugs and Therapy 2024; 38(4): 799-817.

6. Zhang X., Ritonja J.A., Zhou N. i wsp.: Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids Intake and Blood Pressure: A Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association 2022; 11(11): e025071.

Monakolina K

Nazwa: monakolina K

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki

Forma, w jakiej występuje suplement: ekstrakt z czerwonego fermentowanego ryżu

Monakolina K to substancja aktywna, która jest pozyskiwana w procesie fermentacji czerwonego ryżu przy udziale grzybów z rodzaju Monascus purpureus. Wykazuje ona działanie obniżające stężenie cholesterolu. Co ciekawe, jej budowa chemiczna jest identyczna z lowastatyną - jedną z pierwszych syntetycznych statyn stosowanych w leczeniu hipercholesterolemii.

Monakolina K stała się przedmiotem licznych badań, których celem było określenie jej skuteczności i bezpieczeństwa stosowania. Jak pokazują najnowsze dane, suplementacja czerwonym fermentowanym ryżem może przynosić wymierne korzyści w kontekście poprawy profilu lipidowego, szczególnie u osób nietolerujących klasycznych statyn lub tych, którzy uważają, że forma naturalna będzie lepsza niż wersje syntetyczne.

Przegląd literatury naukowej pokazuje spójne wnioski - suplementacja monakoliną K przyczynia się do istotnego obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL. W metaanalizie przeprowadzonej przez Trogkanis i wsp. (2024) średnie obniżenie stężenia LDL wynosiło około 1 mmol/l. Efekt ten jest porównywalny z działaniem niskich dawek syntetycznych statyn.

Podobne wyniki przedstawili Rahmani i wsp. (2023). Oprócz redukcji LDL i cholesterolu całkowitego odnotowali spadek stężenia triglicerydów oraz wzrost frakcji HDL, czyli tzw. "dobrego cholesterolu". To korzystne zjawisko nie zawsze występuje przy stosowaniu syntetycznych statyn, co dodatkowo wzmacnia atrakcyjność czerwonego fermentowanego ryżu jako suplementu.

Analiza bezpieczeństwa wykonana przez Liasi i wsp. (2024) potwierdza, że regularne przyjmowanie monakoliny K w zalecanej dawce jest dobrze tolerowane przez większość pacjentów. Czerwony fermentowany ryż w porównaniu z syntetycznymi statynami wydaje się powodować mniej działań ubocznych, co jest szczególnie istotne u osób starszych i wrażliwych na statyny.

Warto jednak podkreślić, że suplementacja monakoliną K nie powinna być traktowana jako zamiennik leczenia farmakologicznego w przypadku poważnych zaburzeń lipidowych. Może natomiast stanowić element profilaktyki i terapii wspomagającej, zwłaszcza gdy jest połączona z modyfikacją diety, zwiększeniem aktywności fizycznej i kontrolą masy ciała.

Piśmiennictwo

1. Liasi E., Kantilafti M., Hadjimbei E., Chrysostomou S.: Monacolin K supplementation in patients with hypercholesterolemia: A systematic review of clinical trials. Semergen 2024; 50(4): 102156.

2. Rahmani P., Melekoglu E., Tavakoli S. i wsp.: Impact of red yeast rice supplementation on lipid profile: a systematic review and meta-analysis of randomized-controlled trials. Expert Review of Clinical Pharmacology 2023; 16(1): 73-81.

3. Trogkanis E., Karalexi M.A., Sergentanis T.N. i wsp.: Safety and Efficacy of the Consumption of the Nutraceutical "Red Yeast Rice Extract" for the Reduction of Hypercholesterolemia in Humans: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients 2024; 16(10): 1453.

Sterole roślinne

Nazwa: sterole roślinne

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, żel

Forma, w jakiej występuje suplement: ?-sitosterol

Sterole roślinne, znane również jako fitosterole, to związki naturalnie występujące w komórkach roślinnych, które pod względem budowy chemicznej przypominają cholesterol. To właśnie ta strukturalna bliskość sprawia, że mogą skutecznie konkurować z cholesterolem o wchłanianie w jelitach, prowadząc do ograniczenia jego ilości trafiającej do krwiobiegu. Efektem tego mechanizmu jest wyraźne obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego, a przede wszystkim frakcji LDL, czyli tzw. złego cholesterolu. Ich regularne spożycie może realnie wspierać kontrolę lipidową i przyczyniać się do redukcji ryzyka chorób sercowo-naczyniowych - zarówno w populacji dorosłych, jak i dzieci.

Zainteresowanie fitosterolami w kontekście profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych nie słabnie od lat. Liczne wyniki badań konsekwentnie potwierdzają ich skuteczność, bezpieczeństwo oraz przydatność w codziennej praktyce klinicznej. Przykładowo, metaanaliza przeprowadzona przez Barkas i wsp. (2020) wykazała, że odpowiednia dieta, uwzględniająca suplementację sterolami roślinnymi, może obniżyć stężenie cholesterolu LDL nawet o 10% u pacjentów z rodzinną hipercholesterolemią - dziedziczną postacią zaburzeń lipidowych o szczególnym znaczeniu klinicznym. Co istotne, pozytywne efekty obserwowano również u osób przyjmujących równolegle leki hipolipemizujące, co sugeruje możliwość synergii między farmakoterapią a interwencją dietetyczną.

Również analiza sieciowa Osadnik i wsp. (2022) potwierdziła wysoką skuteczność fitosteroli w porównaniu z innymi nutraceutykami stosowanymi w zaburzeniach lipidowych. W badaniu tym fitosterole uznano za jedne z najlepiej działających naturalnych substancji obniżających stężenie LDL, przy jednoczesnym braku wpływu na frakcję HDL oraz triglicerydy. Taka selektywność działania stanowi ich dodatkowy atut, szczególnie u pacjentów z łagodniejszymi postaciami hipercholesterolemii, którzy nie zawsze wymagają intensywnego leczenia farmakologicznego lub źle tolerują statyny.

Nie tylko dorośli mogą skorzystać z dobrodziejstw fitosteroli. Coraz więcej danych wskazuje na ich skuteczność także w populacji dzieci i młodzieży z zaburzeniami lipidowymi. Przegląd systematyczny Mantovani i Pugliese (2020) objął wyniki badań klinicznych z udziałem młodszych pacjentów i wykazał, że suplementacja fitosterolami w tej grupie wiekowej również pozwala na średnie obniżenie stężenia LDL o około 10%. Co ważne, interwencje te były dobrze tolerowane i nie wiązały się z istotnymi działaniami niepożądanymi. Produkty żywnościowe wzbogacone w sterole roślinne - takie jak margaryny czy jogurty - okazały się przy tym atrakcyjną i praktyczną formą podaży.

Jak pokazują wyniki analizy Schoenecka i Iggmana (2021), tego typu produkty funkcjonalne wzbogacane w fitosterole mogą przynieść średni spadek LDL rzędu 8-10%, co stanowi wartość klinicznie istotną, choć oczywiście nie wyczerpuje całego potencjału interwencji dietetycznej.

Dodatkowego potwierdzenia co do skuteczności i bezpieczeństwa stosowania fitosteroli dostarcza metaanaliza Zhang i wsp. (2024), która wykazała, że suplementacja tymi związkami prowadziła nie tylko do redukcji LDL o 8-12%, lecz także do zmniejszenia stężenia apolipoproteiny B - głównego nośnika cholesterolu LDL - co może jeszcze silniej przemawiać za ich rolą w profilaktyce miażdżycy.

Piśmiennictwo

1. Barkas F., Nomikos T., Liberopoulos E., Panagiotakos D.: Diet and Cardiovascular Disease Risk Among Individuals with Familial Hypercholesterolemia: Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients 2020; 12(8): 2436.

2. Mantovani L.M., Pugliese C.: Phytosterol supplementation in the treatment of dyslipidemia in children and adolescents: a systematic review. Revista paulista de pediatria 2020; 39: e2019389.

3. Osadnik T., Goławski M., Lewandowski P. i wsp.: A network meta-analysis on the comparative effect of nutraceuticals on lipid profile in adults. Pharmacological Research 2022; 183: 106402.

4. Schoeneck M., Iggman D.: The effects of foods on LDL cholesterol levels: A systematic review of the accumulated evidence from systematic reviews and meta-analyses of randomized controlled trials. Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases: NMCD 2021; 31(5): 1325-1338.

5. Zhang Y.F., Qiao W., Feng H. i wsp.: Effects of phytosterol supplementation on lipid profiles and apolipoproteins: A meta-analysis of randomized controlled trials. Medicine 2024; 103(42): e40020.

Koenzym Q10

Nazwa: koenzym Q10

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, płyn, spray, proszek, tabletki do ssania, tabletki musujące

Forma, w jakiej występuje suplement: ubichinon, ubichinol

Koenzym Q10 to bez wątpienia jeden z najlepiej przebadanych suplementów diety w kontekście chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych. To związek naturalnie obecny w każdej komórce naszego ciała. Jego główna rola to udział w produkcji energii w mitochondriach. Znany jest także ze swych antyoksydacyjnych własności. Dlatego nieprzypadkowo to właśnie układowi krążenia poświęca się dużo miejsca w kontekście suplementacji koenzymem Q10.

Badania sugerują, że niedobory endogennego koenzymu Q10 wynikające z wieku, chorób przewlekłych czy stosowania niektórych leków takich jak statyny, mogą pogarszać funkcjonowanie serca. W tej sytuacji suplementacja koenzymem Q10 może okazać się wartościowym wsparciem.

Przegląd Al Saadi i wsp. (2021) wykazał, że suplementacja koenzymem Q10 wiązała się z poprawą frakcji wyrzutowej lewej komory, zmniejszeniem częstości hospitalizacji oraz subiektywną poprawą jakości życia. Wnioski te potwierdziła także późniejsza metaanaliza przeprowadzona przez Xu i wsp. (2024), w której przeanalizowano dane z 18 randomizowanych badań klinicznych obejmujących ponad 1300 pacjentów. Wyniki jednoznacznie wskazują na korzystny wpływ suplementacji Q10 na parametry wydolności serca i tolerancję wysiłku.

Koenzym Q10 przyciąga uwagę również w kontekście zaburzeń lipidowych - jednego z głównych czynników ryzyka miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych. Mechanizm działania Q10 nie został jeszcze w pełni wyjaśniony, jednak przypuszcza się, że może on pośrednio wpływać na metabolizm tłuszczów poprzez poprawę funkcjonowania mitochondriów i zmniejszenie stresu oksydacyjnego. Metaanaliza Liu i wsp. (2022) wykazała, że suplementacja koenzymem Q10 przyczynia się do istotnego obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz triglicerydów, przy jednoczesnym umiarkowanym wzroście HDL. Efekty te były najbardziej widoczne u osób z zaburzeniami metabolicznymi oraz u pacjentów stosujących statyny, które z jednej strony poprawiają profil lipidowy, a z drugiej mogą hamować syntezę Q10 w organizmie.

Coraz więcej dowodów wskazuje również na potencjał koenzymu Q10 w regulacji ciśnienia krwi. Przegląd literatury i metaanaliza przeprowadzona przez Zhao i wsp. (2022) pokazują, że suplementacja koenzymem Q10 może prowadzić do obniżenia zarówno skurczowego, jak i rozkurczowego ciśnienia tętniczego - szczególnie przy dawkach powyżej 200 mg na dobę i u pacjentów z wyjściowo podwyższonymi wartościami ciśnienia.

Jego pozytywny wpływ na funkcję serca, profil lipidowy i ciśnienie tętnicze czyni go interesującym kandydatem do wsparcia terapii chorób przewlekłych - szczególnie u pacjentów z potwierdzonym niedoborem tego związku, stosujących statyny lub obciążonych przewlekłym stresem oksydacyjnym.

Piśmiennictwo

1. Al Saadi T., Assaf Y., Farwati M. i wsp.: Coenzyme Q10 for heart failure. The Cochrane Database of Systematic Reviews 2021; 2(2): CD008684.

2. Liu Z., Tian Z., Zhao D. i wsp.: Effects of Coenzyme Q10 Supplementation on Lipid Profiles in Adults: A Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2022; 108(1): 232-249.

3. Xu J., Xiang L., Yin X. i wsp.: Efficacy and safety of coenzyme Q10 in heart failure: a meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Cardiovascular Disorders 2024; 24(1): 592.

4. Zhao D., Liang Y., Dai S. i wsp.: Dose-Response Effect of Coenzyme Q10 Supplementation on Blood Pressure among Patients with Cardiometabolic Disorders: A Grading of Recommendations Assessment, Development, and Evaluation (GRADE)-Assessed Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Advances in Nutrition (Bethesda, Md.) 2022; 13(6): 2180-2194.

Witaminy z grupy B

Nazwa: witaminy z grupy B, witamina B complex

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, areozol, krople, tabletki do żucia, tabletki do ssania, spray, proszek, saszetki z proszkiem, płyn, ampułki, krople, syrop, drażetki, lizaki, tabletki musujące, granulki

Forma, w jakiej występuje suplement: tiamina (witamina B1), ryboflawina (witamina B2), niacyna (witamina B3), kwas pantotenowy (witamina B5), pirydoksyna (witamina B6), biotyna (witamina B7), kwas foliowy (witamina B9), kobalamina (witamina B12)

Coraz więcej dowodów wskazuje, że witaminy z grupy B, choć od dawna znane ze swojego wpływu na układ nerwowy i metabolizm energetyczny, odgrywają również istotną rolę w prewencji chorób sercowo-naczyniowych - w szczególności mowa o witaminie B6, B9 i B12.

Jednym z mechanizmów, który przyciągnął uwagę badaczy, jest metabolizm homocysteiny - aminokwasu naturalnie występującego w organizmie, ale którego podwyższone stężenie wiąże się z większym ryzykiem miażdżycy, chorób serca i udarów niedokrwiennych. Witaminy B6, B9 i B12 odgrywają kluczową rolę w jego przemianach, umożliwiając jego bezpieczne przekształcenie do metioniny lub cysteiny, chroniąc tym samym śródbłonek naczyń przed uszkodzeniami i ograniczając procesy zapalne.

Metaanaliza Park i wsp. (2016) wykazała, że suplementacja tymi trzema witaminami znacząco zmniejsza ryzyko udaru u osób z chorobami naczyniowymi, szczególnie wtedy, gdy nie stosują one leków przeciwpłytkowych. Podobne wnioski płyną z pracy Chhabra i wsp. (2023), w której autorzy podkreślili, że witaminy z grupy B mogą pełnić istotną rolę w prewencji pierwotnej udaru.

Witaminy z grupy B mają również znaczenie dla osób z niewydolnością serca. W analizie danych z randomizowanych prób klinicznych obejmujących pacjentów z niewydolnością serca i obniżoną frakcją wyrzutową, suplementacja witaminami B6, B9 i B12 przyczyniła się do poprawy parametrów pracy serca. Odnotowano m.in. wzrost frakcji wyrzutowej lewej komory oraz spadek częstości tętna. Dodatkowo witamina B1 zadziałała jako naturalny wazodylatator, zmniejszając opór naczyniowy i poprawiając wydajność serca.

Na uwagę zasługuje również możliwa synergia między witaminami B a kwasami omega-3 - składnikami, które zyskały już silną pozycję w profilaktyce sercowo-naczyniowej. Przegląd badań klinicznych przeprowadzony przez Zhu i wsp. (2022) wskazuje, że jednoczesne stosowanie witamin B6, B9 i B12 z kwasami omega-3 może przynosić dodatkowe korzyści poprzez skuteczniejsze obniżanie stężenia homocysteiny i ograniczanie stanów zapalnych.

Piśmiennictwo

1. Chhabra J.S., Juneja A., Etkin Y. i wsp.: The effect of nutrition on stroke risk: A systematic review. Nutrition and Health 2023; 29(2): 255-267.

2. Dkhillon D., Samogulova A., Kolobov B.: B Vitamins as Adjunctive Treatment for Chronic Heart Failure. Cardiovascular & Hematological Disorders Drug Targets 2023; 23(1): 64-71.

3. Park J.H., Saposnik G., Ovbiagele B. i wsp.: Effect of B-vitamins on stroke risk among individuals with vascular disease who are not on antiplatelets: A meta-analysis. International Journal of Stroke 2016; 11(2): 206-211.

4. Zhu J., Xun P.C., Kolencik M. i wsp.: Do B Vitamins Enhance the Effect of Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids on Cardiovascular Diseases? A Systematic Review of Clinical Trials. Nutrients 2022; 14(8): 1608.

Kwas foliowy

Nazwa: kwas foliowy, witamina B9

Postać, w jakiej występuje suplement: tabletki, kapsułki, aerozol, proszek

Forma, w jakiej występuje suplement: kwas foliowy, L-metylofolian wapnia

W ostatnich latach kwas foliowy zyskuje uznanie jako potencjalny sprzymierzeniec w profilaktyce chorób układu sercowo-naczyniowego, szczególnie udarów mózgu. Coraz więcej danych potwierdza, że suplementacja kwasem foliowym może korzystnie wpływać na układ krążenia. Korzyści z suplementacji są najbardziej widoczne wtedy, gdy dieta jest uboga w foliany, a stężenie homocysteiny we krwi - podwyższone.

Kluczowym mechanizmem jest udział kwasu foliowego w metabolizmie homocysteiny - aminokwasu, którego podwyższone stężenie we krwi jest uznawane za czynnik ryzyka rozwoju miażdżycy, uszkodzenia śródbłonka naczyń i incydentów sercowo-naczyniowych. Obniżając stężenie homocysteiny, kwas foliowy może pośrednio zmniejszać ryzyko udaru mózgu oraz poprawiać funkcję naczyń krwionośnych.

Dowodów na to dostarczają liczne wyniki badań. Praca An i wsp. (2022) wykazała, że suplementacja kwasem foliowym wiąże się z umiarkowaną, lecz istotną redukcją ryzyka udaru mózgu.

W metaanalizie Li i wsp. (2016) wykazano, że przyjmowanie kwasu foliowego wiązało się z istotnym statystycznie zmniejszeniem ryzyka udaru mózgu o 10%, a także niewielkim, lecz znaczącym spadkiem ogólnego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Warto podkreślić, że korzyści były najbardziej widoczne u osób z niskim wyjściowym stężeniem folianów oraz podwyższonym stężeniem homocysteiny.

Interesujących wniosków dostarcza również badanie Tian i wsp. (2017), w którym oceniono wpływ suplementacji kwasem foliowym - samodzielnie lub w połączeniu z witaminami B6 i B12 - na ryzyko udaru u pacjentów z istniejącą chorobą sercowo-naczyniową.

Z kolei przegląd Wang i wsp. (2019) nie tylko potwierdził redukcję ryzyka udaru, lecz także zwrócił uwagę na poprawę funkcji śródbłonka naczyniowego - kluczowego elementu warunkującego prawidłowe ciśnienie krwi i elastyczność naczyń krwionośnych.

Nie bez znaczenia jest również interakcja z innymi witaminami z grupy B. Niedobory witaminy B6 i B12 mogą ograniczać skuteczność działania kwasu foliowego, dlatego w praktyce klinicznej warto rozważać suplementację kompleksową, obejmującą cały zestaw tych mikroskładników.

Piśmiennictwo

1. An P., Wan S., Luo Y. i wsp.: Micronutrient Supplementation to Reduce Cardiovascular Risk. Journal of the American College of Cardiology 2022; 80(24): 2269-2285.

2. Li Y., Huang T., Zheng Y. i wsp.: Folic Acid Supplementation and the Risk of Cardiovascular Diseases: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association 2016; 5(8): e003768.

3. Tian T., Yang K.Q., Cui J.G. i wsp.: Folic Acid Supplementation for Stroke Prevention in Patients with Cardiovascular Disease. The American Journal of the Medical Sciences 2017; 354(4): 379-387.

4. Wang Y., Jin Y., Wang Y. i wsp.: The effect of folic acid in patients with cardiovascular disease: A systematic review and meta-analysis. Medicine 2019; 98(37): e17095.

Żelazo

Nazwa: żelazo

Postaci suplementu: tabletki, kapsułki, zawiesina doustna, płyn, proszek, tabletki do ssania

Forma, w jakiej występuje suplement: glukonian żelaza, siarczan żelaza, fumaran żelaza, bisglicynian żelaza, polipeptyd hemowego żelaza, karboksymaltoza żelaza, kompleks wodorotlenku żelaza (III) i sacharozy, proteinianobursztynian żelaza (III).

Chociaż żelazo od dawna kojarzone jest głównie z zapobieganiem anemii, jego rola w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych budzi coraz większe zainteresowanie, ale i kontrowersje co do wskazań takiej suplementacji. Żelazo odgrywa ważną rolę w produkcji hemoglobiny i bierze udział nie tylko w transporcie tlenu, lecz także w funkcjonowaniu enzymów mitochondrialnych. Dlatego jego niedobór może bezpośrednio zaburzać metabolizm energetyczny komórek mięśnia sercowego.

Niedobór żelaza może prowadzić do poważnych zaburzeń, w tym anemii z niedoboru żelaza, mimo to jego suplementacja bez wskazań medycznych, szczególnie u osób bez anemii, nie przynosi mierzalnych korzyści sercowo-naczyniowych. Co więcej, nadmiar żelaza w organizmie może wręcz działać prooksydacyjnie, sprzyjając stresowi oksydacyjnemu i uszkodzeniom śródbłonka naczyniowego. Dlatego zalecana jest ostrożność w suplementacji żelazem, zwłaszcza w populacjach bez zdiagnozowanego niedoboru tego pierwiastka.

Bardzo ważne informacje docierają z przeglądu Khan i wsp. (2019). Według autorów suplementacja żelazem nie wykazuje istotnego wpływu na ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych, takich jak zawał serca czy udar. To ważne, ponieważ często żelazo bywa postrzegane jako składnik przyjmowany na wszelki wypadek, mimo braku wyraźnych wskazań do jego stosowania.

Metaanaliza Song i wsp. (2022) oceniła bezpieczeństwo i skuteczność doustnej suplementacji żelazem u pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca oraz niedoborem żelaza lub łagodną anemią. Wykazała ona, że doustna suplementacja może być bezpieczna i zwiększać stężenie żelaza w surowicy - ale nie zmniejsza śmiertelności, nie poprawia wydolności w teście marszu ani nie podnosi znacząco stężenia ferrytyny czy wysycenia transferryny.

Z kolei analiza przeprowadzona przez Huang i wsp. (2023) rzuca nowe światło na złożoną relację między spożyciem żelaza a różnorodnymi efektami zdrowotnymi. Autorzy dokonali przeglądu kilkudziesięciu wcześniejszych wyników badań obejmujących zarówno żelazo hemowe (pochodzenia zwierzęcego), jak i niehemowe (roślinne lub suplementacyjne). Wyniki wskazują, że nadmierne spożycie żelaza hemowego może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i niektórych nowotworów, w szczególności jelita grubego. Z kolei umiarkowane spożycie żelaza niehemowego, zwłaszcza u osób z niedoborami, przynosi korzyści, takie jak poprawa parametrów hematologicznych i funkcji poznawczych. Co istotne, autorzy podkreślają, że w wielu wcześniejszych badaniach nie rozróżniano źródła żelaza, co mogło prowadzić do uproszczonych wniosków.

Piśmiennictwo

1. Huang Y., Cao D., Chen Z. i wsp.: Iron intake and multiple health outcomes: Umbrella review. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2023; 63(16): 2910-2927.

2. Khan S.U., Khan M.U., Riaz H. i wsp.: Effects of Nutritional Supplements and Dietary Interventions on Cardiovascular Outcomes: An Umbrella Review and Evidence Map. Annals of Internal Medicine 2019; 171(3): 190-198.

3. Song Z., Tang M., Tang G. i wsp.: Oral iron supplementation in patients with heart failure: a systematic review and meta-analysis. ESC Heart Failure 2022; 9(5): 2779-2786.

Czosnek pospolity

Nazwa: czosnek pospolity (łac. Allium sativum L.)

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, olej

Forma, w jakiej występuje suplement: wyciąg z czosnku, sproszkowany czosnek

Składniki aktywne: związki siarki, m.in. allicyna, ajoen i alina; podczas rozgniatania czosnku alina przekształca się do allicyny dzięki uaktywnieniu enzymu alinazy

Czosnek od tysięcy lat zajmuje ważne miejsce w medycynie tradycyjnej - od starożytnych Chin, przez Egipt, po kraje basenu Morza Śródziemnego. Dzięki postępowi nauki wiele z jego tradycyjnie przypisywanych mu właściwości znajduje potwierdzenie w wynikach badań klinicznych i przeglądach naukowych. Regularne spożywanie czosnku - czy to w formie naturalnej, czy jako suplement diety - może stanowić prosty, a jednocześnie skuteczny sposób na wspieranie zdrowia sercowo-naczyniowego.

Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje sproszkowany czosnek za produkt roślinny o tradycyjnym zastosowaniu wspomagający profilaktykę miażdżycy. Działanie czosnku obejmuje łagodny efekt hipolipemizujący (obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego i LDL), a także właściwości przeciwdrobnoustrojowe oraz potencjalne działanie przeciwnadciśnieniowe. EMA zaznacza jednak, że czosnek nie powinien być stosowany u dzieci ani osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, ze względu na ryzyko nasilenia działania antykoagulacyjnego.

Bardzo szerokie i kompleksowe spojrzenie na wpływ czosnku przedstawił Schwingshackl i wsp. (2016). Ich analiza uwzględniała tylko wyniki badań o wysokiej jakości metodologicznej i jednoznacznie wskazywała na korzystny wpływ czosnku na ciśnienie tętnicze, lipidogram oraz właściwości przeciwagregacyjne. Autorzy zwrócili uwagę, że choć mechanizmy działania czosnku wciąż wymagają dalszych badań, to jednak jego miejsce jako naturalnego, dobrze tolerowanego składnika strategii prewencyjnych jest nie do przecenienia w kontekście prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego.

Przegląd systematyczny przeprowadzony przez Emamat i wsp. (2020) z udziałem dorosłych pacjentów z nadciśnieniem, hipercholesterolemią i cukrzycą typu 2 wykazał, że suplementacja czosnkiem może poprawiać elastyczność naczyń, wspierać funkcję śródbłonka oraz obniżać ciśnienie tętnicze. Mechanizmy działania to m.in. właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne oraz zwiększanie biodostępności tlenku azotu, który jest kluczowym czynnikiem regulującym rozszerzanie naczyń krwionośnych.

Kolejne badania pozwalają szerzej spojrzeć na rolę czosnku w zapobieganiu chorobom sercowo-naczyniowym. Imaizumi i wsp. (2023) wskazali w przeglądzie literatury na wielopłaszczyznowe działanie czosnku: od obniżania ciśnienia i poprawy profilu lipidowego, po zmniejszanie stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego. Ważną rolę przypisano związkom siarkowym, takim jak allicyna i S-allilocysteina, które korzystnie wpływają na śródbłonek i regulację napięcia naczyń.

Dane te zostały potwierdzone także przez Li i wsp. (2023). Ich analiza wykazała, że efekt działania czosnku - szczególnie u osób z nadciśnieniem i zaburzeniami lipidowymi - staje się bardziej wyraźny przy dłuższym czasie suplementacji (powyżej 8 tygodni). Co istotne, pozytywne zmiany obejmowały zarówno redukcję cholesterolu LDL, jak i spadek ciśnienia skurczowego i rozkurczowego.

Piśmiennictwo

1. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-allium-sativum-l-bulbus_en.pdf

2. Emamat H., Tangestani H., Totmaj A.S. i wsp.: The effect of garlic on vascular function: A systematic review of randomized clinical trials. Clinical Nutrition (Edinburgh, Scotland) 2020; 39(12): 3563-3570.

3. Imaizumi V.M., Laurindo L.F., Manzan B. i wsp.: Garlic: A systematic review of the effects on cardiovascular diseases. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2023; 63(24): 6797-6819.

4. Li S., Guo W., Lau W. i wsp.: The association of garlic intake and cardiovascular risk factors: A systematic review and meta-analysis. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2023; 63(26): 8013-8031.

5. Schwingshackl L., Missbach B., Hoffmann G.: An umbrella review of garlic intake and risk of cardiovascular disease. Phytomedicine 2016; 23(11): 1127-1133.

Hesperydyna

Nazwa: hesperydyna

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, proszek

Forma, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, żel

Hesperydyna to bioaktywny flawonoid naturalnie występujący w owocach cytrusowych, zwłaszcza w skórce pomarańczy, cytryn i mandarynek. Okazuje się, że w organizmie człowieka wykazuje wiele działań korzystnych dla zdrowia, dzięki czemu od kilku lat wzrasta zainteresowanie tym związkiem naukowców, lekarzy i samych pacjentów.

Szczególną uwagę zwraca jej potencjalny wpływ na układ sercowo-naczyniowy i metabolizm - obszary kluczowe w profilaktyce chorób cywilizacyjnych, takich jak miażdżyca, nadciśnienie czy cukrzyca typu 2.

W ostatnich latach opublikowano wiele wyników badań klinicznych i analiz zbiorczych, które dostarczyły solidnych podstaw do dyskusji o skuteczności suplementacji hesperydyną. W metaanalizie Heidari i wsp. (2025) oceniono wyniki badań uwzględniających m.in. wpływ na stężenie glukozy na czczo, profil lipidowy, ciśnienie skurczowe oraz marker stanu zapalnego - czynnik martwicy nowotworów ? (ang. tumor necrosis factor ? - TNF-?). Wykazano, że suplementacja, szczególnie w dawkach przekraczających 500 mg na dobę i trwająca co najmniej 12 tygodni, istotnie obniżała glikemię na czczo, stężenie triglicerydów, cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz ciśnienie skurczowe, a także redukowała stężenie TNF-?. Nie stwierdzono natomiast wpływu na stężenie insuliny, wskaźniki insulinooporności, frakcję HDL, ciśnienie rozkurczowe ani CRP. Co ważne, największe korzyści obserwowano u osób w wieku poniżej 50 lat, z nadmierną masą ciała lub podwyższonym wyjściowym stężeniem lipidów i glukozy.

Podobne wnioski płyną z wcześniejszych prac. Systematyczny przegląd Pla-Paga i wsp. (2019) obejmujący zarówno wyniki badań na modelach zwierzęcych, jak i RCT u ludzi potwierdził, że hesperydyna może korzystnie wpływać na ciśnienie tętnicze, profil lipidowy, stres oksydacyjny oraz stan zapalny - dwa ostatnie czynniki mają istotne znaczenie w patogenezie chorób serca. W badaniach obserwowano tendencję do obniżenia ciśnienia skurczowego i poprawy funkcji śródbłonka już po kilku tygodniach stosowania, a efekty były wyraźniejsze u osób z gorszymi parametrami metabolicznymi na początku terapii.

Praca Shylaja i wsp. (2024) potwierdziła, że suplementacja hesperydyną prowadziła do obniżenia zarówno skurczowego, jak i rozkurczowego ciśnienia tętniczego oraz poprawy parametrów lipidowych - redukcji cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i triglicerydów przy jednoczesnym wzroście frakcji HDL. Mechanizmy tego działania mogą wynikać z właściwości przeciwzapalnych i antyoksydacyjnych hesperydyny oraz jej zdolności do modulowania aktywności enzymów regulujących gospodarkę lipidową i napięcie naczyń krwionośnych.

Piśmiennictwo

1. Heidari Z., Farahmandpour F., Bazyar H., Pashayee-Khamene F.: Effects of Hesperidin Supplementation on Cardiometabolic Markers: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Nutrition Reviews 2025; 83(3): e1014-e1033.

2. Pla-Paga L., Companys J., Calderón-Pérez L. i wsp.: Effects of hesperidin consumption on cardiovascular risk biomarkers: a systematic review of animal studies and human randomized clinical trials. Nutrition Reviews 2019; 77(12): 845-864.

3. Shylaja H., Viswanatha G.L., Sunil V. i wsp.: Effect of hesperidin on blood pressure and lipid profile: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Phytotherapy Research 2024; 38(5): 2560-2571.

Ruszczyk kolczasty

Nazwa: ruszczyk kolczasty (łac. Ruscus aculeatus L.)

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, saszetki, susz

Forma, w jakiej występuje suplement: wyciąg z ruszczyka kolczastego

Ruszczyk kolczasty to przykład rośliny leczniczej, której tradycyjne zastosowania znalazły potwierdzenie w wynikach badań naukowych. Jego działanie wenotoniczne, przeciwobrzękowe i poprawiające mikrokrążenie czyni go wartościowym wsparciem w leczeniu łagodnych i umiarkowanych zaburzeń żylnych. W praktyce klinicznej szczególnie dobrze sprawdza się w postaci standaryzowanych preparatów, często w połączeniu z innymi składnikami o podobnym profilu działania, takimi jak hesperydyna i witamina C. Choć baza dowodów naukowych dla ruszczyka nie jest pokaźna, to dostępne wyniki są spójne i obiecujące. Dalsze, dobrze zaprojektowane badania kliniczne mogą tylko umocnić jego pozycję w nowoczesnej fitoterapii.

Najważniejsze substancje czynne ruszczyka to steroidowe saponiny - ruscogenina i neoruscogenina. Wykazują one wielokierunkowe działanie, z którego najistotniejsze jest pobudzanie receptorów ?-adrenergicznych w ścianach żył. Powoduje to obkurczenie naczyń, zmniejszenie zastoju żylnego i poprawę odpływu limfy. Badania przedkliniczne sugerują także, że ekstrakt z ruszczyka może hamować rozkład noradrenaliny i jej wychwyt przez komórki, co dodatkowo potęguje miejscowy efekt naczyniowy.

Tradycyjne własności lecznicze ruszczyka potwierdza monografia sporządzona przez Europejską Agencję Leków (EMA), która opisuje zasadność jego wykorzystania w łagodnych zaburzeniach krążenia żylnego, takich jak uczucie ciężkości nóg, oraz w łagodzeniu dolegliwości hemoroidalnych.

Metaanaliza Kakkos i Allaert (2017) obejmująca wyniki badań nad preparatem Cyclo 3 Fort? - połączeniem wyciągu z ruszczyka, hesperydyny metylchalkonowej (HMC) oraz witaminy C potwierdziła, że taka formuła skutecznie zmniejsza objawy przewlekłej niewydolności żylnej, takie jak ból, obrzęki, uczucie ciężkości nóg. Zaobserwowano poprawę napięcia żylnego i mikrokrążenia, a efekt terapeutyczny przewyższał placebo.

W przeglądzie systematycznym Ulloa i wsp. (2023) oceniano wpływ różnych preparatów na jakość życia w przewlekłej chorobie żylnej. Najwięcej dowodów dotyczyło zmikronizowanej frakcji flawonoidowej (MPFF), natomiast dla ruszczyka dostępne były wyniki pojedynczych badań obserwacyjnych. W jednym z nich wykazano istotną poprawę jakości życia po terapii, choć brakowało porównań z placebo. Mimo ograniczeń metodologicznych dane te są spójne z wynikami wcześniejszych badań nad formułą ruszczyk-HMC-witamina C, w których 12-tygodniowe stosowanie łagodziło ból, uczucie ciężkości nóg, kurcze i obrzęki, poprawiając komfort codziennego funkcjonowania.

Piśmiennictwo

1. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/european-union-herbal-monograph-ruscus-aculeatus-l-rhizoma-revision-1_en.pdf

2. Kakkos S.K., Allaert F.A.: Efficacy of Ruscus extract, HMC and vitamin C, constituents of Cyclo 3 fort?, on improving individual venous symptoms and edema: a systematic review and meta-analysis of randomized double-blind placebo-controlled trials. International Angiology: a Journal of the International Union of Angiology 2017; 36(2): 93-106.

3. Ulloa J.H., Lurie F., Santiago F.R. i wsp.: Systematic literature review and expert meeting report on health-related quality of life in chronic venous disease. International Angiology: a Journal of the International Union of Angiology 2023; 42(6): 465-476.

Diosmina

Nazwa: diosmina

Postać, w jakiej występuje suplement: tabletki, proszek

Forma, w jakiej występuje suplement: zmikronizowana diosmina

Diosmina to naturalny flawonoid obecny m.in. w skórkach owoców cytrusowych. W suplementach diety najczęściej występuje w formie mikronizowanej oczyszczonej frakcji flawonoidowej (MPFF), w której stanowi około 90% składu, uzupełnianego pochodnymi hesperydyny. Mikronizacja zwiększa biodostępność, co przekłada się na lepszą skuteczność kliniczną. Liczne wyniki badań i przeglądy systematyczne wskazują, że diosmina, szczególnie w standaryzowanych preparatach MPFF, jest jednym z najlepiej udokumentowanych farmakologicznych środków wspomagających krążenie żylne.

Największe korzyści obserwuje się u pacjentów z umiarkowanymi objawami przewlekłej niewydolności żylnej, w profilaktyce nawrotów choroby hemoroidalnej oraz w wybranych przypadkach zespołu pozakrzepowego. Skuteczność jest najlepiej udokumentowana, gdy diosmina stosowana jest w formie mikronizowanej MPFF, jako uzupełnienie metod niefarmakologicznych (kompresjoterapia, aktywność fizyczna, kontrola masy ciała).

Analiza Bush i wsp. (2017) wykazała, że MPFF skutecznie zmniejsza obrzęki, ból i uczucie ciężkości nóg, a także przyspiesza gojenie owrzodzeń żylnych, zwłaszcza w połączeniu z kompresjoterapią. Mechanizm działania obejmuje poprawę mikrokrążenia, zmniejszenie przepuszczalności naczyń oraz modulację odpowiedzi zapalnej, co odpowiada na podstawowe patomechanizmy choroby - nadciśnienie żylne i przewlekły stan zapalny ściany naczyniowej.

Diosmina znajduje również zastosowanie w leczeniu zespołu pozakrzepowego. Chociaż dane są bardziej ograniczone, dostępne wyniki badań sugerują, że dodanie MPFF do standardowej terapii może zmniejszać nasilenie objawów, redukować obrzęki oraz poprawiać punktację w skali Villalty i subiektywną jakość życia. Efekty te oceniane są jako umiarkowane, a baza dowodowa wymaga potwierdzenia w większych, dobrze zaprojektowanych badaniach, jednak w praktyce klinicznej stanowią argument za rozważeniem diosminy jako elementu terapii wspomagającej.

Metaanaliza Martinez-Zapata (2020) wykazała niewielkie, ale istotne zmniejszenie obrzęku i obwodu kostki po zastosowaniu diosminy w porównaniu z placebo. Nie odnotowano jednak wyraźnej poprawy jakości życia, a wpływ na gojenie owrzodzeń pozostaje niepewny.

Kolejnym obszarem, w którym diosmina wykazuje skuteczność, jest choroba hemoroidalna. Przegląd Perera i wsp. (2012) potwierdził, że stosowanie diosminy może zmniejszać ból, krwawienie i obrzęk w ostrych epizodach, a także skracać czas ustępowania dolegliwości. Mechanizm działania polega na poprawie napięcia naczyń żylnych, zmniejszeniu przepuszczalności kapilar i działaniu przeciwzapalnym. Preparaty diosminy sprawdzają się zarówno w fazie ostrej, jak i w profilaktyce nawrotów, zwłaszcza w połączeniu z modyfikacją diety i stylem życia.

Piśmiennictwo

1. Bush R., Comerota A., Meissner M. i wsp.: Recommendations for the medical management of chronic venous disease: The role of Micronized Purified Flavanoid Fraction (MPFF). Phlebology 2017; 32(1 supl.): 3-19.

2. Gloviczki M.L., Stoughton J., Puggioni A. i wsp.: Utility of venoactive compounds in post-thrombotic syndrome: A systematic review. Journal of Vascular Surgery: Venous and Lymphatic Disorders 2025; 13(4): 102228.

3. Martinez-Zapata M.J., Vernooij R.W., Simancas-Racines D. i wsp.: Phlebotonics for venous insufficiency. Cochrane Database of Systematic Reviews 2020; 11(11): CD003229.

4. Perera N., Liolitsa D., Iype S. i wsp.: Phlebotonics for haemorrhoids. Cochrane Database of Systematic Reviews 2012; 2012(8): CD004322.

5. Ulloa J.H., Lurie F., Santiago F.R. i wsp.: Systematic literature review and expert meeting report on health-related quality of life in chronic venous disease. International Angiology: a Journal of the International Union of Angiology 2023; 42(6): 465-476.

Kwas ?-liponowy

Nazwa: kwas ?-liponowy

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, proszek, saszetki

Kwas ?-liponowy (ALA) jest związkiem o szerokim spektrum biologicznego działania, który może wspierać kontrolę parametrów metabolicznych i zdrowie układu sercowo-naczyniowego. To silny antyoksydant, którym zainteresowanie w ostatnich latach znacznie wzrosło. Substancja ta zarówno neutralizuje wolne rodniki, jak i regeneruje inne antyoksydanty, takie jak witaminy C i E czy glutation. Dzięki zdolności rozpuszczania się zarówno w środowisku wodnym, jak i lipidowym, działa w miejscach niedostępnych dla wielu innych związków o podobnym profilu.

W metaanalizie An i wsp. (2022) kwas ?-liponowy umieszczono wśród mikroskładników o umiarkowanej do wysokiej jakości dowodów na poprawę wybranych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. W badaniu wykazano m.in. korzystny wpływ suplementacji na parametry glikemiczne, profil lipidowy oraz ciśnienie tętnicze.

Jednym z bardziej interesujących obszarów działania kwasu ?-liponowego jest poprawa funkcji śródbłonka - cienkiej warstwy komórek wyściełającej naczynia krwionośne, której prawidłowe funkcjonowanie ma kluczowe znaczenie dla regulacji przepływu krwi. Praca Hajizadeh-Sharafabad i wsp. (2022) wykazała, że w większości analizowanych prób kwas ?-liponowy poprawiał wazodylatację. Natomiast w żadnym z 6 badań dotyczących niezależnej od śródbłonka wazodylatacji (endothelium-independent vasodilation) nie odnotowano istotnych wyników. Sugeruje to, że mechanizm działania opiera się głównie na zwiększeniu biodostępności tlenku azotu oraz ograniczaniu stresu oksydacyjnego i stanu zapalnego, a nie na bezpośrednim wpływie na mięśniówkę gładką ściany naczyń. Choć dane o wpływie na sztywność tętnic są skąpe, a badania różnią się wysokością dawek i czasem trwania interwencji, wyniki te wskazują, że kwas ?-liponowy może wspierać zdrowie naczyń, szczególnie u pacjentów z dysfunkcją śródbłonka.

Potwierdzeniem metabolicznych korzyści z suplementacji kwasem ?-liponowym są wyniki metaanalizy Mahmoudinezhad i wsp. (2023). W analizowanych wynikach badań zaobserwowano, że stosowanie kwasu ?-liponowego w dawkach 300-1200 mg/dobę przez 2-16 tygodni istotnie obniżało stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz triglicerydów. Największe efekty w redukcji LDL i TG obserwowano około 12 tygodnia suplementacji; przy dłuższym stosowaniu korzyści stopniowo malały. Mechanizmy tego działania obejmują hamowanie lipogenezy, stymulację mitochondrialnej ?-oksydacji kwasów tłuszczowych, aktywację kinazy AMPK oraz regulację białek uczestniczących w procesach termogenezy. Wzrost frakcji HDL był niewielki i nieistotny statystycznie, co sugeruje, że główny wpływ kwasu ?-liponowego dotyczy ograniczania czynników ryzyka aterogenezy.

Piśmiennictwo

1. An P., Wan S., Luo Y. i wsp.: Micronutrient Supplementation to Reduce Cardiovascular Risk. Journal of the American College of Cardiology 2022; 80(24): 2269-2285.

2. Hajizadeh-Sharafabad F., Sharifi Zahabi E.: Role of alpha-lipoic acid in vascular function: A systematic review of human intervention studies. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2022; 62(11): 2928-2941.

3. Mahmoudinezhad M., Farhangi M.A.: Alpha-lipoic acid supplementation affects serum lipids in a dose and duration-dependent manner in different health status. International journal for vitamin and nutrition research. Internationale Zeitschrift fur Vitamin- und Ernahrungsforschung. Journal International de Vitaminologie et de Nutrition 2023; 93(4): 352-361.

Resweratrol

Nazwa: resweratrol

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, płyn

Forma, w jakiej występuje suplement: ekstrakt z korzenia rdestowca ostrokończystego (Reynoutria japonica; synonim rdestowiec japoński, Polygonum cuspidatum)

Resweratrol to naturalny polifenol obecny m.in. w skórkach winogron, jagodach, czerwonym winie i orzeszkach ziemnych. Łączy w sobie właściwości antyoksydacyjne, przeciwzapalne oraz zdolność modulowania wielu szlaków komórkowych, ekspresji cytokin czy funkcji śródbłonka. To związek o ciekawym potencjale biologicznym, potwierdzonym częściowo w wynikach badań klinicznych - zwłaszcza w kontekście poprawy funkcji śródbłonka i zmniejszania stanu zapalnego. Jego efekty w zakresie obniżania ciśnienia czy poprawy profilu lipidowego są jednak umiarkowane lub niejednoznaczne.

W pracy Akbari i wsp. (2019) gromadzącej wyniki badań nad pacjentami z zespołem metabolicznym oraz pokrewnymi zaburzeniami wpływ resweratrolu na skurczowe i rozkurczowe ciśnienie tętnicze nie okazał się istotny, co mogło wynikać z niewystarczającej dawki lub zbyt krótkiego czasu suplementacji. Wykazano jednak poprawę funkcji śródbłonka polegającej na zdolności naczyń do rozszerzania się pod wpływem tlenku azotu. W dłuższej perspektywie może oznaczać to mniejsze ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych, choć same badania trwały zbyt krótko, by potwierdzić ten efekt w twardych punktach końcowych.

W odniesieniu do działania przeciwzapalnego metaanaliza Damay i Ivana (2024) wykazała, że resweratrol może obniżać stężenie TNF-?, szczególnie w prewencji pierwotnej choroby wieńcowej i w dawce około 15 mg/dobę. Nie stwierdzono natomiast istotnych efektów w odniesieniu do interleukiny 6 (IL-6), a w prewencji wtórnej działanie przeciwzapalne było mniej wyraźne.

Potwierdzają to też inne prace, np. analiza Teimouri i wsp. (2022), w której suplementacja wiązała się z obniżeniem stężenia CRP i innych markerów zapalnych u pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi.

Badanie Li i wsp. (2024) sugeruje, że suplementacja resweratrolem może obniżać stężenie cholesterolu całkowitego i triglicerydów, ale efekt jest niewielki klinicznie i nie obejmuje istotnych zmian HDL czy LDL.

Natomiast w analizie Rodrigues Uggioni i wsp. (2025) obejmującej kobiety po menopauzie nie wykazano żadnych istotnych zmian w parametrach lipidowych - jednak prawdopodobnie wyniknęło to z powodu niskich dawek, krótkiego czasu suplementacji i niewielkiej liczby badań.

Piśmiennictwo

1. Akbari M., Tamtaji O.R., Lankarani K.B. i wsp.: The Effects of Resveratrol Supplementation on Endothelial Function and Blood Pressures Among Patients with Metabolic Syndrome and Related Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. High Blood Pressure & Cardiovascular Prevention 2019; 26(4): 305-319.

2. Damay V.A., Ivan I.: Resveratrol as an Anti-inflammatory Agent in Coronary Artery Disease: A Systematic Review, Meta-Analysis and Meta-Regression. Chinese Journal of Integrative Medicine 2024; 30(10): 927-937.

3. Li Z., Liu S., Liu Q. i wsp.: Efficacy of resveratrol supplementation on lipid profile parameters: An umbrella of meta-analysis. Prostaglandins & Other Lipid Mediators 2024; 175: 106903.

4. Mohammadipoor N., Shafiee F., Rostami A. i wsp.: Resveratrol supplementation efficiently improves endothelial health: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Phytotherapy Research 2022; 36(9): 3529-3539.

5. Teimouri M., Homayouni-Tabrizi M., Rajabian A. i wsp.: Anti-inflammatory effects of resveratrol in patients with cardiovascular disease: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Complementary Therapies in Medicine 2022; 70: 102863.

6. Rodrigues Uggioni M.L., Ronsani L., Motta S. i wsp.: Effects of resveratrol on the lipid profile of post-menopause women: Systematic review and meta-analysis. Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases: NMCD 2025; 35(4): 103827.

Likopen

Nazwa: likopen

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki

Forma, w jakiej występuje suplement: ekstrakt z owoców pomidora

Likopen to naturalny barwnik z grupy karotenoidów, odpowiedzialny za intensywnie czerwony kolor pomidorów, arbuzów czy czerwonych grejpfrutów. Stanowi przedmiot licznych badań nad potencjalnym wpływem na zdrowie człowieka, szczególnie w kontekście chorób układu sercowo-naczyniowego. Zainteresowanie likopenem wynika głównie z jego silnych właściwości przeciwutleniających, dzięki którym może neutralizować wolne rodniki, ograniczać stres oksydacyjny i chronić komórki przed uszkodzeniami. Właściwości te mają istotne znaczenie w zapobieganiu rozwojowi miażdżycy, nadciśnienia tętniczego czy choroby niedokrwiennej serca.

Wiele wyników badań epidemiologicznych i klinicznych sugeruje, że regularne spożywanie likopenu, czy to w formie naturalnej z warzyw i owoców, czy to w postaci suplementów, może wiązać się z niższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Metaanaliza Cheng i wsp. (2019) wykazała, że osoby z najwyższą zawartością likopenu w diecie, największym stężeniem w surowicy lub osoczu miały istotnie mniejsze ryzyko choroby niedokrwiennej serca i udaru mózgu. Mechanizmy działania obejmują poprawę funkcji śródbłonka, obniżenie stężenia cholesterolu LDL oraz modulację odpowiedzi zapalnej. Podobne wnioski płyną z analizy Song i wsp. (2017), w której potwierdzono, że zarówno wyższe spożycie likopenu, jak i jego większe stężenie we krwi wiązało się z mniejszym ryzykiem incydentów sercowo-naczyniowych.

Co ciekawe, biodostępność likopenu, czyli zdolność organizmu do jego wchłonięcia i wykorzystania, jest znacznie wyższa w przypadku produktów przetworzonych termicznie, takich jak koncentrat czy sos pomidorowy, zwłaszcza spożywanych z dodatkiem tłuszczu. Obróbka cieplna rozluźnia strukturę ścian komórkowych pomidora, ułatwiając uwolnienie likopenu z matrycy roślinnej. Właśnie dlatego dieta śródziemnomorska, bogata w przetworzone pomidory i oliwę z oliwek, może w naturalny sposób dostarczać tego karotenoidu w formie najlepiej przyswajalnej.

Korzyści płynące ze spożycia likopenu nie ograniczają się jedynie do ochrony naczyń krwionośnych. Metaanaliza Li i wsp. (2021) sugeruje, że związek ten może wspierać profilaktykę niektórych nowotworów, w szczególności raka prostaty. W kontekście kardiologicznym wykazano natomiast jego wpływ na poprawę profilu lipidowego, obniżenie ciśnienia tętniczego oraz zmniejszenie sztywności naczyń - czynników, które w dłuższej perspektywie przekładają się na mniejsze ryzyko zawału i udaru. Potwierdzają to m.in. prace Rattanavipanon i wsp. (2021) oraz Tierney i wsp. (2020), w których efekt obniżenia ciśnienia skurczowego był szczególnie widoczny u osób z nadciśnieniem, a dodatkowo notowano spadek stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL.

Warto jednak zachować ostrożność w interpretacji tych wyników. Duża część dostępnych badań ma charakter obserwacyjny, co utrudnia jednoznaczne potwierdzenie związku przyczynowo-skutkowego. Ponadto wyniki systematycznego przeglądu i metaanalizy Zamani i wsp. (2023), obejmującej 34 randomizowane badania kontrolowane, wskazują, że wpływ likopenu na klasyczne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego, takie jak stężenia lipidów, ciśnienie tętnicze czy masa ciała, może być ograniczony. Jedynym wyraźnym efektem potwierdzonym w tej analizie było obniżenie stężenia malondialdehydu - markera stresu oksydacyjnego - co sugeruje głównie działanie ochronne na poziomie komórkowym.

Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że likopen warto traktować jako wartościowy element zdrowej diety. Włączenie do codziennego jadłospisu pomidorów, sosów pomidorowych, arbuza czy czerwonego grejpfruta to prosta strategia, która może wspierać profilaktykę chorób serca i naczyń, szczególnie jeśli idzie w parze z innymi elementami zdrowego stylu życia.

Piśmiennictwo

1. Cheng H.M., Koutsidis G., Lodge J.K. i wsp.: Lycopene and tomato and risk of cardiovascular diseases: A systematic review and meta-analysis of epidemiological evidence. Critical Reviews in Food Science and Nutrition 2019; 59(1): 141-158.

2. Li N., Wu X., Zhuang W. i wsp.: Tomato and lycopene and multiple health outcomes: Umbrella review. Food Chemistry 2021; 343: 128396.

3. Rattanavipanon W., Nithiphongwarakul C., Sirisuwansith P. i wsp.: Effect of tomato, lycopene and related products on blood pressure: A systematic review and network meta-analysis. Phytomedicine 2021; 88: 153512.

4. Song B., Liu K., Gao Y. i wsp.: Lycopene and risk of cardiovascular diseases: A meta-analysis of observational studies. Molecular Nutrition & Food Research 2017; 61(9): 10.1002/mnfr.201601009.

5. Tierney A.C., Rumble C.E., Billings L.M., George E.S.: Effect of Dietary and Supplemental Lycopene on Cardiovascular Risk Factors: A Systematic Review and Meta-Analysis. Advances in Nutrition (Bethesda, Md.) 2020; 11(6): 1453-1488.

6. Zamani M., Behmanesh Nia F., Ghaedi K. i wsp.: The Effects of Lycopene and Tomato Consumption on Cardiovascular Risk Factors in Adults: A Grade Assessment Systematic Review and Meta-analysis. Current Pharmaceutical Design 2023; 29(21): 1671-1700.

Karczoch zwyczajny

Nazwa: karczoch zwyczajny (łac. Cynara scolymus L., C. cardunculus var. scolymus)

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, krople, płyn, sok, ziele

Forma, w jakiej występuje suplement: ekstrakt z liści karczocha, wysuszony liść karczocha

Karczoch zwyczajny zajmuje ważne miejsce w medycynie tradycyjnej. Europejska Agencja Leków (EMA) uznała liść karczocha za tradycyjny środek roślinny stosowany w łagodzeniu objawów niestrawności - uczucia pełności, wzdęć czy nadmiernych gazów.

Chociaż tradycyjnie liść karczocha kojarzono głównie ze wsparciem pracy wątroby i trawienia, coraz więcej wyników badań wskazuje na jego korzystny wpływ na układ sercowo-naczyniowy, zwłaszcza ciśnienie tętnicze. Badanie Ardalani i wsp. (2020) wykazało, że 8-tygodniowa suplementacja ekstraktem z liści karczocha u pacjentów z nadciśnieniem prowadziła do istotnego obniżenia zarówno skurczowego, jak i rozkurczowego ciśnienia krwi, w porównaniu z placebo. Dodatkowo odnotowano umiarkowaną redukcję wskaźnika masy ciała (ang. body mass index - BMI), co może sugerować wpływ rośliny na metabolizm lipidów i gospodarkę tłuszczową. Mechanizmy tego działania wiążą się z obecnością cynaryny, kwasu chlorogenowego i luteoliny - związków o silnym potencjale antyoksydacyjnym, wspierających funkcję śródbłonka, usprawniających przepływ żółci oraz modulujących metabolizm tłuszczów i węglowodanów.

Wyniki te znajdują potwierdzenie w szerszych analizach. Systematyczny przegląd i metaanaliza Moradi i wsp. (2021) potwierdziły, że suplementacja standaryzowanym ekstraktem z liści karczocha w dawkach powyżej 500 mg dziennie, stosowana przez co najmniej sześć tygodni, może sprzyjać obniżeniu ciśnienia tętniczego. Efekt ten, choć umiarkowany, może mieć znaczenie w profilaktyce chorób układu krążenia i u pacjentów z łagodnym nadciśnieniem. Autorzy podkreślają rolę związków fenolowych w poprawie elastyczności naczyń, zwiększeniu biodostępności tlenku azotu oraz redukcji stresu oksydacyjnego w obrębie śródbłonka. Co istotne, karczoch wykazuje również działanie żółciopędne i wspierające metabolizm lipidów, co czyni go surowcem o szerokim spektrum metabolicznych korzyści.

Interesujące wnioski wynikają ze starszego badania Roghani-Dehkordi i Kamkhah (2009), w którym 6-tygodniowa suplementacja sokiem z liści karczocha u pacjentów z łagodnym nadciśnieniem skutkowała istotnym obniżeniem ciśnienia skurczowego i rozkurczowego. Wskazano w nim na synergiczne działanie kilku mechanizmów: antyoksydacyjnego, wazodylatacyjnego (poprzez zwiększenie biodostępności tlenku azotu) oraz łagodnie moczopędnego.

Piśmiennictwo

1. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-cynara-cardunculus-l-syn-cynara-scolymus-l-folium_en.pdf

2. Ardalani H., Jandaghi P., Meraji A., Hassanpour Moghadam M.: The Effect of Cynara scolymus on Blood Pressure and BMI in Hypertensive Patients: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled, Clinical Trial. Effekt von Cynara scolymus auf Blutdruck und BMI bei Hypertoniepatienten: Eine randomisierte, doppelblinde, placebokontrollierte klinische Prüfung. Complementary Medicine Research 2020; 27(1): 40-46.

3. Moradi M., Sohrabi G., Golbidi M. i wsp.: Effects of artichoke on blood pressure: A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine 2021; 57: 102668.

4. Roghani-Dehkordi F., Kamkhah A.F.: Artichoke leaf juice contains antihypertensive effect in patients with mild hypertension. Journal of Dietary Supplements 2009; 6(4): 328-341.

Potas

Nazwa: potas

Postać, w jakiej występuje suplement: kapsułki, tabletki, ampułki, tabletki musujące, proszek

Forma, w jakiej występuje suplement: chlorek potasu, cytrynian potasu, glukonian potasu

Potas to jeden z kluczowych elektrolitów w organizmie człowieka, którego rola wykracza daleko poza utrzymywanie równowagi wodno-elektrolitowej. W ostatnich latach coraz więcej dowodów wskazuje, że odpowiednia podaż tego pierwiastka ma istotne znaczenie dla zdrowia układu sercowo-naczyniowego.

Niedobór potasu sprzyja niestabilności elektrycznej mięśnia sercowego, zwiększając ryzyko zaburzeń rytmu, natomiast nadmiar może powodować groźne zwolnienia akcji serca, blok przedsionkowo-komorowy, a w skrajnych przypadkach - asystolię. U pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi równowagę tę łatwo zaburzyć, szczególnie w wyniku stosowania leków moczopędnych, inhibitorów ACE, antagonistów receptora angiotensyny czy spironolaktonu. Dodatkowym czynnikiem destabilizującym może być nagła zmiana diety lub suplementacji.

Na podstawie metaanalizy Hoppe i wsp. (2018) można stwierdzić, że potas odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowej funkcji elektrycznej mięśnia sercowego, a jego stężenie w surowicy musi pozostawać w wąskim zakresie fizjologicznym. Zarówno hipokaliemia (niskie stężenie potasu), jak i hiperkaliemia (nadmiar potasu) były w badaniach obserwacyjnych istotnie związane ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia arytmii oraz zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych.

Wyniki innej metaanalizy Fan i wsp. (2024), obejmującej pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi, potwierdzają znaczenie utrzymania optymalnego stężenia potasu i ukazują charakterystyczną, "U-kształtną" zależność między stężeniem potasu a ryzykiem zgonu: najniższe ryzyko notowano przy ok. 4,2 mmol/L, a odchylenia w dół (hipokaliemia) i w górę (hiperkaliemia) zwiększały śmiertelność całkowitą i sercowo-naczyniową. Analiza wykazała, że najniższe ryzyko zgonu występowało przy stężeniu około 4,2 mmol/L, a zarówno spadki, jak i wzrosty poza tę wartość - nawet w granicach uznawanych za "normę" - zwiększały śmiertelność. Nawet stężenie 5,0 mmol/L, mieszczące się w górnej granicy laboratoryjnej normy, wiązało się z wyraźnie większym ryzykiem zgonu.

Potas korzystnie wpływa także na funkcję śródbłonka - cienkiej warstwy komórek wyściełającej naczynia krwionośne. To właśnie śródbłonek odpowiada m.in. za regulację napięcia naczyniowego, prawidłowy przepływ krwi i reakcję naczyń na zmiany ciśnienia (D'Elia i wsp. 2023). Autorzy przeanalizowali wyniki badań interwencyjnych, w których oceniano wpływ suplementacji potasem - zarówno w formie preparatów, jak i diety bogatej w ten składnik. Okazało się, że większe spożycie potasu wiąże się z wyraźnie lepszą zdolnością naczyń do reagowania na bodźce hemodynamiczne. Mechanizmy stojące za tym zjawiskiem obejmują m.in. rozluźnienie mięśni gładkich ściany naczyń, korzystny wpływ na układ renina-angiotensyna-aldosteron oraz działanie antyoksydacyjne, które chroni śródbłonek przed uszkodzeniami oksydacyjnymi. Co ważne, pozytywne efekty obserwowano nie tylko u osób z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową, lecz także u zdrowych uczestników badań, co podkreśla profilaktyczny potencjał potasu.

Wnioski z badań wydają się jasne: celem jest stabilna normokaliemia blisko 4,2 mmol/L, a interwencje żywieniowe (np. zwiększanie podaży potasu) czy suplementy należy planować indywidualnie i zawsze pod kontrolą laboratoryjną, szczególnie u osób przyjmujących leki wpływające na gospodarkę potasową lub z upośledzoną czynnością nerek.

Piśmiennictwo

1. D'Elia L., Cappuccio F.P., Masulli M. i wsp.: Effect of Potassium Supplementation on Endothelial Function: A Systematic Review and Meta-Analysis of Intervention Studies. Nutrients 2023; 15(4): 853.

2. Fan Y., Wu M., Li X. i wsp.: Potassium levels and the risk of all-cause and cardiovascular mortality among patients with cardiovascular diseases: a meta-analysis of cohort studies. Nutrition Journal 2024; 23(1): 8.

3. Hoppe L.K., Muhlack D.C., Koenig W. i wsp.: Association of Abnormal Serum Potassium Levels with Arrhythmias and Cardiovascular Mortality: a Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies. Cardiovascular Drugs and Therapy 2018; 32(2): 197-212.

Magnez

Nazwa: magnez

Postać, w jakiej występuje suplement: tabletki, kapsułki, tabletki musujące, płyn

Forma, w jakiej występuje suplement: suplementy magnezu zazwyczaj występują w postaci soli magnezu związanych z innym pierwiastkiem lub aminokwasem; najczęściej spotykane to: tlenek magnezu, cytrynian magnezu, mleczan magnezu, asparaginian magnezu, treonian magnezu, glicynian magnezu, siarczan magnezu (sól Epsom); w suplementach diety najczęściej występuje cytrynian magnezu ze względu na wysoką biodostępność i stosunkowo niski koszt pozyskiwania

Magnez jest jednym z kluczowych elektrolitów organizmu. Wyniki licznych analiz naukowych potwierdzają, że zarówno odpowiednie spożycie magnezu, jak i utrzymanie jego optymalnego stężenia we krwi wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób serca, udaru czy nagłej śmierci sercowej.

Dzięki badaniom Bagheri i wsp. (2021) zaobserwowali wyraźną zależność typu "dawka-efekt" - im wyższa podaż magnezu z diety lub suplementów, tym niższe ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych i ogólnych. Efekt ten jest tłumaczony wielokierunkowym działaniem pierwiastka: magnez stabilizuje elektryczną aktywność mięśnia sercowego, działa przeciwarytmicznie, wpływa korzystnie na profil lipidowy, obniża napięcie naczyń krwionośnych i ogranicza procesy zapalne oraz stres oksydacyjny, które przyspieszają rozwój miażdżycy. Bierze też udział w regulacji ciśnienia tętniczego, m.in. poprzez modulację napływu jonów wapnia do komórek mięśni gładkich naczyń, co sprzyja ich rozkurczowi.

Znaczenie magnezu nie ogranicza się jedynie do ogólnej prewencji chorób układu krążenia. Coraz więcej danych wskazuje na jego związek z ryzykiem nagłej śmierci sercowej. Badania pokazują, że niskie stężenia magnezu w surowicy mogą sprzyjać groźnym arytmiom komorowym, wydłużeniu odstępu QT i obniżeniu progu migotania komór - niezależnie od obecności choroby wieńcowej czy niewydolności serca (Davis i wsp. 2023; Fang i wsp. 2016).

Wyniki badań interwencyjnych wskazują, że suplementacja magnezem może poprawiać funkcję naczyń krwionośnych, zmniejszać ich sztywność oraz wspierać pracę śródbłonka - zarówno u osób z niedoborem, jak i z prawidłowym stężeniem tego minerału. Efekty te tłumaczy się m.in. jego rolą jako naturalnego antagonisty wapnia, co sprzyja rozszerzeniu naczyń i obniżeniu oporu obwodowego, a także działaniem przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym (Marques i wsp. 2020).

W praktyce klinicznej szczególnie interesujące są wyniki badań nad wpływem magnezu na ciśnienie tętnicze. Analiza wyników badań klinicznych przeprowadzona przez Rosanoff i wsp. (2021) pokazała, że skuteczność suplementacji zależy od sytuacji wyjściowej pacjenta i dawki. U osób z niekontrolowanym nadciśnieniem dodatkowe 240-600 mg jonów magnezu na dobę, obok leczenia farmakologicznego, może znacząco obniżać ciśnienie. U pacjentów nieleczonych efekt pojawia się dopiero przy dawkach powyżej 600 mg/dobę, natomiast u osób z prawidłowym ciśnieniem suplementacja nie wpływa na jego wartości, choć nadal może poprawiać inne wskaźniki kardiometaboliczne.

Szczególną grupą, w której rola magnezu zasługuje na uwagę, są pacjenci z niewydolnością serca. W tej populacji zarówno niedobór, jak i nadmiar magnezu wiążą się z gorszym rokowaniem. Hipomagnezemia sprzyja arytmiom i zwiększa opór naczyniowy, natomiast hipermagnezemia - choć rzadsza - bywa sygnałem zaawansowanej choroby lub współistniejącej niewydolności nerek. Regularne monitorowanie magnezu u tych chorych powinno więc być elementem rutynowej opieki (Voultsos i wsp. 2022; Zhao i wsp. 2019).

Piśmiennictwo

1. Bagheri A., Naghsh S., Sadeghi O. i wsp.: Total, Dietary, and Supplemental Magnesium Intakes and Risk of All-Cause, Cardiovascular, and Cancer Mortality: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies. Advances in Nutrition (Bethesda, Md.) 2021; 12(4): 1196-1210.

2. Davis E., Fernando B.C., Jusni L.F.J. i wsp.: Circulating magnesium as a potential risk stratification tool for sudden cardiac death: a systematic review. Zirkulierendes Magnesium als potenzieller Risikostratifizierungsparameter für den plötzlichen Herztod - eine systematische Übersicht. Herzschrittmachertherapie & Elektrophysiologie 2023; 34(2): 153-160.

3. Fang X., Liang C., Li M. i wsp.: Dose-response relationship between dietary magnesium intake and cardiovascular mortality: A systematic review and dose-based meta-regression analysis of prospective studies. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 2016; 38: 64-73.

4. Marques B.C.A.A., Klein M.R.S.T., da Cunha M.R. i wsp.: Effects of Oral Magnesium Supplementation on Vascular Function: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. High Blood Pressure & Cardiovascular Prevention 2020; 27(1): 19-28.

5. Rosanoff A., Costello R.B., Johnson G.H. i wsp.: Effectively Prescribing Oral Magnesium Therapy for Hypertension: A Categorized Systematic Review of 49 Clinical Trials. Nutrients 2021; 13(1): 195.

6. Voultsos P., Bazmpani M.A., Papanastasiou C.A. i wsp.: Magnesium Disorders and Prognosis in Heart Failure: A Systematic Review. Cardiology in review 2022; 30(6): 281-285.

7. Zhao L., Hu M., Yang L. i wsp.: Quantitative Association Between Serum/Dietary Magnesium and Cardiovascular Disease/Coronary Heart Disease Risk: A Dose-Response Meta-analysis of Prospective Cohort Studies. Journal of Cardiovascular Pharmacology 2019; 74(6): 516-527.