Suka - Lucy Cooke
89.00 zł
71.20 zł
(89,00 zł najniższa cena z 30 dni)

Reflow text when sidebars are open.
Studiowanie zoologii sprawiło, że poczułam się smętnym wyrzutkiem. Nie chodziło o to, że kochałam pająki, uwielbiałam robić sekcje wszelkim martwym stworom znalezionym na poboczach i ochoczo grzebałam w zwierzęcych odchodach w poszukiwaniu wskazówek, co ich twórca zjadł na kolację. Wszyscy moi koledzy ze studiów mieli te same dziwne zboczenia, więc w tym akurat nie było nic wstydliwego. Źródłem mojego niepokoju była moja płeć. Bycie kobietą oznaczało tylko jedno: byłam przegrywem.
"Płeć żeńska jest wyzyskiwana, a u podstaw ewolucyjnych tego procederu leży fakt, że jaja są większe niż plemniki"[1], napisał mój wykładowca Richard Dawkins w swojej bestsellerowej biblii ewolucji, zatytułowanej Samolubny gen.
Zgodnie z prawem zoologicznym my, wytwórczynie komórek jajowych, zostałyśmy zdradzone przez nasze duże gamety. Inwestując nasze genetyczne dziedzictwo w kilka bogatych w składniki odżywcze jajeczek zamiast w miliony ruchliwych plemników, nasze przodkinie wyciągnęły zdecydowanie tę krótszą zapałkę w prastarej loterii życia. I tak oto zostałyśmy na wieczność skazane na przygrywanie na drugich skrzypcach tym, którzy w świetle fleszy strzelają plemnikami na prawo i lewo; taki kobiecy suplement do głównego punktu programu, którym jest macho.
Nauczono mnie, że to pozornie nieistotne zróżnicowanie naszych komórek płciowych jest źródłem żelaznej, nienaruszalnej podstawy biologicznej nierówności płci. "Jak się przekonamy, wszystkie różnice, jakie istnieją między płciami, dadzą się wyprowadzić z tej jednej podstawowej różnicy[2] - mówi nam Dawkins. - Już na tym etapie zaczyna się więc wykorzystywanie samic"[3].
Samce prowadziły awanturnicze życie, pełne przygód, charakteryzujące się bezwzględnością i ambicją. Walczyły ze sobą o przywództwo lub o samice. Kopulowały z czym popadnie, kierowane biologicznym imperatywem rozsiewania swojego nasienia gdzie tylko było to możliwe. Dominowały też społecznie - tam, gdzie samce nadawały ton, samicom pozostawało tylko pokorne podążanie. Rola samicy sprowadzała się rzecz jasna do bycia bezinteresowną matką, stawiającą własne potrzeby zdecydowanie dalej niż potrzeby potomstwa; w związku z tym wysiłki macierzyńskie uznano za całkowicie jednorodne: nie było przestrzeni do rywalizacji, a seks był raczej obowiązkiem niż popędem.
Co się tyczy ewolucji, za sterami siedziały samce i to one wytyczały kierunek zmian. My, samice, mogłyśmy się z racji wspólnego DNA do nich przysiąść, pod warunkiem solennej obietnicy, że będziemy zachowywać się grzecznie i cicho.
Jako wytwarzająca komórki jajowe studentka ewolucji nie mogłam się odnaleźć w tym spektaklu o rolach płciowych, przypominającym sitcom z lat 50. XX wieku. Czy byłam jakimś rodzajem kobiecej anomalii?
Na szczęście odpowiedź brzmi: nie.
Seksistowska mitologia splotła się z biologią i zniekształca sposób postrzegania samic. W świecie przyrody forma i rola samic wykazują ogromne, fascynujące zróżnicowanie anatomii i zachowań. Tak, jest wśród nich kochająca matka, ale jest też samica długoszpona, porzucająca swoje jaja, których wysiadywaniem i późniejszym wychowywaniem piskląt zajmuje się harem rogaczy. Samice mogą być wierne, ale tylko siedem procent gatunków rzeczywiście praktykuje monogamię - zatem wszędzie dookoła jest mnóstwo lubiących flirtować samic, poszukujących seksu z wieloma partnerami. Absolutnie nie wszystkie społeczności zwierząt są zdominowane przez samce; samice alfa ewoluowały w różnych gromadach, gdzie ich pozycję może charakteryzować życzliwość (bonobo), ale i brutalność (pszczoły). Samice mogą ze sobą konkurować równie zaciekle jak samce: wyposażone w imponujące rogi samice antylopy topi toczą zaciekłe walki o dostęp do najlepszych samców, a matriarchinie surykatek są najbardziej morderczymi ssakami na naszej planecie, zabijającymi dzieci swoich konkurentek i blokującymi ich szanse na reprodukcję. Są też femmes fatales: kanibalistyczne samice pająków, pożerające swoich kochanków po kopulacji (a nawet przed nią), oraz "lesbijskie" jaszczurki, które całkowicie straciły potrzebę posiadania samców i rozmnażają się wyłącznie przez klonowanie.
W ciągu ostatnich kilku dekad w naszym rozumieniu tego, co oznacza bycie samicą, doszło do rewolucji. I o tym przewrocie jest ta książka. Przedstawię w niej buntowniczą grupę niezwykłych samic ze świata zwierząt oraz naukowczynie i naukowców, którzy je badają, i wspólnie, na nowo, zdefiniowali nie tylko samice poszczególnych gatunków, ale także siły, które kształtują ewolucję.
* * * *
Aby zrozumieć, w jaki sposób doszliśmy do tego pokręconego spojrzenia na świat przyrody, musimy cofnąć się w czasie do wiktoriańskiej Anglii, by spotkać mojego naukowego idola: Karola Darwina. Teoria ewolucji Darwina odwołująca się do doboru naturalnego wyjaśniała, jak cała bogata różnorodność życia na naszej planecie wywodzi się od wspólnego przodka. Organizmy, które są lepiej przystosowane do swojego środowiska, mają większe szanse na przetrwanie i przekazanie genów, które przyczyniły się do ich sukcesu. Proces ten powoduje, że w miarę upływu czasu gatunki zmieniają się i rozdzielają. Często błędnie cytowana jako "przetrwanie najsilniejszych" [termin ukuty przez filozofa Herberta Spencera i włączony przez Darwina pod przymusem[4] do piątego wydania O pochodzeniu gatunków (1869)], idea ta jest równie genialna, co prosta i słusznie uznawana za jedno z największych osiągnięć intelektualnych wszech czasów.
Choć sama idea jest genialna, dobór naturalny nie wyjaśnia wszystkiego, co obserwujemy w naturze. Teoria ewolucji Darwina miała kilka rażących luk, spowodowanych istnieniem skomplikowanych cech, takich jak poroże jelenia lub ogon pawia. Te ekstrawagancje nie przynoszą żadnych korzyści ogólnemu istnieniu, a nawet można uznać je za przeszkodę w codziennym życiu. Nie mogły więc zostać stworzone przez utylitarną siłę doboru naturalnego. Darwin zdawał sobie z tego sprawę i owa wiedza dręczyła go przez całe lata. Rozumiał, że musi istnieć inny mechanizm ewolucyjny, mający zgoła odmienny cel. I tak oto Darwin w końcu uświadomił sobie, że chodzi o dążenie do seksu - i nazwał ów mechanizm doborem płciowym.
Ta nowa siła ewolucyjna wyjaśniała zdaniem Darwina te ekstrawaganckie charakterystyki - których jedynym celem musiało być zdobycie lub przyciągnięcie płci przeciwnej. Chcąc podkreślić ich nieistotny charakter, Darwin nazwał je "wtórnymi cechami płciowymi", odróżniając je od "pierwotnych cech płciowych", takich jak narządy rozrodcze i genitalia, które do przedłużania życia są po prostu niezbędne.
Nieco ponad dziesięć lat po przedstawieniu światu teorii doboru naturalnego Darwin opublikował swoje drugie teoretyczne arcydzieło: The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (1871, O pochodzeniu człowieka i doborze w odniesieniu do płci). W tej obszernej kontynuacji nakreślił swoją nową teorię doboru płciowego, wyjaśniającą zaobserwowane głębokie różnice między płciami. Jeśli dobór naturalny jest walką o przetrwanie, to dobór płciowy jest zasadniczo walką o partnerki i partnerów. Według Darwina konkurencja ta była w dużej mierze domeną samców: "(...) samce niemal wszystkich zwierząt silniej ulegają namiętności niż samice. Zatem samce walczą z sobą i uwodzicielsko roztaczają swe wdzięki przed samicami[5] - wyjaśnia Darwin. - Z drugiej strony samica - z nadzwyczaj rzadkimi wyjątkami - jest mniej gorliwa niż samiec (...) na ogół "wymaga ona, by się o nią ubiegać"; jest nieśmiała".
Tak oto z perspektywy Darwina dymorfizm płciowy rozciągał się również na zachowanie każdej z płci. Te role płciowe były tak samo przewidywalne jak cechy fizyczne. Samce przejmują ewolucyjną przewagę dzięki "środkom walki lub obrony" albo "powabowi", specjalnie wykształco-nym, by walczyć o "posiadanie" samicy[6]. Konkurencja jest tak duża, że samce różnią się znacznie pod względem sukcesu reprodukcyjnego, a dobór płciowy napędza ewolucję cech zapewniających przewagę. Samice mają mniejsze zapotrzebowanie na różnorodność; ich rolą jest podporządkowanie się i przekazywanie cech męskich następnym pokoleniom. Darwin nie był pewien, jakie są źródła tej dysproporcji[7], ale podejrzewał, że można ją przypisać komórkom płciowym i wyczerpaniu energetycznemu samic spowodowanemu inwestycją macierzyńską.
Darwin zdawał sobie sprawę, że - oprócz konkurencji między samcami - mechanizm doboru płciowego wymagał również elementu wyboru dokonywanego przez samice. Było to trudniejsze do wyjaśnienia, ponieważ przypisywało samicom jakże niekomfortową dla samców, aktywną rolę w kształtowaniu charakterystyk tych ostatnich - taka teza miała niewielkie szanse na dobre przyjęcie w wiktoriańskiej Anglii. Jak dowiemy się w rozdziale drugim, właśnie to ostatecznie sprawiło, że teoria doboru płciowego Darwina stała się wyraźnie nie do zaakceptowania dla naukowego patriarchatu[8]. Dlatego Darwin bardzo się starał pomniejszać tę samiczą władzę, twierdząc, że jest ona jakoś osiągana w sposób "stosunkowo bierny"[9] i niegroźny, a samice "przypatrują się temu"[10], stojąc z boku niczym widzowie wokół areny męskiej walki o prestiż.
Wprowadzonych przez Darwina określeń płci jako tej aktywnej (samczej) i tej pasywnej (samiczej) nie powstydziłaby się potężna firma marketingowa z nieograniczonym budżetem. Taki podział odpowiada uporządkowanej dychotomii, takiej jak dobro i zło, czerń i biel, przyjaciel i wróg, tak lubianej przez ludzki mózg - też z racji tego, że tak intuicyjnie wydaje się właściwa.
A jednak Darwin prawdopodobnie nie był pomysłodawcą tej wielce wygodnej klasyfikacji płciowej. Wiele wskazuje na to, że zapożyczył ją od Arystotelesa, ojca zoologii. W IV wieku p.n.e. ów starożytny grecki filozof napisał pierwsze w historii almanachy dotyczące zwierząt. O rodzeniu się zwierząt było jego traktatem na temat reprodukcji. Darwin z pewnością przeczytał to przełomowe dzieło, co być może wyjaśnia, dlaczego studiując arystotelesowskie podejście do podziału ról płciowych, wyczuwa się nutę podobieństwa.
"W przypadku zwierząt dwupłciowych samiec reprezentuje skuteczność i aktywność, a samica bierność"[11]. Stereotypy dotyczące bierności samic i wigoru samców są tak stare jak sama zoologia. Żywotność tych przekonań sugeruje, że były one odczuwane jako słuszne przez pokolenia naukowców, co wcale nie oznacza, że takie właśnie są. Albowiem jedną z rzeczy, których nauczyła nas nauka w każdej dziedzinie, jest to, że nasze intuicje często prowadzają nas na manowce. A głównym problemem tej zgrabnej binarnej klasyfikacji jest to, że jest ona błędna.
Spróbuj wyjaśnić potrzebę bierności dominującej samicy krokuty cętkowanej (dawniej hieny cętkowanej)[I], a ona zaśmieje ci się w twarz, zaraz po tym, jak ci ją odgryzie. Samice są tak samo rozwiązłe, rywalizujące, agresywne, dominujące i dynamiczne jak samce. Mają takie samo prawo do nadawania kierunku zmianom. Po prostu Darwin, wraz z gronem dżentelmenów-zoologów, którzy pomogli mu sformułować jego argumentację, nie potrafił lub nie chciał ich w ten sposób postrzegać. Największy pojedynczy, wielomilowy krok w całej biologii - a może nawet i w całej nauce - został zrobiony przez grupę wiktoriańskich mężczyzn w połowie XIX wieku w zgodzie z panującym podówczas duchem czasu. Nie obyło się więc bez pewnych założeń o naturze płci biologicznej i społecznej.
Można śmiało powiedzieć, że gdyby Darwin był uczestnikiem teleturnieju Mastermind[II], jego specjalnością nie byłaby płeć żeńska. Był to człowiek, który zanim poślubił swoją kuzynkę Emmę, sporządził listę zalet i wad małżeństwa. Ta nabazgrana na odwrocie listu do przyjaciela odkrywcza romantyczna lista zachowała się, ku wstydowi Darwina, ujawniając jego najbardziej intymne myśli, które dziś i przez całą wieczność wszyscy możemy oceniać.
Darwin, w zaledwie dwie krótkie kolumny - "Poślubić" i "Nie poślubić" - zdołał wcisnąć swoje wewnętrzne zmagania i rozterki związane z małżeństwem. Jego głównymi obawami były: utrata możliwości uczestniczenia w "rozmowach mądrych mężczyzn w klubach" i w konsekwencji popadnięcie w "otyłość i lenistwo" lub, co gorsza, "wygnanie i poniżenie w towarzystwie leniwego, bezczynnego głupca" (co prawdopodobnie nie do końca odpowiada temu, jak Emma chciałaby być opisywana przez swojego ukochanego narzeczonego). Jednak po stronie plusów miałby "kogoś, kto zajmie się domem", a "miła, delikatna żona na sofie" była "w każdym razie lepsza niż pies"[12]. Darwin zebrał więc całą swą odwagę i podjął doniosłą decyzję o wstąpieniu w związek małżeński.
Można odnieść wrażenie, że pomimo dorobienia się dzie-sięciorga dzieci, Darwinem kierowały raczej pobudki inte-lektualne niż cielesne. Nie był ani jakoś szczególnie zaznajomiony z płcią żeńską, ani nie wydawał się jej ciekaw. A zatem szanse, że mógłby krytycznie spojrzeć na ewolucję, nie tylko z perspektywy samca, ale i samicy, były prawdopodobnie niewielkie także bez uwzględnienia społeczeństwa i ducha czasów, w których przyszło mu żyć.
Nawet najbardziej oryginalni i skrupulatni naukowcy nie są odporni na wpływ kultury, a androcentryczne spojrzenie Darwina na płcie było bez wątpienia ukształtowane przez panujący w tamtej epoce szowinizm[13]. Kobiety z wyższych sfer wiktoriańskiego społeczeństwa miały w życiu do odegrania jedną główną rolę: wyjść za mąż, urodzić dzieci i być może wspierać mężów i pomagać im w interesach i pasjach. Była to zdecydowanie rola pomocnicza, służebna, ponie-waż kobiety były definiowane - fizycznie i intelektualnie - jako płeć słabsza. Kobiety były pod każdym względem podporządkowane męskiej władzy - ojców, mężów, braci czy nawet dorosłych synów.
To społeczne uprzedzenie było, jakże dogodnie, potwierdzane przez ówczesną myśl naukową. Czołowi naukowcy epoki wiktoriańskiej uważali, że osobniki czy przedstawiciele obu płci są skrajnie różnymi istotami - zasadniczo przeciwstawnymi. Uważano, że samice doświadczają zahamowania rozwoju; przypominały młode osobniki swojego gatunku, ponieważ były mniejsze, słabsze i mniej kolorowe. Podczas gdy samcza energia skupia się na wzroście, energia samic jest potrzebna do odżywiania komórek jajowych i noszenia młodych. Ze względu na ogólnie większą budowę ciała samce uważane były za jednostki bardziej złożone i zmienne niż samice, a także za lepsze pod względem zdolności umysłowych. Samicom/kobietom przypisywano przeciętną inteligencję, ale samce/mężczyźni różnili się znacznie między sobą, osiągając poziomy geniuszu niespotykane u płci żeńskiej. Zasadniczo uważano, że samce są ewolucyjnie bardziej rozwinięte od samic[14].
Wszystkie te poglądy zostały zawarte przez Darwina w książce O pochodzeniu człowieka i doborze w odniesieniu do płci, która - jak sugeruje jej tytuł - wykorzystywała dobór płciowy i naturalny do wyjaśnienia ewolucji człowieka i różnic między płciami takimi, jak rozumiało je wiktoriańskie społeczeństwo.
"Główna różnica w zdolnościach intelektualnych między obiema płciami objawia się tym, że mężczyzna osiąga wyższe niż kobieta wyniki we wszystkim, czego się podejmuje - czy wymaga to głębokiego myślenia, rozumu lub wyobraźni, czy też tylko zastosowania narządów zmysłowych i rąk - wyjaśnił Darwin. - W ten sposób ostatecznie mężczyzna uzyskał wyższość nad kobietą"[15].
Teoria doboru płciowego Darwina wyrosła z mizoginii, nie dziwi zatem, że zwierzęta płci żeńskiej zostały zdeformowane, tak samo zmarginalizowane i niezrozumiane jak wiktoriańskie żony i matki. Tym zaś, co jest dziwniejsze i bardziej szkodliwe, jest to, jak trudno było tę seksistowską plamę z nauki wywabić oraz jak mocno i głęboko w nią wsiąkła.
Geniusz Darwina nie pomagał. Ze względu na jego niemal boską reputację biolodzy, którzy podążali jego śladami, cierpieli na przewlekłą postać błędu potwierdzania. Szukali dowodów potwierdzających prototyp biernej samicy i widzieli tylko to, co chcieli zobaczyć. Na widok anomalii, takich jak wyuzdana rozwiązłość lwicy, która podczas rui z entuzjazmem kopuluje dziesiątki razy dziennie z wieloma samcami, starannie odwracali wzrok. Albo jeszcze gorzej, czego dowiesz się w rozdziale trzecim, za pomocą statystycznych sztuczek manipulowali wynikami eksperymentów, które nie były zgodne z oczekiwaniami, by uzyskać pośrednie poparcie dla "jedynie słusznego" modelu naukowego.
Główną zasadą nauki jest reguła parsymonii, znana również pod nazwą brzytwy Ockhama, która uczy naukowców, aby ufali dowodom i wybierali najprostsze wyjaśnienie, ponieważ prawdopodobnie będzie ono najlepsze. Sztywne role płciowe opisane przez Darwina wymusiły porzucenie tego fundamentalnego procesu naukowego, ponieważ badaczom przyszło wymyślać coraz bardziej pokręcone uzasadnienia i wyjaśnienia żeńskich zachowań, które nie wpisywały się w obowiązujący stereotyp.
Weźmy na przykład modrowrońca (Gymnorhinus cyanocephalus). Te kobaltowoniebieskie ptaki z rodziny krukowatych, występujące w zachodnich stanach Ameryki Północnej, żyją w hałaśliwych stadach liczących od pięćdziesięciu do pięciuset osobników. Wysoce inteligentne stworzenia o tak aktywnym życiu społecznym mają zapewne jakieś sposoby na uporządkowanie swojej ruchliwej społeczności - za pomocą sieci dominacji - w przeciwnym razie panowałby tam chaos. Ornitolodzy John Marzluff i Russell Balda, którzy badali te ptaki przez ponad dwadzieścia lat i opublikowali w latach 90. XX wieku ekspercką książkę na ich temat, chcieli rozszyfrować ich społeczną hierarchię. Ruszyli więc na poszukiwania samca alfa[16].
Wymagało to pewnej pomysłowości. Okazało się, że samce modrowrońców są zagorzałymi pacyfistami i rzadko walczą. Przedsiębiorczy ornitolodzy zbudowali więc stacje karmienia wypełnione smakołykami, takimi jak tłusty popcorn i mączniki, aby sprowokować jakąś wojnę o terytorium. Modrowrońce nadal ani myślały walczyć. Naukowcy byli więc zmuszeni zbudować swoją skalę waleczności na dość subtelnych sygnałach, takich jak spojrzenia spode łba. Jeśli dominujący samiec rzucał samcowi uległemu coś w rodzaju gniewnego spojrzenia z ukosa, ten ostatni opuszczał karmnik. Spektakl niekoniecznie przypominał Grę o tron, ale naukowcy twardo siedzieli i pilnie wszystko rejestrowali, ostatecznie dokumentując około dwóch i pół tysiąca takich "agresywnych" interakcji.
Kiedy przystąpili do analiz statystycznych, ich dezorientacja jeszcze się pogłębiła. Tylko czternastu z dwustu członków stada zajmowało jakieś miejsce w sieci dominacji, do tego nic nie wskazywało na istnienie hierarchii liniowej. Samce "wymieniały się" dominacją, podwładni "atakowali" przełożonych. Pomimo zastanawiających wyników i ogólnego braku pozy macho i męskiej wrogości, naukowcy z przekonaniem ogłosili, iż "nie ma wątpliwości, że dorosłe samce sprawują agresywną kontrolę"[17].
Ciekawe jest to, że naukowcom dane było widzieć modrowrońce w akcjach o wiele bardziej wrogich aniżeli tylko puszczanie sobie nawzajem kilku zirytowanych spojrzeń. Udokumentowali dramatyczne walki powietrzne, w których pojedynkujące się zwierzęta zwierały się w podniebnej bitwie, "energicznie machając skrzydłami podczas opadania na ziemię", gdzie kontynuowały starcie, "dziobiąc się wzajemnie z dziką siłą". Te starcia były "najbardziej agresywnym zachowaniem odnotowanym podczas rocznej obserwacji", ale nie zostały uwzględnione w żadnej sieci dominacji, ponieważ sprawcami nie były samce. Wszystkie walczące ze sobą ptaki były samicami. Autorzy doszli do wniosku, że to "drażliwe" zachowanie samic musi być spowodowane hormonami. Uznali, że wiosenny wzrost stężenia hormonów spowodował u tych samic "ptasi odpowiednik PMS (pre-menstrual syn-drome, zespołu napięcia przedmiesiączkowego), który nazwaliśmy PBS (pre-breeding syndrome, zespół przedrozrodczy)"[18]!
Nie ma czegoś takiego jak ptasie PBS. Gdyby Marzluff i Balda byli bardziej otwarci na agresywne zachowanie ptasich samic i sięgnęli po brzytwę Ockhama, aby oczyścić swoje domysły, zbliżyliby się do zrozumienia złożonego systemu społecznego modrowrońców. Wskazówki, że samice modrowrońców silnie ze sobą rywalizują i odgrywają zasadniczą rolę w hierarchii społecznej tych ptaków widnieją jasno i wyraźnie w skrupulatnie zebranych danych. Niestety panowie Marzluff i Balda byli na nie ślepi. Zamiast uznać fakty, dogmatycznie dążyli do "ukoronowania nowego władcy"[19] i potwierdzenia swoich przekonań, co się - rzecz jasna - nigdy nie wydarzyło.
Tu nie ma żadnego spisku, jest natomiast nauka z klapkami na oczach[20]. Marzluff i Balda są przykładem tego, jak dobrzy naukowcy mogą ulegać złym uprzedzeniom. Duet ornitologów stanął w obliczu zaskakującego nowego zachowania i zinterpretował je w fałszywych ramach. Jak się okazuje, popełniony przez nich - bez złej wiary - błąd, nie jest zdarzeniem odosobnionym. Nauka jest przesiąknięta niezamierzonym seksizmem.
Nie pomaga fakt, że środowisko akademickie było i w wielu dziedzinach nadal jest zdominowane przez mężczyzn, którzy całkiem naturalnie postrzegają królestwo zwierząt ze swojego punktu widzenia[21]; stąd pytania stanowiące inspirację do badań wyłaniały się z męskiej perspektywy. Wielu naukowców po prostu nie interesowało się samicami. Samce były clue programu i zostały uznane za organizm modelowy, ustawienie domyślne - punkt odniesienia, od którego samice odbie-gały, standard, według którego oceniano cały gatunek. Sa-mice, z ich "chaotycznymi hormonami", były odstępstwami od normy, wątkiem pobocznym, odwracającym uwagę od głównego nurtu narracji, nie zasługiwały na taki sam poziom naukowej analizy. Ich ciała i zachowania pozostawały niezbadane. Wynikająca z tego luka w danych staje się samospełniającą się przepowiednią. Samice są postrzegane jako niezróżnicowane i bierne wsparcie dla samczych przedsięwzięć, ponieważ nie ma danych, które pozwoliłyby spojrzeć na nie w inny sposób.
Najniebezpieczniejszą cechą seksistowskich uprzedzeń jest to, że mają skłonność do powracania niczym bumerang[22]. To, co zaczęło się jako szowinistyczna kultura wiktoriańska, było przez sto lat rozwijane przez naukę, by wrócić do społeczeństwa niczym wypluwka, jako polityczna broń z logo Darwina. Dało to garstce, głównie męskich, zwolenników nowej nauki, jaką jest psychologia ewolucyjna, ideologiczny autorytet do głoszenia, że wiele paskudnych męskich zachowań - od gwałtu, przez kompulsyjne uganianie się za spódniczkami, po męską supremację - jest "całkowicie naturalne", ponieważ tak twierdził Darwin. Powiedzieli kobietom, że ich orgazmy są dysfunkcyjne, że nigdy nie przebiją się przez szklany sufit z powodu wrodzonego braku ambicji i że powinny trzymać się macierzyństwa[23].
Te pseudonaukowe ewolucyjne wywody z przełomu stuleci zostały ochoczo i bezkrytycznie łyknięte przez nowy rodzaj "męskich magazynów", wprowadzających tę seksistowską "naukę" do głównego nurtu. W bestsellerowych książkach i popularnych felietonach prasowych dziennikarze - tacy jak Robert Wright - głosili, że feminizm jest skazany na porażkę, ponieważ odmawia uznania tych naukowych prawd. Ze swojego ideologicznego piedestału Wright pisał pełne wzniosłości artykuły o takich tytułach, jak "Feminists, Meet Mr Darwin" ("Feministki, poznajcie pana Darwina"), a także przyznał swoim krytykom "tróję z wprowadzenia do biologii ewolucyjnej", twierdząc, że "żadna znana feministka nie wie wystarczająco dużo o współczesnym darwinizmie, by móc go oceniać"[24].
Ale one go oceniały. Druga fala feminizmu otworzyła niegdyś zamknięte drzwi laboratoriów, a kobiety zaczęły chodzić po korytarzach najlepszych uniwersytetów i samodzielnie studiować Darwina. Wybierały się w teren i z równą ciekawością obserwowały samice i samce. Odkryły przedwcześnie dojrzałe seksualnie samice małp i zamiast je ignorować, jak robili to ich samczy poprzednicy, zastanawiały się, co może być przyczyną takich zachowań. Opracowały wystandaryzowane techniki pomiaru zachowań, które wymuszały równe traktowanie obu płci. Wykorzystały nowe technologie, aby podglądać samice ptaków i dowiodły, że tak naprawdę wcale nie były one ofiarami seksualnej dominacji samców, ale to one stały za sterami. I powtórzyły eksperymenty, które miały dostarczać empirycznych dowodów słuszności płciowych stereotypów opisanych przez Darwina, by wykazać, że wyniki zostały zniekształcone.
Kwestionowanie tez Darwina wymaga odwagi. Karol Darwin jest bowiem nie tylko ikoną intelektu, ale także skarbem narodowym Wielkiej Brytanii. Pewien doświadczony profesor raczył zwrócić mi uwagę, że niezgadzanie się z Darwinem jest równoznaczne z akademicką herezją i doprowadziło do wyraźnie zarysowanego konserwatyzmu w naszej rodzimej nauce o ewolucji. Być może właśnie z tego powodu pierwsze zalążki buntu pojawiły się po drugiej stronie Atlantyku, a garstka amerykańskich naukowców i naukowczyń odważyła się stworzyć alternatywne narracje na temat ewolucji, płci i seksualności.
Na kartach tej książki przedstawiam tych intelektualnych wojowników i wojowniczki. Niektóre z tych osób poznałam na plantacji orzechów włoskich w Kalifornii, gdzie nadarzyła się również okazja do rozmów o Darwinie, orgazmach i sępach. Sarah Blaffer Hrdy, Jeanne Altmann, Mary Jane West-Eberhard i Patricia Gowaty to burzycielki porządku, matriarchinie współczesnego darwinizmu, które odważyły się walczyć z naukową fallokracją za pomocą danych i logiki. Nazywają siebie The Broads i od trzydziestu lat spotykają się prywatnie w domu Hrdy, aby gadać o ewolucji. Miałam szczęście dostać zaproszenie na ich coroczny intelektualny zlot. Chociaż aktualnie są już częściowo na emeryturze, te wytyczające nowe kierunki profesorki nadal się spotykają, by się wzajemnie wspierać, omawiać nowe idee i ogólnie dbać o zrównoważony rozwój biologii ewolucyjnej. Tak, są feministkami, ale dają jasno do zrozumienia, że wierzą w równą reprezentację obu płci, a nie niezasłużoną dominację jednej z nich.
Ich praca naukowa umożliwiła nowej fali biologów spojrzenie na samice różnych gatunków jako na istoty fascynujące same w sobie - badanie ciała i zachowania samic i zadawanie pytań dotyczących tego, jak działa selekcja z perspektywy córek, sióstr, matek i konkurentek. Ta grupa ludzi nauki była gotowa wyjść poza normy kulturowe i rozważać nieortodoksyjne idee o płynności ról płciowych, obalając - uświadomiony lub nie - mit macho w biologii ewolucyjnej. Wiele z nich to kobiety, ale - jak się przekonasz - ten naukowy bunt nie jest wyłącznie domeną kobiet - wszystkie płcie (biologiczne i kulturowe) mają tu swój udział. Na kartach tej książki spotkasz wielu ludzi nauki płci męskiej. Pionierskie prace Fransa de Waala, Williama Eberharda i Davida Crewsa, by wymienić tylko kilku, dowodzą, że bycie feministycznym człowiekiem nauki nie wymaga identyfikacji z płcią determinowaną przez dwa chromosomy X. Nowe perspektywy przedstawione przez naukową społeczność LGBTQ odegrały zasadniczą rolę w podważeniu heteronormatywnej krótkowzroczności zoologii i dogmatu binarnego. Anne Fausto-Sterling, Joan Roughgarden i inni biolodzy zwrócili uwagę na oszałamiającą różnorodność ekspresji seksualności w królestwie zwierząt oraz na fundamentalną rolę różnorodności w napędzaniu ewolucji.
Wynikiem tych wszystkich działań jest nie tylko bogatszy i bardziej realistyczny obraz samicy, lecz także ogrom zaskakujących nowych spostrzeżeń na temat zawiłych mechanizmów ewolucji. To ekscytujący czas dla biologów ewolucyjnych: dobór płciowy przechodzi obecnie poważną zmianę paradygmatu. Empiryczne odkrycia wywracają do góry nogami przyjęte tezy, a zmiany koncepcyjne sprawiają, że długo utrzymywane założenia lądują na śmietniku. Absolutnie nie chodzi o to, że Darwin całkowicie się mylił. Rywalizacja między samcami i wybór samic wpływają na dobór płciowy, ale są tylko częścią obrazu ewolucji. Darwin postrzegał świat przyrody przez mocno ograniczony wiktoriański aparat otworkowy. Zrozumienie płci żeńskiej daje nam szeroki obraz życia na Ziemi, w technicolorze, dzięki czemu cała historia staje się jeszcze bardziej fascynująca.
W Suce wyruszam w globalną podróż, na spotkanie zwierząt i ludzi nauki, dzięki którym przestarzały patriarchalny pogląd na ewolucję może zostać napisany od nowa, wraz z nową definicją samicy.
Podróżuję na Madagaskar, aby odkryć, w jaki sposób samice wari czarno-białego (rodzina lemurowatych), nasze najdalsze kuzynki z rzędu naczelnych, zdominowały samce fizycznie i politycznie. W ośnieżonych górach Kalifornii odkrywam, jak robotyczna kura preriokura ostrosternego wysadza w powietrze darwinowski mit o biernej samicy. Na Hawajach spotykam zakochane, wieloletnie pary samic albatrosów, które odrzuciły tradycyjne role płciowe i zamieszkały razem, aby wychowywać swoje pisklęta. A podróżując wzdłuż wybrzeża Waszyngtonu, odnajduję duchową bliskość z orką - mądrą, starą przywódczynią swojej społeczności łowieckiej, przedstawicielką jednego z zaledwie pięciu znanych gatunków (wliczając ludzi), których samice przechodzą menopauzę.
Badając nowe opowieści z peryferii kobiecości, mam nadzieję nakreślić świeży, różnorodny portret samicy i podjąć próbę zrozumienia, co te odkrycia mogą nam powiedzieć (jeśli coś mogą) o naszym gatunku.
Od czasów Ezopa ludzie widzieli w zwierzętach ilustracje i modele ludzkich zachowań. Wielu wierzy, nie do końca słusznie, że natura uczy społeczeństwa ludzkie tego, co jest dobre i właściwe - taki naturalistyczny błąd logiczny. Jednak przetrwanie jest bezlitosną walką, a zachowania zwierząt obejmują też samiczą rzeczywistość, od tej wskazującej na niezwykle silną pozycję, po przerażające historie opresji. Odkrycia naukowe dotyczące samic mogą być wykorzystywane do podsycania walk po obu stronach feministycznej barykady; użycie zwierząt jako broni ideologicznej to niebezpieczna gra. Niemniej zrozumienie, co znaczy być samicą, może pomóc w kontrowaniu taniej argumentacji i oklepanych androcentrycznych stereotypów; może podważyć nasze założenia na temat tego, co jest naturalne, normalne, a nawet możliwe. Jeśli żeńskość miałaby być definiowana przez jedną rzecz - zamiast przez sztywne, przestarzałe zasady i oczekiwania - to byłaby to jej dynamiczna i zróżnicowana natura.
Przykłady, które opisuję w Suce, pokazują, że bycie samicą oznacza walkę o przetrwanie, a nie rolę biernej pomocnicy. Teoria doboru płciowego Darwina wykopała rów między płciami, podkreślając różnice. Ale te różnice są w większej mierze wytworem kultury niż biologii. Cechy zwierząt, zarówno fizyczne, jak i behawioralne, są zróżnicowane i elastyczne. Mogą się zmieniać w zależności od tego, co akurat się podoba, dlatego cechy płciowe są płynne i plastyczne. Zamiast odgadywać charakterystyki samic z pomocą szklanej kuli zatytułowanej "płeć żeńska", warto wiedzieć, że środowisko, czas i przypadek odgrywają znaczącą rolę w ich kształtowaniu. Już w pierwszym rozdziale pokazuję, że samice i samce są w rzeczywistości znacznie bardziej do siebie podobne niż od siebie różne. Do tego stopnia, że czasami trudno wyznaczyć granicę.
Zacznijmy od zejścia pod ziemię. Spotkamy tam bardzo skrytą samicę: wroga numer jeden ogrodników i chciwą pożeraczkę robaków. Mówię o samicy kreta europejskiego, Talpa europaea.
Większość z was zna dzieła kretów, a niewykluczone, że i same zwierzęta. Ich stożkowate kopczyki świeżo przewróconej ziemi mogą zniszczyć gładko przystrzyżony trawnik niczym przewlekły trądzik - prawdziwy wrzód na murawie.
W latach 70. XX wieku mój ojciec wpadał w szał na widok kretowisk na swoim cennym trawniku. Ku mojemu przerażeniu, zastawiał barbarzyńsko wyglądające metalowe pułapki, aby eliminować ich twórców. Kiedy krety wpadały w pułapkę, nalegałam, by ojciec oddawał mi ich martwe ciała, żebym mogła pogłaskać ich aksamitnie miękkie, srebrno-czarne futro i podziwiać ich dziwność - maleńkie, błyszczące oczka (które wbrew popularnym mitom nie są całkowicie ślepe) i komicznie powiększone różowe przednie łapy - przed zorganizowaniem im należytego pochówku. Z powrotem w ziemi, gdzie ich miejsce.
Samica kreta jest naprawdę cudownym stworzeniem. Działa samodzielnie i utrzymuje się, polując na robaki dzięki sieci tuneli, które służą jej jako pułapka na zwierzęta. Kiedy robak przedziera się przez sufit jej podziemnego schronu, szybko wywęsza go za pomocą długiego różowego pyska, który potrafi wąchać w stereo, a każde z nozdrzy działa niezależnie, co pozwala jej mózgowi mimo całkowitej ciemności dokładnie obliczyć kierunek, w którym znajduje się kolacja. Jej ofiara nie jest zabijana od razu po złapaniu - jest paraliżowana jadowitą śliną, aby można ją było przechowywać żywą w specjalnie skonstruowanej spiżarni, bez ryzyka, że się zepsuje. W spiżarni pewnej szczęśliwej kretki naliczono ich aż 470, co jest niegłupie, jeśli uwzględnimy, że musi ona dziennie zjeść porcję robaków odpowiadającą przynajmniej połowie masy swojego ciała[1].
Życie pod ziemią jest trudne. Kopanie tuneli to wyczerpująca praca, a tlenu do oddychania jest stosunkowo mało. Aby umożliwić przetrwanie w tym nieprzyjaznym środowisku, ewolucja wyposażyła krety w kilka sprytnych specjalizacji. Ich krew zawiera zmodyfikowaną formę hemoglobiny[2] - z lepszą zdolnością wiązania tlenu i większą tolerancją na toksyczne gazy powstające w procesie oddychania. Mają też dodatkowy "kciuk"[3]. Podobnie jak u pandy, jedna z kości nadgarstka postanowiła się w toku ewolucji usamodzielnić i uformowała pożyteczny, nowy palec, służący do przesuwania dodatkowych mas ziemi. Jednak chyba najbardziej imponującą charakterystyką samicy kreta są jądra.
Gonady samicy kreta są opisywane jako ovotestis ("jajo-jądra"). Te wewnętrzne narządy rozrodcze składają się z tkanki jajnika na jednym końcu oraz tkanki jądra na drugim. Strona jajnika wytwarza komórki jajowe i powiększa się podczas krótkiego sezonu rozrodczego. Jednak po zakończeniu reprodukcji tkanka jajnika się kurczy, a tkanka jądra powiększa, aż staje się większa od jajnikowej[4].
Tkanka jąder u samicy kreta jest pełna komórek Leydiga, które wytwarzają testosteron, ale nie plemniki. Ten steroidowy hormon płciowy jest powszechnie kojarzony z samcami: wzmacnia mięśnie i pobudza agresję. W przypadku samicy kreta spełnia obie te funkcje, dając jej ewolucyjną przewagę pod ziemią: dodatkową siłę kopania oraz większą agresję w obronie swoich młodych i zapasów robaków.
Daje jej również genitalia, które są nie do odróżnienia od męskich: powiększoną łechtaczkę, opisywaną jako "pseudo-penis"[5] oraz pochwę, która poza okresem rozrodczym się zamyka.
Samica kreta zmusza nas do zakwestionowania odwiecznych założeń na temat tego, co odróżnia płcie. Przez większość roku, na poziomie genitaliów, gonad i hormonów, samicę kreta można łatwo pomylić z samcem. Skąd więc wiemy, że jest samicą?
Książka, którą właśnie czytasz, jest o zwierzętach innych niż ludzie, dlatego już na początku należy odróżnić płeć biologiczną od płci społecznej. Większość biologów uważa, że zwierzęta nie mają płci społecznej. Ta społeczna, psychologiczna i kulturowa konstrukcja jest uważana za domenę ludzi[6]. Kiedy biolodzy mówią o samicach, odnoszą się wyłącznie do ich płci biologicznej, ale co to oznacza?
Na początku rozmnażanie było proste. Najwcześniejsze formy życia po prostu się dzieliły, łączyły, oddzielały fragmenty lub się klonowały. Potem pojawił się seks, który nieco sprawy skomplikował. Teraz, żeby się rozmnożyć, osobniki muszą łączyć komórki płciowe, gamety. W całym królestwie zwierząt występują one tylko w dwóch rozmiarach: dużym i małym. Ta podstawowa dychotomia gamet[7] stanowi standardową biologiczną definicję płci: samice produkują duże, bogate w składniki odżywcze komórki jajowe, a samce - małe, ruchliwe plemniki.
Jak dotąd wszystko jest elegancko binarne. Ale czy na pewno?
Cóż, nie. Seks to skomplikowane przedsięwzięcie. Jak się przekonasz w tym rozdziale, pradawna sieć genów i hormonów płciowych, które współdziałają w celu określenia i różnicowania płci, ma zdolność tworzenia mieszanki gamet, gonad, genitaliów, ciał i zachowań, które nie wpisują się w binarne oczekiwania. Wszystko to sprawia, że podzielenie płci na dwie zgrabne, deterministyczne kategorie nie jest wcale takie proste.
* * * *
Zaczynając od najbardziej powierzchownego poziomu, najprościej chyba uznać genitalia za łatwy wskaźnik płci. Jednak "pseudopenis" kretki całkowicie tę koncepcję psuje. I nie jest ona wcale żadnym dziwadłem. Wiele samic, od maleńkich insektów żyjących w jaskiniach[III] po gigantyczne afrykańskie słonie, ma niejednoznaczną anatomię płciową, która jest powszechnie opisywana w kategoriach fallicznych.
Kiedy po raz pierwszy zobaczyłam samicę czepiaka (małpy żyjącej w Amazonii), założyłam, że jest to samiec. Stworzenie to miało dyndający organ płciowy, którego ostentacyjny rozmiar stwarzał w moim odczuciu poważne zagrożenie podczas skoków w koronach drzew. Prymatolodzy, którzy mi towarzyszyli, taktownie skorygowali moje domniemanie. Penisy samców czepiaków są niewidoczne, bezpiecznie ukryte wewnątrz ciała. Samice natomiast mają bardzo wyraźną wiszącą łechtaczkę, znaną w kręgach biologicznych jako "pseudopenis". Taka androcentryczna terminologia jest nieco irytująca, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę, że ów "fałszywy" fallus samicy jest w rzeczywistości dłuższy niż "prawdziwy" fallus samca.
Najdziwniejszym przykładem jest prawdopodobnie fossa madagaskarska. Największy drapieżnik Madagaskaru wygląda trochę jak puma ze zmniejszoną głową. Jego nazwa łacińska, Cryptoprocta ferox, oznacza "ukryty odbyt, okrutny". Fakt, że spece od taksonomii postanowili podkreślić tajemniczy charakter jej odbytu jest nieco niekonwencjonalny, biorąc pod uwagę, że to raczej reszta jej intymnych części ciała zasługuje na miano owianych tajemnicą.
Jak można się spodziewać, w chwili narodzin samica fossy ma małą łechtaczkę i srom. Następnie, gdy ma około siedmiu miesięcy, zaczyna dziać się coś dziwnego. Łechtaczka fossy powiększa się, w środku wyrasta kość, a na zewnątrz pojawiają się kolce, dzięki czemu staje się kopią penisa samca. Podobieństwo sięga tak daleko, że na spodniej stronie tego narządu u samicy także wydziela się żółty płyn[8]. Samica obnosi się ze swoją falliczną łechtaczką przez rok lub dwa, aż do momentu, gdy osiągnie wiek reprodukcyjny - wtedy ów narząd w magiczny sposób znika. Autorzy artykułu naukowego na temat genitaliów fossy[9] postawili hipotezę, że taki rozwój wypadków może chronić dorastającą samicę przed niechcianą uwagą agresywnych seksualnie samców lub agresją terytorialnych samic tego gatunku.
Przejściowy romans samicy fossy z penisopodobnym organem może oczywiście nie pełnić żadnej funkcji. Nie wszystkie cechy są po coś. Może chodzić po prostu o relikt ewolucyjnej przeszłości, na tyle łagodny, by uniknąć negatywnej selekcji. Lub efekt uboczny innej cechy, którą ewolucja wspierała. Rozszyfrowanie ostatecznej ewolucyjnej przyczyny pojawienia się jakiejś cechy jest zabawą w spekulację. Jednak dziesięciolecia badań nad bliskim krewnym fossy dostarczyły cennych dowodów wyjaśniających mechanizmy leżące u podstaw takiego "zsamczenia" genitaliów. Te spostrzeżenia podważyły utrwalone naukowe uprzedzenia o biernej naturze rozwoju seksualnego samic i płciowych stereotypach dotyczących udziału hormonów.
* * * *
Narządy płciowe krokuty cętkowanej (przed reformą nazewnictwa - hieny cętkowanej, Crocuta crocuta) budzą emocje od czasów Arystotelesa. Ze względu na narządy płciowe samicy, które są najbardziej niejednoznaczne płciowo wśród wszystkich znanych ssaków, starożytni przyrodnicy uważali, że zwierzę jest hermafrodytą. Samica krokuty cętkowanej nie tylko ma 20-centymetrową łechtaczkę, której kształt i położenie idealnie przypominają samczego penisa, ale także doświadcza erekcji. Zarówno samice, jak i samce krokut cętkowanych podczas ceremonii powitalnych wzajemnie sobie pokazują i sprawdzają swoje płciowe obrzmienia[10]. Ukoronowaniem całej tej kobiecej męskości jest coś, co wygląda jak dobrze ukształtowana para owłosionych jąder.
Ta moszna jest jednak fałszywa: wargi sromowe hieny zrosły się i wypełniły tkanką tłuszczową, jedynie przypominając męskie gonady. Oznacza to, że samica krokuty cętkowanej jest jedynym ssakiem, który nie ma zewnętrznego otworu pochwy. W związku z tym zwierzę to oddaje mocz, kopuluje, a nawet rodzi przez swoją zdumiewającą, wielofunkcyjną łechtaczkę - stąd też zapewne archaiczne przeświadczenie o hermafrodytyzmie. W czasach nam bliższych naukowcy dostrzegli, że samce i samice tego gatunku są tak podobne, że można je rozróżnić jedynie poprzez "palpacyjne badanie moszny"[11], co, jak można przypuszczać, jest raczej ostatecznością przy określaniu płci zwierzęcia znanego z paszczy z łatwością miażdżącej kości.
Naruszenie norm płciowych przez samicę krokuty cętkowanej nie kończy się na jej genitaliach. Naukowców zafascynowało również jej podobnie zmaskulinizowane ciało i zachowanie. W środowisku naturalnym samice mogą być nawet o 10 procent cięższe od samców (i aż o 20 procent w niewoli). To niestandardowe, ponieważ wśród ssaków zazwyczaj to samce są większe[IV]. W pozostałej części królestwa zwierząt, a więc u większości zwierząt, dymorfizm płciowy jest jednak zazwyczaj odwrotny. Bardziej tłuste, bardziej płodne samice produkują więcej komórek jajowych, więc wśród większości bezkręgowców oraz wielu ryb, płazów i gadów to samice często przewyższają rozmiarami samce[V].
Samice krokuty cętkowanej są również bardziej agresywne niż samce tego gatunku. Te wysoce inteligentne, społeczne drapieżniki żyją w matrylinearnych klanach liczących do 80 osobników, rządzonych przez samicę alfa. Samce zazwyczaj opuszczają rodzinę i zajmują najniższe szczeble krokuciej hierarchii: to uległe wyrzutki, skamlące o akceptację, jedzenie i seks. Samice są uważane za dominujące w większości sytuacji[12], angażują się w ostre przepychanki, a także w energiczne znakowanie zapachem, i to one przewodzą obronie terytorium - wszystkie te zachowania są częściej kojarzone z płcią męską.
Radykalne naginanie norm płciowych przez samice krokuty cętkowanej pierwotnie uważano za wynik nadmiaru testosteronu krążącego w ich krwi. Androgeny, grupa płciowych hormonów steroidowych, do których należy testosteron, zostały jednoznacznie uznane za męskie: andro oznacza "mężczyzna", a gen "coś, co produkuje lub powoduje". Oczywistym założeniem było więc, że te duże, wojownicze samice krokuty, podobnie jak samice kreta, które już znamy, muszą aż kipieć od tej substancji. A jednak, ku zaskoczeniu wszystkich, poziom testosteronu krążącego we krwi dorosłych samic krokuty cętkowanej nie dorównuje stężeniom tego hormonu u samców.Skąd więc wszystkie te męskie cechy? Pseudopenisy samic wskazywały, że wpływ testosteronu mógł przypaść na inny czas, a mianowicie na okres rozwoju płodowego.
Standardowy paradygmat różnicowania płciowego został opracowany w latach 40. i 50. XX wieku przez francuskiego embriologa Alfreda Josta, po serii pionierskich, choć barbarzyńskich eksperymentów na płodach królików w różnych stadiach rozwoju w macicy.
Zarodki ssaków, niezależnie od tego, czy są płci żeńskiej, czy męskiej, zaczynają swój rozwój płciowy z uniwersalnym wyposażeniem: z zestawem przewodów, rurek i tkanki protogonadalnej, które mogą rozwinąć się w jajniki lub jądra. Rozwijający się płód jest zatem uważany za płciowo neutralny, dopóki ten pierwotny płciowy misz-masz nie rozpocznie swojej podróży w kierunku jajników lub jąder.
Eksperymenty Josta na rozwijających się królikach nie pozwoliły określić, co wyzwala początkowe różnicowanie (więcej na ten temat później), ale udało mu się ustalić, że testosteron odgrywa podstawową rolę w kierowaniu gonadami płodu w stronę rozwoju jąder, a następnie męskich narządów płciowych.
Jost odkrył, że po usunięciu męskich gonad embrionalnych we wczesnej fazie rozwoju, płód nie wykształcał penisa i moszny, a w zamian rozwijała się pochwa i łechtaczka. Z drugiej strony, usunięcie rozwijających się jajników płodu płci żeńskiej nie miało wyraźnego wpływu na jego rozwój płciowy. Jajowody, macica, szyjka macicy i pochwa rozwijały się w sposób pozornie automatyczny, bez potrzeby sterowania procesem przez embrionalne jajniki lub ich hormony. Natomiast nawet "kryształ androgenu mógł zrównoważyć brak jąder"[13] i zapewnić rozwój męskich cech płciowych, obwieszczając tym samym, że to właśnie ten steroid płciowy jest dynamicznym eliksirem męskości.
W wyniku procesu eliminacji przeprowadzonego w dziesiątkach eksperymentów Jost ustalił, że wysokie stężenie testosteronu u płodu płci męskiej, wytwarzane przez rozwijające się komórki jąder, aktywnie popychało embrion na ścieżkę męskiego rozwoju płciowego. Natomiast powstawanie płci żeńskiej było postrzegane jako proces pasywny - domyślny wynik braku testosteronu gonadalnego.
Teoria Josta idealnie pasowała do powszechnego przekonania, spopularyzowanego przez Darwina, że kobiety są zasadniczo bierne, a mężczyźni aktywni. Teoria ta została później rozbudowana i stała się powszechnie akceptowanym modelem różnicowania płciowego nie tylko ciał, lecz także zachowań. Przypisywała męskim gonadom i androgenom główną rolę - zbawców paradygmatu płciowego i głównych architektów wszystkiego, co męskie.
Jądra i ich zdolność do wytwarzania testosteronu stały się motorem napędzającym rozgraniczenie nie tylko embrionalnych gonad i genitaliów, ale i układu neuroendokrynnego płodu i rozwijającego się mózgu. To z kolei programowało różnice płciowe w ciałach i zachowaniach[14], które na późniejszych etapach życia mogły być aktywowane przez steroidowe hormony płciowe. W ten sposób testosteron stał się dyrektorem wykonawczym dymorfizmu płciowego, odpowiedzialnym za cechy charakterystyczne - od potężnych rogów jelenia przez szaleńcze pobudzenie seksualne (musth) słonia po przerażające rozmiary i temperament samca morsa.
Odkrycia Josta zrewolucjonizowały endokrynologiczną debatę na temat hormonalnych źródeł męskości i kobiecości. Na konferencji w 1969 roku Jost wyjaśnił: "Stawanie się mężczyzną to długotrwała, niełatwa i ryzykowna przygoda; jest to rodzaj walki z wrodzonymi tendencjami do kobiecości"[15].
Podróż ku męskości była postrzegana jako warta zbadania heroiczna przygoda. Natomiast kobiety były w oczach słynnego francuskiego embriologa po prostu neutralnym typem płciowym. Jajniki i estrogen uznano za nieistotne dla naszej historii: bezwładne i nieznaczące. Nasz rozwój seksualny był nieaktywny i naukowo banalny. Samice po prostu "się wydarzały"[16], ponieważ brakowało nam embrionalnych jaj, by stać się mężczyznami.
To uprzedzenie było niezwykle trwałe i szkodliwe. Dziedzictwem paradygmatu Josta jest niedostatecznie zbadany system żeński i niewzruszalne binarne spojrzenie na różnicowanie płciowe, wspierane przez wszechpotężny, rozwojowy i jakże męski zalew testosteronu. A potem na scenę weszła krokuta cętkowana z jej wielką falliczną łechtaczką, sugerując, że w tym eleganckim paradygmacie kryje się problem.
Testosteron rzeczywiście jest silnym hormonem. Podany w odpowiednim momencie ma moc odwrócenia płci gonadalnej samic ryb, płazów i gadów. U ssaków nie jest w stanie wymusić pełnej zmiany płci, ale marynowanie płodu żeńskiego w androgenach radykalnie zmienia proces kształtowania się genitaliów. W latach 80. XX wieku przeprowadzono eksperymenty, w wyniku których powstały samice rezusów z penisem i moszną "nie do odróżnienia od męskich" - a osiągnięto to przez wystawienie ich na działanie testosteronu w kluczowych fazach rozwoju prenatalnego[17].
I faktycznie, u samic krokuty cętkowanej stwierdzono gwałtowny wzrost poziomu testosteronu w ciąży. Ale skoro nie widać żadnych jąder, to skąd się bierze ten "męski" hormon i w jaki sposób rozwijający się płód żeński jest w stanie przetrwać jego wszechmoc i wykształcić funkcjonalny układ rozrodczy?
Odpowiedzi tkwią w sposobie syntezy testosteronu. Wszystkie hormony płciowe - estrogen, progesteron i testosteron - powstają z cholesterolu. Ten steroid jest przekształcany przez działanie enzymów w progesteron, hormon powszechnie kojarzony z ciążą i będący prekursorem androgenów, które z kolei są prekursorami estrogenów. Te "męskie" i "żeńskie" hormony płciowe mogą przekształcać się z jednego w drugi i występują u obu płci.
"Nie ma czegoś takiego jak hormon "męski" ani "żeński". To powszechne błędne przekonanie. Wszyscy mamy te same hormony - powiedziała mi Christine Drea przez Skype'a. - Mężczyźni i kobiety różnią się jedynie względną ilością enzymów, które przekształcają steroidy płciowe z jednego w drugi, oraz rozmieszczeniem i wrażliwością receptorów hormonalnych".
Drea jest profesorką na Uniwersytecie Duke'a i chyba nikt nie wie więcej niż ona o hormonalnych mechanizmach różnicowania płciowego u kobiet. Poświęciła się badaniu tak zwanych zmaskulinizowanych samic, w tym krokuty cętkowanej, surykatek i lemurów katta.
Drea jest członkinią zespołu, który ustalił źródło testosteronu u ciężarnych krokut. Pochodzi on od mniej znanego androgenu o nazwie androstenedion, krócej A4, który jest produkowany przez jajniki ciężarnych samic. Ta forma androgenu jest hormonem prekursorowym, ponieważ przekształca się w testosteron lub estrogen pod wpływem enzymów w łożysku.
U większości ciężarnych ssaków, jeśli w macicy rozwija się płód żeński, A4 jest preferencyjnie przekształcany w estrogen, ale u krokuty cętkowanej zamienia się w testosteron. Ten "męski" hormon oddziałuje na rozwijające się narządy płciowe i mózg samiczego płodu, zmieniając zarówno jego zewnętrzne narządy płciowe, jak i zachowanie po przyjściu na świat[18].
Przez bardzo długi czas A4 nie wzbudzał większego zainteresowania jako hormon płciowy. Dostał etykietę "nieaktywny", ponieważ nie wiązał się ze znanymi receptorami androgenowymi. Obecnie udaje się lokalizować receptory wskazujące, że ma on bezpośrednie działanie, a co ważniejsze, jego skutki mogą się różnić w zależności od płci płodu.
"Istnieje coraz więcej publikacji sugerujących, że hormony mogą oddziaływać u różnych zwierząt w sposób zróżnicowany płciowo. Wszystko zależy od ilości, czasu trwania i momentu działania" - wyjaśnia Drea.
Praca Drei wyraźnie pokazuje, że rozwój samicy jest daleki od biernego procesu, i że androgeny mogą odgrywać w nim aktywną rolę. "Testosteron nie jest "męskim" hormonem. To po prostu hormon, którego ekspresja jest bardziej widoczna u samców niż u samic" - powtórzyła.
Dla Drei jest oczywiste, że rozwój płciowy samicy krokuty musi również podlegać dynamicznej kontroli genetycznej, aby oprzeć się przytłaczającemu wpływowi nadmiaru androgenów i nadal wykształcić funkcjonalny, choć ekscentryczny, układ rozrodczy. Ale jak to się dzieje, wciąż pozostaje tajemnicą. Funkcjonalne etapy genetyczne powstawania żeńskich narządów rozrodczych są wciąż słabo poznane w porównaniu z wiedzą o ich męskich odpowiednikach.
To skrzywienie naszego rozumienia wynika ze słynnej, lecz wadliwej teorii różnicowania płciowego Josta, która wyjaśniała jedynie, jak różnicuje się samiec, nigdy nie podejmując wątku powstawania samicy. Pomysł, że jakikolwiek proces rozwojowy może być pasywny, jest ewidentnie absurdalny - jajniki wymagają równie aktywnego montażu, co jądra. A jednak przez pięćdziesiąt lat "domyślny" system żeński pozostawał poza obszarem naukowych dociekań.
"Różnicowanie płciowe nie polega na opisywaniu, jak powstają samice i samce. Chodzi jedynie o opisanie, jak powstają samce. Przez dziesięciolecia ludzie zadowalali się brakiem wyjaśnienia, jak powstaje forma żeńska, i mówili po prostu: "Cóż, to proces pasywny"" - twierdzi Drea.
W poważnej publikacji z 2007 roku na temat rozwoju płciowego ssaków rozwój jajnika został określony jako "terra incognita". Dominujący pogląd, że rozwój jajników jest stanem domyślnym, doprowadził, jak twierdzą autorzy, do "powszechnego przekonania, że aktywne mechanizmy genetyczne są zbędne w procesie definiowania czy wykształcania jajników lub żeńskich narządów płciowych"[19]. Co, jak ironicznie zauważają autorzy, jest "sytuacją dość zadziwiającą, biorąc pod uwagę znaczenie tych narządów dla prawidłowego rozwoju samic i reprodukcji".
Sytuacja się poprawia. Niezbadana sfera rozwoju jajników została już częściowo odkryta, ale jej mapa genetyczna ma wciąż o wiele więcej białych plam niż ta ilustrująca jądra. Szowinistyczne skutki koncepcji Josta zogniskowały genetyczne poszukiwania determinacji płciowej ściśle na mężczyźnie; w ich centrum znajdowały się próby znalezienia nieuchwytnego czynnika determinującego powstanie męskich gonad, genetycznego wyzwalacza, który instruuje neutralne płodowe komórki rozwijających się gonad, by przebudziły się z seksualnie obojętnego snu i przekształciły w jądra (i zaczęły pompować testosteron).
A jednak genetyczna receptura, która rzeczywiście determinuje płeć, ma charakter wręcz bizantyjski i zawiera prastary zestaw zaskakująco androginicznych genów.
CHAOTYCZNE CHROMOSOMY
Można by pomyśleć, że ostateczną odpowiedzią na pytanie, co charakteryzuje zwierzę płci żeńskiej, jest para chromosomów XX. W końcu wszyscy uczymy się w szkole, jak ta anomalna para chromosomów płciowych definiuje płeć, że mężczyźni to XY, a kobiety XX. Ale płeć nigdy nie jest taka prosta.
Układ determinujący płeć na podstawie chromosomów X i Y jest najlepiej znany, ponieważ występuje u ssaków, a także u niektórych innych kręgowców i owadów. W tym systemie samice mają dwie kopie tego samego chromosomu płciowego (XX), podczas gdy samce mają dwa rodzaje chromosomów płciowych (XY). Pierwszym błędnym przekonaniem jest to, że litery X i Y odnoszą się do kształtu chromosomów. Wszystkie chromosomy mają kształt kiełbasy, a ich podobieństwo, gdy są ze sobą sparowane, jest całkowicie przypadkowe.
Pierwszy chromosom X został odkryty w 1891 roku przez Hermanna Henkinga, młodego niemieckiego zoologa, który zauważył coś dziwnego podczas badania jąder kowala bezskrzydłego. Chromosomy znajdują się w komórkach w postaci pasujących par, ale Henking zauważył, że we wszystkich badanych okazach jeden chromosom wydawał się pozbawiony pasującej pary i stał sobie trochę z boku. Nazwał go X - matematyczny symbol nierozwiązanego - ze względu na jego tajemniczą naturę. Henking nie skojarzył tego obecnie kultowego, a zarazem enigmatycznego łańcucha DNA z determinacją płci, a szkoda, bo mogło mu to przynieść rozgłos. Rok później porzucił studia nad komórkami[20] i zajął się rybołówstwem, co było bardziej opłacalne finansowo, ale ostatecznie przekreśliło możliwość zdobycia naukowej sławy.
Chromosom Y został ostatecznie odkryty w narządach rozrodczych mącznika młynarka jakieś czternaście lat później, w 1905 roku, przez Amerykankę Nettie Stevens - pionierkę genetyki samic. Stevens dostrzegła jego kluczową rolę w determinowaniu płci, ale to przełomowe odkrycie nie przyniosło jej zbytniego rozgłosu. Ten sam chromosom został również odkryty, mniej więcej w tym samym czasie, przez naukowca płci męskiej - Edmunda Wilsona, który zgarnął zdecydowanie większą część sławy. Ostatecznie chromosom nazwano Y, aby kontynuować system alfabetyczny zapoczątkowany przez Henkinga, chociaż dzięki swojemu osobliwemu, karłowatemu rozmiarowi, w połączeniu z dłuższym X przypomina on również literę, która została mu przypisana.
W zestawieniu z X, Y jest zasadniczo chromosomem-ułomkiem: karłowatym i ze znacznie mniejszą ilością materiału genetycznego. A jednak w świecie chromosomów nie liczy się rozmiar, lecz to, co w nich zakodujesz. A Y zawiera bardzo ważny gen determinujący płeć, nazwany SRY (od Sex-determining Region of the Y - determinujący płeć rejon Y).
W latach 80. XX wieku w laboratorium Petera Goodfellowa w Londynie w końcu zdemaskowano ten niepozorny fragment kodu genetycznego jako nieuchwytny czynnik determinujący rozwój jąder u ludzi. Zespół badaczy odkrył, że włączenie genu SRY było zasadniczym pierwszym krokiem genetycznym w uruchomieniu neutralnych płodowych komórek gonadalnych do rozwinięcia się w jądra i rozpoczęcia produkcji testosteronu. Pod jego nieobecność neutralny płciowo pierwotny zestaw dojrzewa w wolniejszym tempie, przekształcając się w embrionalne jajniki[21].
Tym razem było dużo szumu. W końcu znaleziono główny przełącznik w mechanizmie determinacji płci ssaków i zdefiniowano "esencję męskości"[22]. SRY był brakującym wyzwalaczem dla kaskady genów kodujących rozwój jąder - ścieżki determinującej płeć męską.
Rozmawiałam z Jennifer Marshall Graves, wybitną australijską profesorką genetyki ewolucyjnej, która należała do międzynarodowej grupy naukowców poszukujących tego kluczowego genu determinującego płeć męską. Jej prace nad chromosomami torbaczy skłoniły naukowców do zmiany kierunku poszukiwań i skupienia się na innym fragmencie chromosomu Y, w którym ostatecznie znajdował się gen SRY. Graves wyjaśniła, dlaczego ów triumf w rozwiązaniu zagadki płci okazał się krótkotrwały.
"Myśleliśmy, że to będzie Święty Graal - wyznała przez Zooma ze swojego domu w Melbourne. - Kiedy mój student odkrył gen SRY, myśleliśmy, że wszystko będzie naprawdę proste. Coś w rodzaju przełącznika. Ale determinacja płci okazuje się o wiele bardziej skomplikowana, niż myśleliśmy".
Sposób, w jaki naucza się o płci pozwala założyć, że geny odpowiedzialne za tworzenie jąder znajdują się w chromosomie Y, a geny odpowiedzialne za jajniki w chromosomie X. To byłoby pomocne. Jednak ewolucja nie zrobiła nic, by ułatwiać pracę genetykom.
Cały proces determinacji narządów płciowych obejmuje około sześćdziesięciu genów, które współdziałają niczym orkiestra. Nie wszystkie geny determinujące płeć znajdują się na chromosomach płciowych, tym bardziej nie siedzą zdyscyplinowane i podzielone według płci albo na chromosomie X, albo na chromosomie Y. Są chaotycznie porozrzucane po całym genomie.
SRY jest jak ich dyrygent. Obecność tego kluczowego bodźca determinującego rozwój jąder instruuje pozostałe geny odpowiedzialne za płeć, aby zaczęły grać w tonacji jądrowej. Jeśli SRY jest nieobecny, będą grać w tonacji jajnikowej. Przez długi czas genetycy zakładali, że muszą to być dwie całkowicie odrębne liniowe ścieżki: jedna dla mężczyzn (aktywowana obecnością SRY), a druga dla kobiet (aktywowana brakiem SRY). Jednak pomysł, że w toku ewolucji wykształciło się takie uporządkowane, binarne rozwiązanie, okazał się żałośnie naiwny.
W tym miejscu płeć staje się bajecznie skomplikowana. Pomijając SRY, ta orkiestra sześćdziesięciu genów determinujących płeć jest zasadniczo taka sama u samców i samic. Geny te mają zdolność tworzenia zarówno jajników, jak i jąder, ale to, którą gonadę faktycznie wyprodukują, zależy od złożonych międzygenowych negocjacji.
To mnie wywaliło z butów. Ale Graves cierpliwie kontynuowała wyjaśnienia: "Wiele z tych genów nie jest "genem jąder" ani "genem jajników". Są w pewnym sensie genami "obu" i to zależy od ich liczby i sposobu, w jaki napędzają reakcje biochemiczne. Ciągle odkrywamy, że niektóre z tych genów pełnią więcej niż jedną funkcję na więcej niż jednym etapie".
Co więcej, te dwie ścieżki - prowadzące do jąder lub do jajników - nie są ani liniowe, ani oddzielne. Są ze sobą splecione. Na przykład niektóre geny na męskiej ścieżce są niezbędne do wspierania rozwoju gonady w kierunku jąder, podczas gdy inne są niezbędne do hamowania rozwoju gonady w kierunku jajników.
"Stwierdzenie, że istnieje jedna ścieżka, która tworzy jądro, jest zbyt dużym uproszczeniem, ponieważ istnieje również taka, która jednocześnie nie tworzy jajnika. To totalny bałagan sprzecznych reakcji, ponieważ istnieje tak wiele genów pośredniczących - hamujących jedną ścieżkę i wzmacniających drugą. Zatem te dwie "ścieżki" płciowe są ze sobą ściśle powiązane" - wyjaśniła Graves.
Chcąc wytłumaczyć tę złożoność, Graves przesłała mi animację szalonej maszyny z dziesiątkami połączonych ze sobą zapadek i trybików, które wirują, a między nimi brzęczą małe niebieskie kulki, które od czasu do czasu są zgniatane i odtwarzane. Przejście niebieskich kulek przez ten chaos to jej koncepcja tego, jak naprawdę działają te rzekomo uporządkowane binarne ścieżki determinacji płci.
Ten wzajemnie powiązany chaos androginicznych genów wyjaśnia plastyczność płci. Subtelne zmiany w ekspresji któregokolwiek z przeplatających się trybików prowadzą do nowych wariacji, które napędzają ewolucję i pozwalają zwierzętom się przystosowywać i zdobywać nowe, wymagające środowiska.
Samica kreta, którą poznaliśmy na początku tego rozdziału, jest użyteczną ilustracją. Globalne konsorcjum naukowców niedawno zsekwencjonowało cały genom kreta iberyjskiego, Talpa occidentalis. Porównali go z genomem innych ssaków i nie stwierdzili różnic w produktach białkowych genów zaangażowanych w determinację płci. Odkryli jednak mutacje, które zmieniły regulację dwóch genów determinujących płeć. Umożliwiły one genowi kluczowemu dla rozwoju jąder utrzymanie aktywności u samicy. To wyjaśnia obrzęk tkanki jąder w jajnikach kretki. Ponadto inny gen kodujący enzym zaangażowany w produkcję androgenów miał dwie dodatkowe kopie, co zwiększało produkcję testosteronu u samicy kreta, umożliwiając jej czerpanie korzyści z "adaptacyjnej interseksualności"[23].
Istnieje jeszcze większa zmienność. SRY, genetyczny stymulator tej orkiestry sześćdziesięciu genów determinujących płeć, nie jest uniwersalnym głównym przełącznikiem dla płci w królestwie zwierząt, ani nawet u wszystkich ssaków.
Kurtyna - na scenę wkracza dziobak. Ten australijski ssak znoszący jaja specjalizuje się w przekorze[24], a jego chromosomy płciowe ochoczo przejęły te zwyczaje. Graves była członkinią zespołu, który odkrył, że dziobak ma pięć par chromosomów płciowych[25]. Samice mają XXXXXXXXXX, a samce XXXXXYYYYY. Pomimo tej ekstrawaganckiej liczby chromosomów Y na żadnym z nich nie ma śladu przełącznika głównego SRY. "To był szok" - wspomina Graves.
Dziobak to pierwotny ssak, którego grupa, stekowce, oddzieliła się od głównej linii ssaków około 166 milionów lat temu. Jego osobliwe chromosomy płciowe dostarczyły Graves cennych spostrzeżeń na temat ewolucji chromosomów płci i niepewnej przyszłości Y.
Okazuje się, że orkiestra genów determinujących płeć u dziobaka jest zasadniczo taka sama jak u innych ssaków. Graves odkryła, że ta plus minus sześćdziesiątka genów jest zadziwiająco stała u wszystkich kręgowców. Zestaw genów odpowiedzialny za rozwój jąder lub jajników jest mniej więcej taki sam u ptaków, gadów, płazów, ryb i ssaków. Tym, co je różni, jest główny przełącznik, który uruchamia te ścieżki. U dziobaka okazał się on jednym z genów wchodzących w skład orkiestry, który postanowił wysunąć się na pierwszy plan, by uruchamiać cały proces determinacji płci.
"SRY to tylko jeden ze sposobów na uruchomienie tej ścieżki, ale można to zrobić praktycznie za pomocą każdego genu determinującego płeć - wyjaśniła Graves, wprawiając mnie w jeszcze większe osłupienie. - To jest najdziwniejsze w wyłanianiu się płci. Istnieje tak wiele sposobów, aby to zrobić i wydają się one zupełnie różne, ale tak naprawdę nie są. Wszystkie mają związek z tą sześćdziesiątką genów. Zatem ścieżki są podobne. Zupełnie inny jest wyzwalacz".
Genom dziobaka ujawnił Graves coś jeszcze: chromosom Y traci materiał genetyczny. Ten skarlały chromosom faktycznie się kurczy. Graves przyjrzała się różnicom między chromosomem Y dziobaka a chromosomem Y człowieka i obliczyła ilość utraconego materiału genetycznego od czasu rozejścia się naszych linii. To pozwoliło jej oszacować, ile czasu może upłynąć do całkowitego zniknięcia ludzkiego chromosomu Y[26]: "Okazało się, że ludzki chromosom Y traci około dziesięciu genów na milion lat, a pozostało mu już tylko czterdzieści pięć. Nie trzeba więc Einsteina, żeby wywnioskować, że w tym tempie cały chromosom Y zniknie w ciągu czterech i pół miliona lat".
Niektórzy wybitni genetycy, zwłaszcza mężczyźni, mieli trudności z przełknięciem informacji, że ich "męski" chromosom zmierza ku wymarciu. "Uważałam to za zabawne. Ale David Page (wybitny profesor genetyki na MIT, który kwestionuje przewidywania Graves) zapatrywał się na to zgoła odmiennie. Podobno został zaatakowany przez feministki, które krzyczały: "Hej, jesteście skończeni!". Do dziś przejawia w tej sprawie pewną zgryźliwą wrogość. I desperacką chęć uratowania chromosomu Y i pokazania, jak niebywale jest stabilny. A ja sobie myślę: co za różnica?".
Graves jest przekonana, że jej ponura przepowiednia nie zwiastuje końca ludzkości. Jest pewna, że u ludzkiego samca po prostu wyewoluuje nowy genetyczny impuls do rozwoju gonad. U innych ssaków już się to stało. Kolcoszczurek amamijski z Japonii (Tokudaia osimensis) i ślepuszonka górska (Ellobius lutescens) to tylko dwa gatunki ssaków, o których wiadomo, że całkowicie utraciły chromosomy Y, ale zachowały jądra. Zarówno samce, jak i samice mają pojedynczy chromosom X, a rozwój płciowy jest wyzwalany przez zupełnie inny, jak dotąd niezidentyfikowany, główny gen determinujący płeć[27].
Nowe chromosomowe osobliwości pojawiają się nieustannie wśród mało znanych małych brązowych gryzoni. W Ameryce Południowej występuje dziewięć gatunków gryzoni z rodzaju Akodon (trawniaki), u których jedna czwarta samic ma chromosomy XY, a nie XX. Ich chromosom Y jest kompletny, z genem SRY, a mimo to rozwijają się u nich jajniki, które produkują żywe komórki jajowe, co sugeruje, że muszą posiadać zupełnie nowy gen główny, który potrafi tłumić rozpychający się SRY[28].
Te osobliwe gryzonie z ich przewrotnymi chromosomami płciowymi wydają się ewolucyjną porażką. I Graves się z tym zgadza: w zasadzie nią są.
"Gdybyśmy projektowali jakieś stworzenie, nigdy nie wpadlibyśmy na coś tak głupiego - wyjaśniła. - Ale to właśnie wymyśliła ewolucja. I jedynym sposobem, aby to wyjaśnić, jest uznanie, że wyewoluowało z innego systemu i dawało jakąś przewagę. Nawet jeśli nie wiemy, na czym ona polegała".
Graves, dziś ponad osiemdziesięcioletnia, poświęciła swoją karierę badaniom ewolucyjnej genetyki płci u zadziwiającej gamy zwierząt i wciąż aż kipi entuzjazmem dla obszaru swoich dociekań. Teraz "cofa się na skali ewolucyjnej" i bada prastare stworzenia, takie jak lancetnik (Amphioxus) - prymitywna ryba bez kręgosłupa - a nawet nicienie. I ku swojemu zdumieniu wciąż odkrywa te same stare geny pojawiające się w podobnych ścieżkach determinujących płeć, aczkolwiek z innymi wyzwalaczami. "Te geny są tu od dawna. Robią coś z płcią, niekoniecznie to samo, ale są obecne. Uważam, że to dość niesamowite" - wyznała z błyskiem w oczach.
Płeć osiągnęła mistrzostwo w przekształcaniu się i tworzeniu na nowo. Bo musiała. Jest niezbędna, aby gatunki rozmnażające się płciowo mogły przetrwać. Ta przypadkowa zbieranina wspólnych genów mogła kiedyś być bardziej logiczna i liniowa, setki milionów lat temu, na początku istnienia płci. Ale eony ewolucji odcisnęły swoje piętno, tworząc niezwykły wachlarz pozornie bezsensownych, a jednak w jakiś sposób funkcjonalnych, spartaczonych systemów w tym nieustannie ewoluującym chaosie definiującym płeć.
"Nic w biologii nie ma sensu, chyba że w świetle ewolucji - mądrze ujęła to Graves, nawiązując do cytatu Theodosiusa Dobzhansky'ego, ojca ekologii fizjologicznej. - Musisz porzucić myśl, że coś właśnie tak miało być. Nic nie miało być. Wszyscy jesteśmy nieustannie miotani przez siły ewolucji".
* * * *
Obserwowane u ssaków pomieszanie chromosomów płciowych to zaledwie wierzchołek góry lodowej. Różnorodność systemów istniejących w naturze po prostu oszałamia. Po pierwsze, nie wszystkie systemy determinacji płci są zgodne z genetycznym systemem XY. Ptaki, wiele gadów i motyle mają w zasadzie te same geny determinujące płeć, ale na różnych chromosomach płciowych - dużym Z i przywiędłym W. W tym systemie normą jest odwrotny wzór - samice są ZW, a samce ZZ. W tym alternatywnym systemie główny gen przełączający może być wysoce konserwowany, podobnie jak SRY u większości ssaków, lub różnić się między blisko spokrewnionymi grupami.
U niektórych gadów, ryb i płazów różnicowanie płciowe może nie być w ogóle inicjowane przez główny gen determinujący płeć, lecz stymulowane przez czynnik zewnętrzny. Na przykład żółwie wyłaniają się z morza, aby zakopać jaja w piasku na tropikalnych plażach. Jaja inkubowane w temperaturze powyżej 31 stopni Celsjusza (87,8 °F) aktywują geny, które tworzą jajniki, podczas gdy w temperaturze poniżej 27,7 stopnia Celsjusza (81,86 °F) powstają jądra. Temperatury wahające się między tymi dwiema skrajnościami skutkują mieszanką samców i samic młodych żółwi morskich.
Ciepło to tylko jeden z kilku znanych zewnętrznych bodźców warunkujących płeć. Ekspozycja na światło słoneczne, infekcje pasożytnicze, poziom pH, zasolenie, jakość wody, odżywianie, ciśnienie tlenu, gęstość populacji i warunki społeczne[29] - liczba osobników płci przeciwnej w pobliżu - mogą oddziaływać na płciowe losy zwierzęcia.
U niektórych zwierząt na determinację płci można wpływać za pomocą jednego, a nawet wielu z wymienionych czynników. Oznacza to, że ta cała zabawa z płciami może być jednym wielkim zamieszaniem, jeśli jesteś, na przykład, żabą.
* * * *
Niewykluczone, że Nicolas Rodrigues ma najlepszą pracę na świecie. Wiosnę spędza w Alpach Szwajcarskich, kręcąc się w okolicach wysokogórskich stawów, otoczonych ośnieżonymi szczytami i zielonymi pastwiskami usianymi dzikimi kwiatami, i napotykanymi od czasu do czasu stadami kóz - idylla rodem z Heidi. Zadaniem tego biologa ewolucyjnego jest łapanie żab: maleńkich żab trawnych, Rana temporaria, które właśnie przeszły metamorfozę i wyłażąc ze swojego wodnego żłobka, wkraczają w dorosłe życie na lądzie. Czasami musi czekać całymi dniami i po prostu delektować się widokiem, aż nagle, niczym armia małych skoczków, żaby wyłonią się masowo i trzeba będzie rozpocząć działania z siatką.
Jeśli kiedykolwiek będzie potrzebował pomocnika, jestem najwłaściwszą osobą. Spędziłam jedne z najszczęśliwszych dni mojego dzieciństwa, łapiąc żaby trawne w stawie niedaleko domu moich rodziców. Podobnie jak Rodrigues, byłam zafascynowana uroczymi małymi stworkami wyskakującymi ze stawu. Przypominały mi pionierów ewolucji, którzy około 400 milionów lat temu dokonali wielkiego skoku z wody na ląd. Wewnątrz ciał tych rozwijających się żabek następuje niesamowita przemiana w tkankach i narządach, oznaczająca konieczność przestawienia się na pobieranie tlenu przez oddychanie rozwijającymi się płucami, zamiast odfiltrowywania go z wody za pomocą skrzeli. Wiele żab wynurza się z wody z pamiątką swojej wodnej młodości w postaci niewchłoniętego końca kijankowego ogona, co sugeruje, że mogą też opuszczać staw z nieco niedojrzałymi workami płucnymi.
Okazuje się, że te dorastające płazy wciąż były na etapie daleko idących zmian, wykraczających poza układ oddechowy. Około połowa złowionych przeze mnie żabek przechodziła również przez kolejną poważną przemianę narządową - podczas przechodzenia od życia wodnej samicy kijanki do życia lądowego samca żaby, ponieważ ich jajniki zamieniały się w jądra.
Różnicowanie płciowe u żaby trawnej nie jest procesem "wykutym w kamieniu". W rzeczywistości, według Rodriguesa, jest ono wręcz "pisane palcem na wodzie". Rodrigues należy do zespołu, który odkrył, że czynnik, który sprawia, że u tych żab rozwijają się jądra, a nie jajniki, jest czasami genetyczny, czasami środowiskowy, a czasami po trochu taki i taki. Wszystko zależy od pochodzenia żab.
Żaba trawna jest szeroko rozpowszechniona w całej Europie, od Hiszpanii po Norwegię. Te znane małe brązowe płazy należą do tego samego gatunku, ale według Rodriguesa dzielą się na trzy różne "rasy płciowe" - w zależności od sposobu determinacji płci[30].
Żaby trawne występujące w rejonach najbardziej wysuniętych na północ mają znany genetyczny mechanizm determinacji płci XY i rozwijają się zgodnie z oczekiwaniami - osobniki XY rozwijają jądra, a XX jajniki.
Żaby, które ja łapałam jako dziecko, pochodziły z południowych regionów, gdzie ich płeć jest nieco bardziej płynna. Wszystkie kijanki mają zestaw XX i rozwijają się jako samice. Jednak po wyjściu ze stawu około połowa tych genetycznych samic odwraca swój rozwój płciowy. Ich jajniki przekształcają się w jądra, a one stają się samcami XX.
Zmiana płci może wydawać się trudna, ale żaby robią to bez mrugnięcia powieką (a raczej powiekami, ponieważ mają po trzy na każde oko). Mechanizm tej zmiany nie jest w pełni poznany, ale uważa się, że jest związany z temperaturą. W laboratorium żaby były zachęcane do zmiany płci z samca na samicę poprzez ekspozycję na substancje chemiczne naśladujące estrogen, które znajdują się w herbicydach, takich jak atrazyna[31], popularnych wśród miłośników trawników w Stanach Zjednoczonych. Hojne stosowanie tego środka zmusza samce żab do przemiany w samice.
Żaby "środkowe" są takie pod każdym względem. Płeć niektórych samców jest uwarunkowana temperaturą i chłopaki zaczynają od jajników; inne są aktywowane przez geny determinujące płeć. W rezultacie niektóre żaby są typowymi samcami XY i samicami XX, ale Rodrigues udokumentował również samice XY i samce XX. Zewnętrznie te żaby wydają się albo samcem, albo samicą, ale ich gonady opowiadają inną historię. Niektóre mają mieszankę tkanki jajników i jąder, co sprawia, że zaklasyfikowanie ich płci do jednej z dwóch schludnych szufladek jest praktycznie niemożliwe: "Między samcem a samicą istnieje kontinuum na poziomie gonadalnym i genetycznym, ale jeśli pójdziesz do przypadkowego stawu i złapiesz przypadkową żabę, nadal będzie wyglądać albo na samca, albo na samicę" - powiedział mi Rodrigues.
Łatwo byłoby zbagatelizować ten płciowy bigos, uznając go za błąd niedoskonałego, mniej rozwiniętego systemu determinacji płci. Wielu naukowców tak właśnie robi. Ale to prymitywny, ssakocentryczny punkt widzenia. Obecnie wiadomo, że ta niezwykła plastyczność utrzymuje się u wielu gadów, ryb i płazów. Utrzymuje się przez setki milionów lat u różnych gatunków, co sugeruje, że musi istnieć jakaś korzyść ewolucyjna tego rozwiązania.
Niedawne badania nad brodatką środkowoaustralijską (inaczej agamą brodatą, Pogona vitticeps), australijskim gadem pustynnym o imponującej, kolczastej szyi, dostarczyły wskazówek, na czym owa korzyść może polegać. Naukowcy odkryli, że połączenie odwrócenia płci wyzwalanego czynnikami środowiskowymi i genetycznego determinowania płci może prowadzić do powstania dwóch odrębnych typów samic.
U większości brodatek występuje genetyczna determinacja płci - samice rozwijają się z chromosomów płciowych ZW, a samce z ZZ. Jednak ten genetyczny system determinacji płci może zostać stłumiony przez zbyt wysokie temperatury. Jeśli w trakcie rozwoju lęg samców ZZ zostanie przypieczony zbyt intensywnym australijskim słońcem, wysoka temperatura ma pierwszeństwo przed płcią chromosomalną, a samce ZZ zmieniają płeć na żeńską.
Takie samice ZZ po transformacji charakteryzują się unikatową konstelacją cech fizycznych i osobowościowych, typowych dla samców i samic. Składają dwa razy więcej jaj, ale ich zachowanie jest bardziej zbliżone do zachowania samców - są odważniejsze, bardziej aktywne i mają wyższą temperaturę ciała. Ta modyfikacja pozwala samicom o odwróconej płci reagować inaczej na bardziej zróżnicowany zakres presji środowiskowych, co daje im przewagę ewolucyjną.
Naukowcy analizujący te stworzenia zauważyli, że chociaż gonady brodatek mogą być żeńskie, ich zachowanie i morfologia są bardziej męskie[32], co skłoniło ich do wniosku, że być może należy traktować te turbodoładowane jaszczurki po zmianie płci jako odrębną, trzecią płeć[33] - taką, która mogłaby zapewnić gatunkowi wyraźne korzyści przystosowawcze. Zamiast postrzegać je jako aberrację, warto dostrzec, że ta plątanina systemów determinacji płci i wynikające z niej samice powstałe z samców mogą być silnym motorem zmian ewolucyjnych[34].
Te jaszczurki o odwróconej płci, z ich mieszanką żeńskich gonad i męskich zachowań, również rzucają wyzwanie paradygmatowi Josta. Ich podobny do męskiego mózg wydaje się napędzany wrodzonym materiałem genetycznym[35], a nie kaskadą zmian hormonalnych zainicjowanych przez proces determinacji płci. Nie są w tym osamotnione. W ciągu ostatnich kilku dekad badania nad innymi zwierzętami o niejednoznacznej płci podważyły ten uniwersalny paradygmat różnicowania płciowego i zaczęły ujawniać niezwykłą złożoność płci i jej ekspresji w gonadach, ciałach i mózgach w całym królestwie zwierząt.
* * * *
W 2008 roku emerytowany nauczyciel, Robert Motz, wpatrywał się przez okno w swoje podwórko, gdy zauważył dość osobliwego ptaka. Jedna strona jego ciała była pokryta efektownymi szkarłatnymi piórami i zwieńczona spektakularnym czerwonym czubem, podczas gdy druga strona była w kolorze brudnego, płowego brązu. Wyglądało to tak, jakby dwie połówki różnych ptaków zostały ze sobą sklejone, i - w pewnym sensie - właśnie tak było.
Ptak był gynandromorfem - wyjątkowym interseksualnym osobnikiem, u którego prosta linia podziału przebiegała z góry na dół przez środek ciała. Efektowna, czerwona strona należała do samca kardynała szkarłatnego, z kompletnym, pojedynczym jądrem wewnętrznym, podczas gdy strona brązowa, samicza, miała jeden jajnik. Gynandromorfizm jest rzadki, ale został udokumentowany u wielu ptaków, motyli, owadów i skorupiaków - zwierząt z systemem determinacji płci ZW. Takie osobniki są szczególnie spektakularne u gatunków z wyraźnym dymorfizmem płciowym, takich jak właśnie kardynał szkarłatny, i powstają, gdy zapłodnione bliźniacze zarodki łączą się na bardzo wczesnym etapie rozwoju - między stadium 2-komórkowym a 64-komórkowym - tworząc chimerę z chromosomami płci ZW (żeńskimi) po jednej stronie i ZZ (męskimi) po drugiej.
Te "pół-płciaki" oferują wyjątkową okazję do sprawdzenia roli gonadalnych hormonów płciowych w kształtowaniu mózgu i zachowania. Gynandromorfy mogą być dwupłciowe, ale mają tylko jeden krwiobieg, co oznacza, że kąpią się w tym samym środowisku hormonalnym. Czy samotne jądro i jego wszechpotężne androgeny są głównym motorem losu płci całego mózgu chimery, jak przewiduje paradygmat Josta, czy też "bierna" strona kobieca może w jakiś sposób dominować?
Jeden z pierwszych "pół-płciaków" wpadł w ręce naukowców w latach 20. XX wieku w kurniku pewnego lekarza w Kanadzie. Doktor Schaef zauważył, że jeden z jego kurczaków wyglądał z jednej strony jak kura, a z drugiej jak kogut. Zachowanie tego osobliwego ptaka było równie zawiłe: kogut próbował kopulować z kurami, ale jednocześnie znosił jaja.
Niestety, zanim mózg i zachowanie ptaka mogły zostać w pełni zbadane dobry doktor podjął niekonwencjonalny krok, zabijając tę cenną anomalię i piekąc ją na kolację. Tyle dobrego, że przekazał kości i wypatroszone gonady przyjaciółce, anatomce, która szczegółowo zbadała, że szkielet po jednej stronie ptaka był większy i bardziej przypominał koguta, a jajniki, choć funkcjonalne, zawierały trochę tkanki jąder. Naukowczyni uznała, że ta mieszanka powstała w wyniku konfliktu męskich i żeńskich hormonów produkowanych przez dwa narządy płciowe, ale nie mogła uznać niczego więcej, ponieważ większość obiektu jej naukowych dociekań została zjedzona przez dr. Schaefa[36].
Prawie sto lat później Arthur Arnold, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, natknął się na gynandromorficzną zeberkę. Postanowił jej nie zjeść, tylko z zapałem przystąpił do zbadania mózgu ptaka. Zeberki to ptaki śpiewające, ale śpiewają tylko samce, więc ich obwody neuronowe są bardziej rozwinięte niż u samic. Ta konkretna zeberka została przyłapana na śpiewaniu, więc Arnold założył, że ma ona jednolity męski mózg. Kiedy jednak przeprowadził sekcję ptaka, odkrył, że żeńska część mózgu była wprawdzie nieco bardziej zmaskulinizowana niż normalnie, ale - co najważniejsze - obwód odpowiedzialny za śpiew ptaka rozwinął się tylko po męskiej stronie gynandromorfa.
"To mnie wywaliło z kapci"[37] - powiedział wówczas Arnold w wywiadzie dla Scientific American. Pół-żeński mózg gynandromorfa podważył wszechmoc steroidów gonadowych w różnicowaniu dymorfizmu płciowego u ptaków. Innymi słowy, ten dwustronny interpłciowy ptak wymierzył potężnego kopniaka w najczulsze miejsce paradygmatu Josta. Oto uzyskano dowód, że androgeny nie były jedyną siłą kształtującą płeć ciała, mózgu i zachowania ptaka. Wygląda na to, że kluczową rolę odgrywają chromosomy płciowe, forsujące swoją tożsamość wewnątrz komórek nerwowych[38].
Gynandromorfy mogą również rozwijać się jako mozaiki płciowe, z komórkami ZZ i ZW przeplatającymi się w całym ciele, bez schludnego, dwustronnego podziału. Późniejsze badanie trzech takich gynandromorficznych kur wykazało, że komórki w całym ciele tych ptaków podążały za własnymi zestawami instrukcji genetycznych i niekoniecznie ulegały wpływom hormonów płciowych, na których oddziaływanie były wystawione. Zatem, przynajmniej u ptaków, genetyczna tożsamość płciowa poszczególnych komórek[39] odgrywa znaczącą rolę w napędzaniu dymorfizmu płciowego w ciele i mózgu.
* * * *
"Płeć nie jest zjawiskiem jednolitym" - wyjaśnił mi David Crews w rozmowie telefonicznej. A ten niedawno emerytowany profesor zoologii i psychologii na Uniwersytecie Teksańskim powinien to wiedzieć. Crews spędził czterdzieści lat na rozszyfrowywaniu mechanizmów determinacji i różnicowania płciowego eklektycznej grupy dzikich zwierząt. Zdekodował geny odpowiedzialne za rozwój gonad u żółwi morskich, zachęcał jaszczurki rodzaju Cnemidophorus do zmiany płci i monitorował, jak temperatura inkubacji wpływa nie tylko na płeć, ale także na seksapil eublefarów lamparcich (Eublepharis macularius, znany również jako gekon lamparci).
Crews uważa, że istnieje pięć rodzajów płci: chromosomalna, gonadalna, hormonalna, morfologiczna i behawioralna. Nie wszystkie muszą się ze sobą zgadzać i wcale nie muszą pozostawać niezmienne przez całe życie. Płeć jest z natury kumulatywna i emergentna oraz podlega wpływom genów lub hormonów, a także środowiska, a nawet doświadczeń życiowych zwierzęcia. Ta plastyczność pozwala na ogromną różnorodność płci i ekspresji płciowej, którą obserwujemy zarówno w obrębie gatunków, jak i między nimi. "Zmienność jest podstawą ewolucji. Jeśli nie ma zmienności, nie ma ewoluującego systemu. Dlatego zmienność cech płciowych jest ważna".
Crews to samozwańczy wolnomyśliciel, którego świeża perspektywa wywodzi się z badań nad dzikimi gadami, ptakami i rybami, a nie nad laboratoryjnie hodowanymi myszami - standardowego zwierzęcego archetypu w badaniach nad rozwojem płciowym. Te niekonwencjonalne organizmy modelowe, jak mi mówi, są "prawdziwe", a nie po prostu "realistyczne" - ich naturalne instynkty nie zostały stępione przez dekady chowu wsobnego. Ich rozwój płciowy jest wyzwalany przez wiele czynników - genetykę, temperaturę czy środowisko - co daje możliwość spojrzenia poza standardowy model myszy laboratoryjnej i cofnięcia się w czasie ewolucyjnym, aby zbadać systemy istniejące przed rozwojem płciowym ssaków i będące jego podstawą.
Crews obwinia paradygmat Josta za promowanie sztywnego, deterministycznego spojrzenia na płeć, koncentrującego się na różnicach między płciami i wzmacniającego koncepcję binarną, i w związku z tym ignorującego występującą w naturze wspaniałą różnorodność cech płciowych.
"To obraźliwe" - wyrzucił z siebie podczas jednej z naszych wielu długich i fascynujących rozmów telefonicznych, ze swojego domu niedaleko Austin. Jego zdaniem standardowy paradygmat odchodzi do lamusa. Jest skoncentrowany na ssakach, nadmiernie uproszczony i bagatelizuje rolę estrogenu jako organizującego i aktywującego hormonu płciowego. "Samice są tak samo zróżnicowane (aktywne) jak samce. Kilkakrotnie próbowałem to udowodnić. Doszedłem do wniosku, że samica jest płcią naszych przodków. Myślę, że istnieje na to wiele dowodów".
Crews poświęcił swoją karierę badaniu samej różnorodności i tego, jak jest ona rzeczywiście kontrolowana przez te same mechanizmy. Badanie tego, co jest zakonserwowane w całym tym sknoconym chaosie, jest kluczem do odkrycia tego, co jest fundamentalne. To podejście pozwoliło Crewsowi rozwinąć alternatywną ewolucyjną perspektywę myślenia o różnicowaniu płciowym. Perspektywę, która wywodzi się z samego źródła płci.
"Nie ma wątpliwości, że pierwsze stworzenia rozmnażały się przez klonowanie - powiedział mi. - Najwcześniejszy organizm zdolny do rozmnażania musiał być w stanie składać jaja, i tym organizmem była samica".
Crews na podstawie swoich badań szacuje, że 600-800 milionów lat temu jedynymi istniejącymi stworzeniami były te, które umiały się klonować i składać jaja. Samce pojawiły się na ewolucyjnej scenie dopiero w okresie wyłaniania się płci, kiedy gamety zmieniły rozmiar, co według tego naukowca nastąpiło około 250-350 milionów lat później. Wraz z tą różnicą pojawiła się potrzeba komplementarnych zachowań, ułatwiających połączenie tych zróżnicowanych rozmiarowo gamet - osobniki muszą się zlokalizować, poczuć pociąg seksualny i rozmnażać. W ten sposób wykształcił się dymorfizm płciowy aktywowany przez androgeny.
"Samczość wyewoluowała jako adaptacja do samiczości - kontynuował Crews. - Pojawienie się samców miało ułatwiać rozród samicom. Ich zadaniem było stymulowanie i koordynowanie procesów neuroendokrynnych leżących u podstaw wytwarzania gamet. Samce są behawioralnymi facylitatorami".
Jeśli samce są płcią wtórną, która wyewoluowała z pierwotnej samicy, to można logicznie założyć, że muszą mieć ewolucyjne ślady po wytwarzaniu jaj. I okazuje się, że tak jest. Crews odkrył aktywne relikty pierwotnej kobiecości w samym sercu męskości: jądrach.
Jak mi powiedział, "opublikowaliśmy pierwsze mikrofotografie pokazujące, że jądra są pełne receptorów estrogenowych". Okazuje się, że estrogen, główny "żeński" steroidowy hormon płciowy, odgrywa zasadniczą rolę w rozwoju męskich jąder i plemników.
Crews i współpracujący z nim profesor genetyki na Uniwersytecie Chicagowskim, Joe Thornton, odbyli molekularną podróż w czasie, by wskrzesić pierwotny receptor estrogenu u pradawnego mięczaka. Prace Thorntona nad tym i innymi prymitywnymi zwierzętami, takimi jak minogi, wykazały też, że receptor estrogenowy jest najstarszym czynnikiem transkrypcyjnym[40] (białkiem, którego zadaniem jest włączanie i wyłączanie genów) u kręgowców - znacznie starszym niż wcześniej sądzono. Jego początki sięgają od 600 milionów do 1,2 miliarda lat wstecz. Geny receptorów androgenowych ewoluowały dopiero po kolejnych 350 milionach lat.
"Estrogen musi być pierwotnym hormonem steroidowym, ponieważ pradawne zwierzęta wytwarzały wyłącznie jaja, a jaja produkują estrogen - wyjaśnił Crews. - Receptor estrogenowy jest ważny praktycznie w każdej tkance organizmu. Nie wiem o żadnej tkance w organizmie, która nie posiadałaby receptora estrogenowego".
Paradygmat Josta koncentrował się na wszechmocy testosteronu, ale estrogen okazuje się równie silny. Wykazano, że ma takie same właściwości organizujące jak testosteron we wczesnym rozwoju, i jak widzieliśmy, może powodować odwrócenie płci u żab. Crews odwrócił również płeć rozwijających się samic jaszczurek, stosując blokery estrogenu[41]. Estrogen odgrywa fundamentalną rolę w organizacji rozwoju płciowego zarówno samic, jak i samców, a także w aktywacji zachowań płciowych w późniejszym życiu. Ten "żeński" hormon płciowy jest nie tylko niezbędny do powstawania jąder i plemników, ale także - jak się uważa - stymuluje zachowania kopulacyjne samców niektórych gatunków. "Żeński steroid płciowy odgrywa kluczową rolę nawet u samców, ponieważ samce pierwotnie były samicami" - wyjaśniał Crews.
A zatem, zgodnie z ewangelią Crewsa Ewa nie została stworzona z żebra Adama - było odwrotnie. Na początku była samica, i to ona dała początek samcowi. Z tej alternatywnej perspektywy ewolucyjnej ostateczna odpowiedź na pytanie, czym jest samica, brzmi: ona jest pierwotną płcią. Relikty tej pierwotnej samicy składającej jaja istnieją w każdej i każdym z nas. A to nadaje nowy wymiar samczemu nawiązywaniu kontaktu ze swoją żeńską stroną.
Niewiele zwierzęcych zalotów jest tak dziwnych, a szczerze mówiąc, tak niedorzecznych, jak zaloty preriokura ostrosternego (Centrocercus urophasianus). Ten północnoamerykański ptak, wielkości dużego kurczaka, z trudem wiąże koniec z końcem na zachodzie Wielkich Równin, żywiąc się bylicą. Wczesną wiosną kawalerowie preriokura - olśniewający w swoim ostrosternym, wachlarzowatym upierzeniu - gromadzą się w dużych grupach na wyznaczonych skrawkach prerii, aby rywalizować o partnerkę. Znane w kręgach zoologicznych jako tokowiska, wydarzenia te są w zasadzie czymś na kształt dyskotek: walka o seks rozgrywa się za pomocą tańca, podczas którego samce dumnie paradują, tworząc własną, niecodzienną beatboxową ścieżkę dźwiękową.
Samce preriokura ostrosternego mają masywnie rozdęty przełyk, który mogą nadmuchać, połykając powietrze i stworzyć duży, trzęsący się, biało upierzony balon na gardle, który po całkowitym napełnieniu na krótko odsłania dwa wypukłe fragmenty oliwkowozielonej skóry, wystające z piór niczym para sztucznych piersi pozbawionych brodawek. Ten widok potrafi przyciągać wzrok, a kontrolując ów balon za pomocą imponującej sieci mięśni klatki piersiowej, samce potrafią uderzać oliwkowymi workami powietrznymi o siebie, generując jeszcze bardziej zapadający w pamięć dźwięk - głośny, wysoki, brzmiący niczym brzdąkanie gumkami recepturkami nad wodą.
Ogólny efekt to istny Monty Python, rodzący pytanie: Ewolucjo, o co ci chodziło? Jaka przewrotna siła mogła ukształtować taką niedorzeczność? Odpowiedź: wybór samicy.
* * * *
Samice mają sporo do powiedzenia. Dlaczego samiec nosacza sundajskiego ma taki długi i zwisający nos? Cóż, samice najwyraźniej to lubią. Podobnie jak nieporęczne osadzenie oczu na poziomych szypułkach, których długość przekracza długość ciała u Diopsidae (rodzina muchówek) i oczywiście dumny taniec godowy preriokura z podskakującym balonem na gardle. Wybory dokonywane przez samice to najbardziej kapryśna z ewolucyjnych sił, mająca swój udział w części najbardziej ekstrawaganckich tworów natury. Próba zrozumienia, co dokładnie wybierają samice i jak to robią, stała się jedną z najdynamiczniejszych dziedzin biologii ewolucyjnej w ostatnich latach. Wnioski są tu formułowane za pomocą metod czasami tak surrealistycznych, jak same preriokury.
Jedną z liderek w tej dziedzinie jest Gail Patricelli, młoda, błyskotliwa profesorka ewolucji i ekologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis, która od prawie dziesięciu lat bada taniec godowy preriokura ostrosternego. Zanim spotkałam się z Gail w jej laboratorium, wspaniałomyślnie zapewniła mi upragniony bilet na pokaz preriokurów, kontaktując mnie z jednym ze swoich studentów, Erikiem Tymstrą, który pomaga jej w długofalowych badaniach nad tymi dziwnymi ptakami we wschodniej części Sierra Nevada w Kalifornii. Eric i ja korespondowaliśmy mailowo, aby umówić się na spotkanie na pobliskim lotnisku Mammoth Yosemite.
"Jak cię rozpoznam?" - zapytałam z lekkim niepokojem. Niepotrzebnie się martwiłam. "Mam ciuchy w kolorze cyjanu i irokez" - wypalił.
Zgodnie z zapowiedzią Eric był równie kwiecisty jak jego podopieczni: łatwy do znalezienia i, dzięki diabolicznemu poczuciu humoru, łatwy do polubienia. W drodze na miejsce przedstawił mi opcje obserwacji ptaków. Mogłam wstać o pierwszej w nocy i dołączyć do niego przy łapaniu i znakowaniu ptaków, albo wylegiwać się do czwartej, żeby po prostu obserwować, jak tańczą na tokowisku.
"Na czym polega znakowanie?" - zapytałam. Najpierw, wyjaśnił Eric, trzeba znaleźć ptaka, co się robi, świecąc na krzaki latarką i szukając odblaskowych siatkówek błyszczących w ciemności. Preriokury ostrosterne są "dość głupie", więc światło chwilowo wprawia je w osłupienie, dając Ericowi i jego koledze chwilę, żeby podejść i złapać je siatką. "Większość ludzi włącza biały szum, żeby zagłuszyć odgłos kroków, gdy zbliżają się do ptaka - powiedział mi Eric - ale ja używam AC/DC". Jak mogłam się oprzeć?
I tak spędziłam pierwszą noc w górach, brnąc kilka kilometrów przez śnieg, próbując dotrzymać kroku Ericowi i jego równie wysportowanemu koledze i rozglądając się po zaroślach w poszukiwaniu błyszczących, paciorkowatych oczu. Byłam niemrawym kompanem, człapiącym w kilkunastu pożyczonych warstwach odzieży niczym nieporęczna, termoizolowana ludzka paczka, nieprzywykła do wysokości (około 2700 m n.p.m.), w źle dopasowanych rakietach śnieżnych, przez które nieustannie się potykałam, nawiązując wymuszony kontakt twarzą z nienaturalnie wielkimi zaspami sięgającymi ud. Biorąc pod uwagę ołowiany ciężar mojej obecności, tej nocy nie udało nam się złapać żadnego ptaka, co nie było niespodzianką. Eric był tak kochany, że nie dał mi się z tego powodu poczuć podle.
Około piątej rano, gdy nadal panowała całkowita ciemność, daliśmy sobie spokój i wcisnęliśmy się do maleńkiej, dwuosobowej kryjówki, by rozstawić mnóstwo obiektywów: lornetki, lunety i kilka kamer, pozwalających obserwować i nagrywać tokowisko. "Tak naprawdę jesteśmy pornitologami - zażartował Eric. - Naszym zadaniem jest rejestrowanie ptasiego seksu".
Ptasia orkiestra zaczęła się rozgrzewać przed świtem, kusząc publiczność upiornym echem wydawanych dźwięków, gdy niebo zmieniało kolor z czarnego na błękitny. Zanim wschodzące słońce pomalowało okoliczne, ośnieżone góry na różowo byłam w stanie dostrzec w oddali kilka czarnych, szurających plam. Spektakl się rozpoczął i nie zawiódł.
Scena, która rozgrywała się przed kryjówką, była dokładnie tak dziwaczna, jak się spodziewałam. Około trzydziestu samców preriokura ostrosternego trzepotało swoimi wdziękami na skrawku ziemi wielkości mniej więcej dwóch boisk koszykarskich. Otaczające góry, o barwie wschodzącego słońca, tworzyły naturalny amfiteatr dla ich występu, pozwalając dźwiękom rozchodzić się echem na odległość do trzech kilometrów, dając znać o ich obecności płci przeciwnej. Początkowo na tokowisku nie było samic, ale to wcale nie zniechęciło samców, które mimo wszystko zapamiętały się w tańcu, najwyraźniej zatopione we własnym świecie solowych występów. Wyglądało to na ogromny wysiłek bez nagrody, choć samce wyraźnie odnotowywały obecność rywali. Co jakiś czas wybuchała walka: seria zaskakująco gwałtownych uderzeń skrzydłami kończyła się uciszeniem jednego samca, podczas gdy zwycięzca wykonywał przed nim popisową paradę chwały.
Nie jestem jedyną osobą zachwyconą absurdalnością tego ptaka. "Jedną z rzeczy, które uwielbiam w badaniu tych ptaków, jest to, że traktują siebie tak poważnie - wyznała mi Gail w swoim laboratorium na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis. - To, co robią, jest po prostu totalnie głupie - nieprzyzwoicie - a jednak dla nich śmiertelnie poważne. To sedno ewolucji. To moment, w którym geny są przekazywane następnemu pokoleniu. Całe to przetrwanie i unikanie drapieżników nie ma znaczenia w kategoriach ewolucyjnych, dopóki nie uda im się rozmnożyć, więc to jest prawdziwy punkt zero ewolucji".
Kiedy pojawiły się samice, komizm sytuacji tylko się spotęgował. Obecność mniejszych i zdecydowanie nieeleganckich samic sprowokowała samce do podkręcenia radosnego popisu. A samice doprawdy nie mogły wyglądać na mniej zainteresowane. Zbierały się w luźne grupki, od czasu do czasu dziobiąc ziemię bez ładu i składu, najwyraźniej nie zważając na szaleńcze pozy i taneczne figury wokół nich. Samce dopełniały ten obraz nędzy i rozpaczy, tragicznie mijając się z celem swoich popisów - wielokrotnie odwracały się plecami do samic i kierowały swoje seksownie kląskające balony w zupełnie innym kierunku, z dala od znudzonych potencjalnych matek swoich dzieci.
"Jedną z rzeczy, które mnie zainteresowały w preriokurach ostrosternych, jest to, że wyglądają, jakby ożywiały wszystkie wiktoriańskie stereotypy, co nie? - powiedziała Gail. - Te krzykliwe, agresywne samce walczą ze sobą. Odstawiają przedstawienie, a samice biernie udają nieśmiałość".
Opisy tokowisk preriokurów ostrosternych tradycyjnie ucieleśniały androcentryczne stereotypy. Ptaki te miały swój dramatyczny debiut na ornitologicznej scenie, gdy na okładce magazynu Nature w 1932 roku pewien samiec zaprezentował swoje w pełni nadęte wory. Autor artykułu, R. Bruce Horsfall, z wielką przyjemnością opisywał "dziwne wybryki" samców[1], ale założył, że ich "gumowate pluski" muszą być skierowane do siebie nawzajem, a nie do samic. Pogląd ten utrzymywał się przez większość XX wieku, a naukowcy na łamach publikacji wdawali się w długie dyskusje na temat hierarchii dominacji "panów-kogutów", podczas gdy "niepozornym i biernym"[2] zachowaniom kur nie poświęcano większej uwagi.
"To naprawdę odzwierciedlało pogląd, że wszystko musi kręcić się wokół samców - wyjaśniła Gail. - Cała ta komunikacja dotyczyła jedynie samców wygrażających innym samcom i nie była motywowana wyborem samic".
Wybory samic mogą być jednym z najgorętszych tematów współczesnej biologii ewolucyjnej, ale nie zawsze tak było. Darwin po raz pierwszy wskazał na ewolucyjną moc kobiecej fantazji jako elementu swojej teorii doboru płciowego, którą szczegółowo opisał. Druga wielka zasada ewolucyjna Darwina miała wypełnić część problematycznych luk w jego teorii doboru naturalnego, a mianowicie tych wynikających z ekstrawaganckich ozdób i pokazów godowych niektórych samców.
W słynnym dziś liście do Asy Graya z 1860 roku - rok po opublikowaniu O powstawaniu gatunków - Darwin wyznał: "To ciekawe, że dobrze pamiętam czasy, gdy myśl o oku przyprawiała mnie o dreszcze, ale ten etap narzekania już minął i teraz to drobne, błahe szczegóły budowy często przyprawiają mnie o wielki dyskomfort. Kiedy tylko spoglądam na pióro z pawiego ogona, robi mi się niedobrze!"[3].
Mdłości Darwina dotyczyły nieokiełznanej frywolności pawiego ogona, który najwyraźniej nie sprzyjał przetrwaniu ptaka. Tak naprawdę chyba miał negatywny wpływ, utrudniając pawiowi ukrycie się lub ucieczkę przed niebezpieczeństwem. Jak więc i dlaczego takie ekscesy mogły zostać ukształtowane przez utylitarną siłę doboru naturalnego?
Rewolucyjnym założeniem Darwina było to, że takie "drugorzędowe cechy płciowe" można wyjaśnić dwiema siłami: rywalizacją między samcami o samice, która doprowadziła do powstania uzbrojenia przypominającego ogromne rogi u chrząszcza z podrodziny rohatyńcowatych; oraz wyborem partnera przez samice, który ukształtował ozdoby w stylu pawiego ogona.
"Rozmaite podane dalej fakty (...) wykazują, że samica, chociaż stosunkowo bierna, na ogół przeprowadza pewien wybór i chętniej przyjmuje pewnego samca niż innych"[4]. Później Darwin opisuje skutki takiego kaprysu: "wybieranie przez samicę samców bardziej pociągających niemal na pewno prowadzi do ich przekształcenia. Zmiany takie mogą się z biegiem czasu potęgować w każdym niemal zakresie, jeżeli tylko nie zagrażają istnieniu gatunku"[5].
Patriarchat wiktoriański bez trudu zaakceptował ideę, że samce walczące o prawo do kopulacji z samicą są potężną siłą ewolucyjną, choć większość twierdziła, że jest to po prostu podklasa doboru naturalnego. Kontrowersyjnym twierdzeniem Darwina było natomiast wskazanie, że samice nie tylko były seksualnie autonomiczne, ale że miały również możliwości podejmowania decyzji, które kształtowały ewolucję samców. To dawało samicom władzę - co u większości biologów (mężczyzn) wywołało głęboki niepokój. W wiktoriańskiej Anglii to mężczyźni kontrolowali kobiety - a nie odwrotnie.
Zdumiewająca oryginalność nowej teorii Darwina również nie przyczyniła się do jej kulturowej i naukowej akceptacji. Choć teoria ewolucji drogą doboru naturalnego była czymś, co wielu myślicieli XVIII i XIX wieku przewidywało, a Alfred Russel Wallace był jej współodkrywcą, to koncepcja doboru płciowego jako siły ewolucyjnej nie miała precedensu naukowego[6]. Co gorsza, Darwin nie zaproponował żadnego przystosowawczego wyjaśnienia preferencji godowych samic. Zamiast tego przypisywał preferencje samic "poczuciu piękna"[7]. Chociaż wdaje się w obszerną analizę tego, które zwierzęta miały wystarczające zdolności umysłowe, by podejmować takie decyzje (owady tak, robaki nie), Darwin stwarzał wrażenie, że zwierzęta potrzebują ludzkiego zmysłu estetycznego[8], aby dobór płciowy mógł działać.
Pozwoliło to wiktoriańskiemu establishmentowi ukręcić bat na nową teorię Darwina. Zgodnie z ówczesnym sposobem myślenia tylko wyższe klasy potrafiły docenić sztukę lub muzykę, więc wydawało się absurdalne, aby jakaś samica, a co dopiero skromna pawica, miała być obdarzona zmysłem estetycznym. Piękno było darem od Boga, więc pogląd, że samicze preferencje seksualne były głównym czynnikiem ewolucji tegoż piękna, był równoznaczny z herezją.
Zuchwała teoria Darwina została otwarcie wyśmiana i odrzucona. Jego najbardziej wpływowym krytykiem był Alfred Russel Wallace, który nie widział potrzeby tworzenia nowej fałszywej teorii ewolucyjnej do wyjaśnienia samczych ozdób i popisów godowych, które jego zdaniem były po prostu wynikiem "nadwyżki siły, witalności i potencjału wzrostu"[9] samca. Wallace odważył się zaopiniować dorobek Darwina w swoim jednoznacznie zatytułowanym dziele ewolucyjnym, Darwinism (1889), opublikowanym kilka lat po śmierci tego wielkiego człowieka w 1882 roku. "Odrzucając wybory samic, kładę nacisk na większą skuteczność doboru naturalnego. To przede wszystkim doktryna darwinowska i dlatego w mojej książce jestem orędownikiem czystego darwinizmu"[10].
Wallace przegrał z Darwinem wyścig o uznanie swoich zasług w powstaniu teorii ewolucji drogą doboru naturalnego, ale wygrał wojnę o ukształtowanie XX-wiecznej myśli darwinowskiej[11]. Jego krytyka idei, że samice wybierają partnerów sprawiła, że wielka teoria doboru płciowego stała się "szaloną ciotką na ewolucyjnym strychu teorii Darwina"[12], która, poza kilkoma wyjątkami, przez sto lat nie była dopuszczana do głosu. Czołowi biolodzy ewolucyjni XX wieku w swoich dyskusjach o ekstrawaganckich cechach samców wskazywali, że odstraszają one drapieżniki lub pomagają samicom znaleźć partnera z odpowiedniego gatunku.
Sytuacja się zmieniła. Rewolucja seksualna lat 70. XX wieku i wpływ feminizmu na biologię ewolucyjną pomogły obudzić śmiałą ideę Darwina z jej stuletniego snu. Teza, że samice - od ptaków, przez ryby, po żaby i ćmy - są w stanie dokonywać oceny sensorycznej i decydować o wyborze partnera, została naukowo udowodniona i zaakceptowana. Liczne badania pokazały, że samice różnych gatunków preferują jaśniejsze kolory, głośniejsze odgłosy, silniejsze zapachy i szybsze tańce. W ciągu ostatnich trzydziestu lat wybory samic stały się jednym z "najbardziej dynamicznych obszarów"[13] badań ewolucyjnych, a gatunki tokujące, takie jak preriokury ostrosterne, stanowią przykład paradygmatu rywalizujących samców i wybrednych samic.
Toki są najskrajniejszym przejawem rynku uwodzenia - sytuacją, w której zwycięzca bierze wszystko, a na scenie godowej dominuje garstka szczęśliwych kawalerów: 70-80 procent kopulacji na tokach, od owadów po ssaki, przypisuje się zaledwie 10-20 procentom samców[14].
"W szczytowym okresie godowym toki preriokurów ostrosternych to istny dom wariatów" - wyjaśniła Gail Patricelli podczas mojej wizyty w jej laboratorium. Większość kopulacji odbywa się w ciągu zaledwie trzech dni, a samice często tworzą jeden wielki tłum, walcząc ze sobą o miejsce wokół najlepszego samca. Patricelli uraczyła mnie legendą o Dicku - dominującym samcu preriokura ostrosternego z Wyoming, który kopulował 137 razy w sezonie 2014, z czego 23 kopulacje odbył w ciągu 23 kolejnych minut[VI].
Tokowisko jest dla badaczy doboru płciowego tak wyjątkowe, ponieważ samice samotnie wychowują swoje potomstwo. Nie dokonują więc wyboru partnera na podstawie bogactwa jego terytorialnych zasobów ani jego potencjalnych umiejętności rodzicielskich - po prostu chcą jego genów. Biorąc pod uwagę, że zwycięski samiec przekaże geny odpowiedzialne za ów triumfujący popis większości potomstwa obserwujących go samic, siła wyboru partnera przez samice w kształtowaniu ekstrawaganckich ozdób i gestów godowych jest bezgraniczna.
"Prawie wszystkie geny przekazane w tym sezonie należały do Dicka. I dlatego istnieje bardzo silna presja selekcyjna, by być właśnie takim osobnikiem, jak Dick - wyjaśniła Gail. - Tokujące zwierzęta robią najdziwniejsze rzeczy, jakie można zobaczyć w świecie przyrody, ponieważ selekcja jest po prostu przesadna. To dzięki doborowi płciowemu można oglądać godowe spektakle rajskich ptaków, pawi i preriokurów".
Wprowadzenie
[1] Richard Dawkins, The Selfish Gene. Oxford University Press, wyd. 2, 1989; wyd. 1, 1976), s. 146. Polskie wydanie: Samolubny gen, przeł. M. Skonieczny. Prószyński Media, 2012.
[2] Tamże, s. 141.
[3] Tamże, s. 142
[4] "Survival of the Fittest", Darwin Correspondence Project. University of Cambridge, https://www.darwinproject.ac.uk/commentary/survival-fittest [dostęp: marzec, 2021].
[5] Charles Darwin, The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. John Murray, wyd. 2, 1879; ponowne wydanie Penguin Classics, 2004, s. 256-7. Polskie wydanie: Dobór płciowy, przeł. K. Zaćwilichowska, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1960, s. 16.
[6] Charles Darwin, On the Origin of Species. John Murray, 1859; ponowne wydanie Mentor Books, 1958, s. 94. Polskie wydanie: O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, na podst. przekładu Szymona Dicksteina i Józefa Nusbauma, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2009, s. 86, 84.
[7] Charles Darwin, The Descent of Man, s. 259. Polskie wydanie: Dobór płciowy, s. 19.
[8] Helena Cronin, The Ant and the Peacock. Cambridge University Press, 1991.
[9] Charles Darwin, The Descent of Man, s. 257. Polskie wydanie: Dobór płciowy, s. 16.
[10] Charles Darwin, On the Origin of Species, s. 94. Polskie wydanie: O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, s. 85.
[11] Aristotle, The Complete Works of Aristotle, Jonathan Barnes (red.). Princeton University Press, 2014, s. 1132. Polskie wydanie: Arysto-teles, O rodzeniu się zwierząt, Księga 1, 20.
[12] The Autobiography of Charles Darwin, N. Barlow (red.). New York, 1969, s. 232-3.
[13] Evelleen Richards, Darwin and the Descent of Woman. W: The Wider Domain of Evolutionary Thought, David Oldroyd i Ian Langham (red.). D. Reidel Publishing Company, 1983.
[14] Zuleyma Tang-Martínez, Rethinking Bateman's Principles: Challenging Persistent Myths of Sexually Reluctant Females and Promiscuous Males. Journal of Sex Research, 2016, s. 1-28.
[15] Charles Darwin, The Descent of Man, s. 629/631. Polskie wydanie: Dobór płciowy, s. 375-6.
[16] John Marzluff i Russell Balda, The Pinyon Jay: Behavioral Ecology of a Colonial and Cooperative Corvid. T. and A. D. Poyser, 1992, s. 110.
[17] Tamże, s. 113.
[18] Tamże, s. 97-8.
[19] Tamże, s. 114.
[20] Marcy F. Lawton, William R. Garstka i J. Craig Hanks, The Mask of Theory and the Face of Nature. W: Feminism and Evolutionary Biology, Patricia Adair Gowaty (red.). Chapman and Hall, 1997.
[21] William G. Eberhard, Inadvertent Machismo? Trends in Ecology & Evolution, 5(8), 1990, s. 263.
[22] Hillevi Ganetz, Familiar Beasts: Nature, Culture and Gender in Wild-life Films on Television. Nordicom Review, 25, 2004, s. 197-214.
[23] Anne Fausto-Sterling, Patricia Adair Gowaty i Marlene Zuk, Evolutionary Psychology and Darwinian Feminism. Feminist Studies, 23: 2, 1997, s. 402-17.
[24] Tamże.
Rozdział 1
Niejednoznaczność płci - czym jest samica?
[1] Species - Mole. Mammal Society, https://www.mammal.org.uk/species-hub/full-species-hub/discover-mammals/species-mole/ [dostęp: 5 maja, 2021].
[2] Kevin L. Campbell, Jay F. Storz, Anthony V. Signore, Hideaki Moriyama, Kenneth C. Catania, Alexander P. Payson, Joseph Bonaventura, Jo?rg Stetefeld i Roy E. Weber, Molecular Basis of a Novel Adaptation to Hypoxic-hypercapnia in a Strictly Fossorial Mole. W: BMC Evolutionary Biology, 10: 214, 2010.
[3] Christian Mitgutsch, Michael K. Richardson, Rafael Jiménez, José E. Martin, Peter Kondrashov, Merijn A. G. de Bakker i Marcelo R. Sánchez-Villagra, Circumventing the Polydactyly "Constraint": The Mole's "Thumb".: Biology Letters, 8: 1, 23 lutego, 2012.
[4] Jennifer A. Marshall Graves, Fierce Female Moles Have Male-like Hormones and Genitals. We Now Know How This Happens. The Conversation, 12 listopada, 2020, https://theconversation.com/fiercefemale-moles-have-male-like-hormones-and-genitals-we-now-know-how-this-happens-149174 [dostęp: 27 marca, 2026].
[5] Adriane Watkins Sinclair, Stephen E. Glickman, Laurence Baskin and Gerald R. Cunha, Anatomy of Mole External Genitalia: Setting the Record Straight. The Anatomical Record (Hoboken), 299: 3, marzec 2016, s. 385-99.
[6] David Crews, The Problem with Gender. Psychobiology, 16: 4, 1988, s. 321-34.
[7] Joan Roughgarden, Evolution's Rainbow. University of California Press, 2004, s. 23.
[8] Clare E. Hawkins, John F. Dallas, Paul A. Fowler, Rosie Woodroffe i Paul A. Racey, Transient Masculinization in the Fossa, Cryptoprocta ferox (Carnivora, Viverridae). Biology of Reproduction, 66: 3, marzec 2002, s. 610-15.
[9] Tamże.
[10] Christine M. Drea, Endocrine Mediators of Masculinization w: Female Mammals. Current Directions in Psychological Science, 18: 4, 2009, s. 221-6.
[11] Paul A. Racey i Jennifer Skinner, Endocrine Aspects of Sexual Mimicry in Spotted Hyenas Crocuta crocuta. Journal of Zoology, 187: 3, marzec 1979, s. 317.
[12] Alan Conley, Ned J. Place, Erin L. Legacki, Geoff L. Hammond, Gerald R. Cunha, Christine M. Drea, Mary L. Weldele i Steve E. Glickman, Spotted Hyaenas and the Sexual Spectrum: Reproductive Endocrinology and Development. Journal of Endocrinology, 247: 1, październik, 2020, s. R27-R44.
[13] Anne Fausto-Sterling, Sexing the Body. Basic Books, 2000, s. 202.
[14] Charles H. Phoenix, Robert W. Goy, Arnold A. Gerall i William C. Young, Organizing Action of Prenatally Administered Testosterone Propionate on the Tissues Mediating Mating Behavior in the Female Guinea Pig. Endocrinology, 65: 3, 1 września, 1959, s. 369-82.
[15] Anne Fausto-Sterling, Sexing the Body, s. 202.
[16] Tamże.
[17] Jan Thornton, Julia L Zehr i Michael D Loose, Effects of Prenatal Androgens on Rhesus Monkeys: A Model System to Explore the Organizational Hypothesis in Primates. Hormones and Behavior, 55: 5, 2009, s. 633-45.
[18] Christine M. Drea, Endocrine Mediators of Masculinization in Female Mammals.
[19] Dagmar Wilhelm, Stephen Palmer i Peter Koopman, Sex Determination and Gonadal Development in Mammals. Physiological Reviews, 87: 1, 2007, s. 1-28.
[20] Bill Bryson, The Body. Transworld Publishers, 2019. Polskie wydanie: Ciało: instrukcja dla użytkownika, przeł. A. Wojciechowski. Zysk i S-ka, 2019.
[21] Andrew H. Sinclair, Philippe Berta, Mark S. Palmer, J. Ross Hawkins, Beatrice L. Griffiths, Matthijs J. Smith, Jamie W. Foster, Anna-Maria Frischauf, Robin Lovell- Badge i Peter N. Goodfellow, A Gene from the Human Sex-determining Region Encodes a Protein with Homology to a Conserved DNA-binding Motif. Nature, 346: 6281, 1990, s. 240-4.
[22] Joan Roughgarden, Evolution's Rainbow, s. 198.
[23] Francisca M. Real, Stefan A. Haas, Paolo Franchini, Peiwen Xiong, Oleg Simakov, Heiner Kuhl, Robert Scho?pflin, David Heller, M-Hossein Moeinzadeh, Verena Heinrich, Thomas Krannich, Annkatrin Bressin, Michaela F. Hartman, Stefan A. Wudy, Dina K. N. Dechmann, Alicia Hurtado, Francisco J. Barrionuevo, Magdalena Schindler, Izabela Harabula, Marco Osterwalder, Michael Hiller, Lars Wittler, Axel Visel, Bernd Timmermann, Axel Meyer, Martin Vingron, Rafael Jimémez, Stefan Mundlos i Darío G. Lupiá?ez, The Mole Genome Reveals Regulatory Rearrangements Associated with Adaptive Intersexuality. Science, 370: 6513, październik, 2020, s. 208-14.
[24] Frank Grützner, Willem Rens, Enkhjargal Tsend-Ayush, Nisrine El-Mogharbel, Patricia C. M. O'Brien, Russell C. Jones, Malcolm A. Ferguson-Smith i Jennifer A. Marshall Graves, In the Platypus a Meiotic Chain of Ten Sex Chromosomes Shares Genes with the Bird Z and Mammal X Chromosomes. Nature, 432, 2004.
[25] Frédéric Veyrunes, Paul D. Waters, Pat Miethke, Willem Rens, Daniel McMillan, Amber E. Alsop, Frank Grützner, Janine E. Deakin, Camilla M. Whittington, Kyriena Schatzkamer, Colin L. Kremitzki, Tina Graves, Malcolm A. Ferguson-Smith, Wes Warren i Jennifer A. Marshall Graves, Bird-like Sex Chromosomes of Platypus Imply Recent Origin of Mammal Sex Chromosomes. Genome Research, 18: 6, czerwiec, 2008, s. 965-73.
[26] Jennifer A. Marshall Graves, Sex Chromosome Specialization and Degeneration in Mammals. Cell, 2006, s. 901-14.
[27] Asato Kuroiwa, Yasuko Ishiguchi, Fumio Yamada, Abe Shintaro i Yoichi Matsuda, The Process of a Y-loss Event in an XO/XO Mammal, the Ryukyu Spiny Rat. Chromosoma, 119, 2010, s. 519-26; E. Mulugeta, E. Wassenaar, E. Sleddens-Linkels, W. F. J. van IJcken, E. Heard, J. A. Groo-tegoed, W. Just, J. Gribnau i W. M. Baarends, Genomes of Ellobius Species Provide Insight into the Evolutionary Dynamics of Mammalian Sex Chromosomes. Genome Research, 26: 9, wrzesień, 2016, s. 1202-10.
[28] N. O. Bianchi, Akodon Sex Reversed Females: The Never Ending Story. Cytogenetic and Genome Research, 96, 2002, s. 60-5.
[29] Mary Jane West-Eberhard, Developmental Plasticity and Evolution. Oxford University Press, 2003, s. 121.
[30] Nicolas Rodrigues, Yvan Vuille, Jon Loman i Nicolas Perrin, Sex-chromosome Differentiation and "Sex Races" in the Common Frog (Rana temporaria ). Proceedings of the Royal Society B, 282: 1806, maj, 2015.
[31] Max R. Lambert, Aaron B. Stoler, Meredith S. Smylie, Rick A. Relyea, David K. Skelly, Interactive Effects of Road Salt and Leaf Litter on Wood Frog Sex Ratios and Sexual Size Dimorphism. Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 74: 2, 2016, s. 141-6.
[32] Vivienne Reiner, Sex in Dragons: A Complicated Affair. University of Sydney, 8 czerwca, 2016, https://www.sydney.edu.au/news-opinion/news/2016/06/08/sex-in-dragons-a-complicated-affair.html [dostęp: 10 kwietnia, 2020].
[33] Hong Li, Clare E. Holleley, Melanie Elphick, Arthur Georges i Richard Shine, The Behavioural Consequences of Sex Reversal in Dragons. Proceedings of the Royal Society B, 283: 1832, 2016.
[34] Clare E. Holleley, Stephen D. Sarre, Denis O'Meally i Arthur Georges, Sex Reversal in Reptiles: Reproductive Oddity or Powerful Driver of Evolutionary Change? Sexual Development, 2016.
[35] Hong Li, Clare E. Holleley, Melanie Elphick, Arthur Georges i Richard Shine, The Behavioural Consequences of Sex Reversal in Dragons.
[36] Madge Thurlow Macklin, A Description of Material from a Gynandromorph Fowl. Journal of Experimental Zoology, 38: 3, 1923.
[37] Laura Wright, Unique Bird Sheds Light on Sex Differences in the Brain. Scientific American, 25 marca, 2003.
[38] Robert J. Agate, William Grisham, Juli Wade, Suzanne Mann, John Wingfield, Carolyn Schanen, Aarno Palotie i Arthur P. Arnold, Neural, Not Gonadal, Origin of Brain Sex Differences in a Gynandromorphic Finch. PNAS, 100, 2003, s. 4873-8.
[39] M. Clinton, D. Zhao, S. Nandi i D. McBride, Evidence for Avian Cell Autonomous Sex Identity (CASI) and Implications for the Sex-determination Process? Chromosome Research, 20: 1, styczeń, 2012, s. 177-90.
[40] Joseph W. Thornton, Eleanor Need i David Crews, Resurrecting the Ancestral Steroid Receptor: Ancient Origin of Estrogen Signaling. Science, 301, 2003, s. 1714-17.
[41] David Crews, Temperature, Steroids and Sex Determination. Journal of Endocrinology, 142, 1994, s. 1-8.
Rozdział 2
Tajemnice wyboru partnera - robo-ptak na ratunek
[1] R. Bruce Horsfall, A Morning with the Sage-Grouse. Nature, 20: 5, 1932, s. 205.
[2] John W. Scott, Mating Behaviour of the Sage-Grouse. American Ornithological Society, 59: 4, 1942, s. 487.
[3] Charles Darwin, list do Asy Graya, 3 kwietnia 1860, Darwin Correspondence Project, https://www.darwinproject.ac.uk/letter/DCP-LETT2743.xml.
[4] Charles Darwin, The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. John Murray, wyd. 2, 1879; ponowne wydanie Penguin Classics, 2004, s. 257. Polskie wydanie: Dobór płciowy, przeł. K. Zaćwilichowska, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1960, s. 16.
[5] Charles Darwin, The Descent of Man, s. 422. Polskie wydanie: Dobór płciowy, s. 225.
[6] Geoffrey F. Miller, How Mate Choice Shaped Human Nature: A Review of Sexual Selection and Human Evolution. W: Handbook of Evolutionary Pyschology: Ideas, Issues, and Applications, C. Crawford i D. Krebs (red.), 1998, s. 87-130.
[7] Charles Darwin, The Descent of Man, s. 92. Polskie wydanie: Dobór płciowy, s. 212.
[8] Nicholas L. Ratterman i Adam G. Jones, Mate Choice and Sexual Selection: What Have We Learned Since Darwin?. PNAS, 106: 1, 2009, s. 1001-8.
[9] Alfred R. Wallace, Darwinism. Macmillan & Co., 1889, s. 293.
[10] Tamże, s. viii.
[11] Richard O. Prum, The Evolution of Beauty: How Darwin's Forgotten Theory of Mate Choice Shapes the Animal World Around Us. Anchor Books, 2017. Polskie wydanie: Ewolucja piękna. Jak darwinowska teoria wyboru partnera kształtuje świat zwierząt i nas samych, przeł. K. Skonieczny, Copernicus Center Press, 2019.
[12] Tamże.
[13] Thierry Hoquet (red.), Current Perspectives on Sexual Selection: What's Left After Darwin?. Springer, 2015.
[14] A. Mackenzie, J. D. Reynolds, V. J. Brown i W. J. Sutherland, Variation in Male Mating Success on Leks. The American Naturalist, 145: 4, 1995.
[I] Nazewnictwo ssaków konsekwentnie za: Polskie nazewnictwo ssaków świata, Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015 (przyp. tłum.).
[II] Format przypomina nieco polską Wielką Grę (przyp. tłum.).
[III] Dwa odrębne rodzaje, Neotrogla w Ameryce Południowej i Afrotrogla w południowej Afryce, wykształciły w pełni funkcjonalne "penisy" u samic i "pochwy" u samców. Samice tych jaskiniowych owadów są bardziej rozwiązłe i agresywne. Są wielkości pchły i podczas stosunku wykorzystują swoje małe, kolczaste penisy, aby przyczepić się do samca. Taki stosunek może trwać od 40 do 70 godzin, podczas których "kapsułka" z nasieniem wędruje z organizmu samca do ciała samicy. Biorąc pod uwagę odległość geograficzną między tymi dwiema populacjami wydaje się, że narządy płciowe samic wyewoluowały niezależnie i nie da się ich sprowadzić do jednego wspólnego przodka (Kazunori Yoshizawa, Rodrigo L. Ferreira, Izumi Yao, Charles Lienhard i Yoshitaka Kamimura, Independent Origins of Female Penis and its Coevolution with Male Vagina in Cave Insects [Psocodea: Prionoglarididae]. Biology Letters, 14: 11, listopad, 2018).
[IV] Istnieją również inne ssaki płci żeńskiej, które nie wpisują się w ogólne trendy rozmiarowe. Najskrajniejszym przypadkiem wśród ssaków (Katherine Ralls, Mammals in which Females Are Larger than Males. The Quarterly Review of Biology, 51, 1976, s. 245-76) jest południowoamerykański nietoperz małek białobarki (Ametrida centurio), którego samce są tak małe, że pierwotnie klasyfikowano je jako odrębny gatunek. Ten "odwrócony" dymorfizm rozmiarowy może być związany z powietrznym trybem życia, ponieważ jest on również powszechny wśród ptaków - uzasadnieniem jest to, że rywalizujące samce muszą być raczej zwinne niż silne, a zatem w toku ewolucji stały się mniejsze od samic. Na drugim końcu skali znajduje się wiele gatunków fiszbinowców, których samice są większe od samców - w tym płetwal błękitny. Pewien okaz (Richard Sears i John Calambokidis, COSEWIC Assessment and Update Status Report on the Blue Whale,Balaenoptera musculus. Mingan Island Cetacean Study, 2002, s. 3) złowiony u wybrzeży wyspy Georgia Południowa okazał się samicą, która miała prawie 30 metrów długości i ważyła 173 tony - czyli mierzyła trzy razy więcej niż piętrowy autobus i ważyła ponad trzynaście razy więcej niż ów pojazd. Oznacza to, że największym zwierzęciem, jakie kiedykolwiek żyło, była samica.
[V] Ryba głębinowa, matronica Holboella (Ceratias holboelli) wzniosła to zróżnicowanie na nowy poziom. Samce mogą być ponad sześćdziesiąt razy mniejsze i pół miliona razy lżejsze - w zasadzie są czymś niewiele większym od pływającego woreczka nasienia. Gdy samiec w całkowitej ciemności głębin wywęszy samicę dzięki wydzielanym przez nią feromonom, przyczepia się do niej pyskiem, fizycznie łącząc się z jej ciałem na resztę życia, co jest ewolucyjnym ucieleśnieniem bluszczowatego seksualnego pasożyta. Samica przejmuje całkowitą kontrolę nad życiem samca, w tym nad momentem ejakulacji. Duński rybak, który odkrył tę intymną relację w 1925 roku, stwierdził, że "związek męża i żony jest tak doskonały i kompletny (Theodore W. Pietsch, Oceanic Anglerfishes: Extraordinary Diversity in the Deep Sea. University of California Press, 2009, s. 277), że można być niemal pewnym, iż ich gruczoły płciowe dojrzewają jednocześnie". A mówią, że romantyczność umarła.
[VI] Gail i jej zespół nadają ptakom imiona nawiązujące do wzorów widocznych na białych końcówkach piór ogonowych, które są tak niepowtarzalne jak odcisk palca. Pióra Dicka przypominały kształtem penisa, dlatego nazwali go Dick, nie wiedząc, jak bardzo ten dominujący kogut zasłuży sobie na nadane mu imię.